“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

 

 

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ

 

 

Rəmiş meymunu götürüb gəldi Ağdama. Atası meymunu görən kimi özündən çıxdı:

– Elə bircə meymunum əskiyiydi? Neynirsən, özün elə meymun kimi bir şeysən də. Dur, götür meymununu, rədd ol get Bakıya. Mənim Qarabağla bir hörmətim var, məni hörmətdən salma.

Böyük qardaşı Vaqif gəldi:

– Dədə, day gecdi, bütün şəhər Rəmişdən, meymundan danışır. Hətta bir uşaq atasına deyib ki, ata, Rəmişi gördüm, çiynində də meymun. Atası da qayıdıb ki, day denən iki meymun görmüsən də.

Rəmiş:

– Şəhər meymunla doludu, onları görmürsüz mənim meymunumu görürsüz. Hələ aparacam Abdala, kəndimizi də görsün.

Atası:

– Səni and verirəm Həzrət Abbasa, kəndə-zada aparma. Götür çıx get Bakıya. Nə qədər də istəyirsən, sənə pul verim.

Rəmiş durub oturdu pianonun arxasında, meymun da çiynində. Necə bir "Segah" çalmağa başladısa atası kövrəldi və ürəyi yumşaldı. Və gözü dolmuş halda dedi:

– Oğul, sənin o barmaqlarına heyfim gəlir. Cəhənnəm, istəyirsən, meymun gəzdir, istəyirsən, həyətdəki qoyun itini, – sonra  üzünü tutdu kiçik oğluna: – Romik, dur həyətdəki o iti də aç, ver onu da özüylə gəzdirsin. Bu heç Allahın sözünə əməl etmir, onda ki mənim sözümü eşidə.

 

***

 

Yorulmuşdu, çox yorulmuşdu. Əslində, buna yorulmaq demək olmazdı ey, bezmişdi. Hər şeydən bezmişdi – şöhrətdən də, dostlarından da, curlarından da, qadınlardan da. Elə Rəmiş olmaqdan da bezmişdi.  Tıncıxırdı. Nə qədər belə yaşamaq olar? Yaşamaq ona çox mənasız olmuşdu. Özü də bu tez-tez baş verirdi. Belə olanda oturub maşına qaçırdı kəndlərinə.

İndi də oturdu maşına. Yol boyu Qədir Rüstəmovun, Akif İslamzadənin mahnılarına qulaq asa-asa sürdü Abdala. Kəndin içində onu görüb salamlayan adamlara da siqnalla salam verib gəldi Kəhrizin başına. Maşından düşüb özünü verdi Kəhrizə. Əvvəlcə doyunca su içdi, bu su onun ürəyinə bir az təpər verdi. Sonra qurşaqdan yuxarı soyunub yuyundu. Su o qədər soyuq idi ki, elə bil bədəninə yüzlərlə iynə batırırdılar, ona ləzzət edirdi. Sonra qurulanıb  oturdu bir sal daşın üstündə, başladı suyun şırıltısına, yarpaqların fısıltısına, quşların səsinə qulaq asmağa. Tərtəmiz havanın şirin qoxusunu çəkdi neçə illərdi təmiz hava görməyən ciyərlərinə. Ciyərləri kef elədi. Ciyərlərini o qədər tüstü ilə doldurmuşdu ki, indi bu qaymaq kimi havanı udduqca ciyərləri kirdən-pasdan təmizlənirdi.

Xeyli belə oturmuşdu. Gözünü yumub getmişdi fikrə. Bu vaxt Kəhrizə adamlar gəlməyə başladı.

– Buy, başıma xeyir, bu bizim Rəmiş döyül? – deyə çiynində səhəng olan qadın yanındakı qadınlardan soruşdu.

Qadınlardan biri dilləndi:

– Hə, özüdü ki var. Çoxdandı kəndə gəlmir. 

"Buy, başıma xeyir" deyən qadın yaxınlaşıb Rəmişi  qucaqladı, öpdü:

– Nətərsən, ay bala?

Rəmiş oturduğu yerdən  qalxdı, özü də əsəbi halda, gül kimi kef eləyirdi. Gələn qadınlar onun kefinə soğan doğradı. Başı ilə qadınlara salam verib Kəhrizdən ayrıldı.  Maşına  minib qayıtdı kəndə tərəf. Aşıq Xaspoladın evinin qabağında maşını saxlayıb düşdü. Girdi evə. Xaspolad kişi oturub böyürtkən mürəbbəsi ilə çay içirdi. Tez qalxdı ayağa, Rəmişi bağrına basdı:

– Dədəm, nənəm saa qurban, ay Rəmiş. Xoş gəlmisən bu kasıb daxmama.

Rəmiş də bardaş qurub yerdə oturdu və əlini atıb Xaspolad kişinin yarımçıq qalmış çayını götürüb bir-iki qurtum aldı. Böyürtkən mürəbbəsindən də ləzzətlə yedi. Bu kənddə elə ev yoxuydu ki, orda böyürtkən mürəbbəsi olmasın. Kəndin bütün ətrafı, elə içi də böyürtkən kollarıyla doluydu. Rəmiş uşaq vaxtı əlinə tikan bata-bata o kollardan böyürtkən yığıb yeyərdi.

Rəmişə də çay gətirdilər.

Rəmiş:

– Çay istəmirəm, Xaspolad dayı. Şəhərdə ürəyim sıxılırdı, durdum gəldim kəndə. Darıxmışdım Kəhrizin suyu üçün. İndi duruf qayıdajam Bakıya. Gəldim ki, mənə sazda bir Orta Sarıtel çal, başım-beynim  təmizlənsin.

Xaspolad kişi sazı divardan götürdü, otaqda bir gərdiş edib basdı sinəsinə və başladı çalmağa. Orta Sarıtel Rəmişi götürüb apardı. Amma çox uzağa aparmadı, elə kəndi dolandırdı. Uşaqlığına apardı, gül kimi, təmiz vaxtlarına. Xeyli saza qulaq asdı, sonra qəfil durub Xaspolad kişinin əllərini öpdü və sağollaşmadan da evdən çıxdı.

Arxadan Xaspolad kişinin səsi gəldi:

– Ay bala, bir tikə çörək yeyəydin.

Əlini yelləyib oturdu maşına. Yendi aşağı. Məktəbin yanında bir anlıq dayandı, sonra da maşını sürdü öz evlərinə. Əslində, bu evdə çoxdan yaşamırdılar, şəhərə köçmüşdülər. Atası da bu mülkü, bu həyəti bağışlamışdı yaxın qohumlarından birinə. Maşından düşmədi, elə evlərinə tərəf boylandı.

 

***

 

Şair dostu ilə oturmuşdu Sabir bağında. Sabirin heykəlinə  baxıb dedi:

– Şair, sənə də belə bir heykəl qoyacaqlar?

– Heykələ inanmıram, amma yəqin, bir başdaşı qoyacaqlar…

… Meymunun öldüyünü eşidən Gəmi Kapitanı özünü çatdırdı Rəmişə. Rəmişin gözləri dolmuşdu, Şair də bir tərəfdə əyləşmişdi.

Gəmi Kapitanı:

– Qağa, nədi, səni ilk dəfə ağlayan görürəm.

Rəmiş Şairi göstərib dedi:

– İt saxlayan dostların iti öləndə özdərinə gələ bilmirdilər. Bunun iti öləndə nə təhər dilxor olmuşdusa, buna gülürdüm. Heş demə, heyvan sevgisi, heyvana öyrəşmək başqa bir şeymiş. – sonra da   çarpayının üstündəki banan qutusunu göstərib dedi; – İndi gərəyh bunu aparıf basdıraq.

Gəmi Kapitanı:

– Nolar, deyəsən, Bakıda heyvan qəbiristanlığı var, ya aparıb orda basdırarıq, ya da bir meşədə.

– Yox, istəyirəm sənin bağında basdırax. Amma heç kəs bilməsin, arvad-uşax da. Könlümə düşəndə gəlif üstündə bir gitara çalaram.

Gəmi Kapitanı gülümsədi:

– Nə deyirəm, sən istiyən olsun.

Banan qutusunu götürüb gəldilər bağa. Dərin bir quyu qazdılar və qutunu  yendirdilər quyuya.

Şair dedi:

– Qaqa, boynundakı zənciri, qolundakı saatı açaydın da.

Rəmiş hirsləndi:

– Bir belə kitab oxumusan, bilmirsən ki, şahları basdıranda qılıncını, zinət əşyalarını da bir yerdə basdırırlar?! Bu da meymunların şahıdı.

Şair:

– Bəlkə, mərmər başdaşı qoydurub üstünə şəklini də çəkdirəsən?

– Söz verirəm, sənə elə bir başdaşı qoyajam ki, mərməri də Jitomirdən gətirəjəm, üstündə də şəklin, əlində də hələ çıxara bilmədiyin kitavın…

… – Meymunu məndən çox istəyirdin qoyduraydın da   başdaşı.

– Sarsaxlama!..

