İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanmədəniyyətinə ağıritki üzvermişdir. SSRxalqartistiMaqsudMəmmədov 13 aprel 2026-cı ildə, ömrünün 97-cibaharındavəfatetmişdir. Onun vəfatı ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyi məlumat yaymışdır.

Qeyd edək ki, Xalq artisti Maqsud Məmmədov baletmeyster kimi, onun həyat yoldaşı, Xalq artisti Rəfiqə Axundova isə balerina kimi Azərbaycan baletinin inkişafına bir ömür həsr etmişlər.

Maqsud Məmmədov 30 may 1929-cu ildə Gəncədə anadan olub. 1950-ci ildə Moskva Xoreoqrafiya Məktəbini bitirib (Nikolay Tarasovun sinfi). Bakıya qayıtdıqdan sonra 1951-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında solisti işləyib.

 Sənətkarın ifa yaradıcılığının əsasını Polad ("Qız qalası", Əfrasiyab Bədəlbəyli), Mənzər, Lenni ("Yeddi gözəl" və "İldırımlı yollarla", Qara Qarayev), Fərhad ("Məhəbbət əfsanəsi", Arif Məlikov), Azad ("Gülşən", Soltan Hacıbəyov), Pərviz ("Qaraca qız", Əşrəf Abbasov), Albert ("Jizel", Adolf Adan), Dezire, Ziqfrid, Şahzadə ("Yatmış gözəl", "Sonalar gölü" və "Şelkunçik" Pyotr Çaykovski), Xli Şan Fu və Ma Li Çen ("Qırmızı lalə", Reynqold Qlier), Pyero ("Qızıl açar", Boris Zeydman), kolen ("Arlekinada", Rikardo Driqo), Vatslav ("Bağçasaray fəvvarəsi", Boris Asafyev), Frondoso ("Laurensisa", Aleksandr Kreyn), Qəhrəman ("Şopeniana", Frederik Şopen), Bazil ("Don Kixot", Lüdviq Minkus) obrazlarının ifası təşkil edir.

Maqsud Məmmədov həm milli baletlərimizdə, həm də dünya klassiklərinin əsərlərində mürəkkəb partiyaları böyük uğur və şərəflə ifa edib. Arif Məlikovun "Məhəbbət əfsanəsi" baletindəki Fərhad rolu onun ən uğurlu işlərindəndir. O, Azərbaycan Opera və Balet Teatrının Monte-Karlo, Fransa, Lüksemburq qastrollarında qalib olub.

1972–1973-cü illərdə Əlcəzairdə baletmeyster və pedaqoq işləyib. 1979-cu ildən Sov. İKP üzvü olub.

Təltif və mükafatları

"Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

"Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

"Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

"Şöhrət" ordeni

"Teatr Xadimi" qızıl medalı

Filmoqrafiya

- Doğma xalqıma

- Dədə Qorqud

- Qayınana

- Yeddi gözəl

- Qərib cinlər diyarında

- Bəyin oğurlanması

- Bir qəlbin iki dastanı

Quruluş verdiyi baletlər

Rəfiqə Axundovayla birgə

1. Xəzər balladası

2. Qobustan kölgələri

3. Yallı (balet) xoreoqrafik miniatürü

4. Ləzgihəngi (balet) xoreoqrafik miniatürü

5. Azərbaycan süitası

6. Kaleydoskop

7. Muğam  xoreoqrafik miniatürü

8. Üç inqilab

9. İldırımlı yollarla

10. Yeddi gözəl

11. Babək

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

İstəkli oxucularımıza daha bir istedadlı gənci tanıtmaq istəyirəm. Gənc şair, qəzəlxan Barat Salman oğlu Qasımovu.

Barat Qasımov 23 dekabr 1996-cı ildə Abşeron rayonunda anadan olmuşdur. 2014–2018-ci illərdə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin Tikintinin İqtisadiyyatı fakültəsində təhsil almışdır.

Şeirlərini “Sacid” təxəllüsü ilə yazır. Yaradıcılığında heca və əruz vəznində qələmə alınmış şeirlər üstünlük təşkil edir.

Gənc şairə yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayır və bir neçə şeirini dəyərli oxuculara təqdim edirəm.

QORXURAM

Bir gün borc alsaydım Tanrıdan əgər,

O gün də göz yaşı tökərdim sənə.

Başqa bir zamanda gəlsəm dünyaya,

Yenə də gözümü dikərdim sənə.

Bəlkə də lap əvvəl yaranmışıq biz,

İkinci həyatdır verilib bizə.

Bəlkə birincidə xoşbəxt olmuşuq,

Biz gələ bilmirik indi üz-üzə.

Nəysə xatırladır bu yerlər mənə,

Elə bil, lap əvvəl var olmuşam mən,

Bəlkə bu yerlərə başqa dünyadan,

Bir səhvin üstündə qovulmuşam mən.

İlahi, qəribə hisslərdi bunlar,

Görən baş açırmı kimsə özündən?

Qorxuram, bu dünya məni aldadar,

Qorxuram, düşərəm sənin gözündən.

BELƏ OLMALIYMIŞ…

Belə olmalıymış bəlkə də, belə,

Bəlkə də bitirib getməli idin.

Ən gözəl anların rəsmini cizib,

Özünsə gözümdən itməli idin.

Bir bahar mehitək yanaqlarımdan,

Payız yağışıtək dodaqlarımdan,

Həzin musiqitək qulaqlarımdan,

Bir göz qırpımında ötməli idin.

Belə olmalıymış bəlkə də, belə,

Göz-gözə, üz-üzə, sənlə əl-ələ,

Sənlə nəfəs-nəfəs, biz gülə-gülə,

Ən gözəl an kimi bitməli idin.

Sən yoxsan indi mən sahilsiz gəmi,

Bəs hansı limanda atım bu qəmi,

Bəlkə də, mən səni, sən də ki məni,

bir pis vərdiş kimi tərgitməliydin.

Belə olmamalıydı, bəlkə də belə.

YAŞAMAĞA DƏYƏR

Səndən özgə gözlərimə bir gözəllik görünmür,

Ümidlərim qanad açıb, daha yerlə sürünmür,

Əgər, gülüm, bir ürək ki, boş boşuna döyünmür,

Yaşamağa dəyər onda.

Yaşamağa dəyər onda

Fəsillər tək dəyişkəndi həyatdakı qayğılar,

Gülüşlərin yaz gətirdi, çiçəkləndi arzular,

Addım-addım yaxınlaşır bir-birinə duyğular,

Yavaş-yavaş coşur qan da.

Yaşamağa dəyər onda

Təsəvvür et, bir yaz günü sərin külək əsəndə,

Həyəcanın nəfəsini aram-aram kəsəndə,

Sahil yanı, isti qumlar, günəş yerə küsəndə,

Bir musiqi arxa fonda.

Yaşamağa dəyər onda

Rəqs eləyir saçlarınla əsən dəli küləklər,

Uçur göyə ovucundan qanadlanan diləklər,

Seyr etdikcə mənzərəni əlvan-əlvan çiçəklər,

Mən kostyumda, sən ağ donda.

