Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Milli dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər və ədəbiyyat tariximizdə qılıncla qələmin vəhdətində quran bir neçə qüdrətli sima vardır. Qazi Bürhanəddin, Cahan şah Hǝqiqi, Şah İsmayıl Xətai məhz belə qüdrətli simalardan, sərkərdə-xaqanlardandır. Bu böyük söz xiridarları vaxtın, zamanın fövqündə dayanaraq dövləti işləri ilə yanaşı, ədəbi-mədəni proseslərə, ictimai-siyasi və fəlsəfi baxışlar sisteminə də təsir etmişlər. Dövlətin, cəmiyyətin nicatını elmi-irfabda mərifətdə görən bu dahilər cahil insandan kamil insana körpü olmaqla yanaşı, həm də haqq aşiqindən həqiqət elçisinə çevrilmişlər.

Atası Qara Yusifin 1410-cu ildə təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin başına keçməmişdən öncə Şərqdə, türk dünyasında sufi fəlsəfi görüşləri ilə tanınan, Nəiminin və Nəsiminin təsiri ilə şeirlər yazan, sənət gülzarına təravətli çiçəklər və zərif incilər bəxş edən Cahan şah Həqiqi hürufi biçimində qələmə aldığı şeirlərində insanı Allaha bərabər tutmasa da, Allahı onda, onun varlığında görürdü:

Təcəlla qıldı camalında vahidi surət.

Bu mənadan sənə məzhəri Allah dedim...

Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı

Türkcə və farsca lirik şeirlər yazan, "həqiqət" sevən, yeniliyi qəbul edən, iqtisadi, sosial və mədəni islahatları ilə dövlətini tərəqqiyə qovuşduran Cahan şah Həqiqi sənət-söz adamlarını sarayında himayə edər, XIV-XV yüzilliklərdə məşhur olan ziyalılarla, sənətkarlarla dostluqda bulunardı. Şah Qasım Ənvar, Bədr Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Əbdül Qadir Marağalı kimi dühalara ehtiram bəsləməsi də onun poeziyaya, musiqiyə xüsusi rəğbəti və ehtiramı ilə bağlı idi.

Sarayında ədəbi məclislər təşkil edən, burada ana dilində və farsca qələmə aldığı şeirləri oxuyan Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı. Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı olan Cahan şahın ədəbi əsərlər toplusu "Divan"ı taleyin sərt üzündən öncə əldən-ələ keçərək, İstanbul Saray kitabxanasına, sonra isə Britaniya Muzeyinə –  indi Britaniya Milli kitabxanasına gəlib düşmüşdür. Daha dəhşətlisi, kədərlisi isə odur ki, "Divan"ın ikinci nüsxəsi isə hazırda İrəvanda Maştos adına qədim Əlyazmalar İnstitutunda erməni daşnaklarının nəzarəti altındadır. Analitik təfəkkürü, diplomatik gedişləri, mükəmməl daxili və xarici siyasəti ilə Qaraqoyunlu dövlətinə sabitlik gətirən Cahan şahın uğurlarının əsasında onun məntiqi qərarları, humanist və xeyirxah duyğuları ilə yanaşı, Qaraqoyunlu Qara Yusifin qızı, yəni bacısı Şahsaray dayanırdı.

1447-ci ildə Əmir Teymurun nəvəsi Şahruh xanın ölümündən sonra Qaraqoyunlu dövlətinin Teymurlu xanədanından asılılığını birdəfəlik ləğv edən Cahan şah Şirvanşahlar dövləti ilə münasibətləri normallaşdırmış, bacısı Şahsarayın Şirvan şahlığa isti münasibətinə və Şirvan sufilərinə məhəbbətinə önəm vermişdir.

Cahan şah Əfzələddin Xaqaninin qəzəllərini, qəsidələrini əzbərdən söyləyən, "Mədain xərabələri"ni oxuduqca kövrələn bacısına xüsusi səlahiyyət verərək onu Qara-qoyunlu dövlətinin mənəvi elçisi və himayədarı hesab edirdi.

Cahan şah Həqiqi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”

Şahsarayın diqqəti və qayğısı sayəsində Cahan şahın zamanında Azərbaycanın bir sıra yörələrində mədrəsələrin təməli qoyulmuşdu. Mədrəsələrdə şəriət dərsləri ilə yanaşı, şərq fəlsəfəsi və klassik şərq ədəbiyyatı da tədris olunmağa başlamışdı.

Qardaşının 32 illik hakimiyyətini müdrikliyi ilə zinətləndirən Şahsaray ədəbi məclislər təşkil edərək şairləri, qiraət ustalarını, xəttatları saraya cəm edərdi.