Şair:

– Rəmiş, əsgərlikdə olmusan?

– Hə, özü də iki il.

– Bəs necə olub ki, ağıllanmamısan?

– Gij-gij danışma, əsgərlikdə ağıl dərsi keçirlər?  Baxıb gördülər ki, Muzuçilişi qurtarmışam adımı yazdılar ansambla. Onlar ansambla orkestr deyir, iki il o orkestrdə gitara çalmışam, heş avtomat da görməmişəm. Gitaranı da ordan gətirmişəm, eləmişəm bizimki. Sən əsgərlikdə olmusan?

– Yox, universiteti bitirənləri aparmırdılar.

– Getsəydin, ağıllanajeydin?.. – Rəmiş heykələ yenə diqqətlə baxıb: – Şair, Sabir sağ olsaydı, bu gün  elə şeirlər yaza bilərdi, yoxsa Süleyman Rüstəm kimi olardı?

– Süleyman Rüstəm böyük şairdi.

– Hə, Sovet hökumətini o qədər tərifləyir ki, hərdən mən də istəyirəm Sovet hökumətində yaşayım.

– Sən heç Süleyman Rüstəmi oxumusan?

– Yox, eşitmişəm. Sən çox kitab oxumusan, alim adamsan, amma səndən heç vaxt böyük şair olmayacaq.

– Niyə?

Rəmiş Qala divarlarını göstərdi:

– De görüm, nə görürsən?

– Qala divarlarını.

– Vəssalam?

– Hə, ayrı nə görməliyəm ki?

– Buna görə deyirəm dana səndən şair olmayajax. Amma mən o daşların üstündə qan görrəm. Gözümü yumuram, divarların arxasında saşdarını yolan anaları görrəm, gəlinləri görrəm. O daşdar hamısı  ağlıyır, özü də qan ağlıyır. Bir dəfə televizorda Mikayıl Mirzə sənin qaynatayın şerini  oxuyurdu. Bax, şair odu ey, mənim gördüyümü görüf, ona görə o şeri yazıf. Bir-iki söz yadımdadı. Gərək ki, deyir, igidlərin yaşaması daş olmaxla mümkünüydü. Daşları  danışdırır, özü də qəşəng danışdırır. Mən də danışdıra bilirəm. Sən canın, bəlkə, o şeri deyəsən, bir də qulağ asım. Söz verirəm, bu gejə o şeirə bir musiqi bəstəliyəjəm.

Şair:

– Elə  onda gecə sən gitaranı barmaqlayarsan, mən də şeiri deyərəm.

Rəmiş:

– Sən avarıya düşəndə gəlmişdim sizə. Həyətdə taxta skamyanın üstündə yatmışdın. Elə yatmışdın ki, qoymadım oyatsınlar, qıymadım.  Qaynatan da  çənəsini əsasına diriyif oturmuşdu. Xeyli söhbət elədiyh. Düzdü, bəzən çətin başa düşürdüm, mən insannarın ürəyini gözdərindən oxuyuram. O kişinin də ürəyini təmiz oxudum. Sonra qalxdığ evə. Kişi üçün sənin gitaranla bəzi şeyləri çaldım. O da heyran-heyran baxırdı. Bahalı gitaran var, çala bilmirsən, onu neynirsən?

– İstəyirsən bağışlayım sənə?

– Yox, mən də dəm olub kiməsə bağışdıyajam. Qoy qalsın evdə. Nə vaxt istəsən, gələrəm sizin evdə bir konsert  çıxardaram. Xanımın da yaxşı çığırtma bişirir, məəm nənəm də elə çığırtma bişirir.  Əsl Ağdam çığırtması.

– Hə, anamdan öyrənib.

Rəmiş:

– Şair, sənə bir sirr açım, amma aramızda qalsın. Şairlər bir az ağzı yırtığ olur.

– Eşidirəm.

– Şair, o qan ağlayan divarların o tərəfindəki evin ikinci mərtəbəsində bir xanım yaşıyır. Heş  adını da bilmirəm. Hər dəfə mənim konsertimə gəlir, hələ maa gül də alır. Maa konsertdə gül verəndə ətim tökülür. O xanıma vurulmuşam. Mən iki dəfə vurulmuşam, bir orta məktəbdə dördüncü sinifdə oxuyanda məllimimə, bir də bu xanıma. Bəzən gejə saat ikidə duruf gəlirəm İçərişəhərə, oturram bir daşın üstündə, onların pəncərəsinə baxıram. O da öyrənib mənim nə vaxt gəldiyimi. Pərdəni aralıyıf  xeyli mənə baxır, gülümsəyir. O təbəssüm yayılır sinəmə, sonra da əl edib durub çıxıb gedirəm. Özün bilirsən, onu bişirmək mənim əlimdə su içmək kimi bir şeydi, amma istəmirəm.  Onu yoldan çıxarmax günahdı.

– Sənin o qədər günahın var ki, biri də olsun bu.

– Yox, bu günahı heç nə ilə yumağ olmaz.

– Deməli, sən hələ hər şeyi itirməmisən.

Rəmiş:

– Dur, şair, dur gedəyh bir bahalı restoranda o xanımın sağlığına vurax.

 

***

 

Qurban əmi öləndən sonra Rəmişə bağışladığı tar qiymətə mindi. Ona görə yox ki, başdan-ayağa sədəfin içindəydi, ona görə ki, bu tarı Qurban əmi çalmışdı. Bakıda böyük tarzənlər bu tara elçi düşdülər. 3000-3500 manat pul təklif edirdilər tar üçün. Rəmiş isə heç cürə tarı satmaq istəmirdi.

Atası da  eşitmişdi ki, məşhur tarçalanlar Ağdama gəlib tara elçi düşüblər. Oğluna demişdi:

– Rəmiş, nə qədər pul deyirsən, sənə verim, birdən pula aldanıb tarı satarsan ha.

– Dədə,  nə deyirsən? Mən heş Qurban əminin yadigarını  kiməsə sataram?

Və tara elçi düşənlər də başa düşdü ki, Rəmişdən bu tarı qoparda bilməyəcəklər.

Amma…  Ağdamdakı toyların birində ortadan çıxmayan bir sərxoş Rəmişin o qədər zəhləsini tökdü ki, axırda özünü saxlaya bilməyib tarın qolundan yapışıb çanağını vurdu sərxoşun başına. Sərxoşu qan götürdü, tarın çanağı da çilik-çilik olub töküldü yerə. Tez sərxoşu  mağardan çıxarıb başını sarıdılar, həkim çağırdılar.  Erməni tarçalan Xaçı da toydaydı. Ağdamda yeməkxanalarda ala-babat tar çalardı. Bir dəfə iş görərkən baltayla sol əlini baş barmağı tərəfdən yaralamışdı.  Aparmışdılar həkimə. Həkim barmağını sarıyarkən arvadı Aşxen demişdi:

– Həkim, qoyma muğamat ölə!

İndi həmin Xaçı salfetka, torba istəyib yerdəki çilik-çilik olmuş tarı toplamağa başladı. Hamısını topladı, sonra stolun üstündəki qolu da götürdü və Rəmişə dedi:

– Rəmiş, bu tarın qırıqlarına üç min manat pul verirəm, satarsan mənə?

Rəmiş əsəbi halda Xaçının başına bir qapaz vurub:

– Ə, götür rədd ol burdan.  Yoxsa səni də o tarın gününə salaram.

Xaçı tarın qırıqlarını götürüb mağardan çıxdı. Və heç kəs bilmədi ki, Xaçı çilik-çilik olmuş tarı aparıb Yerevanda zərgərlərə təzədən  yığdıracaq. Yalnız "Qurban Pirimov" sözünü çanağa qoymayacaq. Və bağışlayacaq Yerevan muzeyinə. Onlar da həmin qeyri-adi tarı gələn turistlərə qədim erməni tarı kimi sırıyacaqlar.

 

***

 

– Bilsəydim, Şairi də özümlə götürərdim. Mənim  çox söhbət etməklə aram yoxdu. Şair bunlarla verərdi ağız-ağıza, zəvziyərdilər. Bəlkə də, Şair Paqaninini bunnardan yaxşı tanıyır, – sonra da   üzünü tutdu qonaqlara: – Durun oturun maşınlara, getdik.

– Elə indi?

– Hə, indi. Sizi aparım Ağdamda toya, Qarabağı gəzməyə, – sonra üzünü tutdu Aydına: –  Qaqa, gör Şairi tapa bilərsənsə, ona denən gəlsin Ağdama.

Hamıyla xudahafizləşib oturdular maşına. Rəmişə oxşayan  öndə oturdu. Və düşdülər yola. Rəmiş yenə maqnitofona Qədir Rüstəmovun lentini qoydu.

– Sizin üçün yaddı, amma görün nə ilahi bir səsdi?

Və sürdü Şamaxıya.  Bahalı restoranların birində saxladı ki, düşün çörək  yeyək.  Restorandakıların əksəriyyəti qalxıb  Rəmişlə görüşdü. Müdir də gəldi, Rəmişi bağrına basdı.