Yaşamağa dəyər onda.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hə düzdür, o öləndə "Lenindən sonra Şərqin ən böyük ikinci itkisi" demişdi görkəmli inqilabçı Lev Trotski. "Partiyamızın Şərqdəki ən böyük nümayəndəsi" deyə onu tərif etmişdi digər görkəmli inqilabçı - Serqo Orconikidze. Düzdür, o kommunist partiyasına, bolşevizmə xidmət edirdi. Amma öz nüfuzu və səlahiyyəti ilə bolşevik-daşnak qudurğanlarının xaslqımıza qarşı yürüdülən məhvetmə siyasətinin qarşısında məhz Nərimanov dayanmışdı, gəlin bunu unutmayaq.

Bu gün görkəmli dövlət xadiminin doğum günü, 156 illiyidir.

Nəriman Nərimanov 14 aprel 1870-ci ildə Tiflis şəhərində anadan olub. Onun ata tərəfdən babası indiki İranın Urmiya şəhərindəndir. 1890-cı ildə Qori seminariyasını, 1908-ci ildə İmperator Novorosiysk (Odessa) Universitetinin Tibb fakültəsini bitirib. 1905-ci ildə Sosial-Demokrat "Hümmət" təşkilatınnın rəhbərliyinə daxil olub, Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə (bolşeviklər) Partiyasının (RSDF(b)P) məramnaməsini Azərbaycan dilinə çevirib.

 1909-cu ildə həbs olunaraq Həştərxan şəhərinə sürgün edilib. 1913-cü ildə Bakıya qayıdan Nərimanov fəhlələr arasında təbliğatla məşğul olub. Artıq 1917-ci ildə Nəriman Nərimanov "Hümmət" Təşkilatı Mərkəzi Komitəsinin sədri və RSDF(b)P Bakı Komitəsinin üzvü, "Hümmət" qəzetinin baş redaktoru olub.

Nəriman 1919-cu ildə Moskvaya çağırılaraq RSFSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığında (XİN) Şərq məsələləri üzrə Xalq komissarının müavini vəzifəsinə təyin edilib. 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdikdən və Azərbaycan SSR elan edildikdən sonra  Nərimanov Azərbaycan SSR Müvəqqəti İnqilabı Komitəsinin Sədri və Xalq Komissarları Sovetinin Sədri vəzifəsini tutub.

1890-cı ildə Qori müəllimlər seminariyasını bitirən 20 yaşlı Nərimanov pedoqoji fəaliyyətinə Tiflis quberniyası Borçalı qəzasının Qızılhacılı kənd ibtidai məktəbində bir rus dili müəllimi kimi öz pedaqoji fəaliyyətinə başlayıb. Lakin gələcək ədib və dövlət xadiminə yalnız bir tədris ili işləmək müyəssər olub. Maddi imkan ucbatından məktəb bağlanıb. Bakıya getməli olub.

O zamankı Azərbaycan kəndinə məxsus olan cəhətlər- savadsızlıq və fanatizm, hüquqsuzluq və dözülməz istismar məhz bu kənddə bütün dəhşəti ilə Nərimanovun gözü qarşısında canlanıb və çox sonralar özünün yazdığı kimi "bəşəriyyətin geridə qalmış hissəsinə qüvvəsi çatdığı qədər kömək etmək" fikri onda ilk dəfə həmin kənddə yaranıb. Qızılhacılıda dərs dediyi müddət "Nadanlıq" əsərini qələmə almağa başlayıb.

Bir il sonra yeni məktəb açmaq niyyəti ilə Bakıya köçən Nərimanov çox genişmiqyaslı ictimai-pedoqoji fəaliyyətə başlayıb. Məktəb açmaq ona müyəssər olmayıb və Nəriman S. M. Qənizadənin köməyi ilə A. İ. Pobedonostsevin 6 sinifli progimnaziyasının hazırlıq sinfinin aşağı şöbəsinə müəllim qəbul edilib. Bu məktəb xüsusi məktəb olduğundan orada işləyənlər dövlət qulluqçusu hesab edilməyiblər.

Onlar dövlət məktəblərində çalışan müəllimlər üçün ayrılmış imtiyazlardan istifadə etmək hüququndan məhrum olublar. Maddi vəziyyətin ağır keçməsinə baxmayaraq, o, bu məktəbdə 5 il fəaliyyət göstərib, azərbaycanlı balalarının təhsilə cəlb edilməsinə, şagirdlərin sayının artmasına çalışıb.  Bakı şəhər pedoqoji ictimaiyyətinin və əhalinin dərin hörmətini qazanan Nərimanov Bakı realnı məktəbinin direktoru tərəfindən 1896-cı ilin əvvəllərində həmin məktəbə Azərbaycan dili müəllimi və sinif mürəbbilərinin köməkçisi vəzifəsinə dəvət edilir.

Az sonra, 1896-cı il sentyabrın 1-də Bakı şəhər dumasının qərarı ilə Probedonostsevin progimnaziyasının bazasında Bakı oğlan klassik gimnaziyası təşkil edilib və artıq dövlət qulluqçusu vəzifəsinə təsdiq edildiyindən həmin gimnaziyada eyni vəzifəyə dəyişilib. O, burada fasiləsiz olaraq 1902-ci ilədək çalışır və özünü işguzar, nümunəvi müəllim kimi göstərib. Yüksəksəviyyəli pedaqoji xidmətlərinə görə əvvəlcə medalla, daha sonra üçüncü dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeniilə təltif edilib.

Onun pedaqoji fəaliyyəti təkcə müəllimliklə məhdudlaşmayıb. O həm də ictimai xadim kimi Azərbaycanda maarif və mədəniyyətin yayılmasına ciddi təsir göstərib. Həmin dövrdə  Bakı şəhərinin müxtəlif tədris müəssisələri nəzdində fəaliyyət göstərən bazar günü məktəbləri və axşam kurslarında da pulsuz olaraq dərs deyib, dövrünün digər mütərəqqi ziyalıları ilə birlikdə yaşlı əhaliyə savad öyrədir, mütərəqqi fikirlər yayıb, bu məktəb və kursların xeyrinə teatr tamaşalarının göstərilməsində iştirak edib.

O, ruspərəst şovinistlərin mövqeyinə qarşı öz mövqeyini də izah edərək deyirdi:

 "Türk (azərbaycanlı) uşaqları tək Puşkini deyil, həm də Şekspiri, Şilleri bilməlidir. Ancaq türk (azərbaycanlı) uşağı özünə doğma olan əsl proletar şairi Sabirin odlu-alovlu şeirlərini, xalq şairləri Vaqifin, Zakirin, Vidadinin şeirlərini biləndən sonra bunları bilməlidir".

 Onun tövsiyəsi bu idi ki, "türk (Azərbaycan) dilinin tədrisini azaltmaq təklifini irəli sürənlər özləri bu dili öyrənsinlər ki, Sabiri anlasınlar".

Xalqımızın milli dirçəlişi naminə gördüyü işlərin sayı olduqca çoxdur. Bu yolda onun qətiyyətini sübut edən daha bir fakt:

1924-cü il martın 20-də Moskvada partiyanın siyasi bürosunda N. Nərimanovun təklifi ilə məsələ müzakirə olunub. O, F. Dzerjinskinin fikrinin əleyhinə gedərək neftdən gələn gəlirin böyük hissəsinin Azərbaycanda maarifin və səhiyyənin inkişafında xərclənməsi məsələsini qoyub. N. Nərimanov buna nail olub və öz tövsiyələrini XKS sədri Q. Musabəyova yazıb.

