Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən müharibə filmləri sadəcə güllə səslərindən, partlayışlardan və qəhrəmanlıq şüarlarından ibarət olur. Amma Uzaq sahillərdə tamam başqa bir məkanda dayanır. Bu film cəbhəni yalnız xəritədə yox, insanın daxilində axtarır.

1958-ci ildə Tofiq Tağızadənin quruluşunda ərsəyə gələn bu ekran əsəri Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin həyatına həsr olunsa da, əslində bir insanın ideya ilə ölüm arasında apardığı daxili savaşın bədii salnaməsidir. Film Azərbaycanfilm kinostudiyasında çəkilmiş və baş rolda Nodar Şaşıqoğlu çıxış etmişdir.

Uzaq torpaqlar, yaxın suallar

Mehdi Hüseynzadə – “Mixaylo”. O, düşmən arxasında əməliyyatlar həyata keçirən partizandır. Amma film onu yalnız silah tutan əl kimi göstərmir. Kamera tez-tez onun baxışlarında dayanır. Sükutda gizlənən tərəddüd, düşüncə, bəzən isə qaçılmaz taleyin ağırlığı hiss olunur.

Ən böyük psixoloji məqam budur:

İnsan nə zaman qəhrəman olur?

Qorxmadığı zamanmı?

Yoxsa qorxusuna baxmayaraq addım atdığı zaman?

Film Mehdi obrazında ikinci variantı seçir. Onun qəhrəmanlığı pafosdan yox, şüurlu seçimdən doğur. O anlayır ki, hər əməliyyat ölümə bir addım daha yaxınlaşmaqdır. Amma yenə də geri çəkilmir. Çünki onun üçün vətən – sadəcə coğrafiya deyil, mənəvi məsuliyyətdir.

Fəlsəfi qat: Azadlıq və ölüm

“Uzaq sahillərdə”nin ən güclü fəlsəfi xətti azadlıq anlayışıdır. Film göstərir ki, fiziki olaraq əsarət altında olan torpaqlarda belə insan ruhən azad qala bilər. Əksinə, qorxuya təslim olan insan isə ən geniş sərhədlər içində belə məhbusdur.

Mehdi Hüseynzadə üçün ölüm son deyil – mövqedir.

O, ölümü seçmir, amma lazım gəldikdə ondan qaçmır. Bu isə artıq ekzistensial seçimdir.

Film tamaşaçıya belə bir sual verir:

Yaşamaq nədir? Sadəcə nəfəs almaqmı, yoxsa inandığın dəyərlər uğrunda risk etməkmı?

Publisistik baxış: Dünən və bu gün

Bu film yalnız keçmişi danışmır. O, hər dövrdə aktualdır. Çünki hər zaman “uzaq sahillər” var. Bəzən o sahillər xarici cəbhədir, bəzən isə insanın öz içindəki qorxu, biganəlik və susqunluq.

Bu gün də sual dəyişmir:

Biz rahatlığımızdan vaz keçə bilirikmi?

Dəyərlərimizi qorumaq üçün risk edirikmi?

Yoxsa tamaşaçı qalmağı seçirik?

“Uzaq sahillərdə” bizi təkcə tarixi qəhrəmanla tanış etmir, bizi özümüzlə üz-üzə qoyur.

Son söz

Qəhrəmanlıq həmişə hay-küylə gəlmir. Bəzən o, səssiz qərarın içində doğulur. Bir insan ayağa qalxır və tarix dəyişir.

“Uzaq sahillərdə” bizə bunu xatırladır:

Vətən bəzən uzaqda olur, amma məsuliyyət həmişə yaxında.

Əslində hər kəsin həyatında bir “uzaq sahil” var.

Sual budur – ora doğru üzməyə cəsarətimiz çatacaqmı?...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ölüm poeziyanın ən qədim və davamlı mövzusudur. Hər böyük şair ən azı bir dəfə ölüm haqqında yazıb. Bəziləri isə bütün yaradıcılığını bu mövzuya həsr ediblər. Amma qəribəlik budur: ölüm haqqında ən gözəl şeirlər yazan şairlər real ölümlə qarşılaşanda ən zəif olublar.