Rəmiş:

– Qonaqlarım var, bir bahalı süfrə aç.

Və bir bahalı süfrə açdılar. Qonaqlara  araq gətirtdi, özünə konyak. Və bir iki yüz qram vurdu.

Lyonya:

– Qailərdən qorxmursan?

Rəmiş gülümsədi:

– Hamısı mənim bratımdı, narahat olma.

Yeyib-içəndən sonra hesab istədi. Restoranın müdiri gəldi:

– Rəmiş, bizi qonaqların yanında pərt eləmə. Mənə şərəfdi ki, sən qonaqlarını mənim restoranıma gətirmisən.

Sağollaşıb çıxdılar. Lyonya təəccüblə dedi:

– Sən hesabı vermədin?

– Bizdə qonaxlardan hesaf almırlar.

Göyçayda düşdülər, yenə bir stəkan çay içdilər. Yenə çayxanadakılar Rəmişin başına yığışmaq istədi. Xahiş elədi ki, qonaqlarım var, ayrı vaxt qonağınız olaram.

Axşam düşəndə  toyxanaya çatdılar. Mağardakılar Rəmişi görəndə bir "urrey" elədilər. Qonaqlarını da keçirtdilər yuxarı başı. Önlərinə də qırmızı örtüklü bir stol qoydular, çay gətirmək istədilər.

Rəmiş:

– Çayı əzizləriniz işsin, onnara mer-meyvə, konyak verin.

Bir az mer-meyvə, konyak gətirdilər. Rəmiş də keçdi musiqiçilərin yanına, gitaraçı Eldara dedi:

– Kərimov, icazə ver bir-iki saat çalım, özü də   qorxma, toydan yığılan pulun hamısı sizindi.

Kərimov da babat vurmuşdu. Durub Rəmişi  öpdü, gitaranı da gətirib verdi ona:

– Qurbandı!

Və Rəmiş başladı. Mağara sükut çökdü. Rəmiş isə uyub gedirdi. Hara gedirdi, özü də bilmirdi. Və birdən  fırlayıb şıdırığı oyun havasına keçdi. Ortalıq oynayanlarla doldu. Bir on dəqiqədən sonra yenidən oyun havasını dəyişib keçdi lirik notlara. Yenə hamı  qayıdıb oturub sakitcə qulaq asmağa başladı.

Volodya belə mağar toylarını çox görmüşdü, amma Lyonya ilk dəfəydi ki, belə bir səhnəylə rastlaşırdı. Üzünü Volodyaya tutub dedi:

– Kaş bu toyu lentə ala  biləydim.

Növbəti oyun havası çalınanda Volodya yerindən qalxıb qoşuldu  oynayanlara. Çox gözəl rəqs edirdi. Bunu görən Lyonya da girdi oynayanların arasına, amma tutuzdura bilmədi. Əlləri oynayırdı, amma ayaqları yox. Bu vaxt Romik gəldi:

– Rəmiş, dədəm dedi ki, qonaqlarını götürüb gətirsin bizə.

Rəmiş çalğısını saxlamadan:

– Ə, görmürsən nə gündəyik? Hamı işkili, hallı. Bu gündə dədəmin evinə gedə biləriy? Sən get denən ki, toy qurtaran kimi qayıtdılar Bakıya, – sonra da  Rəmişin çalğısını maqnitofonun lentinə köçürən Muquşu göstərib: – Gejə onnarda qalajıyıx. – dedi.

Rəmiş bir-iki saat çalandan sonra gitaranı qaytardı Eldara və üzünü tutdu mağardakılara dedi:

– Konsertimiz qurtardı.

Və Muquşa işarə elədi. Muquş maqnitofonu götürüb vurdu qoltuğuna, gəldilər Muquşgilə.

Bulvarın  kənarına yaxın yerdə bir ev vardı. Əslində, mülk idi. Vaxtilə  hansısa bəy tikdirmişdi. Bulvarı salanda da ərazidəki tikililəri sökmüşdülər, bəyin xətrinə onun mülkünə dəyməmişdilər. Bu  mülk də bəyin nəslindən olan diktor Rafiq Hüseynova qalmışdı. O da Bakıda yaşadığından evi bağışlamışdı Muquşa.

Girdilər evə. Lyonyanın təəccübdən gözləri bərəldi. Bu ev deyildi, muzey idi.  Köhnə patefon vardı, bir tərəfdəki taxçada da yüzlərlə val, böyük bir kitabxana. Azərbaycanda nə musiqi alətləri vardısa, hamısı evdəydi.

Evin ən yaxşı yerində içi lentlərlə dolu qutular vardı.

Muquş həmin qutuları göstərib dedi:

– İndiyədək Rəmiş Ağdamdakı toylarda nə çalıbsa, hamısını lentə yazıb saxlayıram, lap gəncliyindən bəri.

Rəmiş Muquşu qonaqlara təqdim etdi:

– Özü böyük sənətkardı. Bütün musiqi alətlərində çala bilir, özü də məndən yaxşı. Anası  xalq artistidi, atası əməkdar. Sənətkarlar ailəsidi. İndi sizin üçün xahiş edəjəm fortepianoda nəsə çalsın.

Muquş keçdi mətbəxə. Soyuducudan soyutma çolpa, kolbasa, sosiska, turşu çıxardıb süfrə açdı, sonra da bir araq gətirdi.

– Hələ bir tikə nəsə yeyin, adama da yüz-yüz vuraq, ondan sonra.

Bir yüz vurandan sonra  keçdi fortepianonun arxasına. Rəmiş də stulu çəkib fortepianonun arxasında oturdu. Muquş başladı çalmağa, Rəmiş də onu müşayiət elədi.

Bu vaxt Volodya qalxdı ayağa, gəlib Rəmişi durğuzdu və başladı Muquşu müşayiət eləməyə. Çox gözəl çalırdı. Rəmiş üzünü tutdu Lyonyaya:

– Brat, bu şandığa sənətkarıymış ki?!

Volodya çalarkən Rəmişin əl-qol hərəkətlərini edirdi. Sonra durub  gitaranı götürdü, başladı Muquşun çaldıqlarını  çalmağa. Özü də Rəmiş kimi sol ayağını  stulun üstünə qoyub, yenə Rəmişi yamsılamağa başladı.

Rəmiş baxıb dedi:

– Lyonya, bu nə meymunluq edir? Mənim bir meymunum vardı, bundan ağıllıydı. Heyif ki, öldü, yoxsa verərdim sənə, onu da kinoya çəkərdin.

Lyonyanın cavab verməyə halı yoxuydu. Başını stolun üstünə qoyub yatmışdı, həm yorğunluqdan, həm də içkinin təsirindən.

Səhər tezdən durdular, Muquş onları apardı Petro Elbrusun xaşxanasına, yaxşı xaşladılar, sonra da qonaqları Ağdamda gəzdirdilər, şəhərlə tanış elədilər. Günortaya yaxın çıxdılar Bakıya.

Yolda Lyonya dedi:

– Rameş, Muquş sənə yaman oxşayır, qardaşın deyil?

– Yox, qonşumuzdu. Özü də istedadlı, ipə-sapa yatmayan oğlanlar hamısı  bir-birinə oxşayır.

Çıxdılar Bakıya. Yevlağa çatanda benzin doldurmaq istədi. Bu vaxt bir dostuyla rastlaşdı. Dostunu qonaqlara təqdim etdi:

– Ruslan doktordu. Əla oğlandı. Qardaşı Talehin toyunu mən eləmişəm. Toydan bir maşının pulunu götürmüşdüm.

Ruslan əl çəkmədi ki, gedək Kürün qırağında dostlarına yaxşı balıq kababı verim.

Rəmiş:

– Sağ ol, səhər-səhər xaş yemişik. Həm də Bakıya tələsiyirik, ayrı vaxt.

Ruslan nə illah elədi, Rəmiş razı olmadı.

         Günortadan bir az keçmiş gəldilər çatdılar Bakıya – Kinostudiyaya. Oturdular həyətdəki çayxanada. Rəmiş cavan aktyorların birindən  xahiş elədi:

– Brat, ordan Aydını  çağır.

Aktyor getdi, Aydınla qayıtdı. Görüşdülər, öpüşdülər.

Rəmiş:

– Dadaşov, qonaqları sağ-salamat sənə təhvil verirəm, bundan sonrası mənlik deyil.

Lyonya cibindən bir vizit kartı çıxarıb verdi Rəmişə:

– Rameş, Moskvaya yolun düşsə, xahiş edirəm, məni tap. Sən dahisən, Allah ömür versə, səndən bir kino çəkərəm ki, bütün dünya donub qalar.

Bir vizit kartı da Volodya verdi:

–  Məni də tap. Səni erməni toyuna  çağırsam, gələrsən?

Rəmiş güldü:

– Zemlyak deyilik?