Nərimanov 1902-ci ildə 32 yaşında Odessadakı Novorossiysk İmperator Universitetinin tibb fakültəsinə qəbul olub, 1908-ci ildə buranı bitirib.

4-cü kursda oxuyarkən "Tibb və İslam" əsərini yazıb. Həştərxanda sürgündə olarkən ictimai-siyasi fəaliyyətlə yanaşı həkimliklə də məşğul olub. Həştərxan "Xalq Universitetləri Cəmiyyəti"nin sədri olan Nərimanov Həştərxan quberniyası həkimlərinin II qurultayında "Şurayi — İslam" cəmiyyəti adından çıxış edib. 1918-ci ildə Nərimanov Bakı şəhər təsərrüfatı komissarı kimi şəhərin sanitar vəziyyəti, eləcə də xəstəxanaların vəziyyəti ilə bağlı bir çox lazımi tədbirlər görüb.

1914-cü ildən Nərimanov Bakının Qara şəhər rayonunda pulsuz müalicəxanasında işləyib, neft mədənlərində işləyən xəstə fəhlələri və xəstəxanaya yaxın kəndlərin camaatını müalicə edib. O, öz mənzilində də xəstələri pulsuz müalicə edib. 1909-cu ildən 1918-ci ilə qədər N. Nərimanov Həştərxanda və Bakıda "Xolera-vəba", "Şaxotka-vərəm", "Traxom", "Qadınlar aləmi", "Tibb və İslam", "Əyyaşlıq" və başqa bu kimi faydalı elmi-publisistik mövzularda mühazirələr oxumuş, məqalələr və kitabçalar çap etdirib.

Nərimanov hər mühazirədən sonra "Tibb və islam" kitabçasını yoxsul fəhlələr arasında yaymaq üçün pulsuz paylayıb. (Bax: həmin illərdə Həştərxanda nəşr olunan "Burhani-tərəqqi", "İdel", "Astraxanskiy kray" və s. eləcə də Bakıda nəşr olunan "İqbal", "Baku", "Sədayi-həqq" və s qəzetlər) Bu elmi-kütləvi mühazirələr ən çox yayılan vəba, çiçək, traxoma, malyariya, revmatizm, mədə-bağırsaq xəstəliklərinə qarşı təcili profilaktik tədbirlərin görülməsində böyük rol oynayıb.

Fəaliyyətində milli təmayül və millətin mənafelərini qorumaq üstünlük təşkil edib, o, Azərbaycanda baş verən inqilabi proseslərə digər bolşeviklərdən fərqli münasibət bəsləyib, yerli xüsusiyyətləri nəzərə alıb və milli birliyə xüsusi diqqət yetirib. Beləliklə, N. Nərimanovun ictimai, siyasi, dövlətçilik fəaliyyətində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə başlıca yerlərdən birini tutub.

Onun bu mövqeyi Bakı, Zəngəzur, Naxçıvan, Dağlıq Qarabağ və Zaqatala məsələlərinin həlli zamanı özünü göstərib. Azərbaycanın ərazi problemləri N. Nərimanovun zamanında deyil, ondan əvvəl meydana çıxıb. Bu problemlər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə də xarici siyasətin ən ağrılı və mürəkkəb məsələləri olaraq qalmış və həll edilməyib

Əsərləri

1. Nadanlıq

2. Şamdan bəy

3. Bahadır və Sona

4. Nadir şah

5. Tibb və İslam

6. Vərəm

7. Traxom

8. Bir kəndin sərgüzəşti

Nəriman Nərimanov 1925-ci ildə müəmmalı şəkildə ölüb və Moskvada Kremlin divarları yaxınlığında dəfn edilib. Bakı şəhərində Nəriman Nərimanovun adını daşıyan metrostansiya, rayon, məktəb, küçə, prospekt, kinoteatr, Xatirə Muzeyi, park mövcuddur. Lənkəran rayonunun Liman şəhərində Nəriman Nərimanovun adını daşıyan park və küçə mövcuddur.

Lənkəran, Şəmkir, Goranboy, Biləsuvar, Qobustan, Gədəbəy və Sabirabad şəhərlərində Nəriman Nərimanov adına kənd və qəsəbələr mövcuddur. Füzulinin Horadiz şəhərində Nəriman Nərimanov adına küçə mövcuddur.

Şuşa, Gəncə, Şirvan şəhərində Nəriman Nərimanov adına park və küçə, Neftçala şəhərində Nəriman Nərimanov Stadionu, Gürcüstanın paytaxtı Tblisi şəhərində Nəriman Nərimanovun Ev Muzeyi açılıb.

Belarusiyanın Qomel şəhərindəki bir kənd, Qazaxıstanın Kostanay şəhərindəki Kostanay Hava Limanı, Rusiyanın Həştərxan şəhərində rayon, Zimovnikovski şəhərində qəsəbə, Nurlatski şəhərində yaşayış məntəqəsi, Tümen şəhərində kənd, Şaturadakı mədəniyyət mərkəzi, Moskva Volqoqrad, Çernyanka və Belqorod şəhərlərindəki küçələr Nəriman Nərimanovun adını daşıyır.

"Bolşevik Nərimanov" gəmisi 1957-ci ildə düzəldilərək istifadəyə verilib, 1982-ci ildə isə istifadə müddəti bitib. Gəmi istismardan çıxarıldıqdan sonra Sumqayıt sahilində saxlanılıb, iaşə obyekti kimi istifadə olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Milli səhnəmizin ilk peşəkar aktrisalarından olan, yüksək səhnə mədəniyyəti örnək sayılan, zəngin dünyagörüşlü, geniş mütaliəli ziyalı, ciddi xarakterli ifaçısı FatmaQədri özgündəliklərində yazırdı: “37-ciildə məniişdən çıxardılar, heç kimqorxusundansalamımı almırdı, hansı tanışıma, dostumarastgəlirdimsə, üzünü yana çevirirdi. Ancaqbirgünküçədə Mirzə İbrahimovlarastlaşdım. O, məniyanına çağırdı, halımı soruşdu, vəziyyəti öyrənəndənsonraköməkəliniuzatdı, beləliklə Dramteatrınaqayıtdım...”

Fatma xanım Qədir qızı 14 aprel 1907-ci ildə Rusiya imperiyasının qərbində - Ukraynanın Odessa şəhərində doğulub. Rus dilində təhsil alıb və yeniyetmə yaşlarından ailəsi Bakıya köçən Fatma xanım Azərbaycan Teatr Texnikumunun ilk buraxılışında aktyor diplomu alıb.

Fatma Qədir qızı Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu bitirib. Səhnə fəaliyyətinə 1926-cı ildə Bakı Türk İşçi Teatrında başlayıb, burada Nübar ("Cancur Səməd", M. Əfəndiyev; J. B. Molyerin "Zorən xəstə" əsərinin təbdili), Sürucuin ("Hind qızı", Ə. Hamid), Oa-Şen ("Çin tanrısı", F. Pavlovun "Tunc büt" əsəri üzrə), Gülüş və Sevil ("Sevil", C. Cabbarlı), Xumar ("Şeyx Sənan", H. Cavid) kimi səhnə obrazları ifa edib.