Baudelaire ömrü boyu ölümdən yazmışdı. "Ölüm" adlı şeir onun əsas əsəridir. Orada ölüm azadlıq, rahatlıq, hətta romantik məkan kimi təsvir edilir. Amma Baudelaire özüölümdən dəhşət içində qorxurdu. Son illərdə iflic olmuşdu, danışa bilmirdi və gözlərində həqiqi panika vardı. Ölüm haqqında yazmaq onun üçün ölümlə mübarizə vasitəsi idi, ölümü qəbul etmək deyil.

Rilke ömrü boyu ölümü şeirlərində təntənəli hadisə kimi qələmə aldı. "Şəxsi ölüm"konsepsiyası onun əsas fəlsəfəsi idi. Hər insan özünün ölümünü daşıyır və bu ölüm ona məxsusdur. Amma Rilke özü ölüm yatağında dəhşət içində idi. Ağrılardan qışqırırdı,həkimlərdən xilas istəyirdi. Bütün fəlsəfi sabitliyi əsərlərində qalmışdı, real ölüm isə yalnız əzab idi.

Celan da ölüm haqqında davamlı yazırdı. Holocaust təcrübəsi onun bütün poeziyasını zəhərləmişdi. "Ölüm füqası" şeiri ölüm düşərgələrində yazılmışdır. Amma Celan özü ölümdən qaça bilmədi. 50 yaşında özünü Sena çayına atıb. Deməli, ölüm haqqında yazmaq ölümdən xilas vermir, əksinə, ona yaxınlaşdırır.

Maykovski özünü öldürməzdən əvvəl demişdi: "Məhəbbət gəmisi məişət qayasına çırpılıb çatladı". Amma onun şeirlərində ölüm yox idi, yaşam ehtirası var idi. Mayakovski romantik, optimist, gələcəyə inanan şair idi. Amma real həyatda məyus, tənha, sıxılmış insan idi. Və ölümü romantik akt kimi deyil, çıxış yolu kimi seçdi.

Ölüm haqqında yazan şairlərin ümumi xüsusiyyəti o idi ki, onlar ölümlə yazmaqla mübarizə aparırlar. Şeir terapiya aktıdır. Şair ölümdən qorxur və bu qorxunu sözlə öldürməyə çalışır.

Amma söz ölümü öldürmür, yalnız onu poetikləşdirir. Və nəticədə şair ölümlə daha yaxından qarşılaşır.

Şair ölüm haqqında yazarkən onu mənimsəməyə çalışır. Ölümü söz altına almaq onu idarə etmək deməkdir. Amma ölüm idarə olunmur. O, poetik metaforadan qat-qat güclüdür. Və şair nə qədər çox yazsa da, ölüm qarşısında acizdir.

Bəzi şairlər ölüm haqqında yazmırlar. Puşkin, Mandelştam, Axmatova - onlar həyat haqqında yazırdılar. Amma onların ölümləri də faciəvi idi. Deməli, ölüm haqqında yazmaq yaxud yazmamaq ölümün gəlişinə təsir etmir. Ölüm gəlir və poeziya burada köməksizdir.

Əsas budur ki, ölüm haqqında yazan şairlər ölümdən daha çox qorxurlar. Çünki onlar ölümü düşünürlər, təsəvvür edirlər, təhlil edirlər. Və bu təhlil qorxunu artırır. Ölüm haqqında yazmayan şairlər bəlkə daha rahatdır, çünki onlar ölümü inkar edirlər.

