Novella Cəfəroğlunun 85 yaşına

 

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 

Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mübariz qadınlar elə də çox olmayıb. Həqiqəti dilə gətirməklə, problemləri kəskin tənqid etməklə gündəmə gələn, xalqın rəğbətini qazanan qadınlarımız çox az olub. Onlardan biri haqqında söhbət açmaq istəyirəm...

 

Müsahibələrinin birində deyir ki:- “Mənim bir tərəfim Bəktaşilərdən, bir tərəfim Səfəvilərdəndi. Babam Mirzalı bəy Bəktaşın Azərbaycanın böyük fikir adamı Cəlil Məmmədquluzadə ilə çox yaxın münasibətləri olub. “Molla Nəsrəddin” jurnalının çap edilməsi üçün Naxçıvanda pul toplayıb Bakıya göndərənlərdən biri mənim Mirzalı babam olub. Nənəm danışır ki, Mirzə Ələkbər Sabir xəstə olanda Mirzə Cəlil Naxçıvanın imkanlı adamlarından onun müalicəsi üçün vəsait toplamağı babamdan xahiş edib. Hörmətli kişilərdən olduğu üçün onun sözünü yerə salmırlarmış. Dayım Rauf Bektaşi Naxçıvanın ilk elmlər namizədi idi, o biri dayım qəzetçi olub, Naxçıvanda qəzet redaktoru idi. Azərbaycanın sayılıb-seçilən professorları içərisində mənim ana tərəfimdən qohumlarım olan neçə-neçə Bektaşilər var. Babam Mirzalı bəyin qardaşı Şeyx Cabbar, anamın dayısı Şeyx Kərim Naxçıvanın qazılarından idi. Bu nəsildən görkəmli din xadimləri çıxıb. Özü də o şəxslər mövhumatçı yox, əsl din xadimləri idilər. Gözümüzü açandan heç kimin haqqını tapdalamamaq, ədalətli olmaq haqqında İslamın tələblərini, Məhəmməd Peyğəmbərin hədislərini eşitmişik. Naxçıvanda mənim babalarımın tikdirdiyi məscid bu gün də qalır. Atam tərəf də ziyalı nəsil idi. Sovet dönəmində təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün soyadlarını Cəfərov eləmişdilər. O nəsil də nə qədər müəllimlər, ziyalılar yetişdirib. Bax, mən belə bir mühitdə doğulmuşam. Bir məsələni də istəyirəm deyim. Köhnə nəslin ziyalıları tam fərqli idilər - bütün təqiblərə, məhrumiyyətlərə baxmayaraq onlarda milli təəssübkeşlik, köklərə bağlılıq çox yüksək səviyyədə olub. Müstəqil fikirlilik, azadlıq ideyalarını mən ailəmdən almışam.”

 

Bəli, o, 1941-ci il martın 3-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1958-ci ildə məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinə daxil olub. 1963-cü ildə təhsilini başa vurub. Mərkəzi regional analitik laboratoriyada kimyaçı mühəndis vəzifəsində işləməyə başlayıb. Sonrakı illərdə Cənub Geoloji ekspedisiyasında, Baş Geoloji idarədə, Azərbaycan Əlvan Metallurgiya Elmi-tədqiqat laboratoriyasında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

1977-ci ildə Balakəndə laboratoriya müdiri vəzifəsində çalışıb. 1984-cü ildə Azərbaycan Əlvan Metallurgiya idarəsində baş mühəndis və şöbə müdiri vəzifəsində işləyib. 1986-cı ildən Bakı Dövlət Universitetində çalışır. Kimya elmləri namizədidir. Çoxlu elmi məqalələri, kitabları çap edilib.

1990-cı ildə Azərbaycan Milli Azadlıq hərəkatına qoşulub, D.Əliyeva adına Azərbaycan Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyətinin fəallarından olub. 1993-cü ildən həmin cəmiyyətin sədridir. 1998-ci ildə Avropa Şurası və ABŞ-ın Demokratiya uğrunda “Marşall” mükafatına layiq görülüb. Ailəldir, üç oğlu var...

“Mən uşaq olanda evimizdə balaca bir “Baltika” radiomuz var idi, valideynlərim ondan Türkiyə radiosunu dinləyirdilər. Tez-tez dalğaları vururduqlarından, radiodan xırıltılı bir səs gəlirdi. Ancaq yenə də ona diqqətlə qulaq asırdılar. Evimizdən həmişə türk musiqisinin səsi ucalırdı. Mustafa Kamal Atatürklə mənim anamın dayısı Şeyx Kərim yaxın dost olublar. Onlar hətta məktublaşırdılar da. Sovet hökuməti qurulanda Atatürkün Leninə münasibəti müsbət idi. Şeyx Kərimə məktublarından birində yazırdı ki- Lenini bəyəndim - kasıbların dərdinə qalır. Ancaq 2-3 il sonra yazdığı məktublarda Atatürk Lenini çox ağır dillə tənqid edirdi...”- söyləyir.

...Özündən başqa bacı-qardaşları olmasına baxmayaraq, atası ən çox onunla həmsöhbət olurmuş. Səbəbini heç özü də bilmir. Atası deyirmiş ki: “Günəş Novellanın başında doğur, ayağında batır.” Elə ona görə də heç kim onu acılaya, artıq bir söz deyə bilmirdi...

Bəli, bu dəfə söhbətimin qəhrəmanı Novella Cəfəroğludur...

Deyir ki:- “Atam mənə azadlıq vermişdi. Ancaq onun sözü də mənim üçün əsas idi. Bir də görürdün, rəfiqələrimdən birinin ad gününə hazırlaşırdım, atam deyirdi ki, rayondan gəlmişəm yorğunam, istəyirəm səninlə oturub bir az söhbət edək, getmə də... Atamın xətrinə həmin məclisə getmirdim. Atam çox maraqlı insan idi. Səidə Qocamanlının atası Məmməd Əkbərlə dost idilər. Və atam dayım Kamil Bektaşı, Məmməd Əkbərlə tez-tez bir yerdə olurdular. Yaxşı yadımdadır, mənim 13-14 yaşım olanda, onlar növbəti dəfə bizə gəlmişdilər. Onda Məmməd Əkbər dedi ki, “kişi öldü, gəlin vuraq, ağlayaq”. Mən bu sözün kimin haqqında deyildiyini bilmədim. Sonra anam dedi ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vəfat edib. Onda Məhəmməd Əmin bəyin adını belə çəkmək olmazdı. Bircə onu eşitdim ki, atam deyir: “Heç narahat olmayın, davamçıları var...” Partiya işçiləri idilər, çox ağır bir rejimdə yaşayırdılar, amma onlar Türkiyəyə, türk kimliyinə çox bağlı adamlar idilər.”

Cəsarətli xanımdır, düşündüklərini dilə gətirməkdən çəkinmir. Ən böyük narazılığı isə ölkədəki məhkəmələrdəndir. Düşünür ki, məhkəmələr ədalətli olsalar, sifarişli qərarlar verməsələr, cəmiyyətdə problemlər də azalar..

“Azərbaycan məhkəmələrində elə bərbad durum yaranıb ki, bilmirsən həmin hakimə nə deyəsən, baş verənlərə necə reaksiya verəsən. Mən hələ siyasi qərarlarla həbs edilənlərdən danışmıram. Bu ölkənin məhkəmələrində mülki işlərlə bağlı nə qədər absurd qərarlar var. Yaxşı, siyasi məhbusları anladıq, bəs bu ev bölgüləri, mülk davaları ilə bağlı bu qədər qanunsuz qərarları niyə qəbul edirlər? Axı, Azərbaycanın dünya qarşısında ədalətli məhkəmə öhdəliyi var.”

Bəli, martın 3-ü Novella Cəfərqızını 85 yaşı tamam olur. 85 rəqəmi mələklərin numerologiya sistemində güc, biznes, məsuliyyət və dəyişiklik, azadlıq, macəra enerjilərinin birləşməsi kimi izah olunur. Bu rəqəm, praktiki yanaşma vasitəsilə həyatda müsbət dəyişikliklərin olacağını və maddi sahədə inadkarlıqla irəliləməyi və həmçinin fərasətli olmağı ifadə edir. Düşünürəm ki, 85 yaşı Növella xanımın həyatına ağrı-acısız, xoşbəxt günlər bəxş edəcək. Onu yubileyi münasibətilə təbrik edirəm...

...Yeri gəlmişkən, atası Moskvada Ali Partiya Məktəbində oxumuşdu. Orada bütün sovet respublikalarından gələn insanlar kimi, ona da etiket qaydaları ilə bağlı təlimlər keçmişdilər - hansı boşqab, hansı qaşıq nə üçündür, danışarkən hansı qaydalara əməl olunmalıdır, geyim tərzi, davranış necə olmalıdır? Və o, bu qaydaları uşaqlarına da aşılamışdı. Elə ona görə də Novella xanım yüksək mədəniyyəti ilə də tanınır...

“Mir Cəfər Bağırov tutulanda onun üzünə durmayan yeganə adam atam olub. Deyirdi ki, mən bilirəm o çox pis işlər görüb, ancaq o, millət üçün bacardığını da eləyib. O vaxt çox çətin dövrlər idi. O dövrü heç bir zamanla müqayisə etmək mümkün deyil. Təsəvvür edin, Kremldən tapşırıqlar gəlir və siz onları sorğu-sualsız yerinə yetirməlisiniz. Ancaq atam həmişə deyirdi ki, bacardığımız qədər Azərbaycanı qorumalıyıq. Bu prinsip mənim üçün də həmişə önəmlidir. Bəli, ən vacibi Azərbaycanı qorumaqdır.”- söyləyir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı” rubrikasında bu gün sizlərə tanınmış publisist İlqar Əlfioğlunun “Son görüş” memuarını təqdim edəcəyik. “Son görüş” İlqarın atası Əlfi Qasımovla olan son görüşüdür...

 

 

Təyyarə Pulkovodan qalxmışdı...

Bu səfəri gözləmirdi, evə Novruzda getməyi planlaşdırırdı, fikirləşirdi ki, bir həftəlik Bakıya qayıdar, hamıyla görüşüb bayramlaşar, sonra da işinin başına qayıdardı. Novruz bayramında bayramlaşmaq məsələsinə sakral münasibəti vardı. Bəlkə də uşaq vaxtından böyüklərindən elə görmüşdü, ondan idi. Bayram günləri bütün qohumlarla, dostlarla görüşməyə adət eləmişdi. Deyirdilər ki, Novruzda küsülülər də barışmalıdır. Amma bunun ona dəxli yox idi, bir ömür, düz otuz yaşına kimi yaşamışdı, hələ kimdənsə küsdüyü olmamışdı. Cəmi bir dəfə, hələ məktəbdə oxuyanda həm sinif yoldaşı, həm də qonşusu, yaxın dostu Yusiflə küsüşmüşdü. Əslində, heç onda da özünün ağlına küsmək gəlmirdi, təşəbbüskar elə Yoskanın özüydü.