 

***

 

"Şənlik" ansamblı məşq edirdi. Rəmiş də oturmuşdu zalda, ikinci hissədə o çalmalıydı. Bu vaxt direktorun  köməkçisi Rəmişə səsləndi:

– Rəmiş, Maestro səni çağırır.

Qalxıb ehmal-ehmal zaldan çıxıb gəldi Maestronun kabinetinə. Maestro oturmuşdu, çay içirdi. Rəmişi görəndə bir stəkan da ona çay süzüb yer göstərdi ki, əyləş.

– Necəsən?

– Belə də, həmişəki kimi. Pis deyiləm.

Maestro stolun gözündən bir dəvətnamə çıxartdı, qoydu onun qabağına.

– Bunu sənə Mosfilmdən göndəriblər. Həftənin sonunda orda "Paqanini" filminin təqdimatı olacaq, ora dəvət ediblər. Gediş-gəliş təyyarə biletini də göndəriblər. Mədəniyyət Nazirliyi də mənə göndərib ki, sənə çatdırım.

Rəmiş dəvətnaməni götürüb baxdı. "Mosfilm"dən göndərsələr də, altındakı imza rejissor Lyonyanın idi.

Maestro ona dedi:

– Sən canın, ora  adam kimi geyinib get, farmazonluq eləmə. Orda dünyada məşhur olan çox  adam olacaq. Birdən çaşıb meymununu da apararsan, gətir ver biz saxlayaq.

– Maestro, burdakı içi mən qarışıx,  bir belə meymun saa azlıx edir? Qorxma, meymunu aparmaram, meymunumun ürəyi partdıyıf öldü. Həyatdakı meymunlar onu çərrətdi. –  dedi və  Maestronu bağrına basıb otaqdan çıxdı.

Gəldi ansamblın rəhbərinin yanına:

– Mən bir həftə olmeyjam, konserti təxirə salın, ya da mənsiz keçinin.

Ansamblın rəhbəri:

– Sənsiz konsert olar? Sən olmayandan sonra konsertə kim gələcək?

– Brat, day mən sözümü dedim...

                                     

***

 

…Təqdimat  çox böyük bir kinoteatrda keçirilirdi. Girişə qırmızı xalı döşənmişdi. Gələnlər o xalıdan keçib gedirdi. Xalının ətrafında isə, bəlkə, minlərlə adam toplaşmışdı. Keçən məşhurları bağıraraq salamlayırdılar. Bəzilərinin üstünə gül də  atırdılar. Maestronun dediyi kimi, gələnlər hamısı elit kostyumlardaydı, ya da frak geyinmişdilər. O isə  cins şalvardaydı, əynində də  cins köynək, bir də qara dərili pencək vardı. Heç kəs onu  alqışlamadı, salamlamadı, üstünə gül atan da olmadı. O, alqışları Bakıda qoyub gəlmişdi.

Qapıçılar onu geyiminə görə içəri buraxmaq istəmədilər. Dəvətnaməni göstərdi, amma yenə buraxmadılar:

– Xahiş edirik, gedin geyiminizi dəyişin.

Gülümsədi:

–  Brat, heç onda girmirəm.

Qayıtmaq istəyirdi ki, Lyonya çıxdı, onu basdı bağrına. Tutdu onun qolundan, qapıçılara dedi:

– Bu, Rameşdi. Bakıdan şəxsən mənim qonağımdı. Özü də geniydi.

Rəmiş bir az əvvəl onu buraxmayanları özünə məxsus tərzdə süzdü və Lyonya ilə girdi içəri. Foyedə iynə atsan, yerə düşməzdi. Ofisiantlar əllərində su, meyvə şirəsi, şampan, araq gəzdirirdilər. Lyonya bir arağı götürüb uzatdı Rəmişə:

– Lyonya, mən bircə konyak içirəm.

Lyonya ofisianta:

– Gedin konyak gətirin.

Nəhayət, keçdilər zala. Lyonya Rəmişi öz yanında oturtdu. Rəmiş gördü ki, Volodya da burdadı. Onunla saymazyana görüşüb dedi:

– Brat, sən də burdasan?

Film başladı. Zala sükut çökdü. Yalnız Koqan Paqanininin əsərlərini çalanda zaldakılar Koqanı alqışlayırdı.

İkinci seriyadan sonra iyirmi dəqiqəlik fasilə elan etdilər. Rəmiş soruşdu:

– Lyonya, hələ çox qalıb?

– Nədi, xoşuna gəlmədi? Darıxdın?

– Xeyr. Çox gözəl filmdi. Bu dığa da gözəl oynuyur, amma məni bir az çox yamsılıyır.

– İki seriyası qalıb. İki saata bitəcək.

– Lyonya, mən heç istəmərəm bu film bitsin. Bu, kino deyil, nəysə başqa bir şeydi.  Özümü görürəm orda.

Nəhayət,  film bitdi. Filmin yaradıcı heyəti alqışlar altında çıxdı səhnəyə. Lyonya Rəmişin də qolundan tutub qaldırdı səhnəyə.

Çıxışlar, təbriklər, alqışlar… Nəhayət, sonda Lyonya yenidən söz alıb Rəmişdən başqa  hamıya təklif etdi ki, səhnədən düşsünlər. Beləliklə, səhnədə bir Rəmiş qaldı, bir də Lyonya. Lyonya keçdi mikrofonun qarşısına, Rəmişi də çəkdi yanına. Üzünü tutdu zala və dedi:

– Əziz dostlar, bu oğlan bakılıdı. Adı da Rameşdi. Dünyada bundan böyük gitarist tanımıram. Filmi çəkməmişdən qabaq bunun arxasınca iki dəfə Bakıya getdim. Paqanini roluna Rameşi çəkmək istəyirdim. Bakıdakı rejissor dostlarım da nə qədər xahiş elədilər, hətta mən də yalvardım, çəkilmək istəmədi. Dedi ki, mənim bir rolum var, o da Rameşdi. Sonra Volodyanı da götürüb özümlə apardım, üç-dörd gün qonağı olduq. Bizi doğulduğu şəhərə toya apardı. Volodyaya dedim ki,  əsl Paqanini budu, bunun yerişini, duruşunu, əl hərəkətlərini, jestlərini öyrən. Yəni bu filmin belə gözəl və maraqlı alınmasında Rameşin  də böyük rolu var. İndi ondan xahiş edəcəm gitarada ürəyi nə istəyir, çalsın. Siz də dinləyin, görün necə geniylər var.

Səhnəyə bir skripkaçalan çıxdı, bir pianoçalan və Rəmişə də gitara gətirdilər. Rəmiş yaxınlaşdı fortepianoya, bir balaca nəsə çaldı, dedi ki, bu ritmdən kənara çıxma.

Səhnəyə stul qoydular, amma Rəmiş stulda oturmadı.   Sol ayağını qaldırıb qoydu stulun üstünə, sonra simləri sığalladı və başladı Fikrət Əmirovun "Kürdovşarı"sını çalmağa. Sonra keçdi "Azərbaycan kapriççiosu"na, ordan da qayıtdı filmdə  Koqanın çaldığı Paqanininin əsərlərinə. Və uydu, getdi. Necə uymuşdusa, zalı da elə uydurmuşdu. Skripkaçalan da, fortepianonun arxasındakı xanım da day çalmırdılar, ayağa durub Rəmişə qulaq asırdılar.

Zal donmuşdu. Səhnədə Paqanini idi. Amma  bu Paqanini skripkada deyil, gitarada çalırdı.

Nəhayət, Rəmiş son akkordlarını vurdu. Zalda bir alqış qopdu ki, təkcə Lyonya əl çalmırdı, ağlayırdı.

 

***

 

– Rəmiş, getmək vaxtıdı.

Və Rəmişi qucağına alıb qalxdı göylərə. O biri mələklərlə birlikdə. Uçurdular. Dünya qapqaranlıqdı, yalnız  ulduzlar vardı. O ulduzlara tərəf uçurdular. Rəmiş də heyran-heyran ətrafdakı mələklərə və ulduzlara baxırdı. Hara uçurdular, bilmirdi. Elə beləcə gedirdilər. Dünyanın sonu yoxuydu ki, çatalar.

Mələklər Qara Niqablı Mələkdən acizanə xahiş elədilər ki, icazə ver sonuncu dəfə çalsın.

Qara Niqablı Mələk sərt şəkildə cavab verdi:

– Olmaz!

Rəmiş özünü toxdadıb:

– Brat, maa o boyda Sovet hökuməti qadağa qoya bilmədi, sən kimsən mənə qadağa qoyasan? – dedi və gitaranı basdı sinəsinə, başladı ilk dəfə mələklər onu qaçıranda nə çalmışdısa, onu çalmağa.

Gitaranın səsi kainatı götürdü başına. Mələklər onun ətrafında rəqs edirdi. Qara Niqablı Mələk də bir az baxdı-baxdı və qoşuldu rəqs edən mələklərə.

Rəmiş uymuşdu, bütün kainatı da uyutmuşdu.