Ölüm haqqında yazan şairlərin poeziyası xatirə abidəsidir. Onlar özləri öləndə şeirləri qalır. Və oxucu şeirdə ölümü tapır, amma həqiqi ölümü yox. Çünki həqiqi ölüm heç vaxt poetik deyil. O, sadə, fiziki, kobud prosesdir. Şeirdə ölüm metafora, real həyatda isə faktdır. Şairlər ölümə şeirlə hazırlaşırlar, amma heç vaxt hazır olmurlar. Ölüm gələndə bütün şeirlər unudulur və yalnız qorxu qalır. Və bu qorxu ən böyük şairləri də adi insan edir. Nəticə isə ölüm haqqında yazmaq ölümdən qorxmamanı ifadə etmir. Əksinə, bəlkə də dərin qorxunun ifadəsidir. Şairlər ölümü yazıla-yazıla öz içlərində böyüdürlər. Və sonunda ölüm onları tapır şeirlərinə bənzər olmayan formada.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəssam rəssama bənzəməz. Baxışlar ayrı, yanaşma ayrı, işləmə texnikası ayrı, rəngbəyənmə zövqü ayrı...

Haqqında danışacağım Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı Fikrət Həşimov da əksər rəssamdan fərqlidir. Bu gün doğum günüdür, anadan olmasının 78-ci ildönümüdür. Aramızda olmasa da xatirəsi yaddaşlardadır.

Fikrət Həşimov 25 fevral 1948-ci ildə Azərbaycanın Şahbuz rayonunda anadan olub. 1968-ci ildə isə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbini bitirib. 1976-cı ildən Sankt-Peterburq şəhərində İ. Repin adına rəssamlıq akademiyasında təhsilini davam etdirib. 1978-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilib. Rəssam dəzgah boyakarlığı ilə məşğul olur. Əsərləri Rusiya, Polşa, Almaniya, Çexoslovakiya və İtaliyada nümayiş etdirilib. Müxtəlif əsərləri milli muzeylərdə və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

 Muzeylərində rəssamın “XX-əsrin arabası” əsəri nümayiş etdirilir. Moskva Dövlət Tretyakov Qalereyasında Azərbaycan mövzusunda "Bül-bül kimi ötərdik" və "Araz çayının mahnısı" adlı əsərləri saxlanmaqdadır. Bundan başqa Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin Dubay şəhərindəki qalereyada, Fransanın Menjinski adına Qalereyada, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Azərbaycan Dövlət Müasir Sənət Muzeyində, Atatürk Universitetı, İncəsənət Muzeyində də Fikrət Həşimovun əsərləri sərgilənir. Rəssam Fikrət Həşimov haqqında dünyanın bir çox mətbuat orqanlarında məlumatlar çap olunub.

Azərabaycanın elm, təhsil, sənət adamları haqqında yazılan "Kim kimdir" adlı ensiklopediyasında ətraflı məlumatlar verilib. 1999-cu ilə qədər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində rəngarlıq kafedrasında kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb. 1999-cu ildən 2019-cu ilə kimi Türkiyə dövlətinin dəvəti ilə Türkiyənin böyük universitetlərindən biri olan Atatürk Universitetinin Rəssamlıq fakültəsində çalışıb. Dosent kimi calışmağa başladığı universitetdə professor elmi dərəcəsinə kimi yüksəlib.

Son illərdə Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyası nəzdində İncəsənət Kollecinin direktoru olub. 2010-cu ildə Ərzurum I Beynəlxalq Rəssamlıq Simpoziumunda sərgilənən əsərlərinə görə mükafata layiq görülüb. Mükafatı Türkiyə Cümhuriyyəti Səhiyyə naziri təqdim edib. Onun dünyanın bir çox sərgi mərkəzlərində, rəsm qalereyalarında 30-dək sərgisi təşkil edilib. Həmin qalereyalarda minlərlə insan rəssamın ruhunun dərinliklərindən doğularaq yaranan əsərlərlə tanış olublar.

Rəssamlıq fəaliyyəti dövründə 1984-cü ildə Çexoslavakiya Gənclər biriliyinin medalı, 1986-cı ildə Qafqaz Rəssamları Birliyinin birincilik mükafatına - qızıl medalına, 1988-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqınin birincilik mükafatına və sair mükafatlara layiq görülüb. Fikrət Həşimovun sənətinə dəyər verən ulu öndər Heydər Əliyev 30 may 2002-ci ildə rəssamı "Əməkdar rəssam" fəxri adı ilə təltif edərək onun öz sənətinə daha da bağlanmasına stimul yaradıb.