Onda doqquzuncu sinifdə oxuyurdular. Həyətdə Yusifin istəyilə, zarafatla başlanan bokslaşma bir göz qırpımında uşaqlıq hikkəsinə çevrilımiş, onların ikisinə də küsməyin nə olduğunu başa salmışdı. Yusif çox güclü idi, zərbələrini zarafat ovqatına yaraşmayan hikkəylə endirirdi. O da zəif deyildi, üstəlik, dostundan fərqli olaraq, xeyli zirək idi. Dostundan beş-üç karlı zərbə yeyəndən sonra, gerçəkdən hirsləndiyini hiss etmiş, girəvələyib Yusifin çənəsinə babat tutuzdurmuşdu. Onda dostu təbii ki, yıxılmamışdı, çünki ondan filan qədər ağır idi, elə boyu da bir qarış hündür olardı. O zərbədən sonra, özü də qorxmuşdu, çünki “rəqibin” çənəsi möhkəm şaqqıldamışdı. Onda elə bilmişdi ki, çənəsini sındırıb. Sonra da, hər ikisi tövşəyə-tövşəyə, halsız pilləkənə çöküb, nəfəslərini dərmişdilər. Yusifin hirsləndiyiniyi hiss edirdi, amma küsəcəyi ağlına da gəlmirdi...

Evlərinə gedəndə də bir-birini dindirmədilər. Yusifgilin evləri üçüncü, onlarınkı isə beşinci mərtəbədə idi. Mərtəbələri qalxdıqca, narahatlığı artır, dostunun möhkəm incidiyini başa düşmüşdü, onu küsdürmək istəmirdi. Amma, qapılarına çatanda Yusif ona əl uzatmasaydı, dəqiq küsüşəcəkdilər. Qapılarına çatanda dostu bir anlıq elə bir ayaq saxladı, o da fürsətdən istifadə edib, əlini ona uzatdı:

-Səhər dərsə gedirik də?..

Səsi çıxmadı, eləcə başını tərpətdi, deyəsən ağzı qıfıllanmışdı, qapılarını açıb, evə keçdi...

Yusifdən ayrılandan sonra, öz çənəsinin necə ağrıdığını hiss etdi - dişlərini sıxa bilmirdi...

Ertəsi gün həmişəki kimi, birlikdə məktəbə gedəndə də heç danışmadılar. Məktəbin yolu Şirşov küçəsindən idi. Evlərindən çıxıb, tindəki çörək dükanının qabağından Şirşova dönürdülər. Şox sakit, dar küçəydi, hər iki yanında sırayıa ərik ağaclarıı əkilmişdi. O meyvələrdən yemək onlara bir dəfə də qismət olmamışdı, həmişə ağızları sulana-sulana baxıb, əriklərin saralmağını gözləyirdilər, o vaxta qədər də məktəbə gedən uşaqlar gömgöy, tumturş meyvələri yoluşdururdular. Ağacların ancaq təpəsi qalırdı, ora da əlçatan deyildi, şirələnmiş qızılı meyvələr də yuxarıdan adama yandıq verir, onlar da tamarzı qalıb, ağızlarının suyunu qurtum-qurtum udurdular...

İstəmirdi incikliklərini sinifdə uşaqlar da görsün, ayıb olardı. Şirşovda sükutun buzunu qırmaq üçün birinci özü dilləndi:

-Çənəm yaman ağrıyır... Səninki necədi?

-Eh, mənimki də, dünən heç nə yeyə bilmədim ki...

-Elə mən də... Bilirsən, biz boks bilmirik axı, yəqin dişlərini bir-birinə möhkəm sıxmalısan ki, zərbə dəyəndə, çənən boş olmasın...

-Mən əvvəlcə sıxmışdım da, sonra sən bir dənə ilişdirdin, beynim laxladı, ağzımı araladım.

-Sən də yaman vururdun ha!..

Hırıldaşdılar. Amma yolun qalanını dinməz getdilər, ağızlarını açıb-yummaq əzab idi...

 

Bütün yolu təyyarənin illüminatorundan yerə baxdı, amma buludlar imkan vermədi nəsə görə...

İki gün qabaq anası atanın xəstəxanada olduğunu deyəndə, ona qəribə gəlmişdi, çünki özünü xatırlayandan, onun xəstələnməyi yadına gəlmirdi, çox sağlam idi. Cəmi bircə dəfə dişi ağrımışdı...

-Mama, nədəndi?

-Dedilər, ürəyində balaca nasazlıq var, müalicə lazımdı...

-İstəyirdim, bayramda gəlim, işdə də demişdim... Onda, indi gələrəm, nə fərqi...

-Yox, nəyə gəlirsən, işində ol, bayramda gələrsən.

-Yaxşı. Məndən salam deyərsən. Telefonu varsa, zəng vurum.

-Otağında yoxdu, narahat olma, gündə iki dəfə yanına gedirik, yaxşıdı...

Gecə nəsə narahat yatdı, səhər Bakıya getmək üçün işdən üç günlük icazə istədi, dedi atam xəstədi, mütləq dəyməliyəm. Etiraz eləmədilər, dedilər, yolu da gəl üstünə, beş günlük get...

Axşam anasına zəng vurdu ki, gəlirəm.

Anası dedi:

-Bayramda gələrdin də, onda ata da evdə olacaqdı...

-Yox e-e, mama, darıxmışam, gəlirəm. Nə fərqi var, bayram olmayanda, bəyəm görüşmək hesabdan deyil? Nədi, siz darıxmamısınız mənimçün?

-Darıxmışıq, amma bayram yaxşı olardı da...

-Bilet almışam, sabah çıxıram...

-Sağ-salamat gələsən...

Təyyarə dənizin üstündən keçirdi, göy üzü açıq idi, gün elə şaxıyırdı, sanki hamını salamlayırdı. Güülümsündü, Leninqradda belə havaya tamarzı idi, ezamiyyəti elə vaxta düşmüşdü ki, qoymamışdılar yeni ili evində qarşılasın, səksən beşinci il onu Piterdə haqlamışdı.

Xəzərin sayrışan ləpələrinə üstdən tamaşa edə-edə, evləri üçün necə darıxdığını hiss etdi. Ləpələr elə bil, gümüşü balıqlar idi, görünüb bir anda itirdilər. Beynində üç günlük planını qururdu. Xəstəxanada qardaşı Vüqara dəymək də vacib idi, amma ən əsası, atanı görməliydi...

Ertəsi gün anasıyla xəstəxanaya, qardaşına dəyməyə getdi. Həkimindən icazə alıb, şöbənin qarşısındakı ağaclıqda oturdular. Yaxşı idi, sınıxmamışdı. Anası, gətirdiklərini yerbəyer eləməyə getdi. Fürsət bilib, Vüqardan soruşdu:

-Qaqaş, xəbərin var, ata xəstələnib?

-Xəstələnib?

-Hə, xəstəxanada yatır...

-Noolub ki?..

-Elə bir şey yoxdu, ürəyində xırda nasazlıq var, müalicədədi.

Fikrə getdi. Gözü yol çəkirdi. Birdən, soruşdu:

-Getdin yanına?

-Hələ yox, dünən axşam gəlmişəm, dedim səni görüm səhər-səhər. Onun yanına axşamüstü buraxırlar, gedəcəm.

-Hə... Get...

Yenə gözü yol çəkdi...

Anam gəldi, Vüqarın yeməyini qoydu qabağına, əlində də salfetə bükülü bir şəkərbura, bir paxlava vardı, ona uzatdı:

-Əvvəlcə bunları ye, bayrama az qalıb.

Vüqar fikirdən ayrıldı:

-Yeyərəm, sonra yeyərəm...

-İndi ye, sonra iştahan olmayacaq, ye...

-Yeyərəm, mama...

-Ye də, indi ye, görüm.

O dilləndi:

-Ay mama, yeyər də, meyli çəkəndə yeyər...

Vüqar elə bil, fikirdən ayıldı:

-Ay mama, camaat burda ləyən-ləyən paxlava, şəkərbura gətirir, vallah sənin qədər səsləri çıxmır. Dedim ki, yeyəcəm də...

-İndi yeməsən, içəri gedəndə verəcəksən uşaqlara, bilirəm. Ye də...

Vüqar məhəl qoymadı, elə öz fikirlərilə güləşirdi. Xörəyini də, fikirləşə-fikirləşə yedi. Yanında çox oturmadılar. Vidalaşıb gedəndə, əlinin hərəkətilə ona işarə elədi, yaxınlaşdı:

-Qaqaş, deyirsən xəstəxanadadı?..

-Hə, Vüqar, bir-iki həftəyə çıxmalıdı, Bilgəhə, sanatoriyaya gedəcək...

Ağzını lap qulağına yaxınlaşdırdı:

-İlqar, ata çıxmayacaq...

-Necə yəni, ay Vüqar, həkimi deyib...

-Çıxmayacaq, bilirəm. Ata öləcək...

-Gic-gic danışma, nə qatıqlayırsan?..

-Mən dedim, biləsən...

-Yaxşı, keç içəri, biz getdik!

Beyni dumanlanmışdı; o nə söz idi gədə deyirdi? Fikirləşdi ki, xəstədi də, Allah bilə ağlına nə girib...

Xəstəxanadan, şəhərə çatana qədər səsi qulaqlarımdan getmədi – elə bil özü demirdi, danışdırırdılar onu.

Maşında anası soruşdu:

-Nə deyirdi sənə?

Heç bilmirəm, ağlına hardan gəldi, dilləndi:

-Heç... Deyirdi ki, mən utanıram, mamaya de, siqareti bir az çox gətirsin.

-Gətirirəm də, günə bir qutu bəs eləmir?

Fikirli-fikirli qayıtdım:

-Deyir, burda çəkən uşaqlar çoxdu, yanlarına gələn də yoxdur, onlara da verirəm, axırda özümə çatmır... Bir az artıq gətir, sən ata canı. Düz deyir də, siqaretsizlərin yanında necə rahat çəksin? Olmaz axı...