Qəzəllərin, udun, sazın və kamanın mahir ifaçısı kimi tanınan Şahsaray müqəddəs kitabların üzünü köçürmək, risalələr tərtib etdirmək kimi müqəddəs işləri də həyata keçirmişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Təbrizin abadlaşdırılması, tarixi binaların tikilməsi, yaşıllıqların salınması kimi əhəmiyyətli işləri gerçəkləşdirən Şahsaray təməli Cahan şah tərəfindən qoyulan Göy Məscidin tikintisində xüsusi xidmətlər göstərmiş, batini və zahiri kamilliyi ilə hər kəsi heyrətləndirən Göy Məscidin inşasını Şərqdə məşhur olan Nemətulla Bəvvab oğluna etibar etmişdir.

Çini və rəngarəng mərmərlərdən, firuzəyi boyadan istifadə edən nəqqaş tarixi bir sənət əsərinin, memarlıq incisinin qapılarını Cahan şahın və Şahsarayın üzünə açanda Qaraqoyunlu hökmdarı gözəllikdən vəcdə gələrək söyləmişdi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”. Sonralar xalq arasında İslam Firuzəsi adı ilə tanınan Təbriz Göy Məscidinin tikintisində Şahsarayla birgə şahın ömür-gün yoldaşı Canbəyim xatun və onun qızı Saliyə bəyimin də iştirak etməsinə baxmayaraq, məscid qardaşının fərmanı ilə ona ithaf olunmuşdur.

“İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”

Tarixi mənbələr elmin və mədəniyyətinin himayədarına çevrilən Cahan şahı qüdrətli sərkərdə, xaqan və istedadlı şair kimi təsvir etməklə onu həm də sərt siyasi-fəlsəfi görüşlərdən uzaq bir dövlət xadimi kimi təsvir edir. Mənbələrdə lirik şeirlərin və qəzəllərin müəllifi olan Cahan şahın sərtliyini yumşaldan qüvvə kimi məhz Şahsarayın adı çəkilir. Müdrik, məğrur, olduqca gözəl və nəzakətli olan Şahsarayı xalqla şah arasında vasitəçi, körpü hesab edər və “İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”, - deyərdilər.

Ağlı və analitik təfəkkürü ilə Qaraqoyunlu sarayını bəzəyən Şahsaray Təbrizdə geniş yayılmış Əxi fəlsəfi cərəyanın üzvü olmuşdur. İnsanı dostluğa, qardaşlığa, bərabərliyə, mərifətə və ilahi eşqə səsləyən bu fəlsəfi cərəyanın ideyalarını dəstəkləyən Şahsaray sufilərin və hürufilərin də dostu, sirdaşı olmuşdur.

Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı

Hakimiyyəti qorumaq üçün çox zaman kütləvi axınların, dini-fəlsəfi cərəyanların əleyhinə çıxan qardaşının qarşısında sədd olan, qətliamların, edamların qabağını alan Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin tarixinə fikir və söz azadlığının, humanizmin nümunəsi kimi yazılmışdır. Bu səbəbdən də o, yerli feodalların, vergi yığanların özbaşınalığına son qoymaq üçün sarayda tədbirlər tökən Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı. Kəndlilərlə yanaşı, şəhərlərdə yaşayan sənət və ticarət adamları ilə də görüşən Şahsaray onlara diqqət yetirərdi. Qaraqoyunlu dövlətində iqtisadi, sosial və mədəni problemləri həll etmək üçün Şadlı, Baharlı, Düharlı, Qaramanlı, Alpavut, Çakərli, Bayramlı, Ayınlı, Hacılı, Dügərli oymaqlarında, Göyçə və Ağbaba-Şörəyel mahalında, Maku nahiyəsində, Gəncəbasarda nümayəndəliklər yaradar, dinləmələr, sorğular aparar, sənətin və mədəniyyətin qorunmasına nəzarət edərdi.

Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı ilə çiyin-çiyinə döyüşmüşdür

Eyni boydan, Oğuz xanın soyundan olan iki oğuz dövləti Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu arasındakı rəqabətdən hər zaman narahat olan, şair təbiətli qardaşını dostluğa səsləyən Şahsaray Qaraqoyunlu sarayında siyasi müşavirələr təşkil edərdi. Şahsaray hər iki dövlətin dost və qardaşlığını bildiyindən müxtəlif boyların başçılarını qonşu dövlətlərlə normal münasibətə çağırardı. Ədəbi-mədəni tədbirləri, sənət-söz adamları ilə görüşlərdə bir növ siyasi proseslərə təsir edən Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin nicatını el birliyində görərdi. Bu səbəbdən də o, hər zaman Osmanlı – Şırvan, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu münasibətlərində tarazlığın yaranmasına səy göstərərdi.