Rəssam 8 fevral 2022-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanda xanəndəlik sənətinin zirvəsində qərarlaşmış bir neçə şəxsdən biri, musiqimizin Qızıl fondunu zənginləşdirmiş Azərbaycanın Xalq artisti Əlibaba Məmmədovun bu gün anım günüdür.

Əlibaba Məmmədov1930-cu il 5 fevral tarixində Bakı şəhərinin Maştağa kəndində anadan olub. 128 və 187 nömrəli məktəblərdə, 1944-cü ildən Bakıxanov qəsəbəsindəki 1 nömrəli fabrik-zavod məktəbində oxuyub. İki il sonra Neft Texnikumuna keçirilib və 1947-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra təyinata əsasən Türkmənistan Respublikasının Nəbitdağ mədənlərində işləməyə göndərilib.

Aşqabad şəhərində baş vermiş zəlzələdən sonra Əlibaba Məmmədov Azərbaycana qayıdıb və el şənliklərində iştirak edib. Əlibaba Məmmədovun xanəndə kimi yetişməsində Bakının və Abşeron kəndlərinin özünəməxsus muğam mühiti böyük rol oynayıb. Musiqi təhsilini 1953–1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində xanəndə Seyid Şuşinskinin sinfində alıb, müsabiqə yolu ilə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestrində çalışıb.

 1953–1978-ci illərdə Filarmoniyanın, 1978–1988-ci illərdə "Azkonsert birliyi"nin solisti olub. 1968-ci ildə M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru Niyazinin təşəbbüsü ilə "Hümayun" Xalq Çalğı Alətləri Ansamblını yaradıb və onun bədii rəhbəri olub.

Gənc yaşlarından muğam və xalq mahnılarının mahir ifaçısı kimi tanınan xanəndə xalq ruhunda çoxlu mahnılar, təsniflər, rənglər, dəramədlər bəstələyib. 1963-cü ildə respublikanın Əməkdar artisti, 1989-cu ildə isə Xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb. Müğənni kimi bir sıra fəxri fərmanlarla, həmçinin "SSRİ mədəniyyət əlaçısı" fəxri döş nişanı ilə də təltif olunub. 1992-ci ildə Əliağa Vahidin əsərlərinə yazdığı mahnı və təsniflərə görə "Vahid" adına mükafata layiq görülüb.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 4 fevral 2000-ci il tarixli fərmanı ilə Əlibaba Məmmədov 70 illik yubileyi ərəfəsində "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. 8 fevral 2010-cu ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "İstiqlal" ordeni ilə təltif olunub. Həmçinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olub.

Xanəndənin ifa etdiyi "Rast", "Bayatı-Şiraz", "Rahab", "Dəşti" və başqa muğam-dəsgahlarının səsyazıları AzTV Fondunda saxlanılır.

Əlibaba Məmmədov 100-dən artıq mahnı və təsniflər yaradıb və onlar xanəndələrin repertuarlarına daxil edilib.

 Füzuli, Vahid, Mikayıl Müşviq, Süleyman Rüstəm, Bəxtiyar Vahabzadə kimi Azərbaycan şairlərinin sözlərinə yazılan "Yaşa, məhəbbətim, yaşa, ürəyim", "Gəl bizə, yar", "Bir dənəsən" və başqa mahnılar AzTV Fondunda bir çox görkəmli xanəndələrin lent yazısında qorunub saxlanılır. 1963-cü ildən Bakı Musiqi Kollecində, 1988-ci ildən isə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində muğamdan dərs deyib, gənc xanəndələr nəslinin yetişməsində böyük əmək sərf edib.

Əlibaba Məmmədov həm də dəfələrlə muğam müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olub. 10 may 2009-cu ildə qədim muğam irsinin qorunmasında, muğam ifaçılıq məktəbinin inkişafında, yeni ifaçılar nəslinin yetişməsindəki xidmətlərinə görə Xalq artisti Əlibaba Məmmədov Heydər Əliyev Fondunun təsis etdiyi "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatına layiq görülüb.