Bütün yolu pıçıltısı qulağından çəkilmədi: “İlqar, ata çıxmayacaq... ata çıxmayacaq... çıxmayacaq...”

Axşamtərəfi Montindəki 5 nömrəli xəstəxanada idi. Atası onun arxasındakı Kardioloji mərkəzdə yatırdı. Vüqarin səsi beşinci mərtəbəyə qalxanda da qulağından çəkilmədi, ancaq palatanın qapısını tıqqıldadanda, atanın şaqraq səslə, “kimsən, gəl, görüm...” deməsi beynindəki bütün küyü bir anda sıxışdırıb çıxardı, qapını itələyib açdı:

-Ata, mənəm, İlqar!

-Baho, nə yaxşı qonağım gəlib! Nə təhərsən ə-ə? İşlərin gedirmi?

-Yaxşıyam, ata. Sən nə əcəb, buralardasan? Ciddi bir şey var, ağrıyırdın?

-Ə-ə, yox ata canı, ağrıyıb eləmirdim. O gün balaca sızıldadı ürəyim, getdim yazıçıların poliklinikasına, Məsumə həkim ürəyimin şəklini çəkdirdi, sonra da dedi ki, guya ayaqüstü infarktı-nədi, ondan keçirmişəm, amma indi yaxşıyam.

-Nə dedi? Nə vaxt olubmuşsan?

-Vallah, bilmirəm, amma bir dəfə, Qasımın oğlu Fəxrəddin rəhmətliyin qırxında, qəbr üstündə ürəyim yaman sıxıldı, Daşqın qoymadı ki, düşəm, eləcə, maşından baxdım. Deyirəm, bəlkə, onda nəsə olub?..

-Ola bilər, amma evdə heç nə deməmisən axı... Heç mənim də xəbərim olmayıb. Ağrımırdın?

-Ə-ə, yox, mən ağrımaq bilirəm? Onda da elə ağrımadım axı, eləcə, sinəm sıxıldı bir az... Bura bax, dovğa içirsən? Anan dünən mənə bir dovğa gətirib, ölü içsə dirilər...

-Yox, ata, yemişəm, istəmirəm. Saxla, sonra içərsən.

-Burda xörək əlindən barmaq tıxamağa yer yoxdu, bax!

Əlini atıb, dolabını açdı, doğrudan ağzına qədər tıxama doluydu.

-Bunları niyə saxlamısan, xarab olar ki...

-Qoymuram xarab ola. Hər gün paylayıram qonşulara. Onsuz da gündə təzə yeməklər gəlir evdən...

-Səni yaxşı gördüm, sevindim. Nə deyirlər, nə vaxt çıxırsan?

-Həkim deyir ki, martın onunda buraxacaq.

-Evə gedəcəksən? Beşmərtəbəni necə qalxacaqsan bəs?

-Yox, evə getməyəcəm ki... Gedəcəm İçəri Şəhərə, bir baş Elmangilə. Əsmət mənə quzu ətindən qara dolma bişirəcək, tapşırmışam. Onlarda çimib-eləyim, səhərisi də Elman aparacaq məni Bilgəhə, ürək sanatoriyasına, bir ay da orda qalacam...

-İşsiz darıxmırsan ki...

-Yox, əşşi, ara-sıra işləyirəm. Süleyman Rüstəm bir əlyazması vermişdi, bir yaxşı oğlanınkıydı, xahiş elədi ki, əl gəzdirib, çapa hazırlayım. Hərdən ona baxıram, bəzi yerlərini lap təzədən yazıram...

-Özünü yorma, sən ata canı, dincəl.

-Ə-ə, dincəlirəm də... Darıxanda da yığıram medsestralarımı başıma lətifədən-zaddan danışıram, kefim açılır...

-Yaxşı eləyirsən, özünə fikir ver...

-Bura bax, Vüqara baş çəkmisən?

-Hə, ata, bu gün səhər getdim yanına, yaxşıdı...

Bunu demişdi, ki, qaqaşının səsi yenə beyninin içində səsləndi, başını silkələyib, səsi qovdu.

-Nooldu, başın ağrıdı?

-Yox, ay ata, narahat olma...

-Bilirsən niyə deyirəm? Mən onun yanına gedə bilmirəm axı. Bir dəfə, təzə-təzə vaxtı getdim. Orda nə gördümsə, bir həftə özümə gələ bilmədim. Sonra da anana dedim ki, ay Qaraqız, məni ora bir də aparma, sən canın, ürəyim götürmür...

-Yaxşı eləyirsən. Mən elə mamayla getmişdim, xəstələndiyindən xəbəri yox idi onun...

-Neçə gün burdasan?

-Səhər reysilə çıxıram, ata. İnşallah, bir də gəlib sanatoriyada dəyərəm sənə, o vaxta Leninqradda işimiz bitər...

-Lap yaxşı, onda yolundan qalma. Get, yaxşı yol, sağ-salamat gələsən...

Ayağa qalxdı, atası da çarpayısından qalxdı. İstədi qucaqlayıb yerində oturda, kişı dedi:

-Mən də çıxıram, pilləkənlərə qədər ötürüm səni...

Dəhlizdə, qabaqlarına çıxan bütün personala onu təqdim elədi, böyük oğlum İlqardı dedi...

Pilləkənin başına çatdılar. Oğlan onu qucaqlayıb, qulağına pıçıldadı:

-Sən ata canı, özündən muğayat ol!

Gülümsündü, qucaqlaşdılar.

-Sən özündən muğayat ol, qürbətdəsən...

Gülümsündü, pillələri aramla enirdi, birdən elə bil, Vüqarın səsi ona dedi ki, bir dön, arxaya bax.

Mərtəbələrin arasındakı meydançada ayaq saxlayıb, atasına sarı çöndü, əli qoynunda kirimişcə durmuşdu, gözündə yaş gilələnirdi. İkisi də eyni anda üzlərini yana çevirdi: oğlan – ayaq saxladığını atası görməsin deyə, kişi də – gözündəki yaşı oğlü görməsin deyə...

Xəstəxananın pillələrini sürətlə enirdi, elə bil qulağındakı səsdən qaçırdı:

-İlqar, ata çıxmayacaq... ata çıxmayacaq... çıxmayacaq...

 

***

Onun kimisə pilləkənə qədər ötürəcəyini təsəvvür eləməzdi.

Gözünün nə vaxtsa dolacağı isə heç ağlına da gəlməzdi...

 

***

On gün sonra anasına zəng vurdu:

-Mama, salam, necəsən?

-Yaxşıyam, bala.

-Ata nə vaxt çıxır, inşallah?

-Sabah paltarlarını aparıram. İstəyir Elmangilə getsin, orda çimsin. Sonra da Elman aparacaq onu Bilgəhə...

-Hə, yaxşı eləyir, beşmətəbəni qalxmasa yaxşıdı...

-Sənin işlərin necədi? Nə vaxt qurtarırsan?

-Elə bilirəm, atanı Bilgəhdə görə bilərəm...

-Lap yaxşı...

Amma, Vüqarın səsi qulağından çəkilmirdi ki, çəkilmirdi...

 

***

Ertəsi gün axşam otağındakı telefon qəfil cingildədi, diksinib, dəstəyi qapdı:

-Bəli, eşidirəm.

-İlqar?

Dayısı İbrahim idi, səsi boğuq elə çıxırdı, az qaldı, tanımasın.

-Hə, dayday, mənəm, səndən nə əcəb?

-Bura bax, bu gecə çıxa bilərsən? Sabah burda olmalısan, mütləq!

-Noolub, dayday, ataya bir şey olub?..

General idi də, yersiz suala tabı yox idi:

-Eşitdin? Çıx, bu axşam çıx, sabah burda ol...

Qulağına qırıq-qırıq "dut-dut-dut" gəldi, dəstək əlindən düşdü...

Otaq başına hərlənir, Vuqarın səsi isə ara vermədən deyirdi:

-Mən dedim axı sənə... sənə dedim axı... dedim axı...

 

***

Pulkovoda sonuncu Bakı reysinə qeydiyyat bitirdi. Kassada bilet yox idi. Bakıya necə uçacaqdı, bilmirdi?

Birdən bir nəfər qolundan tutdu, çöndü, Əlövsət idi, atasıyla bir yerdə işləyirdi.

-İlqar, sən burda nə gəzirsən, xeyir ola?..

-Təcili Bakıya uçmalıyam.

-Mən də arvad-uşaqla Bakıya gedirəm... Noolub ki?

-Atam...

Əlövsət kişinin xəstəxanada yatdığını bilirdi. Daha əlavə sual vermədi, oğlanın vəsiqəsini alıb dedi:

-İlqar, sən otur burda, tərpənmə, indi gəlirəm...

On beş dəqiqədən sonra, Bakıya uçan təyyarədəydi, Əlövsət biletindən imtina edib, onun adına yazdırmışdı, dedi ki, biz səhər çıxarıq, sən get, gözlətmə...

 

***

Təyyarə Xəzərin üstündən uçanda Günəş də gizlənmişdi, dəniz də sayrışmırdı, ləpələri qaçıb getmişdi harasa; indi onun dənizi susqun, qaşqabaqlı idi...

Bakıya rahat dünyası təməlindən uçmuş bir cavan gəlirdi, həyatının gələcək parçasını özü təkcənə qura-qura atasını da yaşatmalı olan çaşqın bir cavan...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

 

 

Pərvanə Məmmədli

Çagdaş  Güney  Azərbaycan ədəbiyyatı: dünəndən bu günə.

 

Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin böyük bir hissəsi Güney Azərbaycanla bağlıdır. Amma Azərbaycanı  iki  əsr  bundan əvvəl  ayırsalar da,  xalq həmişə mənən  bir  olmuşdur.

XIX və XX yüzilliklərdə cərəyan edən siyasi və ictimai hadisələr bütün Şimali Azərbaycanda olduğu kimi, Cənubi Azərbaycanda da yeni realist bir ədəbi istiqamətin yaranmasına əhəmiyyətli zəmin yaratmışdı. XX əsrin ictimai-siyasi gedişləri poetik fikrin bütün qollarına təsir etmişdir. Bu dövr şairləri arasında fars dili ilə ortaya qoyulan “yeni şeir” anlayışına Azərbaycan şairlərinin əhəmiyyətli qatqısı olmuşdur.

          Şair və yazarların bir çoxu öz ana dilləri ilə bərabər, fars, eləcə də ərəb dillərində də yazıb-yaratmışlar. Milli Hökumət dövründə gənc yazarlar Poeziya məclisinin qurulmasından faydalanaraq ədəbiyyata yeni ruh gətirmişlər.