Xəstəxananın həyətində ölüm xəbərini gözləyənlər göylərdən gələn qəribə  gitara səsi eşitdilər. Donub qaldılar. Hamının baxışı dikildi göylərə. Onlar da göylərdə Rəmişi və onun ətrafında rəqs edən mələkləri gördülər bir anlıq.

Şair gitara səsi eşidən kimi bir kənara çəkilib başladı hönkürüb ağlamağa.

Palatadakı həkim də, tibb bacısı da çaşıb qalmışdı, gözlərinin qabağında birdən-birə Rəmiş gitarası ilə bir yerdə yox olmuşdu.

 

Ağdam, Abdal-Gülablı kəndi, Kəhrizin üstü, may 2025

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Mədəniyyət deyəndə ağlıma ilk olaraq sakitlik gəlir. Həzin bir musiqi, insanın içini dinləndirən sözlər, tələsmədən dinlənən, düşünülərək yazılan sənət nümunələri… Mədəniyyət mənim üçün qışqırıq deyil, nümayiş deyil. Daha çox sükutun içində deyilən söz, səssizcə ötürülən mesajdır. Amma bu gün mədəniyyət anlayışı getdikcə öz mahiyyətindən uzaqlaşır.

 

İndi səhnəyə gələn-gedən çıxır və deyir: “mən müğənniyəm”. Sanki bu ad asanlıqla əldə olunan bir tituldur. Səsin var, ya yox, önəmli deyil. Texnologiya var, montaj var, effekt var. Bir az parıltı, bir az səs-küy, bir az da sosial şəbəkə tanınmışlığı… Nəticədə mənasız sözlərlə dolu mahnılar efirləri bürüyür. Elə mahnılar var ki, dinləyirsən, amma nə demək istədiyini anlaya bilmirsən. Söz var, amma məna yoxdur. Melodiya var, amma ruh yoxdur. Halbuki musiqi insanın içinə toxunmalı, onu düşündürməli, bəzən də susdurmalıdır.

Bu mənzərə təkcə musiqidə deyil, seriallarımızda da açıq şəkildə özünü göstərir. Televizoru açırsan, kanalları dəyişirsən, amma sanki eyni serialın fərqli adlarla təkrarını izləyirsən. Eyni ssenari, eyni münasibətlər, eyni süni konfliktlər…

 Qaynana gəlinə nifrət edir, gəlin qaynanaya. Biri o birinə uzun-uzadı şillə vurur, o biri yıxılır. Bitməyən qışqırıqlar, ev içi dava-dalaş, intriqalar.

Bəs niyə ailə münasibətləri daim nifrət üzərində qurulmalıdır? Axı bu seriallara baxan təkcə vaxt keçirmək istəyən insanlar deyil. Baxan, izləyən, gördüklərini öz həyatı ilə müqayisə edən, ordan örnək götürən insanlar var. Elə ailələr var ki, ekranda göstərilənləri “bizdə də belədir” deyə qəbul edir. Hətta bəziləri üçün seriallar sadəcə süjet yox, həyat dərsinə çevrilir.

İnsan psixologiyası gördüyünə tez öyrəşir. Davamlı olaraq nifrət, dava, aqressiya göstərilirsə, bu, zamanla adi hal kimi qəbul olunur. Qaynananın gəlinə nifrəti, gəlinin qaynanaya düşmən münasibəti sanki dəyişməz bir qanun kimi təqdim edilir. Halbuki real həyatda anlayış, səbir, hörmət, bir-birini dinləmək kimi münasibətlər də var. Amma nədənsə bunlar az göstərilir.

Xüsusilə gənc ailələr, yeni evlənənlər bu cür obrazları izlədikcə düşünür ki, ailə həyatı elə budur: mütləq gərginlik olmalıdır, mütləq nifrət yaşanmalıdır. Elə insanlar var ki, seriala baxır və öz həyatını onun içində axtarır, hətta olmayan problemləri belə yaratmağa başlayır. Çünki ekranda gördüyü model ona təlqin olunur.

Hər seriyada eyni obrazlar var: aqressiv ana, məzlum gəlin, biganə oğul. Sanki cəmiyyət yalnız bundan ibarətdir. Sanki həyat yalnız qışqırıqla, şillə ilə, təhqirlə davam edir. Bu cür təqdimat zamanla normallaşır və tamaşaçı fərqinə varmadan bu davranışları qəbul etməyə başlayır. Halbuki sənətin əsas gücü tərbiyə etməkdə, düşüncə formalaşdırmaqda gizlidir.

Mədəniyyət şou-bizneslə qarışanda sənət dəyərini itirir. Reytinq naminə məna qurban verilir. Asan yol seçilir, çünki düşünmək çətindir, yazmaq çətindir, keyfiyyət yaratmaq zaman tələb edir. Amma nəticədə itirən yalnız sənət adamları yox, bütövlükdə cəmiyyət olur.

Əsl mədəniyyət sakitdir, amma təsirlidir. O, qışqırmır, amma eşidilir. Parıldamır, amma yadda qalır. 

Bəlkə də artıq özümüzə sual verməyin vaxtıdır: biz nəyi izləmək, nəyi dinləmək istəyirik? Bir günlük səs-küyümü, yoxsa illərlə unudulmayan sənət nümunələrini?

Mədəniyyət bizim güzgümüzdür. O güzgüdə nə görmək istəyiriksə, onu da yaratmalıyıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Mövsümağa Ədalətoğlu,

yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Söz…

O, kainatın görünməz nəfəsidir. Mənim içimdə gizlənən bütün duyğuları oyadır, düşüncələrimi silkələyir, ruhumun qaranlıq otaqlarını işığa boğur. Mən danışanda sadəcə səs çıxarmıram – mən öz varlığımı, öz taleyimi, öz əbədi izimi yazıram.

 

Amma söz – bir kəlmə – bir ömrü dəyişdirər. O, insanı uçurumdan zirvəyə qaldırar, qaranlıqdan işığa aparar. Mən bilirəm ki, sözün gücü bəzən bir ürəyi sağaldır, bəzən bir yaddaşı əbədi möhürləyir.

 

Söz sənətə çevriləndə artıq ünsiyyət olmur – o, bir varlıq olur. O, mənim ruhumun musiqisi, düşüncələrimin şeiri, gizli sirrlərimin açarıdır. Hər kəlmə bir sualdır, hər cümlə bir cavab, hər məna bir yol ayrıcıdır.

 

Mən danışanda öz varlığımın qapısını açıram. Sözüm məndən soruşur:

“Sən hansı sirrin yükünü ürəyində daşıyırsan? Sənin ruhunun işığı harada yanır? İçində gizlədiyin həqiqət nədir?”

Bu sualların cavabı asan deyil – çünki söz həm güvənimdir, həm ümidim, həm də qorxum və sarsıntım.

 

Söz həm dağıdır, həm qurur. O, həm yaradır, həm sağaldır. O, insanı həm ağladır, həm güldürür. O, bir körpüdür – keçmişlə gələcəyi, ümidlə reallığı, insanla kainatı birləşdirən.

 

Salyanın günəşli qızmar istisi mənim qəlbimin hərarətinə çevrilib. Çünki Salyan mənim doğma rayonum, dünyaya göz açdığım torpaqdır. O torpaq mənim ruhumun kökü, mənim sözümün dayağıdır. Kürün sahilində əsən külək mənim düşüncəmin səsi, günəşin alovu mənim kəlmələrimin işığı, torpağın qoxusu isə mənim yaddaşımın nəfəsidir. Mənim sözüm Salyanın od nəfəsi kimi içimdən çıxıb dünyaya nur saçır.

 

Doğma torpaq mənim sözümün mayasıdır. Mənim kəlmələrim o torpağın isti nəfəsindən doğulur, o günəşin alovundan güc alır, o küləyin ritmindən musiqi tapır. Mənim sözüm – Salyanın ruhu ilə yoğrulmuş bir əbədi nəğmədir.

 

Mən bilirəm: sözün gücü zamanın sərt axışına qarşı dayanır. O, yaddaşın daşına həkk olunur, ruhun dərinliyində əbədi iz buraxır. Və mən yalnız o zaman sözün həqiqi sahibinə çevrilirəm ki, kəlmələrim sadəcə danışıq deyil, bir sənət, bir fəlsəfə, bir psixoloji güc olsun.

 

Mənim sözüm – ruhun musiqisi, düşüncənin şeiri, varlığın nəğməsidir.

Söz – mənim ən güclü silahım, mənim ən dərin sirrim, mənim əbədi yaradıcılıq gücümdür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Sırdaşdır.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

SƏNİ NAMAZ QILIRAM

 

Ağzından damlayıbdır,

Bir damla pətəklərə.

Nəfəsin toxunubdur,

Sanki kəpənəklərə.

 

Başından şal düşəndə,

Qaranlıq qaralıbdır.

İnci-inci dişlərin,

Dağlardan qar alıbdır.

 

Sənə niyyət eyləyib,

Səni namaz qılıram.