Mahnıları

İnandır məni

Yaşa hələ

Sən gərək güləsən

Səni gözlər

Mənim Azərbaycanım

Müxalif təsnifi

Bakı

Şur təsnifi (Yaşa Ürəyim)

Mehriban həkim

Vətən yaxşıdır (Xudayar təsnifi)

Filmoqrafiya

Havalansın Xanın səsi

Maestro Niyazi

Mənim atam Əliövsət Sadıqov

Muğamat var olan yerdə…

Mən Hüseyn Arifəm…

Mükafatları

"Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

"Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

"Şöhrət" ordeni

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

"Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı

"İstiqlal" ordeni

"Şərəf" ordeni

Əlibaba Məmmədov 25 fevral 2022-ci ildə 92 yaşında vəfat edib. Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O getdi, amma mahnıları qaldı.

Hər gün minlərlə insan dönə-dönə onu dinləyir.

O fərqli oxuyurdu, qəlbləri fəth edə bilirdi.

Həyəcanlandırır, duyğulandırır, kövrəldirdi.

Bu şəhərdən çıxıb gedə bilərsən,

İlləri illərə qata bilərsən.

Bir vaxt sevdiyini dana bilərsən,

Sən məni unuda bilməzsən ancaq...

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti İlhamə Quliyeva 17 avqust 1943-cü ildə Lənkəran şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib.1965–1970-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkəti Estrada Orkestrinin, 1970–1980-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub. 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Qastrol-Konsert Birliyinin (Azkonsert) solisti olub. Repertuarına Azərbaycan və xarici ölkə bəstəkarlarının əsərləri daxildir.

İlhamə Quliyeva 1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olur. 1962-ci ildə Moskvada Ümumittifaq Tələbə Festivalında birinci yer tutur. Dövlət Teleradio Komitəsi Estrada Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri, xalq artisti Tofiq Əhmədov onu kollektivə dəvət edir. 1963-cü ildə Zinyət Əlizadənin dəstəyi ilə ailəsindən xəbərsiz universitetin "Sevinc" estrada ansamblında çıxışlar etməyə başlayır.

1964-cü ildə Moskvadakı universitetlər arası ümumittifaq gənc istedadlar müsabiqəsində iştirak etmək üçün Moskvaya gedir. Anası Tükəzban xanım elə bilir ki, qızı festivala tamaşaçı kimi gedib. Orada Rauf Hacıyevin "Azərbaycanım", Tofiq Quliyevin "İlk görüş" mahnılarını ifa edir və yarışmanın qalibi olur.

1972-ci ildə, Moskvada keçirilən Azərbaycan bəstəkarlarının gecəsindən sonra Fikrət Əmirov onunla görüşür və ona yaxşı mahnılar yazacağını deyir. Və beləcə “Mən səni araram”, “Göygöl”, “Gülür ellər", "Gülərəm gülsən”, “De görüm, neyləmişəm” kimi mahnılar bəstələnir.

Sənətçi Süleyman Rüstəmin, Teymur Elçinin, Vaqif Səmədoğlunun, Baba Vəziroğlunun, Vahid Əzizin, Xanım İsmayılqızının, hətta Uilyam Şekspirin sözlərinə mahnı oxuyub. İlhamə Quliyevanın dediyinə görə, uzun illər qaçqın, məcburi köçkün ailələrinə yardım edib, müharibədən zərər çəkmiş 7 ailənin dolanışığına köməklik göstərib.

1994-cü ildə Həbib Bayramov dünyasını dəyişdikdən sonra Tükəzban İsmayılova səhnələrə çıxmaqdan imtina edir, oxumağa yox, susmağa üstünlük verir. Bu susqunluq İlhamə xanıma da təsir edir, o da bir müddət öz dünyasına çəkilir.

Günlərin bir günü bəstəkar Faiq Sücəddinov İlhamə xanıma zəng edir: "İlhamə, səninçün yeni mahnılar yazmışam". İlhamə xanım isə oxumaq arzusunda olmadığını deyir. Faiq Sücəddinov “Neylərsən” mahnısını pianoda çalmağa başlayır. Mahnı onu təsirləndirir. "Neylərsən" İlhamə Quliyevanın yaradıcılığında dönüş nöqtəsi olur.