Pəhləvi rejiminin əlilə Milli Hökumət  məhv edildikdən sonra göstərilən məclisin  qalan nümayəndələri ilə 40-cı illərdə ədəbiyyata gələn şairlər ədəbi gedişata yön vermiş, onun poetik rəngarəngliyini təmsil etmişlər.

          1960-cı illərdən etibarən Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında Şimala doğru başlayan yaxınlaşma şeirdə də özünü göstərir. Xüsusilə Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Bulud  Qaraçorlu Səhənd, Həmid Nitqi,  Barış, Həbib  Sahir, Həsən  Məcidzadə Savalan, Kərim  Məşrutəçi Sönməz, Haşım Tərlan kimi şairlər şimaldakı qardaşlarına səs verərək qarşılıqlı əlaqə yaradılmasına səy göstərmişlər.

          Pəhləvi rejiminin devrilməsi və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra əldə edilən nisbi azadlıq mühitində (1979 – 1981) Azərbaycan türkcəsində kitab, qəzet və jurnal bumu yaşanmış, ədəbi mühitdə özəl bir canlanma baş vermişdir.

 

Nədənsə çoxları Güney Azərbaycan ədəbiyyatı  deyəndə ancaq “Ayrılıq, həsrət, Araz” mövzusunu, uzaqbaşı Şəhriyarı göz önünə gətirir. Güneyli yazarların göstərilən  qəliblərdə qalmayıb, əksinə, onu çoxdan vurub sındırdırdığını, hətta   deyərdim ki, Quzeydəki yazarlardan sənət baxımından geri qalmayan ədəbi nümunələr yaratdığını görürük.

          Heç kəsə sirr deyil ki, ana dilində rəsmi təhsil almaq problemi ilə üz-üzə qalan güneylilərin ədəbiyyat dünyası mütaliə və oxucu gərginliyi ilə hələ də müşayiət olunmaqdadır. Bu dildə oxuyub düşünmək çoxlarına, təbii ki, çətindir. Bütün bunlara rəğmən, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatına maraq artmaqdadır.

 

          Güney Azərbaycanda xalqın dili, ədəbi və mənəvi dəyərləri  son 100 ildə daim gərginlikdə  qalıb basqılı bir həyat yaşayıb. Bu səbəbdən də  yaranan ədəbiyyat  daha çox dirəniş və özünütəsdiq  kimi məzmunlar daşıyıb.

          Milli oyanış, hər şeydən əvvəl ana dilində yazılmış olan ədəbiyyatda özünü göstərib. Burada yaranan  ədəbiyyat ilə milli azadlıq hərəkatı həmişə qoşa olub. Hər inqilabdan, xalq hərəkatlarından sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub.

Rejim Azərbaycan türklərinin tək ədəbiyyat və dil sahəsini deyil, eləcə də teatr, kino, musiqi və incəsənət sferalarını basqı altında saxlamağa çalışıb.

Quzey Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsi, onun dünyada söz sahibi olması Güneydə milli özünəqayıdışa böyük təkan verdi. Arazın hər iki tayında  vahid  bədii dünyagörüşün, hətta deyərdik ki, ortaq ədəbi prosesin formalaşma prosesi ortaya çıxdı. Ədəbi  janrların mənzərəsindəki fərqlərə baxmayaraq,  bu gün Güney və Quzey Azərbaycanda poeziyadakı axtarışların məzmun  və sənətkarlıq  tutumu bunu təsdiq edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

De ki, mən Rəhman üçün oruc (susmaq niyyəti) etmişəm və bu gün heç kimlə danışmayacağam. Söhbət Surah Maryam surəsindən gedir.

 

Hadisəyə görə Məryəm tək halda səhraya çəkilir və orada İsa peyğəmbəri dünyaya gətirir. Doğuş zamanı çox çətinlik çəkir  və bir xurma ağacının yanında olur. O anda ona belə deyilir: “Xurma ağacını özünə tərəf silkələ, üstünə təzə, yetişmiş xurmalar tökülsün”.

Hər kəs həyatının fərqli tinlərində çətinliyə düşərkən “Kaş bundan əvvəl öləydim və unudulub gedəydim” ağrısı ilə bir “xurma ağacı”ndan möhkəm möhkəm yapışır.

Əlbəttə ki, söhbət xurma ağacından getmir. Sağlam, canlı bədəni olan insan belə xurma ağacını rahatlıqla silkələyə bilməz. Ama bəzən xəfif, zərif, çəlimsiz arzuları olmayan, ümidsiz insan öz “xurma ağacı”na rast gəlir və ağac ona mənəvi dayaq, möcüzəvi əl olur. Ac olana yemək, susuz olana su, nəfəssizə nəfəs, sevgisiz olana sevgi olur.

Həyat bütün çılpaqlığı ilə gözünə görünəndə yanında “xurma ağacı” varsa şanslı insanlardansan. O ağac sənə bəzən kölgəsində oturub nəfəs aldığın, sığınacağın bir liman, bəzən davam etmə düyməsi, bəzən də yad nəfəsin istiliyi olur.

Sən axtarmasan belə o bir yolunu tapıb sənin yanında bitir. Çoxumuz səhranın böyüklüyündən, quruluğundan, susuzluğundan şikayətlənib xurma ağaclarını görə bilmirik.

Bəzən də inanmaq istəyirsən o xurma ağacının varlığına, olmasa belə..

İnsan pis düşüncələrini sükutunda boğub nəfəs alacağına inanmaq istəyir. Gözəlliklərə, gözəl günlərə, ümidlərə.

Çox uzaqlara getməyəcəyəm. Ustad Şəhriyarın dediyi kimi, “Bəxtin dura, baxarsan yadlar qohum qardaşdı, amma bəxtin yatanda, qohum-qardaş yad olur.”

Hər gələn gün bizdən bir şeyləır aparakən hər keçən gün bizə nələrsə qazandırır. Başqa sözlə,

Gün var ki heç zad olmaz, gün var ki hər zad olar..

Bəzən elə düşünürük ki, ən pisi budur, bundan pisini yaşaya bilmərik ya da bundan pisini tanıya bilmərik.. Amma məsələ pislikdə deyil, məsələ özünə nə qədər yaxın, ya da uzaq olmaqdadır. Kim özünə daha yaxındırsa həmişə bir “xurma ağacı” yanında bitəcək... Lakin kim ki, özündən uzaqdır mənə görə həmişə yarımdır, yarımçıqdır...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycansovetnəsrində ənantisovetromanları yazanoolub, o – MövludSüleymanlı. Onun “Dəyirman” povesti tarixdə qaldıqca qalacaq. Həm məzmununa, həm də yüksək məharətlə yazıldığına görə. “Köç” romanı isə dilimizin ən dərin qatlarını ortaya çıxaran bir şedevr kimi daim oxunacaq.

 

Saytlardan biri məşhur əsərlərin yazılma tarixçəsindən bəhs edən “Necə yazdım?” layihəsi çərçivəsində Mövlud Süleymanlını “Dəyirman” necə yazması barədə danışdırmışdı. O da bunları demişdi:

-“Dəyirman” povestinin maraqlı yazılma tarixçəsi var. Arif Mustafazadə vardı, çox hörmətli bir ədəbiyyatçı idi. Yaradıcılıq baxımından ondan çox şey öyrənmişəm. Mənə şeirlər oxuyurdu. Onun dilinə, duyğularına hörmətim vardı. Uzun müddət görünmədi. Bir dəfə görəndə soruşdum ki, haralardasan, nə yazırsan, nə pozursan? Bir kəlmə söz işlətdi və o söz mənə “Dəyirman”ı yazdırdı: “Bu dəyirman xaraba qoyurmu nəynənsə məşğul olaq?” Gürcüstanda bir dəyirman qurmuşdu, kababxana eləmişdilər. Obrazlı desək, daş yox, cəmiyyət fırlanmağa başlamışdı. Bizim kənddə də iki dəyirman vardı. Bu dəyirman daha tez qurumuşdu. Mən 50-ci illərdən danışıram. Arif mənə bu sözü deyəndə həmin illər gözümün qabağına gəldi, dəhşətə gəldim. Oturdum yazdım əsəri. Mənim içimdə heç vaxt senzura olmayıb. “Azərbaycan” jurnalında çap olundu əsər. İlini deyə bilərəm: 1979-cu ildə. Dörd, ya beş aya yazmışdım. Əsər jurnalda çıxanda bütün aləm dəydi bir-birinə…

 

***

Mövlud Süleymanlı 1943-cü il mart ayının 18-də Qərbi Azərbaycanda - Ermənistan SSR-nin Kalinino rayonunun Qızıl Şəfəq kəndində (keçmiş adı "Cücəkənd") doğulub. Atası Süleyman Məhəmməd oğlu 1942-ci ilin axırlarında İkinci Dünya müharibəsinə gedib, 1945-ci ilin aprel ayının 23-də Berlin uğrunda döyüşlərdə həlak olub. Anası Bağdagül Mahmud qızı bədahətən şeirlər deyib.

 

 Mövlud Süleymanlı Qızıl Şəfəq kənd 7 illik məktəbindən sonra qonşu İlməzli kənd orta məktəbinin X sinfini (1960) bitirib. 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub, 1967-ci ildə oranı bitirib.Ədəbiyyata ötən əsrin 70-ci illərində gələn Mövlud Süleymanlı yaradıcılığa lirik şeirlərlə başlayıb.

Onun "Əllərim" adlı ilk şeiri 1964-cü ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çap olunub. Ədibin "Bir ünvan" adlı şeir kitabı da çap olunub. M. Süleymanlının yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca amillər ondan ibarətdir ki, əsərlərində məxsus olduğu xalqın tarixi, etnoqrafiyası, mənəvi-əxlaqi dəyərləri, vətənpərvərlik hisləri ön plandadır.

Mövlud Süleymanlının ilk nəsr kitabı yetmişinci illərin sonları çapdan çıxıb. 1970-ci illərin ikinci yarısında ədibin bir-birinin ardınca hekayə və povestləri dərc edilib. "Qar", "Yanğın", "Şanapipik", "Şeytan", "Dəyirman" hekayələrindən ibarət 1979-cu ildə "Ayın aydınlığında" kitabı işıq üzü görüb. Bu hekayələr Mövlud Süleymanlını xalqa cəmiyyət problemlərini zamanında görüb əks etdirən gözəl bir nasir kimi tanıdıb.