1932–1935-ci illərdə Bakı Rus Dram Teatrının aktrisası olmuş, 1936-cı ildən Azərbaycan Milli Dram Teatrında işləyib. Əsas rolları: Maşa ("Dubrovski", A. S. Puşkin), Xuraman ("Vaqif", S. Vurğun), Cülyetta, Emiliya ("Romeo və Cülyetta", "Otello", U. Şekspir), Luiza ("Məkr və məhəbbət", F. Şiller), Larisa, Katerina ("Cehizsiz qız", "Tufan", A. Ostrovski), Polina ("Ögey ana", O. Balzak), Gültəkin ("Aydın", C. Cabbarlı), Məhəbbət ("Məhəbbət", M. İbrahimov). 1933-cü ildən pedaqoji fəaliyyət göstərib.

Fatma Qədri barədə danışırıqsa onun çox ağır bir həyat yolu keçdiyini mütləq vurğulamalıyıq. Və qayıdaq uşaqlığına. O, ailələrinin 10-cu qız övladı olaraq dünyaya gəlib. Oğula həsrət bu ailənin 10-cu qız övladı olmaq Fatmanın qara taleyini müəyyənləşdirib. Valideynləri onun adını Artıq qoyublar. Fatmanın ailəsi çörəkpulu ardınca Cənubi Azərbaycanın Sərab şəhərindən bu şəhərə gəlmişdilər. Atası Qədir kişi şəkər zavodunda fəhlə işləyirdi.

Fatmadan sonra daha 3 uşaq dünyaya gətirən bu 13 uşaqlı ailəni dolandırmaq gün-gündən çətinləşir, bir qarın yemək məşəqqətə çevrilirdi. Fatmanın on iki yaşı olsa da, o yoxsulluq ucbatından məktəbə gedə bilmir, yaşıdlarından geri qalırdı. Fatma Qədri sonralar həmin günləri belə xatırlayır: “Gecə-gündüz Allaha yalvarırdım ki, ya tezliklə canımı alsın, ya tezliklə bəxtimi açsın!”

Qızının oxumaq arzusunu hiss edən anası günlərin birində Fatmanın əlindən tutub onu tanıdıqları bir evə gətirir. O, on iki yaşlı qızını bu ailəyə qulluqçuluğa verir. Fatma burada ailənin qulluqçuluğunu edir, ona verilən əməkhaqqını isə məktəb pulu kimi yığıb toplayır. Fatma əvvəlcə mollaxana dərslərinə gedir.

Lakin sonradan o, buradan bezib şəhərdəki Xalq Məktəbinə getməklə rus dilində təhsilə başlayır. Şəhər mühitində açıq havada göstərilən teatr tamaşalarının birini də ötürmür. Bir gün isə valideynləri onu uşaqsız-soysuz olan varlı həştərxanlı qadına övladlığa verirlər. Fatma isə ailəsindən ayrılmaq, başqa mühitdə yaşamaq istəmədiyindən yarı yoldan qaçıb öz kasıb daxmalarına qayıdır. Günlərin bir günü Fatma Odessada çekist işləyən Əhəd Axundzadə ilə qarşılaşır. Axundzadə Fatmaya aşiq olur. Və onu özü ilə Bakıya gətirir. Bununla da Fatmanın həyatı dəyişir. Burada o, özünün Artıq adı ilə vidalaşıb Fatma adını götürür, soyadını isə atasının adını yazdırır.

Axunzadələrin qohumu məşhur opera sənətkarı Şövkət Məmmədova onların evində tez-tez qonaq olurdu. Çox keçmir ki, o, Fatmaya köməklik etməyi öz boynuna götürür. Fatma Şövkət xanımın təşəbbüsü ilə yenicə yaradılmış Bakı Azərbaycan Pedaqoji institutuna daxil olur. O, ailəsindən gizlin həm də Dövlət Teatr Texnikumuna daxil olur. Burada Aleksandr Tuqanovla, Cəfər Cabbarlı ilə tanış olur.

Fatmanın təhsil almasında baldızlarının və qayınlarının rolu çox böyük olur. Ailə və həyat yoldaşı onun təhsil almasını dəstəkləyir, ancaq onun aktrisa olmasını qəti şəkildə istəmirlər. Bir müddət sonra Axundzadə ilə Fatma arasında soyuqluq yaranır. Dörd ildən sonra isə cütlük yollarını ayırır. Fatma ərindən boşandıqdan sonra 1926-cı ildə Teatr texnikumunu müvəffəqiyyətlə bitirib aktyor diplomu ilə Türk İşçi Teatrına işə göndərilir. Səhnə fəaliyyətinə Mirzə Cəlilin “Anamın kitabı” dramında gənc Gülbahar rolunu ifa etməklə başlayır. Hər iki dildə mükəmməl sənət nümunələri yaratmaqla bir sıra bədii xarakterlərin daha da dolğun təcəssümünə nail olur.

Fatma Qədri 1932-ci ilədək Türk İşçi Teatrında çalışır, 1933-cü ildən Bakı Rus DramTeatrı, habelə Gəncə Şəhər Teatrı və 1936-cı ildən isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrı səhnəsində fəaliyyət göstərir. Elə həmin illərdə Xalq Deputatları sovetinə deputat seçilir.

O aktrisalıq fəaliyyəti müddətində “Sevil”, "Şeyx Sənan", "Paris Notrdam kilsəsi", "Anamın kitabı", "Dubrovski", "Vaqif", "Romeo və Cülyetta", "Otello", "Məkr və məhəbbət", "Cehizsiz qız", "Tufan", "Aydın" tamaşalarında aparıcı rollar ifa edir.

37-ci ilin repressiyasından Fatma Qədri də öz nəsibini alır. Onun keçmiş əri Əsəd Axundzadə Təhlükəsizlik komitəsində, yüksək vəzifədə işləyirdi. Onu xalq düşməni kimi həbs edəndə Fatma da istintaq altına düşür. “O mənim keçmiş ərim olub, sonra başqasıyla ailə qurub” desə də təqiblərdən canını qurtara bilmir. Fatmanı işdən kənarlaşdırırlar, dolanışığı ağırlaşır. Kitab pasajında Şekspirin kitablarını məhəcərə qoyub satdığı günlər olub.

Əvvəldə qeyd etdim, Fatmanı 37-ci illər represiyası məngənəsindən Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov çıxarıb. Sonra yenə teatr, yenə rollar, yenə şöhrət… Və yüksək mükafatlar…

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni.

Amma sonradan Fatma Qədri yenidən qəzəbə düçar gəlir, onu yenidən təqib edir, süni maneələr yaradırlar.

Teatrlarda çıxış etmək qadağası aldıqdan sonra ağır depressiyadan çıxa bilməyən sənətçi 1968-ci ildə, 60 yaşında  mənzilində intihar edir.