Ağlım başımdan gedir,

Qunutda yıxılıram.

 

Göz ol tanrılığından,

Mənə təkcə sən gərək.

Səndən ayrılmaq üçün,

Beş arşın kəfən gərək.

 

Qarşına çıxmağımdan,

Utanıb üzdən üzüm.

Gecə-gündüz gözümdən,

Axıb gecə-gündüzüm.

 

Səni görüb duyandan,

İçimdə əlamandı.

Nəsə demək istədim,

"Nəsə"m ağzımda yandı!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Daha bir unudulan - Əbdülbaqi Fövzi (Yusifzadə)! Onun barəsində bu gün danışmaq xüsusən savabdır. Axı bu gün onun anadan olmasının 125 illiyidir.

 

Əbdülbaqi Fövzi 1901-ci il fevralın 12-də Azərbaycanın Şamaxı qəzasında (indiki Şamaxı şəhərində) dəmirçi ailəsində doğulmuşdur.  1918-ci ildə ailəliklə Gəncəyə köçmüşlər. Burada əvvəlcə tütün fabrikində işləmiş, sonra Gəncə müəllimlər seminariyasına daxil olmuşdur. 

 

1921-ci ildə şagird komitəsinin sədri olmuşdur. Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsində müxtəlif vəzifələrdə, həm də savadsızlığın ləğvi sahəsində çalışmışdır (1921-1924).

Sonra təhsilini davam etdirmək üçün Bakıya göndərilmişdir.  Əvvəlcə fəhlə fakültəsində oxumuş, sonra pedaqoji texnikuma dəyişilmişdir (1924-1928). 

Eyni zamanda, görkəmli yazıçı Süleyman Sani Axundovun müdirlik etdiyi 19 nömrəli 1 dərəcəli orta məktəbdə müəllim işləmişdir.

O dönəmlərdə ara-sıra şeirlər yazır və şeirləri bəyənilirdi.

1926-cı ildə Əbdülbaqi Fövzi "Gənc qızıl qələmlər" cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. Azərbaycan Proletar Yazıçıları Birliyi 1928-ci ildə onu Moskvaya, V. Bryusov adına ali ədəbiyyat kurslarına göndərmişdir.

Əvvəcə 1 Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat fakültəsində, sonra Dövlət Redaksiya-Nəşriyyat institutunda təhsil almış, orada kursu bitirmiş (1928-1933) yazar Bakıya döndükdə dərhal işlə təmin edilmişdir, Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsində redaktor işləmişdir.

Ədəbi fəaliyyətə 1920-1922-ci illərdən başlayanda şeirlə yanaşı publisistikada, ədəbi tənqiddə də qələmini sınamışdır. "Gəncə seminariyasında" adlı ilk tənqidi məqaləsi "Dilxor" təxəllüsü ilə "Əxbar" qəzetinin 1920-ci il payız nömrələrində çap olunmuşdur. 1922-ci ildə "Yeni Gəncə" qəzetində "Eynək" şerini "Salik" təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir.

İstər "Yeni fikir" qəzeti, "Qızıl şəfəq" və "Dan ulduzu" jurnallarında (Tiflis dövri mətbuatı), istərsə də "Komsomol", "Pioner", "Maarif işçisi", "İnqilab və mədəniyyət" jurnallarında, "Kommunist", "Yeni yol", "Gənc işçi" qəzetlərində şer və hekayələrini Şahid, xüsusən Şirvani təxəllüsləri ilə çap etdirmişdir.

Ədəbi yaradıcılığında türkçülük, millətçilik çalarlrı olmadığından repressiyua illərinin ona bir qorxusu olmamışdır.

Əbdülbaqi Yusifzadə xidmətlərinə görə üç medalla təltif olunmuşdur.

1956-cı il yanvarın 7-də Bakıda vəfat etmişdir.

 Allah rəhmət eləsin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026) 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal Şahanə Müşfiqin “Həyat Şəminin poeziya dünyası” adlı məqaləsini təqdim edir.

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqovun içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və iç monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

(“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir.

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti sadəcə məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq- insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır.

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözləriniz!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, Vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir.

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi-

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur.

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy, Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlimələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarı bülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr etdiyi, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O, bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub-saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

- Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür.

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur.

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş…bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bird aha oxucuna xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb.

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən, kitabın, 3-cü- “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini missal göstərə bilərik.

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Ötən ilin sonlarında sovet qadağalar okeanında buzlar əriməyə və həqiqətlərə işıq salan kitablar çap olunmağa başlayanda xalq hərakatının öncüllərindən Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının “Ömür kitabı” stolüstü kitaba çevrilmişdi. “Ömür kitabı"nda belə bir fikir var: "Ağsaqqalların gücü köklərinin dərinliyində, keçmişə körpü olmağındadır. Böyükləri böyük bir nəslin xatirə dəftərinə bənzədiblər. Uluların təcrübəsindən gətirdikləri misallar, yüz dəfə ölçülüb-biçilmiş həqiqətlər kimi onların hər söhbətinə can və qanad verirdi”.

 

Sabir bəyin nişan verdiyi göstəriciləri özündə ehtiva edən bir ağsaqqal tanıyıram: yaxın dostum Etibar Bənnayevin atası Zafir əmi.

Gözünü Qazaxda dünyaya açıb. O vaxtın Kommunasında, indiki Bala Çaylı kəndində. Yeniyetməlikdən gəlib paytaxta, sonra Sumqayıta köçüb. Texnikum bitirib. Zavodda işləyib, pensiya yaşına qədər neft-kimya sənayesində çalışıb. Öz işinin peşəkarı kimi ad-san qazanıb, harda işləyibsə başına and içiblər.

               

Güvəncim-gümanım, andım-amanım,

Pirim-səcdəgahım, odu – Qazaxdı.

Şəhər tünlükləri salanda bəndə,

Ruhum qanadlanır o doğma kəndə.

Dilim bala batır adı gələndə,-

 Ağzımın balmisal dadı Qazaxdı.

 

 

Zafir əmi hər dəfə İbrahim İlyaslının bu şerini eşidəndə doğma yurd üçün ürəyi atlanırdı. 10 il öncə ta dözə bilmədi. Yığışıb Qazaxa köçdü. Bala Çaylıda dədə-baba yurdunda özünə bir ev tikdi, bağ saldı, əkib-biçməyə başladı. Yayın isti günlərində övladlarını, nəvələrini əkdiyi ağacların kölgəsində, üzüm tənəyinin altında, güllərin ətri ilə qarşıladı. Geri dönəndə onlara bərəkətli bağından, saxladığı toyuq-cücədən pay-püş də qoydu.

Uzun qış gecələrində tarixlə bağlı kitablar oxuyurdu, cavanlıq vərdişiydi. Və bir gün kənd yolu ilə qohumlarından qayıdarkən ağlına belə bir fikir gəldi Zafir əminin: bu kənddə kimlər yaşadı, kimlər gəldi getdi? Dəqiq məlumatlar bilinirmi, kənddə neçə şəhid var?

Həmin gecə səhərə kimi yata bilmədi. Xəyalından Bala Çaylının tarixini araşdırmaq, ziyalıları sadalamaq, ikinci cahan müharibəsində qara kağızı gələnlərin, Qarabağ savaşında canını Vətən naminə fəda edənlərin siyahısını tərtib etmək keçdi. İşin ağırlığından yox, məsuliyyətindən üşürgüləndi. Bir yandan da fikirləşdi ki, maşallah, Qazaxda bu qədər şair, yazıçı, jurnalist, tarixçi var. Adama deməzlərmi, Ay Zafir kişi, kimyaçı olmusan, indi də 80 yaşında yazmaq eşqinə düşmüsən?!

Tərəddüdlərin, təbəddülatların girincliyində birtəhər yuxuya gedə bildi.

Yurd sevgisi, yazmaq, araşdırmaq təşnəsi tərəddüdə son verdi. Beləliklə, Zafir Bənnayevin Bala Çaylı kəndinin tarixini, etimologiyasını, insanlarının taleyini əks etdirən “Yurda sevgi məktubu” kitabı ərsəyə gəldi. Zafir Bənnayev içindən gələn sevgi və şövqlə vətəndaş borcunu yerinə yetirdi. Bu günlərdə Etibar məlumat verdi ki, atası həmin kitabın ikinci hissəsi üçün araşdırmalar aparır. Yeni mənbələr, müxtəlif məlumatlar əldə edib. Eyni zamanda xatirində qalanları bir yerə toplayıb

Çox sevindim. Yaşı səksəni ötmüş, təqaüd alan, kənddə bostan əkib, bağ becərən bir adamı bu ağır işə kim və nə məcbur edə bilər?! Kitabın adında olduğu kimi: yurda sevgi, doğma kəndə bağlılıq, tarixə sayğı, vicdan.

Hər kəs öz kəndinin tarixini bilsə, bütövlükdə tariximizdə nəməlum səhifə qalmaz.

Bu kitablar, doğrudan da, sadə bir adamın yurda sevgi məktubunu ehtiva edir.