"Şanapipik", "Duzsuzluq", "Ot" yazıçının müharibə mövzusuna həsr etdiyi hekayələri sırasındadır. Ədib 1980-ci illərdən başlayaraq daha çox roman janrına müraciət edib. "Köç", "Ceviz qurdu" "Səs" romanları çağdaş Azərbaycan romançılığının inkşafında bir pillədir. "Köç"(1980) xalqın milli keçmişindən, sovet hakimiyyətinin gəlişinə qədərki taleyindən söhbət açıb.

Romanda təbliğ olunan başlıca ideya Azərbaycan xalqının birliyi ideyasıdır. Mövlud Süleymanlının bir sıra hekayələrində və "Köç" romanında Azərbaycan nəsri üçün yeni olan mifik təfəkkür tərzi, türk etnoqrafiyası və folklorunun ən qədim çalarları diqqəti cəlb edir.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə "M. Süleymanlıya açıq məktub"unda yazırdı:

"Köç" xalqımızın yüz illərdən bəri keçib gəldiyi yolların tarixi, adət və ənənələrini qoruyub saxladığı köçəri ruhunun bədii etnoqrafiyasıdır.

"Ceviz qurdu" — 1930-cu illərin represiyalarından 80-ci illərə qədərki fasiləli tarixin xalqın həyatında buraxdığı izlərdən, milli insana vurduğu sağalmaz yaralardan bəhs edir. Müəllif roman boyu ceviz qurdunun cevizə daraşıb, onu tamam məhv etməsini təkcə ziyanvericilərə qarşı mübarizəni təsvir üçün qabartmayıb. Burada həmçinin geniş planda cəmiyyət ziyanvericilərinin insanların mənəvi dünyasına daraşmasını, onu getdikcə məhv etməsini göstərmək üçündür.

 

"Səs" sovet cəmiyyətinin son durumunu əks etdirən sosial romandır. Ümumilikdə yazıçı "Səs" və "Ceviz qurdu" romanlarında cəmiyyətin düçar olduğu mənəvi bəlaların necə fəsadlar törətdiyini əks etdirib. Hadisələr həm ailə-məişət çərçivəsində, həm ictimai münasibətlərdə, həm də ayrı-ayrı fərdlərin düşüncələrində cərəyan edib. Hər iki romanda rəmzi-metaforik obrazlar diqqəti cəlb edib.

 

Romanlar

"Köç"

"Ceviz qurdu"

"Günah duası"

"Səs"

"Erməni adındakı hərflər

 

Povestlər

"Şanapipik"

"Duzsuzluq"

"Yel Əhmədin bəyliyi"

"Şeytan"

"Dəyirman"

 

Hekayələr

"Yamacda bir kənd"

"Yüz günümdən biri"

"Armud ağacının nağılı"

"Bərəkət"

"Füşkürək"

"Yallı gecəsi"

 

Mövlud Süleymanlı 1968-ci ildə Аzərbaycan Dövlət Radiosuna işə qəbul edilib, əvvəlcə "Gənclik", sonra "Ədəbiyyat və İncəsənət" baş redaksiyasında redaktor kimi çalışıb. O, 1992-ci ilin sonlarında Azərbaycan Dövlət Tele-Radio Şirkətinin Radio üzrə sədr müavini vəzifəsinə gətirilib, 17 il bu vəzifədə çalışıb.

Bununla yanaşı, ədib kinostudiya, 1976–1980-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Ulduz" jurnalında nəsr şöbəsinin müdiri, 1980–1988-ci illərdə "Azərbaycan" jurnalında nəsr şöbəsində rəhbər kimi fəaliyyət göstərib. Radionun qızıl fonduna daxil olmuş, həftəlik yayımlanan "Bulaq" verilişinin, 1969-cu ilin oktyabrında ilk müəllif nömrəsini yazıb.

Verilişin uzun illər Azərbaycan folklorunun, etnoqrafiyasının, dilinin, məişətinin təbliğində əhəmiyyətli rol oynadığı əsas götürülərək 1974-cü ildə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb. 1972-ci ildə Tele-Radio Verilişləri komitəsindən Moskvaya ixtisasartırma kurslarına göndərilib. 1974-cü ildə Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycanfilm kinostudiyasına ssenarist kimi qəbul edilib

Ssenarisi əsasında "Bəyin oğurlanması" və Moskva Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinin sifarişilə "Çətirimiz buludlardır" bədii televiziya filmləri çəkilib. 1976-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına işə dəvət edilib. 1974-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Prezident təqaüdçüsüdür. Mövlud Süleymanlının 1992–1993-cü illərdə baş redaktorluğu ilə "Oğuz eli" adlı müstəqil qəzet nəşr olunub.

1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasına işə dəvət edilib və televiziyanın "Xalq yaradıcılığı" redaksiyasına baş redaktor vəzifəsinə təyin olunub. Redaksiyada onun rəhbərliyi ilə folklor, etnoqrafiya yönündə yeni "Sizə hardan deyim?", "Təbriz gözəlləməsi", "Şirvan gözəlləməsi", "Yurd yeri" və s. kimi verilişlər hazırlanıb.

Azərbaycan Dövlət Radiosunda onun rəhbərliyi ilə "Respublika", "Dan yeri", 'Dünəndən bu günə", "Bizdən sonra", "Sarıtel", "Xeyrə qənşər", "Bulaq başı", "Mövqe", "Axtarış", "Dövran", "Qürbətdə qalan Vətən", "Parlament saatı", "Gündoğandan gün batana", "Eşidirsizmi?", "Qonaq eldən gələr", "Var səsimlə", "Çiyin çiyinə" və s. verilişlər efirə çıxıb

 

Mükafatları

- Şöhrət ordeni

- Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatı

- Moskvada rus dilində nəşr edilmiş ilk kitabına ("Çoban İbrahim və velosiped") görə Maksim Qorki adına Ümumittifaq ədəbi müsabiqə

- Kənd həyatına həsr edilmiş ən yaxşı əsərə görə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının "Qızıl sünbül" ədəbi mükafatı

- Bədii-sənədli publisistika sahəsində nailiyyətlərinə görə "Araz" ali ədəbi mükafatı

- "Köç" romanına görə "İlin ən yaxşı əsərinə görə" mükafatı laureatı

- ANASAM Ödül bəlgəsi (Türkiyə)

- "Anadolu ədəbiyyatı" toplantısının "Takdir" mükafatı

- 27 iyul 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib

 

Tərcümə edilmiş kitabları

Ruscayа:

- "Çoban İbrahim və velosiped" (Povest və hekayələr. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1982)

- "Köç" (Roman. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1986)

Türkiyə türkcəsinə:

- "Köç" (çevirən S. Altaylı. 1990). Bu əsər "Ötüken" Yayın Evi tərəfindən dəfələrlə (1992, 1994, 1995, 1996) təkrar-təkrar yayımlanıb

- "Söz içində söz". Tehranda 2003-cü ildə əski əlifba ilə nəşr edilib.

- 2004-cü ildə "Üç roman" adı altında romanları "Azərbaycan" nəşriyyaında.

- 2006-cı ildə "Söz içində söz" adlı çox unikal kitabı "Ağrıdağ" nəşriyyatında.

 

Filmoqrafiya

- Ağstafa şərabçıları

- Bəyin oğurlanması

- Bəylik dərsi

- Çətirimiz buludlardır

- Dad

- Deportasiya

 

Mövlud Süleymanlı ömrünün son günlərini Şamaxı rayonunun Kərkənc kəndində keçirib. Orada Qərbi azərbaycanlı çox idi, sanki ikinci bir Qərbi Azərbaycan qurmuşdular… 21 fevral 2024-cü ildə vəfat edib. Elə o kənddəcə dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Həsrətin araya atdı dağ, dərə,
Sönən işıq oldun, batan səs oldun,
Qayıt, mənim gülüm, qayıt bu yerə,
Ey mənim istəyim, nə gəlməz oldun!

Ümidlər, arzular pərən-pərəndir,
Qəlbə təsəllidir xatirələrim.
Bir halını soruş, könlümü dindir;
Axşamlar yadıma düşür səhərim.

Qayıt, mənim gülüm, yerbəyer elə
Dərdli səhərləri, gecələri sən.
Çaşıb başqa yolla keçirəm evə,
Düz öz qaydasınca küçələri sən.

Qayıt, yerinə qoy Ayı, Günəşi-
Yenə olduğu tək görüm həyatı.
Qayıt, gözüm nuru, könlüm atəşi,
Qayıt, sahmana sal bu kainatı!

 

Razılaşın ki, poeziyamızın ən gözəl məhəbbət şeirlərinin başında dayanır bu şeir... Onu Əli Kərim yazıb. Cəmi 38 il ömür sürmüş nakam şair...

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Əli Kərim 1931-ci il mart ayının 18-də Göyçay şəhərində anadan olub. Atası Paşa kişi fəhlə işləyib. 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olub, burada ehtiyacı olduğu yataqxana olmadığından Teatr İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsinə keçib, III kursdan Moskvada, M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda təhsilini davam etdirib və 1955-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

 Bakıya qayıtdıqdan sonra "Azərbaycan" jurnalının redaksiyasında işləyib, şeir şöbəsinin müdiri olub. Əli Kərimin ömrü, öz şair sözü kimi, poeziyada atributa çevrilib. Bu gün onun üslubunu, deyim tərzini, söz-obrazlarını davam etdirən şairlər var. İlk nəşr olunan əsəri 1948-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində çıxmış "Təzə müəllim" şeiri olub. 1957-ci ildə Moskvada keçirilən tələbələrin VI Ümumdünya Festivalında "İlk simfoniya" poeması mükafata layiq görülüb. İlk kitabı 1958-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı dekadası münasibətilə Moskvada rusca çıxan "İki sevgili" kitabı olub.