Bax belə bir tale.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Teatrın ilk dönəmləri. Cəhalət onu küfr sayır. Aktyorlar təqib edilir. Aktrisalar isə əsla yoxdur. Qadın rollarını kişilər ifa edir.

Belə bir ağır zamanda özlərini teatra həsr edən ilk fədailər, qaranquşlar sırasında Qaflan Muradov da yer almaqdadır.

Qaflan Məmmədrza bəy oğlu Muradov 22 mart 1890-cı ildə Ağdamın Muradbəyli kəndində anadan olub. Bəzi araşdırmalarda göstərilir ki, o, 1908-ci ildə Ağdamda ikisinifli rus-tatar məktəbində oxuyub. Azərbaycan teatr sənətində yaddaqalan obrazlar ifa edib.

 Məktəb illərində direktor Əhməd bəy Abbasovun rəhbərliyi ilə məktəbdə ilk dəfə olaraq Nəcəf bəy Vəzirovun "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" komediyası əsasında tamaşa hazırlanır. Yetər rolu məktəbin şagirdi Qaflan Muradova həvalə olunub.

İlk tamaşa böyük səs-küyə səbəb olur: Əhməd bəy Abbasov, həmçinin tamaşanın yaradıcı heyəti cahillər tərəfindən təhqir hədəfinə çevrilir. Qaflan Muradov küçədə ələ salınır, "Qız Qaflan", — deyə lağa qoyulur, lakin heç bir təhqir, hədə-qorxu və başqa maneələr bu həvəskarların teatra, səhnəyə marağını, məhəbbətini azalda bilmir.

1910-cu ildə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Ağdamda yeni dram kollektivi yaradıb. "Ac həriflər", "Dağılan tifaq", Mirzə Fətəli Axundzadənin "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah" və digər səhnə əsərləri əsasında tamaşalar hazırlayıb. Bu tamaşalarda Qaflan Muradov kimi səhnə həvəskarlarının gücündən bacarıqla istifadə edib.

Həmin tamaşalarda Sona və Şəhrəbanu rolları Qaflan Muradova tapşırılıb. Gənc aktyor Sonanı ifa edəndə anasının, Şəhrəbanu obrazında isə böyük bacısının bir dəst paltarını gizlincə gətirib səhnədə geyinib. O, daha sonra "Məşədi İbad"da Sənəmi, "Evliykən subay"da Pərzadı, "Leyli və Məcnun"da Məcnunun anasını və başqa obrazları da peşəkarlıqla ifa edib.

Ə. Haqverdiyev sonra Şuşada Əhməd Ağdamski, Xosrov Mamayev, Hüseynqulu Sarabski, Qaragöz Zülfüqarov və İsa Şuşinski kimi istedadlı səhnə həvəskarlarının qüvvəsi ilə maraqlı teatr kollektivi yaradıb. Həmin vaxtlar Qaflan Muradov da bir neçə ağdamlı sənət dostu ilə Şuşaya gəlib və onlara qoşulub. Sonralar teatrın bacarıqlı aktyoru kimi tanınıb.

Qardaşı Murad Muradov həmişə Qaflana və onun sənət dostlarına teatr sənəti ilə bağlı dəyərli məsləhətlər verib. İmkan olduqca Abbas Mirzə Şərifzadə, Ülvi Rəcəb, Mirzəağa Əliyev, Əbülhəsən Anaplı, Əli Qurbanov və başqa görkəmli sənətkarlarla tanış edib. Bütün bunlar gənc səhnə aşiqinin gələcək həyat yolunun müəyyənləşməsində böyük rol oynayıb

Azərbaycanın sovetləşməsindən (1920) sonra Qaflan Muradov yaxın dostu Əhməd Ağdamski ilə Ağdama qayıdıb. Fəhlə-kəndli klubunun nəzdində Cəmil Muradov, Xosrov Mamayev, Heydər Şəmsizadə, Baxış Kələntərli, Ayaz Köçərli, Ələsgər Məmmədov kimi istedadlı səhnə həvəskarlarından ibarət teatr kollektivi yaratmağa müvəffəq olub.

Bu sənət aşiqləri klubun səhnəsində F. Şiller, M. F. Axundzadə, N. Vəzirov və Ü. Hacıbəylinin əsərlərini böyük həvəslə tamaşaya hazırlayıb. Qarabağın ən ucqar yaşayış məntəqələrində belə tamaşa göstəriblər. 1937-ci ildə Ağdamda Dövlət Dram Teatrı açılanda Qaflan Muradov artıq xalq arasında tanınan bir sənətkar olub. O, teatrda cəmi üç il işlədikdən sonra, 1940-cı ildə "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb.

Araşdırmalarda göstərilir ki, Qaflan Muradov teatra-səhnəyə çox möhkəm tellərlə bağlı olub. Bu fikri ifadə edəcək bir hadisə də xatırlanıb. Qeyd olunur ki, 1941-ci ilin qanlı-qadalı günlərinin birində sənətkarın ailəsində bir faciə baş verib. On doqquz yaşlı oğlu Tofiq qəflətən dünyasını dəyişib. Bu hüzrün üçüncü günü "Leyli və Məcnun" tamaşası oynanılan vaxta təsadüf edib. Məcnunun atasının ifaçısı Qaflan Muradov çoxlarının təəccüb və etirazını eşitməyib. Tamaşanın təxirə salınmasına razı olmayaraq səhnəyə çıxıb. O, səhnədə tək Məcnunun deyil, əzizi Tofiqin də faciəsinə göz yaşı töküb.

Hər iki faciəni birgə yaşayıb və ürəyini boşaldıb. Qaflan Muradovun obraza girmək, onu yaşamaq istedadı çox güclü idi. İstər ciddi, istərsə də gülüş boyaları ilə ifa etdiyi Kərəmov, Məşədi İbad, Soltan bəy, Hacı Qara, dramatik cizgilərlə canlandırdığı Məcnunun atası, Göyüş kişi, Veysəl Mirzə və digər rolları uzun müddət tamaşaçı yaddaşından silinməyib.

Qaflan Muradov, sözün həqiqi mənasında, teatr üçün doğulan, səhnədə nəfəs alan alovlu sənət carçısı olub. Ağdamda Dövlət Dram Teatrının açılması onu çox sevindirib. Artıq yaşlansa da, tez-tez teatra baş çəkib, məşqlərə tamaşa edib, gənc aktyorlara Azərbaycan teatrının görkəmli sənətkarlarından və özünün səhnə həyatından maraqlı xatirələr danışıb.

O, 80 illik ömrünün 60 ildən çoxunu səhnəyə həsr edib. Azərbaycan SSR əməkdar artisti Qaflan bəy Muradov 14 aprel 1970-ci ildə Ağdam şəhərində vəfat edib. Gəlin onu anaq və rəhmət diləyək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Müslüm Maqomayev Azərbaycan musiqi mədəniyyətində böyük iz qoymuş bəstəkarlardan biridir. Əsərin çox zəngin musiqisi var. Burada müəllif rəqs, muğam, təsnif və rəng kimi bir çox musiqi janrlarından geniş istifadə edib. Ariyanı çox böyük həvəslə ifa etmişəm. “Nərgiz” operasına yeni quruluşda tamaşa etmək ən böyük arzumdur. Ümid edirəm ki, yaxın gələcəkdə bu operaya yenidən Opera və Balet Teatrının səhnəsində baxa biləcəyik”, - belə deyir İnarə Babayeva.