Dostumuz İbrahim İlyaslı, kitaba ön sözdə yazır:

“Zafir əmi çox mübarək bir işə imza atır, mütləq doğulub boya-başa çatdığı kəndinin tarixini araşdırmaq, ölkəyə fayda vermiş qəhrəman insanları, canını vətənə fəda etmiş şəhidlər haqqında bildiyini toplamağı özünün vətəndaş borcu sayır. Köyümüzün tarixini qələmə almaq bütövlükdə Qazax mahalının, eləcə də Azərbaycanımızın tarixinə bir qatqı vermək, xidmət etməkdir”

Hər kitabı, illah da tarixi araşdırma kitabını yazmaq, ərsəyə gətirmək xidmətdir, xidməti missiyadır. Missiyanız mübarək, Zafir əmi.

Yurda sevgi məktubunuzdan ömrünüzə bərəkət yansısın, Zafir Bənnayev.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

 

Dövlət qalandı, qalan hər şey yalandı!

 

 Sərkərdə-xaqanları, fikir və düşüncə sahibləri, təbib-filosofları, mütəfəkkir şairləri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən Odlar Yurdu Azərbaycanda tarixin müxtəlif dönəmlərində qüdrətli dövlətlər, imperiyalar qurulub. Onların bəzisi yüz il,  bəzisi üç yüz il, bəzisi isə hətta min ildən çox varlığını qoruyub saxlayıb. İrsimiz, mirasımız, daşa, yaddaşa dönən dünyamız, qüdrətimizin, əzəmətimizin bəlgəsi olan o dövlətləri tanımaq, tanıtmaq Vətən tarixi qarşısında ən böyük borcumuzdur.

 

 

Salmanasara bağlı daş kitabədə Manna dövlətinin və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir

 

Daş kitabələrdən boylanan, milli dövlətçilik tariximizin qədim-qayım qatı sayılan, əski Azərbaycan dövlətlərindən hesab olunan Manna eramızdan əvvəl X əsrdə yaranmışdır. Onun haqqında ilk məlumat eramızdan əvvəl 843-cü ilə aid Aşşur hökmdarı III Salmanasarın adının həkk olunduğu daş kitabədə verilir. Kitabədə Azərbaycanın cənub torpaqlarında mövcud olmuş Manna dövləti və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir.

Əgər Manna dövlətinin yaranma tarixini bu mənbədən, yəni eramızdan əvvəl 843-cü ildən hesablasaq və onun eramızdan əvvəl 590-cı ildə süquta uğramasını nəzərə alsaq, bu dövlətin ən azı 253 il mövcud olduğunu deyə bilərik. Manna dövləti Assuriya, Babilistan, Urartu və Midiya ilə mübarizədə uzun müddət mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. “Hökmdar İrvanzunun hakimiyyəti illərində yüksəliş dövrünü yaşayan Manna və onun paytaxtı İzirtu kompleks şəkildə  inkişaf etmişdir. Sonrakı hökmdarların dövründə isə dövlət tədricən zəifləyərək eramızdan əvvəl 590-cı ildə Midiya dövlətinin hücumları nəticəsində süquta uğramışdır”.

 

 

 

Herodot: “Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi”

 

Azərbaycanın güneyində eramızdan əvvəl təməli X əsrdə qoyulan Manna dövlətindən sonra  qurulan, dövlətçilik tariximizdə mühüm yeri olan “Midiya  öncə  Arazın o tayında  kiçik vilayətlərdən ibarət ərazi idi. Vilayətləri canişinlər idarə edirdilər. Eramızdan əvvəl VIII əsrin sonunda Deyok adlı canişin  Midiyada dövlət yaratmağa təşəbbüs göstərir. O, Ekbatan-Həmədan  şəhərinə hücum edir və oranı Midiya dövətinin paytaxtına çevirir. “Aşşur hökmdarları bu zaman qədər Midiyaya tez-tez hücum edir, onun vilayətlərini talayır, hətta əhalini xərac verməyə məcbur edirdilər. Yerli əhali Aşşurlara qarşı müqavimət göstərsə də nəticə hasil olmurdu. Midiyalıların Aşşurlara qarşı mübarizəsinə Kaştariti adlı sərkərdə başçılıq edirdi. Eramızdan əvvəl 672-ci ildə Midiya tayfaları Aşşur dövlətinin əsarətindən xilas olur və onlar kiçik vilayətləri bir mərkəzdə birləşdirib vahid dövlət yaratmağa nail olurlar”. Türklərdən ibarət olan Midiyada idarəçilik təlimi məhz türk dövlətçilik ənənələri üzərində qurulmuşdur ki, bu da onların əski gələnəkləri ilə bağlı idi.

 Qədim yunan tarixçisi Herodot  bu barədə yazırdı ki, Astiaq hakimiyyətini itirməkdən çox qorxurdu. O, bir yuxu görmüşdü. Yuxuyozanlar demişdilər ki, gələcəkdə qızından doğulacaq nəvəsi böyüyüb onu taxtdan salacaqdır. Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi. Ona görə də Astiaq qızını fars vilayətinin hakimi Əhəmənilər nəslindən olan I Kambizə ərə verdi. Rəvayətə görə, o, hətta nəvəsi II Kirin öldürülməsi haqqında gizli göstəriş versə də, güvəndiyi adamlar onun tapşırığını yerinə yetirməmiş, beləliklə də, Hökmdarın nəvəsi sağ qalmış və böyüyüb babasına qarşı çıxmışdır.  “Bu səbəbdən də türk hökmdar Astiaqın sarayında fars meyilli qüvvələr getdikcə artmışdır. Onlar II Kirin hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmış, eramızdan əvvəl 553-cü ildə üçillik mübarizədən sonra II Kirin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdular. Ekbatan-Həmədan şəhərini  tutan, onu paytaxta çevirən, bununla da Midiya torpaqlarını öz ərazilərinə qatan II Kir Əhəmənilər dövlətini qurmuş, farssoylu Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdur”.

 

 

 

 

Atropatena – Atropatın şah əsəri

 

Milli dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsi hesab olunan Atropatena zəngin mədəniyyəti, dövlətçilik ənənələri ilə bu gündə dünya tarixçilərinin diqqət mərkəzindədir. Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonunda Makedoniyalı İskəndər Şərqin böyük hissəsini fəth etmişdi. İmperiyası böyük olduğundan, bu əraziləri satraplıqlara bölmüşdü. Azərbaycanın cənub torpaqlarının daxil olduğu satraplığa Atropat adlı  sərkərdə başçılıq edirdi. Dünya  Fatehi İskəndərin ölümündən qısa müddət sonra bütün satraplar müstəqil oldu və keçmiş satraplıqlar yeni dövlətlərə çevrildi.”

Eramızdan əvvəl 323-cü ildə Atropat öz satraplığını müstəqil şəkildə idarə etməyə başladı və bu tarix paytaxtı Kazaka şəhəri olan Atropatena Dövlətinin yaranma tarixi hesab olundu. Atropatena şimaldan Albaniya ilə qonşu idi və müxtəlif vaxtlarda Selaviklər, Harfiyyə, Roma və Sasanilər imperiyaları ilə mübarizə apararaq varlığını qoruyub saxlayan Atropatena Dövləti 227-ci ildə yeni yaranan Sasanilər İmperiyası ilə savaşdan sonra süqut etmiş onun 150 illik dövlətçilik ənənəsinə son qoyulmuşdur.

 

 

 

Qafqaz Albaniyası – Azərbaycanın ən uzun ömürlü dövləti

 

Qədim insan məskənləri , yaşayış yerləri, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin beşiyi olan Odlar Yurdu Azərbaycan  tarixi tikililəri ilə yanaşı, milli dövlətçilik ənənələri ilə də bəşəri dəyərlərin inkişafına töhfələr vermişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonlarında Makedoniyalı İskəndərin qurduğu imperiya süquta uğramış, onun nəzarəti altında olan torpaqlarda yeni-yeni dövlətlər qurulmuşdur. “Bu zaman Azərbaycanın  cənubunda Atropatena, şimalında isə Albaniya dövləti yaranmışdır. Qafqaz Albaniyası kimi tanınan bu dövlətin Paytaxtı öncə Qəbələ, sonra isə Bərdə şəhəri olmuşdur. Qafqazın böyük bir ərazisini əhatə edən Albaniya dövlətinin ərazisi Dərbənddən Araz çayına qədər uzanırdı. “Bu dövlətdə 26 müxtəlif dildə danışan tayfalar yaşasa da, üstünlük əsasən türkdilli etnoslarda idi.” IV əsrin sonlarında Albaniyada Savir-Sabir türklərinin bir qolu olan Mehranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. Sülalənin ən görkəmli nümayəndəsi olan Knyaz Cavanşirin hakimiyyəti illərində Albaniya dövləti öz yüksəliş dövrünü yaşamış, Knyaz Cavanşirdən sonra hakimiyyətə gələnlər bu tərəqqini əldə saxlaya bilməmiş, Ərəb Xilafətin hücumlarına məruz qalmış 705-ci ildə tarix səhnəsindən çıxmışdır”.