 

Filmoqrafiya

1. Daş

2. Sənət sevincləri

3. Yeddi duyum

4. Son nəfəs

5. Sənətkar ömrü

6. Gələcəyin şairi

7. Əli Kərim

8. Yadigarlar

9. Könül dünyamız

10. Sətirlər

11. Ovqat

 

Şeirlərinə yazılmış mahnılar

- Flora Kərimova - Nə Gəlməz Oldun - musiqi: Oqtay Kazımi

- Yaqub Zurufçu - Yar Gəldi - musiqi: Adil Gəray

- Vaqif Şixaliyev - Azərbaycanım Mənim - musiqi: Hacı Zirəddin Tağıyev

- Ayşən Mehdiyeva - Azərbaycanım Mənim - musiqi: Adil Gəray

- Azad Zamanov - Qayıt - musiqi: Sevil Rüstəmova

- Flora Kərimova, Elxan Əhədzadə - Yar gəldi - musiqi: Elza Ibrahimova

- Nə xoşbəxt imişəm - musiqi: Cavanşir Quliyev

 

Əsərlərinin nəşri

1. İki sevgili

2. Həmişə səfərdə

3. Qızıl qanad

4. Qaytar ana borcunu

5. Uşaqlar və ulduzlar

6. Səfərdən sonra

7. Tənbəl ayı balası

8. Seçilmiş əsərləri (iki cilddə). I cild

9. Seçilmiş əsərləri (iki cilddə). II cild

 

30 iyun 1969cu ildə 38 yaşında Bakıda vəfat edib. Göyçayda dəfn edilib. Dəfn edildiyi yerdə Əli Kərim parkı salınıb. Sumqayıt şəhərində Əli Kərim poeziya klubu fəaliyyət göstərir.

Şairin əsərlərindən bir çoxu ölümündən sonra işıq üzü görüb. Əli Kərim ədəbiyyata özünə məxsus üslubu ilə gəlib, ilk şeirlərindən parlaq istedadı ilə şeirsevərlərin diqqətini cəlb edib, özündən sonra gələn bir sıra şairlərə güclü təsir edən sənətkarlardandır.

Nə yazıq ki, ömrü yarıda qırılıb.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

"Böyükağanı yaxından tanıyanlar onun nə qədər səmimi, ürəyiaçıq, nikbin, olduqca nəcib və təvazökar bir insan olduğunu yaxşı bilir"

Azərbaycan SSR xalq şairi Süleyman Rüstəm

 

Şair, tərcüməçi Böyükağa Qasımzadə 1916-cı il martın 18-də Bakı quberniyası Bakı qəzasının Maştağa kəndində xırda sahibkar-dəmirçi ailəsində doğulub. Atası Məmməd kişi 1903-cü ildə Bakıya köçüb xırdavat dükanı sahibi, sonra adi fəhlə olub. Böyükağa yeddiillik məktəbi Bakıda bitirib fəhlə fakültəsində, sonra isə sənaye institutunda təhsil alıb.

Ədəbi yaradıcılığa 30-cu illərdə başlayıb, ilk şerlərini məktəblilərə həsr edib. Onun ilk kitabı – "Murad" poeması 1937-ci ildə çapdan çıxıb. APİ-nin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirib . İkinci Dünya müharibəsinin ilk günlərində səfərbərliyə alınmış, hərbi məktəbdə kursant, 1941-ci ilin dekabrında Cənub cəbhəsində atıcı rotasının komandiri, siyasi şöbənin təlimatçısı, Zaqafqaziya cəbhəsində "Döyüşçü" qəzeti redaksiyasında məsul katib işləyib.

Xüsusi tapşırıqla İrana göndərilib, sonra təyyarəçilik məktəbində xüsusi qrupda siyasi rəhbər, hərbi klubda rəis vəzifələrində işləyib. Ordudan tərxis ediləndən sonra "Ədəbiyyat qəzeti"ndə incəsənət şöbəsinin müdiri, daha sonra "Azərbaycan" jurnalında poeziya şöbəsinin müdiri olub. A.S.Puşkin, N.Nekrasov, N.V.Qoqol, T.Şevçenko, İ.Franko, M.Bajan, P.Tıçina kimi sənətkarların və bir sıra xarici ölkə yazıçılarının poetik əsərlərini doğma dilə çevirib.

 Füzulinin "Yeddi cam" əsərini, M.F.Axundovun "Puşkinin ölümünə Şərq poeması"nı farscadan, "Sasunlu David" eposunu ermənicədən tərcümə edib. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olub. Sonra bütün qüvvə və bacarığını yaradıcılıq işinə verib.

1957-ci il avqustun 29-da 41 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 

Onun tərcümələri o qədər çoxdur ki. Ən müxtəlif diillərdən, ən müxtəlif janrlarda... O, doğma yurdunda da məşhurlaşa bilərdi. Ancaq yurdunu yağmalayanlar ona aman verməyiblər, nəticədə üz tutub Qərbi Azərbaycandan Bakıya gedib...

 

İsmayıl Vəliyev 1951-ci il martın 18-də Qərbi Azərbaycanda - Ermənistan SSR-nin Allahverdi rayonunun Böyük Ayrım kəndində anadan olub, 1965-ci ildə 8 illik məktəbi, 1968-ci ildə isə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra Şınıq sovxozunda və Ağtala Tikinti Məmulatları Kombinatında fəhlə işləyib. Bakıda 8 nömrəli texniki-peşə məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

"Leninneft" trestinin Neft və Qazçıxarma İdarəsində elektrik montyoru peşəsində çalışıb. 1970–1975-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitenin jurnalistika fakültəsinin əyani şöbəsində təhsil alıb. Tələbəlik illərində Kiyevdə, Lvovda və Moskvada keçirilən Ümumittifaq Tələbə-Elmi konfransların-da çıxış edərək diplomlara layiq görülüb.

1975-ci ildən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında korrektor və sonra kənd təsərrüfatı ədəbiyyatı şöbəsində aparıcı redaktor vəzifəsində işləyib. 1976-cı ildə Moskva Poliqrafiya İnstitutunda baş redaktor və redaksiya müdirlərinin ixtisasartırma kursunda oxuyub və oranı "əlaçı" diplomu ilə bitirib.

1978-ci ildən "Yazıçı" nəşriyyatında ədəbiyyatşünaslıq və publisistika redaksiyasında redaktor, incəsənət və klassik ədəbiyyat redaksiyasında müdir, 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat, Poliqrafiya və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsində Nəşriyyatlar İdarəsinin rəisi, 1984-cü ildən Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsi müdirinin mətbuat məsələləri üzrə müavini vəzifələrində işləyib.

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş redaksiyasında baş redaktorun birinci müavini, baş redaktor, Azərbaycan-Türkiyə birgə müəssisəsi "Göytürk" Nəşriyyat, Poliqrafiya və Ticarət Şirkətinin Baş direktoru, 1993-cü ildən 2004-cü ilin aprelinədək "Azərbaycan Ensiklopediyası" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyinin Baş direktoru və Baş redaktoru olub.

1971-ci ildən Azərbaycan Radio və Televiziyası ilə əməkdaşlıq edib, on ilə yaxın "Bulaq" folklor verlişinin daimi müəlliflərindən biri olub. Onun hazırladığı verlişlərin bir çoxu radionun "Qızıl fond"unda saxlanılmaqdadır. Bundan əlavə, "Zəka" radio elmi proqramının uzun illər ssenari müəllifi və aparıcısı olub. Televiziyanın vaxtilə populyar olan "İdrak" proqramı da İsmayıl Vəliyevin ideyası əsasında yaradılıb və uzun müddət onun müəllifliyi və aparıcılığı ilə "Ata yurdu" verlişi uzun müddət efirə gedib.

İsmayıl Vəliyev bədii yaradıcılığa 1965-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində dərc etdirdiyi kiçik sənədli hekayə ilə başlayıb. O vaxtdan uşaqlar üçün şer və hekayələr yazıb, "Pioner" jurnalında və başqa mətbuat orqanlarında da xeyli nağıl və hekayələri dərc olunub. Onun uşaq hekayələri beynəlxalq təşkilatların mükafat və qrantlarına layiq görülmüşdür. O, publisistika və tərcümə işi ilə ardıcıl məşğul olub.

Qədim şumerlərin məşhur "Bilqamış dastanı"nı, "Avesta"dan parçaları, Qədim Misir ədəbiyyatı nümunələrini, türk, rus, bolqar, litva, ukrayna, türkmən və başqa dillərdən bir sıra elmi və bədii əsərləri tərcümə edib. Onun tərtibi və tərcüməsi ilə böyük türkmən şairi Məhtimqulunun "Qəm seli" kitabı 1984-cü ildə nəşr olunub. Sonralar Məhtimqulu yaradıcılığı haqqında, onun Azərbaycan və Şərq xalqları ədəbiyyatı ilə əlaqələri haqqında bir sıra məqalələr yazıb.

Onun çevirməsi ilə Qaracaoğlanın "Aramızda qarlı dağlar dayanıb" adlı şeirlər kitabı geniş ön sözlə birlikdə (Q. Namazov) 1991 və 2006-cı illərdə nəşr olunub. Qədim Şərq ədəbiyyatı və mifologiyasına maraq onu şumerlərin "Bilqamış" dastanını tərcümə etməyə sövq edib. Gənc yaşlarında qədim yazılara və dillərə maraq göstərməsi bu əsə-rin uğurlu tərcüməsinə imkan yaradıb. Onun tərcüməsi ilə həmin dastan bir neçə dəfə nəşr olunub.

Onun tərcümə etdiyi "Avesta"dan parçalar "Ana kitabələr" və "Qədim Şərq ədəbiyyatı" toplularında nəşr olunub. Böyük rus yazıçısı M. Y. Saltıkov-Şedrinin "Nağıllar" kitabı (1988) İsmayıl Vəliyevin ön sözü ilə nəşr olunub və həmin kitabda onun tərcümə etdiyi bir sıra nağıllar yer alıb. İsmayıl Vəliyevin redaktəsi və rəhərliyi ilə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq fundamental həcmdə "Qədim Şərq ədəbiyyatı" (müntəxəbat 1999-cu il) kitabı nəşr olunub. Həmin kitabda İsmayıl Vəliyevin böyük və zəngin elmi faktlara əsaslanan ön sözü verilib.

1983-cü ildə "Ədəbi portret: onun funksiyası və tipologiyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb. 1999-cu ildə "Ədəbiyyatda insan konsepsiyası, tarixi təşəkkülü və inkişaf mərhələləri" mövzusunda monoqra-fiyasını nəşr etdirib. Həmin monoqrafiya müəyyən ixtisaslarla Ankarada nəşr olunub. 2001-ci ildə doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə edib və filologiya elmləri doktoru adına layiq görülüb.

1979-cu ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 1985-ci ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, həmçinin Dövlət Dil komissiyasının, Toponomiya Komissiyasının, Füzuli adına Dövlət Mükafat Komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətinin yaradıcılarından biri və sədrin birinci müavini olub. 32 kitabın, 400-dən çox elmi, 500-dən çox elmi və publisistik məqalənin, elmi məruzə və çıxışın müəllifi, 9 kitabın tərcüməçisidir. Onlarla irihəcmli ensiklopedik, elmi və bədii kitabın redaktoru, tərtibçisi və naşiri olub.