İnarə Əhməd qızı Babayeva 1977-ci il aprel ayının 14 Bakı şəhərində anadan olub. 1996-2002-cü illərdə Üzeyr Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının solo oxuma fakültəsində ali təhsil alıb və Akademiyanı magistratura pilləsi üzrə 2005 ci ildə isə akademiyanın Asperanturasını fərqlənmə ilə bitirib və  kamera ifaçısı,vokal müəllimi,ixtisası üzrə bitirib.

O, akademiyada təhsil aldığı müddət ərzində, 1999- cu ildən Azərbaycan Akademik Musiqili teatrın aparıcı solisti kimi fəaliyyətə başlayıb. O teatrda çalışdığı müddət ərzində teatrın rus bölməsində: İ.Kalmanın – “Silva”, “Bayadera”, “Maritsa”,”Qaraçı- Premyer”, F.Leqarın - “Şən dul qadın”, Q.Qarayevin- “Çılğın qasqonçu”,  Ü.Hacıbəylinin- “O Olmasın bu olsun” operettalarında baş qəhrəman obrazlarını ifa edib.

İnarə Babayeva 2002-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının aparıcı solistidir. O, Opera və Balet Teatrının repertuarında milli və klassik dünya bəstəkarlarının yaradıcılığına məxsus bir sıra tamaşalarda əsas partiyaları ifa edib.

İfa etdiyi partiyalar:

- Gülnaz - «O olmasın bu olsun» Ü.Həcibəyli

- Gülçöhrə- «Arşın mal alan»Ü.Həcibəyli

- Humay- «İntizar» F.Əlizadə

- Zoluşka-«Zoluşka» L.Vaynştey

- Cırtdan- «Cırtdan» N.Əliverdibəyov

- Rozina- «Sevilya bərbəri» C.Rossini

- Serpina -“Hammı elə edir” V.Mozart

- Adina -“Sevgi şərbəti” Donizetti

- Süzanna -“Don-Juan” V.Mozart

- Oskar-“Bal-Maskarad” D.Verdi

- Pamina-“Sehirli-tetək” V.Mozart

- Dilbər-“Sevil” F.Əmirov

- Amur-“Orfey və Evredika” Gluk

- Məhsəti-“Məhsəti” P.Axundova

Rolların öhdəsindən özünəməxsus gələrək, yüksək professionallıqla ifa edib. Gügüclu səs tembri ilə yanaşı, gözəl səhnə görkəminə, yüksək artistizm qabliyyətinə malikdir. İnarə Babaeva Azərbaycan Mədəniyyətini təmsil edərək, Ölkəmizin hüdudlarından kənarda,bir sıra müsabiqə və festivallarda iştirak edib, laureat və diplomant adına layiq görülüb.

Mükafatları:

- Gənc vokalçıların Respublika müsabiqəsinin laureatı-1 yer(1994)

- Opera ifaçılarının Respublika müsabiqəsi laureatı-2 yer(2000)

- “Türksoy” (Türkiyə) beynalxalq festivalının iştirakçısı(2002)

- Vokalçıların Yaltada keçirilən müsabiqəsinin diplomantı(2006)

- Opera ifaçılarının Tuluza şəhərində (Fransa) keçirilən müsabiqəsinin diplomantı (2008)

- Operetta ifaçılarınin Yekaterinburqda (Rusiya) keçirilən festivalının iştirakçısı.

2005-ci ildən Yaponiya, Çin, İngiltərə, Fransa, İtaliya, Almaniya, Gürcüstan, Belorusiya, Kazakistan, Qırgızıstan, Makidoniya, Serbiya, Mərakeş keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti günlərinin iştirakçısı olub, bir sıra dövlət və yubiley tədbirlərində iştirak edib. İnarə Babayeva 2006 cı ildən Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti vokal müasir estrada ifaçılığı fakültəsinin müəllimi olub.

2013 cü ildən baş müəllimi, 2019- cu ildən isə Kafedaranın dosentidir. O, vokal müasir estrada ifaçılığına aid 5 məqalənin, “Azərbaycan vokal Nümunələri Soprano səsi üçün “Antaloğiya” kitabının müəllifidir.  İnarə Babayeva 2-ci təhsil olaraq 2014 cü ildə Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rejissorluq fakültəsinə daxil olub. Elə həmin ildə Akademik opera və Balet Teatrının səhnəsində dünya klassik opera inciləri sırasında olan, Perqolezinin “Qulluqçu- xanım” operasına quruluş verib. 2018- ci ildə müvəfəqiyyətlə 2 təhsilini başa vuran İ.Babayeva Heydər Əliyev sarayında Azərbaycanda ilk dəfə Mədəniyyət kanalının təşkilatçılığı ilə, keçirilən uşaq müziklin “Ələddin” tamaşasına quruluş verib.

Paralel olaraq, İ.Babayeva 2016-cı ildən Azərbaycan Televiziya və Radiosunun solistidir. Onun ifasında,dünya və Azərbaycan  klasssik musiqi inciləri Televiziyanın musiqi kollektivlərinin müşayiəti  ilə, lentə alınaraq,radionun qızıl fondunda saxlanılır.

İnarə Babayeva 27 sentyabr 2019-ci il tarixində Akademik opera və Balet teatrında Dahi Məhsəti Gəncəviyə həsr olunan, musiqisi Pikə Axundovaya, libretto müəllifi Leyla Qədirzadəyə məxsus “Məhsəti” operasında baş rolu, eyni zamanda operanın quruluşunu tamaşaçılara uğurla təqdim edib. İnarə Babayevanın bütün bu xidmətləri Ölkə rəhbərliyi tərəfindən yüksək qiymətləndirilərək, 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti fəxri adına, Prezident mükafatına layiq görülüb.

Mədəniyyət TV tamaşaçılarına yeni musiqi nömrəsi təqdim edib. Azərbaycan klassik musiqisinin banilərindən biri, Əməkdar incəsənət xadimi Müslüm Maqomayevin 135 illiyi ərəfəsində bəstəkarın “Nərgiz” operasından “Nərgizin ariyası” musiqili çarx şəklində hazırlanıb. Ariyanı İnarə Babayeva ifa edib. “Nərgiz” operası Azərbaycan musiqisi tarixində Avropa üslubunda yazılmış ilk operadır. Onun premyerası 1935-ci ilin dekabrında baş tutub. Ağır xəstə olmasına baxmayaraq, operanı dirijor pultu arxasında müəllif özü idarə edib.  Premyeradan sonra Müslüm Maqomayev gündəliyində bunları qeyd edib: “Əsərin belə maraqla qarşılanması bəstəkar üçün böyük şərəfdir. Bu, həyatımın ən xoşbəxt günüdür”. Operanın libretto müəllifi Məmməd Səid Ordubadidir. Xatırladaq ki, Müslüm Maqomayevin Ordubadinin “Çobanlar” radio tamaşası üçün bəstələdiyi musiqi ilə sonradan “Nərgiz” operasının əsası qoyulub. Əsər kəndlilərin mülkədarlara, ədalətsizliyə qarşı mübarizəsindən bəhs edir.