Videoqrafiya

- Incitmə Qəlbimi ft. Rəşad İlyasov

- Unuda Bilməzsən

- Gedirəm

- Ay Qaragilə

- Oyan, Bəxtim ft. Hüseyn Dərya

- Bu Gedən Karvan

- Bu sevgi hekayəti

- Ağla

- Çox darıxmışam

- Gülüm

- Sevgi Dünyamız

- Unut məni

- Azərbaycan bayrağı

Filmoqrafiya

Göy göl

Oxuyan ürəkdir

Adam ol!

Payız melodiyaları

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni.

İlhamə Quliyeva 25 fevral 2016-cı ildə tromboemboliyadan vəfat edib. 26 fevral 2016-cı ildə İkinci Fəxri Xiyabanda anası Tükəzban İsmayılova və ögey atası Həbib Bayramovun yanında dəfn edilib...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

“Turan” anlayışı əsrlər boyu müxtəlif məna qatları qazanıb. Qədim mənbələrdə, xüsusilə Avesta mətnində “Turan” İran yaylasının şimal və şərqində yaşayan tayfaların məskəni kimi qeyd olunurdu. Zaman keçdikcə bu termin türk xalqlarının yaşadığı geniş coğrafiyanın rəmzi adına çevrildi.

Lakin müasir dövrdə Turan artıq mifoloji anlayışdan daha çox siyasi-mədəni və iqtisadi əməkdaşlıq modeli kimi formalaşmaqdadır.

Müasir Turan və Türk Dövlətləri Təşkilatı

Bu gün Turan ideyasının real siyasi platforması Türk Dövlətləri Təşkilatı-dır. 2009-cu ildə yaradılan bu qurum türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional əsasını qoydu.

Üzv dövlətlər:

Türkiyə

Azərbaycan

Qazaxıstan

Qırğızıstan

Özbəkistan

Müşahidəçi dövlətlər:

Türkmənistan

Macarıstan

Bu dövlətlərin birlikdə formalaşdırdığı coğrafiya Balkanlardan Orta Asiyaya, Xəzər hövzəsindən Anadoluya qədər uzanan geniş bir strateji xəritəni əhatə edir.

Strateji və iqtisadi güc

Turan artıq təkcə mədəni bağ deyil. Bu məkan:

Zəngin enerji ehtiyatlarına sahibdir (Xəzər hövzəsi, Orta Asiya qaz və neft yataqları)

Avropa ilə Asiyanı birləşdirən Orta Dəhliz üzərində yerləşir

Böyük tranzit və logistika imkanlarına malikdir

Müdafiə sənayesi sahəsində sürətli inkişaf nümayiş etdirir

Xüsusilə Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri bu inteqrasiyanın əsas sütunlarından biridir. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirdi və türk dünyasında yeni siyasi mərhələnin əsasını qoydu.

Demoqrafik və mədəni potensial

Türk dövlətlərinin ümumi əhalisi 170 milyondan çoxdur. Ortaq dil ailəsi, ortaq tarixi kök, oxşar mədəniyyət kodları bu dövlətlər arasında əməkdaşlığı sadəcə siyasi maraq yox, həm də təbii prosesə çevirir.

Ortaq əlifba təşəbbüsləri, təhsil proqramları, mədəni festivallar və akademik əməkdaşlıqlar Turanı ideoloji şüardan praktik inteqrasiyaya doğru aparır.

Geosiyasi reallıq

Müasir dünya bloklaşma və regional ittifaqlar üzərində qurulur. Avropa Birliyi, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Ərəb Liqası kimi strukturlar fonunda türk dövlətlərinin koordinasiyası artıq seçim deyil, zərurət kimi çıxış edir.

Turan imperiya qurmaq iddiası deyil.

Bu, suveren dövlətlərin qarşılıqlı hörmət və ortaq maraqlar əsasında qurduğu əməkdaşlıq modelidir.

Əgər XX əsr türk xalqları üçün daha çox parçalanma və müstəqillik mübarizəsi dövrü idisə, XXI əsr koordinasiya və gücün birləşdirilməsi mərhələsidir.