İsmayıl Vəliyev kitab nəşri və yayımı, mətbuatın nəzəri və praktik məsələləri ilə də ciddi məşğul olub. Beynəlxalq kitab sərgi və yarmarkalarında dəfələrlə ölkəmizi təmsil edib, mükafatlar almış, elmi seminar və simpoziumlarda elmi-nəzəri və praktiki məsələlərə hərs olunan məruzələrlə çıxış edib. O, 1975-ci ildən "Kitablar aləmində" biblioqrafik jurnalın işində yaxından iştirak edib, oranın redaksiya heyətinin üzvü və daimi müəlliflərindən olub.

2001-ci ildə "Ədəbiy-yatda insan konsepsyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib və filologiya elmləri doktor adına layiq görülüb. Həmin ildən "Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi" kafedrası-nın professorudur. Kitab nəşri və mətbuat məsələləri ilə bağlı 7 tədris proqramının, onlarla elmi məqalənin, 4 dərs vəsaitinin və 3 dərsliyin müəllifidir.

Bakı Dövlət Universitetində və başqa ali məktəblərdə "Mətbuat tarixi", "Jurnalistikanın nəzəriyyə və təcrübəsi", "Redaktənin nəzəriyyə və təcrübəsi", "Redaktəetmə", "Nəşriyyat işinin təşkili və idarə edilməsi", "Mətnşünaslıq", "Ədəbi-bədii və uşaq kitablarının redaktəsi", "Mətn nəzəriyyəsi" və s. fənlərdən mühazirələr aparıb

 Türkiyə, Rusiya, İngiltərə, Ukrayna, İran, İraq, Belorusya, Orta Asiya respublikaları, Tatarıstan, Başqıdıstan və b. ölkələrin ensiklopediyaçı alim və naşirləri ilə yaradıcılıq əlaqələri yaradıb. O, "Türküstan" ensiklopediyasının redaksiya heyətinin üzvü olub. Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya respublikalarının iştirakı ilə hazırlanmağa başlanan "Türk xalqlarının görkəmli adamları" ensiklopediyasının ideya müəllifi və baş redaktoru olub.

 2005-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Xarici Ölkələr Ədəbiyyatı və Ədəbi Əlaqələr şöbəsində baş elmi işçi vəzifəsində çalışıb. Eyni zamanda, Bakı Dövlət Universitetində Kitabxanaçılıq-İnformasiya fakültəsində Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi kafedrasında professor vəzifəsində işləyib. O, işlədiyi və əlaqəli olduğu təşkilatlarda, o cümlədən respublika ziyalıları arasında böyük hörmət və nüfuza malikdir.

 

Kitabları

1. Ömrün yaşıl yarpaqları.

2. Ədəbi portret və xarakter

3. Mənim odum, ocağım (şeirlər və poemalar)

4. Literaturnıy portret: eqo funksiya i tipoloqiya

5. Bəxtimə düşən dünya

6. Dünya susur, tarix susmur

7. Azərbaycanın siyasi partiyaları və ictimai təşkilatları

8. Qaçqınlıq

9. Qızılqaz əfsanəsi

10. Pişik balasının oyunları

11. Sarı buğda

12. Zalım pələng və nəğməli quş

13. Zalım padşahla oğlu

14. Qara gündəlik. 1990-cı il yanvar hadisələri

 

Tərcümələri

(ruscadan)

- Boris Aprilov. Tülkübalanın sərgüzəştləri (povest)

- Semyon Lovkov. Yolda gözlənilməz hadisələr

 

(türkməncədən)

Məhtimqulu. Qəm seli (şeirlər)

 

(türkcədən):

- Qaraca oğlan. Aramızda qarlı dağlar dayanıb (Q. Namazovla birlikdə)

- Ə. Kamal Bəlviranlı. İslam prinsipləri

 

İsmayıl Vəliyev 9 dekabr 2017-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bəli, mübaliğəsiz olaraq deyə bilrəik ki, o bir musiqi dahisi idi, mədəniyyətimiz tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdırmış bir əfsanə idi.

Xan Şuşinski!

 

O, 1901-ci ildə avqust ayının 20-si Şuşada anadan olub. Əsı adı İsfəndiyar idi. Ailəsinin Qarabağ xanları nəsli ilə qohumluq əlaqəsi olub. 16 yaşında olarkən ustadı İslam Abdullayevlə birgə iştirak etdiyi məclisdə təbrizli xanəndə Əbdülhəsən xan İqbalın yolu ilə "Kürd-Şahnaz" muğamını heyrətamiz bir tərzdə ifa etdiyinə görə müəllimi ona "Xan Şuşinski" adını verib.

Xanın bir xanəndə kimi yetişməsində, həmçinin Cabbar Qaryağdıoğlunun və Seyid Şuşinskinin böyük təsiri olub. Qeyd etmək lazımdır ki, Xan Şuşinskinin təsirləndiyi şəxslərdən biri olan Şeyid Şuşinski o dövrün görkəmli xanəndəsi Əbdülhəsən xan İqbali Azər ilə yaxından dost olub. Əbülhəsən xan vallarından birində "Hümayun" muğamını oxuyaraq, üzərində onu Seyid Şuşinskiyə həsr etdiyini yazdırıb.

1920-ci illərdə Xan Şuşinski Bakıya gələrək öz ifaçılıq fəaliyyətini genişləndirib. 1920-ci ildə Bakıdan Qarabağa təbliğat konsertləri vermək üçün gələn bolşevik təşviqat briqadasınnı içində Cabbar Qaryağdıoğlu da olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Xan Şuşinskini də yanına alaraq bütün Qarabağ da konsertlər verib

Xanın repertuarında "Mahur–Hindi", "Bayatı-Qacar", "Qatar" dəsgahları, "Qarabağ şikəstəsi", "Arazbarı", "Heyratı" zərbi muğamları ilə yanaşı, xalq mahnıları və təsniflər böyük yer tutub. Xan Şuşinski xalq mahnılarını xüsusi bir şövqlə oxuyub, onlara yeni bir çalarlar aşılayıb.

Bakıya gəldikdən sonra buradakı ilk rəsmi çıxışını 1923-cü ildə həyata keçirib. Bu çıxış Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında həyata keçirilib. Bundan sonrakı illərdə böyük məşhurluğa sahib olub və bir çox ölkələrdə və şəhərlərdə qastrol səfərlərində olub. Həmçinin, Səməd Vurğunun "Azərbaycan" poemasında da adı keçib.

1934-cü ildə Xan Şuşinski Tiflis şəhərində keçirilən Zaqafqaziya xalqlarının birinci incəsənət olimpiyadasında böyük müvəffəqiyyət qazanaraq, birinci mükafata layiq görülüb. O, digər ölkələrdə də Azərbaycan musiqi mədəniyyətini yüksək səviyyədə və layiqincə təmsil edib

1943-cü ildə birbaşa sürətdə olmaqla Azərbaycan Xalq Artisti adına layiq görülüb. Bu fəxri ada layiq görülməsindən bir il sonra, yəni 1944-cü ildə Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin dəvəti ilə İrana qastrol səfəri edib. Bu səfər zamanı Tehran da daxil olmaqla, 4 şəhərdə konsert verib

1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində "Muğam studiyası" yaradıb və burada gənc xanəndələrə muğamın sirrlərini öyrədib. O, həmçinin Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində dərs deyib, muğam ifaçılarının yeni nəslini yaradıb. Xan əsl yaradıcı sənətkar kimi milli musiqi xəzinəsini yeni mahnılarla zənginləşdirib. Bu baxımdan onun "Qəmərim", "Şuşanın dağları" mahnıları dillər əzbəri olub

Xan Şuşinski öz yaradıcılığında bəstəkar mahnılarına da müraciət edib. Bu mənada Üzeyir Hacıbəyovun "Qara göz" mahnısının ilk ifaçısı olub və mahnını yüksək zövqlə oxuyaraq yaşadıb. Xan Şuşinski Üzeyir Hacıbəylidən başqa heç bir bəstəkarın yaradıcılığına müraciət etməyib.Deyilənə görə, Üzeyir Hacıbəyli də xanəndənin ifasında mahnıları, xüsusilə "Qaragöz"ü dinləməkdən zövq alıb.

Xan Şuşinski həmçinin, Azərbaycan Milli Konservatoriyası nəzdində Musiqi Kollecində (Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbi) müəllimliklə də məşğul olub. Azərbaycan musiqi tarixinin korifeyi Xan Şuşinskinin səsindən cəmi 240 dəqiqəlik lent yazısı qalıb. Xan Şuşinski 18 mart 1979-cu ildə vəfat etmişdir. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

 

Əsərləri

-  Yaxşı adamın hekayəti

-Nəğmələr susmur

- Səs, söz və ifaçılıq

 

Filmoqrafiya

- Bakı bağları. Buzovna

- Biz qayıdacağıq

- Havalansın Xanın səsi

- Muğamat var olan yerdə

- Muğamlar

- O olmasın, bu olsun

- Özgə ömür

- Prima

- Qızıl fonddan seçmələr

- Səs

 

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı (birbaşa)

2. "Şərəf nişanı" ordeni

3. "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

4. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı

 

Xan barədə mətbuatda bir-birindən maraqlı faktlara rast gəldim. Onlardan bəzilərini sizinlə bölüşürəm:

Qarabağ məclislərinin birində İranın böyük xanəndəsi Əbülhəsən Xan İqbalın “Kürd-Şahnaz” muğamını dinləyirlər. Xanəndə İslam Abdullayev üzünü şagirdi Xan Şuşinskiyə tutur. O vaxt o, hələ İsfəndiyar idi.

-Belə oxuya bilərsən?

Xan Şuşinski cavab verir:

-Bir dəfə də dinləsəm, oxuyaram!

Muğamı bir dəfə də dinləyirlər və Xan “Kürd-Şahnaz”ı necə oxuyursa, İslam Abdullayev heyran qalır. O, şagirdinə baxıb razılıqla gülümsəyərək deyir:

-Əbülhəsən İranın xanıdır, sən də bu gündən oldun Azərbaycanın Xanı!

O vaxtdan gənc İsfəndiyara hamı Xan, bir az yaşlanandan sonra isə Xan əmi deyə müraciət edir.

***

Cavanlığında at sürməyi, ov-ovlamağı xoşlar, iti görmə qabiliyyəti və cəld hərəkəti hesabına sərrast güllə atmağı bacararmış.