Və məhz “Nərgiz” operasında “Nərgizin ariyası” İnarə Babayevanı məşhurlaşdırıbdır. Ariya ilə bağli İnarə Babayevanın fikirlərini isə sizlərə lap əvvəəldə çatdırdım: “Ariyanı çox böyük həvəslə ifa etmişəm. “Nərgiz” operasına yeni quruluşda tamaşa etmək ən böyük arzumdur. Ümid edirəm ki, yaxın gələcəkdə bu operaya yenidən Opera və Balet Teatrının səhnəsində baxa biləcəyik”.

Bu açıqlama 2020-ci ildə olub. Düzü, dəqiqləşdirə bilmədim, “Nərgiz” operası bu keçən 6 ildə yeni quruluşda nümayiş olundumu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Murad Vəlixanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1984-cü ildə ekranlaşdırılan "Musiqili xaş" Azərbaycan kinosunda satira ilə məişəti birləşdirən özünəməxsus ekran əsərlərindən biridir. Bu film təkcə güldürmək üçün çəkilməyib — o, cəmiyyətin iç üzünü, insan münasibətlərinin səmimiyyətini və ya saxtalığını açmaq üçün çəkilib.

Filmin rejissoru, kəskin satirik baxışı ilə seçilən Vaqif Mustafayevdir. Onun yaradıcılığında gülüş heç vaxt boş olmur — hər zarafatın arxasında bir həqiqət dayanır. “Musiqili xaş” da bu baxımdan həm əyləndirən, həm də narahat edən filmdir.

Xaş süfrəsi – həyatın kiçik modeli

Filmin mərkəzində adi bir süfrə dayanır — xaş süfrəsi. xaş Azərbaycan mədəniyyətində bu süfrə sadəcə yemək deyil. Bu, insanların bir araya gəldiyi, söhbət etdiyi, münasibətlərin qurulduğu və bəzən də dağıldığı bir məkandır.

Filmdə də məhz bu süfrə ətrafında müxtəlif xarakterlər toplaşır. Hər biri danışır, zarafat edir, özünü göstərməyə çalışır. Amma zaman keçdikcə onların sözləri ilə əməlləri arasındakı fərq üzə çıxır.

Sanki bir boşqab xaş ətrafında bütöv bir cəmiyyət açılır.

Gülüşün arxasındakı acı reallıq

Rejissor Vaqif Mustafayev filmi yumorla təqdim etsə də, bu yumor sadəcə əyləncə deyil. Burada incə, bəzən də sərt satira var.

İnsanların ikiüzlü davranışları, yaltaqlıq, özünü göstərmək həvəsi və səmimiyyətdən uzaq münasibətlər bu süfrədə bir-bir üzə çıxır. Gülüş var, amma o gülüşün içində bir narahatlıq da gizlənir.

Film tamaşaçıya səssiz bir sual verir:

Biz həqiqətən kimik — olduğumuz kimi görünən, yoxsa göründüyümüz kimi olmağa çalışan insanlar?

Musiqi – filmin gizli dili

“Musiqili xaş” adından da göründüyü kimi, filmdə musiqi xüsusi yer tutur.

Musiqi burada sadəcə fon deyil — o, personajların əhvalını, münasibətlərin ritmini və bəzən də gizlədilən hissləri ifadə edir.

Hər səhnə sanki bir melodiyanın davamıdır. Bu isə filmi daha canlı və simvolik edir.

Azərbaycan kinosunda yeri

Musiqili xaş Azərbaycan kinosunda satirik komediyanın yadda qalan nümunələrindən biridir. Film gündəlik həyatın adi bir detalını — yemək süfrəsini — dərin sosial və psixoloji məna ilə zənginləşdirir.

Burada hər obraz tanışdır. Hər davranış həyatdan götürülüb. Bu isə filmi sadəcə film yox, güzgüyə çevirir.

Yekun

Bəzən insanlar ən çox danışdıqları süfrədə ən az həqiqəti deyirlər.

Bəzən isə bir zarafat, uzun-uzadı çıxışlardan daha çox həqiqəti açır.

“Musiqili xaş” bizə bunu xatırladır:

Gülüş bəzən həqiqətin ən səmimi səsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Müəllif: Meltem Demirkıran / İstanbul

Tərcümə və uyğunlaşdırma: Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk kinosu dünya kinematoqrafiyasının ən özünəməxsus istiqamətlərindən biridir. Teatrçılar dövründən başlayaraq Yeşilçam mərhələsinə, Milli kino anlayışından yeni türk kinosuna qədər bu sahədə son dərəcə dəyərli filmlər ərsəyə gəlmişdir. Bununla belə, bəzi ekran əsərləri var ki, bədii və ideya baxımından güclü olmalarına baxmayaraq, lazım olan diqqəti görməmişdir. Aşağıda həmin filmlərdən bəziləri təqdim olunur.

“Arabesk” – Ertem Eğilmez, 1988

Rollarda: Şener Şen, Müjde Ar, Uğur Yücel

“Arabesk” filmi Türk kinosunda absurd üslubun ilk və ən diqqətçəkən nümunələrindən biri hesab olunur. Film klassik arabesk melodramlarının quruluşuna uyğun şəkildə – mahnılarla başlayan bir atmosferlə açılır. Lakin bu forma əslində həmin dövrün arabesk filmlərinə yönəlmiş tənqidi və satirik yanaşmanın daşıyıcısıdır.

Filmdə aktyorların öz real adları ilə çıxış etməsi də arabesk janrının şablonluğunu vurğulayan mühüm detallardan biridir. Süjet varlı ailədən olan bir qızla kasıb bir gəncin mümkünsüz sevgisi üzərində qurulsa da, hadisələr şişirdilmiş və absurd tərzdə təqdim olunur.

Rejissor Ertem Eğilmez filmi tamamladıqdan sonra onun nümayişini görə bilməmiş vəfat etmişdir. Bu baxımdan film həm də Yeşilçam ənənəsinə daxildən yönəlmiş tənqidi baxış kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ada” – Süreyya Duru, 1988

Rollarda: Türkan Şoray, Rutkay Aziz

“Ada” filmi insan münasibətlərinin zamanla necə dəyişdiyini və fərdi seçimlərin talelərə necə təsir etdiyini göstərən psixoloji dramdır.

Filmdə şəhər həyatından bezərək adaya köçən kişi ilə şəhərdə qalaraq qızını tək böyüdən qadının hekayəsi təqdim olunur. Eser adlı qadın həyatın çətinlikləri qarşısında müstəqil qərarlar verməyə məcbur qalır. Qızının gələcəyi ilə bağlı seçim isə onu keçmişi ilə üz-üzə gətirir.

İllər sonra baş verən bu qarşılaşma, əslində, yarımçıq qalmış münasibətin və hisslərin yenidən dəyərləndirilməsinə çevrilir. Film eyni zamanda rejissor Süreyya Durunun son işi kimi də əhəmiyyətlidir.