1410-cu ildə atası Qara Yusif tərəfindən təməli qoyulan Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı Cahan şahın yürütdüyü siyasəti dəstəkləməklə yanaşı, ağır döyüşlərdə onunla çiyin-çiyinə qılınc sıyırıb ox atardı. Şahsaray onlarla eyni soydan olan Bayandur xanın yadigarı Ağqoyunlu Uzun Həsəni və onun anası Sara xatunu döyüşlərdən çəkindirmək məqsədilə danışıqlar aparardı. İki soyun arasındakı münaqişəni yatırmaq, dinc münasibətlər qurmaq üçün Şahsaray bəzən Sara xatundan kömək də istərdi.

Qeyd edək ki, 1468-ci ilə qədər davam edən bu danışıqlar uğursuzluqla nəticələnmiş, Ağqoyunlu Uzun Həsənin altı minlik seçmə ordusu artıq qocalığı boynuna alan Qaraqoyunlu hökmdarı Cahan şahı yenmişdi. Onun ölümü ilə bitən bu döyüş Təbrizin fəthi ilə nəticələnmişdi. Yeni bir Azərbaycan dövlətinin meydana gəlməsi ilə Qaraqoyunlu dövlətinə son qoyulmuşdu. Kədər hiss ilə onu da qeyd edək ki, Milli dövlətçilik tariximizin acı səhifələrindən biri də belə yazılmışdı.

Sonralar Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayıl Xətainin zamanında dirçələn Təbriz səlib yürüşlərinin, rus və fars imperiyalarının dəhşətlərini də görmüşdü.

Bu hadisədən beş yüz il ötəndən sonra isə Qara Yusifin təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin sonuncu köçü Ağrı dağının, Göyçə gölünün ətəyindən axırıncı dəfə qopmuşdur. 1988-ci ildə erməni daşnaklarının fitnəsi ilə tarixə Qara Yusif, Qara İsgəndər, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray, Miskin Abdal, Abbasqulu bəy Şadlinski, Aşıq Alı, Dədə Ələsgər kimi qüdrətli simalar, sərkərdələr, el sənətkarları bəxş edən Göyçə, Zəngəzur, İrəvan, Dərəçiçək, Dərələyəz, Vedibasar, Ağbaba-Şörəyel mahalları son dəfə ən böyük faciəsini yaşadı. Ermənistanın işğalçılıq siyasəti Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı Qara Yusifin, Qara İsgəndərin, Cahan şah Həqiqinin, Əleykə Könüldaşın, Şahsarayın soyundan olan onlarla qəhrəman, məğrur, igid Qaraqoyunlu oğlu Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda şəhidliyi qəbul etmişdir!

Qaraqoyunlu hökmdarları Qara Yusifin, Cahan şah Həqiqinin, Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətainin illərlə saraylarında xan olduğu şəhərlər indi Qərbi Azərbaycanın - Ermənistanın tərkibindədir. Yüz illər boyu bir nəfər də erməninin yaşamadığı bu torpaqlara ermənilər XVIII yüz ildən başlayaraq Rus imperiyasının siyasəti ilə köçürülməyə başladı. Çar Rusiyasının, Avropa və Amerika emissarlarının diktəsi ilə 1906-1917-ci, 1918-1948-ci, 1988-ci illərdə erməni daşnaklar türk-müsəlman soyqırımlarına imza atmışlar. 1948-1988-ci illərdə olan deportasiyalar nəticəsində Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətinin məskəni sayılan Qərbi Azərbaycan təcavüzə məruz qalaraq bütünlüklə boşaldılmışdır. Ermənistanın bu dəhşətli təcavüzkar siyasəti, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı da davam etmiş, Azərbaycan ərazisinin 20 faizi işğala məruz qalmışdır.

Biz üzü Qərbi Azərbaycana – Qaraqoyunluların diyarınayıq!

Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi hökmdarlarının təməlini qoyduğu yüzlərlə tarixi tikili, maddi-mədəniyyət inciləri, qəbirüstü abidələr yerlə-yeksan edilmiş, oronimlər, oykonimlər, toponimlər dəyişdirildi. Azərbaycan sənətkarlarının, qız-gəlinlərinin gözünün nuru, əlinin əməyi ilə yaranan incəsənət nümunələri xarici dövlətlərə erməni xalqına məxsus əsərlər kimi təqdim olunmuşdur. Bu dəhşətləri yaşayan Azərbaycan xalqı təkcə bir milyondan çox qaçqın və məcburi köçkünün problemi ilə yaşamamış, beynəlxalq kürsülərdə haqq davasına qalxmışdır. “Bizim işimiz haqq işidir, biz zəfər çalacağıq. Qarabağ Azərbaycandır!” nidası ilə düşmən üstünə yeriyən Azərbaycan, Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin və qüdrətli Azərbaycan ordusunun iradəsi ilə 44 günlük Vətən Müharibəsində tarixi ədaləti bərpa etmişdir.