Yekun

Turan – keçmişin romantik arzusu kimi doğuldu.

Bu gün isə o, siyasi platforma, iqtisadi əməkdaşlıq məkanı və strateji güc mərkəzi kimi formalaşır.

Güc tək olanda zəifdir.

Güc birləşəndə sistem olur.

Turan artıq şüar deyil.

Turan – hesablanmış gələcək modelidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çox səhvim ola bilər, amma əsla ilk səhv məndə olmayıb.

Bəzən insanın səhvləri külək kimi dalğa-dalğa üzərinə gəlir. Birini düzəltmək istədikcə digəri peyda olur. Sanki özünü müdafiə etməyə çalışdıqca daha çox günahkar çıxırsan. Amma bir həqiqət var: hər səhvin bir başlanğıcı var, bir qığılcımı, bir səbəbi… Və mən heç vaxt o ilk qığılcımı yandıran olmamışam.

Mənim günahım, bəlkə də, həddindən artıq inam olub. Mənim səhvim, bəlkə də, hər kəsi özümdəki kimi bilmək olub. Heç kimə qarşı pis niyyətim olmayıb, amma bəziləri bunu zəiflik sanıb, verdiklərimi götürüb getməyi seçib.

 Mən yanlış hərəkət edə bilərəm, amma heç vaxt ilk addımı səhv atmamışam. Mən insanları itirmiş ola bilərəm, amma heç vaxt ilk atan olmamışam. Mən susqunluq qarşısında susmamış, xəyanət qarşısında göz yummamış, biganəliyə biganəliklə cavab vermişəm. İnsanlar bunu səhv sayırsa, deməli, mən elə səhv olaraq qalmağa hazıram.

Çünki mən heç vaxt bir sevginin sonunu gətirən olmamışam. Amma bitmiş bir sevgidə qalacaq qədər də aciz deyiləm. Mən heç vaxt bir inamı sarsıdan olmamışam, amma sarsılan bir inamı da yalandan qorumaq istəməmişəm. Mən heç vaxt ilk səhv etməmişəm, amma səhvlərin məni dəyişdirdiyini inkar edə bilmərəm.

Bəzən insanlar səni incidər, sonra da səni günahkar çıxararlar. Sanki onlar heç nə etməmiş, sən isə hər şeyi pozmuşsan. Amma mən bilirəm: hər səhvin kökündə bir başlanğıc var. Mən isə heç vaxt o başlanğıc olmamışam.

Bəlkə də kimlər üçünsə bu sadəcə bir bəhanədir. Amma mənim üçün bir prinsipdir: Kiməsə ilk zərbəni vurmaram, amma vurulan zərbəni cavabsız da qoymaram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan mübarizədən bezmir; mübarizənin bitməməsindən yorulur. Mən bunu son zamanlar daha aydın hiss edirəm. Sanki hər gün bir az daha möhkəm dayanmalı, bir az daha səbirli görünməli, bir az daha sakit danışmalıyam. Halbuki insanın içində hər zaman sakitlik olmur. Bəzən içəridə fırtına var, çöldə isə təmkin.

Mən bu gün güclü deyiləm.

Amma məğlub da deyiləm.

Bu cümləni yazmaq belə mənim üçün bir etirafdır. Çünki bizə çox vaxt yalnız iki hal öyrədilib: ya qalib ol, ya da sus. Halbuki üçüncü bir vəziyyət də var — yorğun, amma ayaqda qalmaq.

Mübarizənin iki üzü

Mənim mübarizəm təkcə görünən deyil. Yazarkən, danışarkən, düşünərkən daşıdığım məsuliyyət var. Sözün məsuliyyəti ağırdır. Çünki söz yazıya çevriləndə artıq yalnız sənə aid olmur; o, oxuyanın düşüncəsinə qarışır.

Bəzən yazmaq insanı sağaldır, bəzən isə daha da yorur. Çünki hər cümlə bir az daxildən qopur. Mən bunu hər məqalədə, hər səhnə mətnində hiss etmişəm. Sənət insanı yüngülləşdirmir həmişə; əksinə, onu daha həssas edir.