Hafizəsi güclü olduğundan hətta ömrünün ixtiyar çağlarında belə yaddaşında minə yaxın şeir və qəzəli təhrifsiz saxlayıb, söyləyə və oxuya bilirdi. Eyni zamanda müasirlərindən, əsasən də Əliağa Vahiddən ilk dəfə o qəzəl oxuyur və onları məşhurlaşdırır.

***

Bir gün Xan Şuşinski musiqiçi yoldaşları ilə toydan gəlirmiş. Quldurlar onları soymaq üçün faytonlarını saxladırlar. Sənətkar olduqlarını biləndə Xandan oxumasını istəyirlər. Xan necə oxuyursa, uzun müddət ev-eşiyindən uzaq düşmüş quldurbaşını ağlamaq tutur, onlara xələt verib sağ-salamat Şuşaya yola salır.

***

Qadın ifaçı ilə ilk duetin təşəbbüskarı və ifaçısı Xan Şişinski olub. Üzeyir bəy Hacıbəyov 1920-ci ilin payızında Qarabağda gənc ifaçılar axtarışına çıxır. Xan Şuşinski Üzeyir bəyin hüzurunda oxuyur, böyük bəstəkar onun səsini çox bəyənir və beləliklə müğənninin sənət karyerası başlayır.

 Sonralar Üzeyir Hacıbəyov Xan Şuşinskinin səsini və yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək ondan zövq aldığını dilə gətirir. Moskvada, Böyük Teatrda Azərbaycan mədəniyyəti ongünlüyündə o, Sara Qədimova və Şövkət Ələkbərova ilə birlikdə “Qarabağ şikəstəsi” ifa edir.

Zil pərdələri necə oxuyursa, kulisdə durmuş teatrın aparıcı solisti, SSRİ Xalq artisti İvan Semyonoviç Kozlovski heyrətə gəlir, iki əli ilə başını tutur və “Boje moy nu i qolos” deyə qışqıraraq səhnə arxasında var-gəl etməyə başlayır.

***

Xan Şuşinski ölümünə 10 il qalmış heç vaxt əlinə qaval alıb bircə ağız belə oxumur və təbii ki, səhnəyə çıxmır. Bu, Azərbaycanın mədəniyyət tarixində vaxtında səhnədən getməyin ən ağayana nümunəsi hesab olunur.

Çünki indi, necə ki, heç kəs yaşlaşanda vəzifədən getmək istəmir, eləcə də səhnədən getmək istəmirlər.

Allah sənə rəhmət eləsin, Xan əmi!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Təsəvvür edin, sovetlər dönümündə Lenin hamının babası idi, balaca uşaqlar dil açanda Lenin baba şeirini əzbərləyirdilər. O zamanlarda Gənc Tamaşaçılar Teatrının rus bölməsində hazırlanan Mixail Şatrovun "İnqilab naminə" pyesinin tamaşasında Lenin rolunu Yusif Vəliyevə həvalə etdilər. Onun ifası sənətkarlıq baxımından rus həmkarlarının oyunlarından daha canlı və real alındı. Hətta Mskva ona heyran qaldı...

 

Yusif Vəliyev 22 mart 1917-ci ildə Dərbənddə doğulub. Bakı Teatr Texnikumunda təhsil alıb. Tələbəlik illərində Milli Dram Teatrının tamaşalarında kütləvi səhnələrə, sözsüz rollara çıxıb. Eyni zamanda Yəhudi Dövlət Dram Teatrında işləyib. Dili bilməyə-bilməyə sözləri əzbərləyərək bir neçə rol oynayıb. Texnikumu bitirəndə yenicə açılan Mirzə Ələkbər Sabir adına Nuxa (indiki Şəki) Dövlət Dram Teatrına işləməyə göndərilib.

Teatr bağlananadək, yəni 1949-cu ilədək burada aktyorluq edən Yusif Vəliyev teatrın ən öncül sənətkarlarından biri olub. Bunu ifa etdiyi rolların siyahısı da açıq-aydın göstərib. Nəcəf bəy Vəzirovun "Hacı Qəmbər" (Əşrəf bəy), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), "Molla İbrahimxəlil kimyagər" (İbrahimxəlil), Sabit Rəhmanın "Toy" (Surxay), "Xoşbəxtlər" (Sadıq) komediyalarının, Cəfər Cabbarlının "Almaz" (Şərif), "1905-ci ildə" (General-qubernator), "Aydın" (Aydın), "Oqtay Eloğlu" (Oqtay), "Od gəlini" (Elxan) dramlarının tamaşalarında xaraktercə fərqli rollar oynayıb.

 Teatr dram tamaşaları ilə yanaşı, opera və operettalar da oynayırdı. Yusif Vəliyev Şəki səhnəsində Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında İbn Səlam, "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun", "Ər və arvad" operettalarında Vəli, Həsən bəy və Həsənqulu bəy, Mərcan bəy, Ağası Məşədibəyovun "Toy kimindir?" (librettosu Məhərrəm Əlizadənindir) musiqili komediyasında Qoşun rollarında çıxış edib.

1949-cu ilin yazında Bakıya gələn Yusif Vəliyev çox az müddət Rus Dram Teatrında aktyorluq edib. Ancaq əsas yaradıcılığı 1949-cu ilin axırlarından ömrünün sonunadək Gənc Tamaşaçılar Teatrı ilə bağlı olub. Burada bir-birindən fərqlənən, estetik baxımdan cazibəli, sənətkarlıq cəhətdən kamil fəlsəfi-psixoloji, dramatik, romantik, faciə və həm realist, həm satirik, həm də qroteskii komediya rollarını məharətlə ifa edib.

Hacı Nuru və Molla İbrahimxəlil ("Molla İbrahimxəlil kimyagər", Mirzə Fətəli Axundzadə), Qarakişi və Vəzir ("Aqil və Sərvinaz", Əyyub Abbasov), Aslan və Polkovnik Polad ("İki həyat", Rauf İsmayılov), Məlik Məmməd ("Məlik Məmməd", Əyyub Abbasov), General Leyk ("Əlvida, Hindistan!", Qeybulla Rəsulov), Ataman, Xeyrulla Şalıbudaqov ("Anacan" və "Qonşular", Yusif Əzimzadə), Xətib ("Rübailər aləmində", Məmmədhüseyn Təhmasib), Almurad baba ("Şəhərli oğlan", Qeybulla Rəsulov), Oruc ("Sevinc", Əyyub Abbasov) rolları aktyorun daha uğurlu yaradıcılıq işləridir.

Televiziya teatrında tamaşaya hazırlanmış Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), Qılman İlkinin "Baba və nəvə" (Baba) tamaşalarında, "Əfzələddin Xaqani" (Xaqani) bədii kompozisiyasında lent yazıları var. Ondan çox radio tamaşasında iştirak edib.

"Azərbaycanfilm"in kinolarında epizod rollar oynasa da, çox maraqlı, yadda qalan xaranterlər yaradıb. O, "Zirvə" (Bələdçi), "Sən nə üçün yaşayırsan?" (Balıqçı), "Nəsimi" (Teymurləng), "Qatır Məmməd" (Halvaçı), "Tütək səsi" (Qurban), "Arxadan vurulan zərbə" (Qurd Cəbrayıl), "Uşaqlığın son gecəsi" (İş icraçısı), "Bir cənub şəhərində" (Səfərəli) və sairə kinolentlərində çəkilib. "Nə yaxşı ki, Səməd Vurğun var..." sənədli filmində Qacar rolunda "Vaqif"dən bir parça ifa edib.

Uzunillik səhnə yaradıcılığında əldə etdiyi sənət nailiy-yətlərinə, gənclərə örnək olan zəngin irs yaratdığına görə Yusif Abdulla oğlu Vəliyev 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti və 9 fevral 1979-cu ildə xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub. Aktyorluq imkanları baxımından Milli Dram Teatrının yaradıcılıq üslubuna daha uyğun olub. Təəssüf ki, dəfələrlə cəhdlər göstərilsə də, aktyorun Akademik teatra gəlişi baş tutmayıb.

Adi nağıl janrını əsərdəki personajı da dərin dramatizmlə cilalaya, mürəkkəb üslub elementlərindən məharətlə istifadə etməyə cəhd göstərən və istəyinə cəsarətlə nail olan sənətkar olub. Mürəkkəb rolların ifasında janr sintezindən həssaslıqla istifadə edib, məqamından, vəziyyətdən asılı olaraq ya psixoloji, ya dramatik və yaxud faciə elementlərinə üstünlük verib. Bəstəboylu aktyor səhnədə əzəmətli, pəhləvan cüssəli görünüb.

Yusif Vəliyev və Adil İsgəndərovun yaxşı yoldaşlığı olub. Lakin, sonradan onların münasibətləri soyuqlaşıb, hətta bir-birlərini danışdırmayıblar. Ancaq aktyorun xanımı Zemfira Sadıqovanın sözlərinə görə "Axırıncı aşırım" filmində Həsən Seyidbəyli səsləndirməni Adil müəllimə tapşıranda, o deyir ki, - Həsən, sən komediya çəkirsən? Mənim səsimlə Kərbəlayi olmaz axı. Get, Yusif Vəliyevi çağır, o gəlib səsləndirsin. Yusif Vəliyevə bu xəbər çatanda o, Adil İsgəndərola küsülü olsa belə, gəlib həmin rolu səsləndirir.

Təkbaşına səhnədə monoloq söyləyəndə də səhnə dolu və möhtəşəm təsir bağışlayıb. Pauzalardan və səs tembrinin variasiyalarından istifadədə qeyri-adi, gözlənilməz nailiyyətlər qazanıb.

 

Filmoqrafiya

1. Ad günü

2. Qatır Məmməd

3. Qəribə adam

4. Qəribə əhvalat

5. Alma almaya bənzər

6. Qızıl qaz

7. Axırıncı aşırım

8. Arxadan vurulan zərbə

9. Bakıda küləklər əsir

10. Bəxtiyar

11. Bizim küçə

12. Nəsimi

13. O qızı tapın

14. Böyük dayaq

15. Bir cənub şəhərində

16. Od içində

17. Dağlarda döyüş

18. Dəli Kür

19. Sən niyə susursan?

20. Poçt qutusu

 

Ürək xəstəliyi və kəskin tromboz diaqnozu qoyulan aktyor 1 saylı şəhər xəstəxanasında yatırdı. 1980-ci il martın 18-də vəfat edən Yusif Vəliyev Bakıdakı yeni "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)