“Qarpız qabığından gəmilər düzəltmək” – Ahmet Uluçay, 2001

Rollarda: İsmail Hakkı Taslak, Boncuk Yılmaz, Ahmet Uluçay, Kadir Kaymaz

Ahmet Uluçayın ilk filmi olan bu əsər rejissorun şəxsi həyatından izlər daşıyır və qeyri-peşəkar aktyorların iştirakı ilə çəkilmişdir. Film poetik realizm üslubunda qurulmuş, təbii və səmimi anlatımı ilə seçilir.

Süjet kənddə yaşayan iki uşağın – Recep və Mehmetin – kinoya olan böyük sevgisini və öz imkanları ilə film göstərmək üçün göstərdikləri səyi təsvir edir. Onların gündəlik həyatı ilə böyük xəyalları arasında qurulan bu paralel xətt filmə həm hüzünlü, həm də ümidverici bir atmosfer qazandırır.

Film 2001-ci ildə tamamlanmasına baxmayaraq, yalnız bir neçə il sonra nümayişə çıxmışdır.

“Muhsin Bey” – Yavuz Turgul, 1987

Rollarda: Şener Şen, Uğur Yücel, Sermin Hürmeriç

“Muhsin Bey” Türk kinosunun ən incə psixoloji və sosial müşahidələrə əsaslanan filmlərindən biridir. Film köhnə musiqi mədəniyyətinə bağlı olan bir prodüserlə məşhur olmaq istəyən gənc arasında qurulan münasibət üzərindən inkişaf edir.

Əsər zamanın dəyişməsi fonunda dəyərlərin aşınmasını və fərdin bu dəyişiklik qarşısında tutduğu mövqeyi təsvir edir. Film eyni zamanda “hər kəsə yaxşılıq etmək olarmı?” sualını da tamaşaçı qarşısında qoyur.

“Anayurt Oteli” – Ömer Kavur, 1985

Rollarda: Macit Koper, Şahika Tekand, Serra Yılmaz

Yusuf Atılganın romanı əsasında çəkilən bu film Türk kinosunda psixoloji dərinliyi ilə seçilən əsərlərdən biridir.

Baş qəhrəman Zebercet zahirən sakit və adi bir həyat sürsə də, daxilində ciddi psixoloji gərginlik yaşayır. Onun gündəlik həyatında formalaşan təkrarlanan davranışlar və takıntılar zamanla daha da dərinləşir.

Otelə gələn bir qadın isə Zebercetin həyatında dönüş nöqtəsinə çevrilir və onun psixoloji vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirir.

“Vavien” – Yağmur Taylan, Durul Taylan, 2009

Rollarda: Engin Günaydın, Binnur Kaya, Ercan Kesal, İlker Aksum

“Vavien” gündəlik həyatın içində gizlənən psixoloji gərginlikləri və insanın daxili dünyasındakı ziddiyyətləri qara yumor üslubunda təqdim edən filmdir.

Celal adlı obrazın ailə həyatı fonunda inkişaf edən hadisələr insan münasibətlərindəki gizli konfliktləri üzə çıxarır.

“Sevmek Zamanı” – Metin Erksan, 1965

Rollarda: Sema Özcan, Müşfik Kenter

Bu film Türk kinosunda ən fərqli və fəlsəfi sevgi hekayələrindən biri hesab olunur. Əsərdə bir kişinin qadının özünə deyil, onun təsvirinə aşiq olması mövzusu işlənir.

Bu yanaşma reallıq ilə ideal arasındakı sərhədləri sorğulayır və sevgi anlayışına qeyri-ənənəvi baxış təqdim edir. Film çəkildiyi dövrdə geniş nümayiş imkanı əldə etməsə də, sonradan kult status qazanmışdır.

“Sarmaşık” – Tolga Karaçelik, 2015

Rollarda: Nadir Sarıbacak, Hakan Karsak, Kadir Çermik

Film bir gəmidə məcburi şəkildə qalan ekipaj üzvlərinin arasında yaranan iyerarxik və psixoloji qarşıdurmanı təsvir edir.

Qapalı məkan şəraitində inkişaf edən hadisələr insan davranışlarının sərhədlərini və hakimiyyət münasibətlərini açıq şəkildə göstərir.

“Gölge Oyunu” – Yavuz Turgul, 1992

Rollarda: Şener Şen, Şevket Altuğ, Sermin Hürmeriç

Bu film realist və fantastik elementləri birləşdirərək fərqli üslubda təqdim olunur.

İki əsas obrazın həyat yolu vasitəsilə insan münasibətləri, vicdan və məsuliyyət mövzuları işlənir.

“Gülen Adam” – Kartal Tibet, 1989

Rollarda: Kemal Sunal, Ahmet Sezerel, Bilge Zobu, Aydan Burdan

Film doğulduğu gündən etibarən daim gülən bir insanın hekayəsini təqdim edir. Bu qeyri-adi vəziyyət tibbi araşdırma mövzusuna çevrilir.

Əsər zahirdə komik görünən bir situasiya üzərindən cəmiyyətin psixoloji durumuna və insanların emosional vəziyyətinə işarə edir.

Şəkildə: “Arabesk” filmindən kadr

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

PAWA TO PARTICIPATE IN THE 2026 FESTAC AFRICA FESTIVAL IN SENEGAL

Pan-Afrika Yazıçılar Assosiasiyası (PAWA) Afrikanın ən nüfuzlu pan-Afrika təşkilatlarından biri olan INSPIRE AFRICA CONNECT tərəfindən Seneqalın Dakar şəhərində keçiriləcək FESTAC AFRICA 2026 festivalında iştirak etmək üçün dəvət alıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Dünya Yazıçılar Təşkilatından (W0W) verilən məlumata görə, qərar PAWA-nın baş katibi doktor Ueyl Okediran və FESTAC AFRICA RENAISSANCE festivalının sədri mühəndis İnka Abioye arasında keçirilən son görüşdən sonra qəbul edilib.

Məlumdur ki, qara dərili xalqların və afrikalıların Ümumdünya incəsənət və mədəniyyət festivalı — Afrika və Afrika diasporasından olan sənətkarları, ziyalıları, alimləri və mədəniyyət xadimlərini bir araya gətirən mötəbər tədbir — ilk dəfə 1966-cı ildə Seneqalda keçirilmiş, ikinci dəfə isə 1977-ci ildə Nigeriyada baş tutmuşdur.

2022-ci ildə yenidən bərpa edildikdən sonra festival Tanzaniya, Keniya və Qanada təşkil olunub.

2026-cı ilin oktyabr ayında Seneqalda keçirilməsi planlaşdırılan tədbirin mövzusu belədir:
“Afrikanın mədəniyyət, yaradıcılıq və əməkdaşlıq vasitəsilə davamlı inkişaf naminə birləşdirilməsi.”

Təşkilatçıların sözlərinə görə, bu mövzu festivalın bütün Afrika qitəsində və diasporasında birliyin möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş məqsədini əks etdirir.

Gözlənilir ki, festival üç əsas sütunun — mədəni innovasiyalar, davamlı inkişaf və strateji əməkdaşlığın — necə birlikdə işləyərək imkanlar yaratdığını, iqtisadi inkişafı stimullaşdırdığını və Afrika kimliyinin zənginliyini nümayiş etdirdiyini göstərəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)