Fyodor Dostoyevski insan ruhunun ən qaranlıq tərəflərini yazanda belə, qəhrəmanlarını tam ümidsiz buraxmırdı. Mən onu oxuyanda anlayıram ki, insanı məhv edən ağrı deyil, mənasızlıqdır. Mən hələ mənanı itirməmişəm. Yorğunam, amma mənasız deyiləm.

Yorğunluğun iç səsi

Bəzən səhər oyananda özümə sual verirəm: bu qədər davamlı güclü olmaq məcburiyyəti haradan gəlir? Kim bizə öyrədib ki, fasilə zəiflikdir? Mən də uzun müddət dayanmağı özümə qadağan etmişəm. Elə bilirdim ki, dayanmaq geri çəkilməkdir.

Amma indi anlayıram ki, dayanmaq bəzən özünü qorumaqdır.

Qəlbimdəki sızı konkret bir hadisədən doğmur. O, zamanla yığılan xırda yorğunluqlardır. Hər dəfə təmkinlə keçdiyim bir haqsızlıq, hər dəfə susduğum bir söz, hər dəfə “indi yox” dediyim bir arzu… Hamısı içimdə toplanıb.

Bu sızı məni sərtləşdirə bilərdi. Amma mən sərtləşmək istəmirəm. Həssas qalmaq daha çətindir, amma daha doğrudur.

Şəxsi ilə kollektiv arasında

Mənim yorğunluğum yalnız mənə aid deyil. Mən yazanda təkcə özümü yazmıram. Mən eşitdiyim hekayələri, gördüyüm narahatlıqları, hiss etdiyim ümumi gərginliyi də daşıyıram. Cəmiyyətin içində dolaşan səssiz bir yorğunluq var. Hamı ayaqdadır, amma çoxları daxilən tükənib.

Bəxtiyar Vahabzadə dil haqqında yazanda bunun sadəcə söz məsələsi olmadığını deyirdi; bu, kimlik məsələsidir. Kimliyi qorumaq isə daim ayıq qalmaq deməkdir. Ayıq qalmaq insanı yorur. Amma həmin yorğunluq mənasız deyil.

Mən də bəzən düşünürəm: yazmaq nəyi dəyişir? Sonra anlayıram ki, dəyişiklik hər zaman böyük və dərhal olmur. Bəzən dəyişiklik bir insanın daxilində başlayan sakit bir düşüncədir.

Ümidin sakitliyi

Ümid artıq mənim üçün gur bir alov deyil. O, daha çox köz kimidir. Sakit, dərin, amma davamlı. Onu göstərmək olmur, amma hiss etmək olur.

Bəzən elə an olur ki, hər şey ağır görünür. Amma içimdə çox zəif bir səs deyir: “Dayanma.” Bu səs yüksək deyil, pafoslu deyil. Sadəcə inadkardır.

Ümid bəzən böyük cümlələrdə deyil, kiçik qərarlarda yaşayır. Bu gün yazmaq. Sabah yenə ayağa qalxmaq. Çətin də olsa, öz dəyərlərindən geri çəkilməmək.

Sönməmək

Bu gün mən mübarizədən yorulmuşam.

Qəlbimdə sızı var.

Bəzən kədər də var.

Amma sönməmişəm.

Sönməmək bəzən ən böyük qələbədir. Çünki alov kimi yanmaq asandır; tez alışır, tez də sönür. Köz olmaq isə səbir tələb edir. Köz səssizdir, amma davamlıdır.

Mən indi alov deyiləm. Mən közəm.

Və bilirəm ki, bir gün bu köz yenidən istilik verəcək. Bəlkə gur alov olmayacaq, amma kifayət qədər işıq olacaq ki, yolumu görə bilim.

Bəlkə də insanın ən böyük gücü elə budur:

tam güclü olmadan da davam edə bilmək.

tam xoşbəxt olmadan da ümid edə bilmək.

Yorğun, kədərli, amma yenə də ayaqda.

Və bəzən bu, kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)