Eramızdan əvvəl IV əsrdən başlayaraq, Eramızın 705-ci ilinə kimi Roma, Sasanilər, Bizans imperiyaları, Xəzər Xaqanlığı və Ərəb Xilafəti ilə mübarizə şəraitində varlığını qoruyub saxlayan Azərbaycan tarixinin ən uzun ömürlü dövləti kimi tarixə yazılmışdır.  Bu gün Borçalıda, Dağıstanda, Çeçenistanda, İnquşeytiya və Osetyada, Şəkidə, Qəbələdə, Kəlbəcərdə, Laçında, Zəngəzurun və Qərbi Azərbaycanın talan və viran edilmiş torpaqlarında mövcud olan məbədlər Alban, Alpan türklərinin yaddaş yeri, eyni zamanda milli dövlətçilik tariximizdə mühüm mərhələ olan Qafqaz Albaniyasının simgəsi, bəlgəsidir.

 

 

 

Şirvanşahlar Dövləti - milli dövlətçilik tariximizin min illik möcüzəsi

 

Dərbənddən Kür çayına qədər böyük bir ərazini əhatə edən, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin, dinlərin dialoq, tolerantlıq ünvanı olan Odlar Yurdu Azərbaycanın əski dövlətçilik ənənlərini özündə ehtiva edən, milli dövlətçilik tariximizin möcüzəsi hesab olunan Şirvanşahlar Dövlətinin adı çəkiləndə belə insanda qürur və vüqar hissi doğuran yaddaş yerimizdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Ərəb Xilafətini idarə edən Abbasilər sülaləsinin IX əsrin ikinci yarısından etibarən zəifləməsi ilə xilafətin ərazilərində kiçik feodal dövlətləri yaranmışdır. Onlardan biri də 861-ci ildə Azərbaycan torpaqlarının şimal-şərqində yaranan Şirvanşahlar dövlətiidi. Dövlətin əsasını Məzdəkilər sülaləsindən olan Heysam İbn Xalid qoymuşdur.

Paytaxtı öncə Şamaxı, sonra isə Bakı şəhəri olan Şirvanşahlar Dövlətinin ərazisi Dərbənddən Kür çayına qədər uzanmışdır. 1027-ci ildə Şirvanşahlar dövlətində Kəsranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. 1382-ci ildə isə türksoylu Dərbəndilər sülaləsindən olan I Şirvanşah İbrahimin hakimiyyətə gəlişi ilə Şirvanşahlar dövlətində yeni idarəçilik ənənləri formalaşdırılmışdır. Yüzillər boyu “Slavyanların, Səlcuqluların, Atabəylərin, Moğolların, Teymurilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin basqısı altında öz varlığını qoruyub saxlayan Şirvanşahlar Dövləti XVI əsrin ortalarında Səfəvilər İmperiyasının hədəfində idi. Bu dövrdə Səfəvilərdən asılı vəziyyətdə olan Şirvanşahlar onlara ağır vergi ödəyirdilər”. 1538-ci ildə Şirvanda qalxan üsyanı  yatırmaq üçün Şah İsmayıl  Səfəvinin bilavasitə başçılığı ilə Şirvana qoşun yeridilmiş, Şamaxıda qardaşın-qardaşa – Şah İsmayıl Səfəvinin Fərrux Yasara sıyırdığı qılıncla Şirvanşahlar dövlətinin varlığına son qoyulmuş, eramızın 861-ci ilindən 1538-ci ilə kimi varlığını qoruyub saxlayan, 677 il sənətin, mədəniyyətin himayədarına çevrilən Şirvanşahlar İmperiyasına son qoyulmuşdur. Milli dövlətçilik tariximizin Şamaxıda yazılan kədər səhifəsi təəssüf ki, Çaldıran döyüşündə də təkrarlanmı,  Şah İsmayıl Səfəvi ilə Sultan Səlim üz-üzə gəlmişdi...

 

 

 

Səfəvilər İmperiyası – Şah İsmayıl Xətainin ruhunun aynası

 

Manna, Midiya, Atropatena, Qafqaz Albaniyası, Şirvanşahlar, Atabəylər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Əfşarlar, Qacarlar kimi qüdrətli imperiyalar quran Odlar Yurdu Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Səfəvilər Dövlətinin mühüm yeri var. Ağqoyunlular İmperiyasının devrilməsi ilə Şərur düzündə elan olunan, Təbrizdə “Tacqoyma” mərasimi keçirilən, milli dövlətçilik tariximizdə mühüm rola və yerə malik olan Səfəvilər İmperiyası 1501-ci ildə Şah İsmayıl Səfəvinin öndərliyi ilə qurulmuşdu. Varlığını 1736-cı ilə qədər qoruyan Səfəvilər İmperiyası 235 il mövcud olmaqla yanaşı, Şərqi Anadoludan Xorasana, Bağdad və Dərbəndə qədər uzanan böyük bir ərazini əhatə edən nəhəng bir dövlət kimi Doğunun və Batının diqqət mərkəzində olmuşdur.

Tarixdə ilk dəfə Ana dilini dövlət dili elan edən Səfəvilər İmperiyasının Lideri sufiyana lirik şeirləri, zəngin kitabxanası, sazda mahir ifası ilə  dünyaya səs salmış, bir əlində qılınc, bir əlində saz saysız-hesabsız fətih dastanları yazmışdır. Çaldıran döyüşündə iki qardaşın – Səfəvi və Osmanlı hökmdarının üz-üzə gəlməsi ilə milli dövlətçilik tariximizin kədərli səhifəsi yazılsa da, hər kəs bu qüdrətli  İmperiyanı həm də sarayını sənətin, mədəniyyətin gülzarına çevrən Şah İsmayıl Səfəvinin əzəməti olaraq qəbul etmişdi.

Çaldıran döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra İmperiyanın ağır günləri  başlasa da onu ayaqda tutmaq üçün Səfəvi hökmdarı bütün gücünü səfərbər etmişdir. Məhəmməd Xudabəndənin hakimiyyəti dövründə süqutun bir addımlığında olan Səfəvilər İmperiyası 1587-ci ildə hakimiyyətə gələn Şah Abbas Səfəvinin simasında itmiş nüfuzunu və qürurunu özünə qaytarmağa nail olmuşdu. Sonrakı hökmdarların dövründə isə Səfəvilər İmperiyası getdikcə zəifləməyə başlamış, sərkərdə Nadirqulu bəy Əfşarın sayəsində ayaqda qalmağa çalışsa da,  1736-cı ildə İmperiya ömrünü başa vurmuşdur. Səfəvi ordusunun Baş sərkərdəsi Nadirqulu bəy Əfşar Səfəvi hökmdarlarının zəifliyini, qonşu dövlətlərinin imperiyaya təhdidlərini nəzərə alaraq hakimiyyəti ələ almış, tarixdə ikinci Türk-Azərbaycan imperiyasının əsasını qoymuş, Arazın bu tayında, Muğan düzündə – Suqovuşanda qurultay çağıraraq, özünü şah elan etmiş, 60 il adı çəkiləndə dünyanın dizi titrəyən Əfşarlar İmperiyası qurmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

                                                     

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 1924-cü ildə Ağdam rayonunun Qiyaslı kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, bir müddət Əlimədədli, Xaçındərbənd kənd orta məktəblərində müəllim, dərs hissə müdiri işləmiş, sonra orduya səfərbərliyə alınaraq Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmiş, müharibədən qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakultəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olmuş və 1951 ci ildə həmin fakultəni bitirmişdir.

 

O, Ağdamda çıxan "Lenin yolu" qəzetinə redaktor təyin olunmuş, sonra rayon partiya komitəsinin ikinci katibi, rayon icrayyə komitəsinin sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1960-cı ildən  1974-cü ilə qədər Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə çalışmış, 1964-cü ildə dissertasiya müdafiə edərək pedaqoji elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 1970-ci ildə Xankəndində açılmış pedaqoji instituta dəvət olunmuş, 1974-cü ildən ömrünün sonuna kimi orada müəllim işləmiş, tarix fakultəsinin dekanı olmuşdur.

O, təlim tərbiyə problemləri, məktəbə rəhbərlik və nəzarət məsələlərinə dair 19 kitabın, 500-dən çox məqalənin müəllifi olmuşdur.

Azərbaycan Elmi Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutunun elmi müxbiri olan  Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlunun  əməyi dövrünün dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, "Qırmızı Əmək Bayrağı"ordeni, "SSRİ nin maarif əlaçısı", "Qabaqçıl maarif xadimi" döş nişanları, "1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində fədakar əməyə görə", "Əmək veteranı" medalları ilə təltif olunmuşdur."Qabaqçıl ali məktəb işçisi"döş nişanına layiq görülmüşdür.

İstedadlı alim Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 13 sentyabr 1994-cü il də vəfat etmişdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)