Bu gün biz üzü İrpuni qalasına, İrəvan xanlarının sultanlarının diyarına, Qərbi Azərbaycanayıq. Bu torpaqlarda təkcə Qara Yusif, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray kimi qüdrətli sərkərdə-xaqanların ruhu dolanmır. Orada həm də Nəiminin Ermənistanın Eçmiǝdzin kitabxanasında yeganə əlyazması olan “Cavidannamə”si, İrəvanda Maştos adına Əlyazmaları İnstitutunda Cahan şah Həqiqinin “Divan”ı, hər səhifəsində Azərbaycan tarixinin böyük bir mərhələsi yaşayan əlyazmaları, kitablar və maddi-mədəniyyət inciləri girova çevrilmişdir. Otuz illik işğaldan, intizardan sonra Şuşa qalasını gavur əlindən aldığımız kimi onu da xilas edəcəyik! Bu, bizim alın yazımız, Tanrıdan tale payımızdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Azərbaycan aşıq sənəti tarixdən gələn ulu səsdir – bəzən könül titrədən bir yanıqlı havada, bəzən haqqın-ədalətin carçısı olan qılınc kimi kəsərli misralarda, bəzən də insan taleyini naxışlayan incə duyğuların ifadəsində yaşayır o... Ustad Aşıq Əli Ürfan (Quliyev) bu böyük sənətin yalnız daşıyıcısı deyil, həm də onu yeni nəfəs, yeni ruhla zənginləşdirənlərdən biridir.

Çağdaş saz sənətinin canlı klassiklərindən, böyük aşıq-ozan gələnəyinin qutsal yolunda yürüyənlərdən Aşıq Əli Ürfan ömrünün 76-cı baharına qədəm qoydu.

Ustadın mənəvi ustadı Aşıq Veysəl necə deyirdi?

Uzun incə bir yoldayam

Gedirəm mən gündüz-gecə;

Bilmirəm ki nə haldayam

Gedirəm mən gündüz gecə…

Yollar yolçusuz, qollar sazsız, dillər sözsüz qalmasın!

Ustadın yubileyi sadəcə bir ömür tarixinin tamamlanması deyil, həm də bir saz ömrünün hesabatıdır. Çünki ustad sazı sadəcə bir musiqi aləti olmaqda qalmayıb, həm də dil açıb danışan bir tarix bitigi (kitabı) kimidir. Onun misraları könüldən gəlir, könüllərə yol tapır. Elə ona görə də ustadın adı çəkiləndə hər kəsin zehnində “Dilqəmi”nin yanıqlı sədaları ucalır. Necə ki, Aşıq Ədalətin adı gələndə “Yanıq Kərəmi”, Cilli Müseyib xatırlananda “Orta Sarıtel”, Aşıq Xanlar deyiləndə “Baş Sarıtel” yada düşür, eləcə də Aşıq Əli Ürfan adını eşidən hər kəs “Dilqəmi” havasına köklənir sanki.

Ürfan Əli sadəcə bir saz ifaçısı deyil, o, həm də söz ustadıdır. Onun şeirləri yalnız klassik aşıq şeirinin çərçivəsində qalmır, ürfani dərinlikdən gələn, ilahi eşqə və insan taleyinə bağlılıq daşıyan misralarla doludur. Ustadın sənət uğurları, ona bəslənən sevgi təsadüfi deyil, o, bu yolun dərvişidir, öz sazının və sözünün ustad xidmətçisidir.

Şair deyir: 

“Bu sabahlar bir qiyamət qopartdı,

Saz Əlinin, Əli sazın eşqinə”… - Bax, bu misralarda da, yalnız bir sazəndənin eşqi deyil, həm də sazın toxunduğu, canlandırdığı ruhda yaşayan minilliklərin səsi, ünü vardır…

Azərbaycan aşıq sənəti, necə deyərlər, yalnız nominal musiqi sayılmamalı, həm də ruh halı, səsin 1001 çalarını ötən hadisə sayılmalıdır; ozan-aşıq sənəti dərin məhəbbətin, üfüqün ötəsinə səslənişin özüdür. Ürfan Əlinin sazında-sözündə bu gözəlliklər çiçək-çiçək, ləçək-ləçək, ürək-ürəkdir...

Aşıq Əli Ürfan öz sazına, öz sənətinə yalnız bir musiqiçi kimi deyil, can verən, ruh gətirən, mənəvi yük daşıyan hadisə kimi baxır. Onun misralarında ulusun dərdləri, sevinc dolu günləri, ağrıları, umudları və güvəncəsi var. O özü də (hələ cavanlıqdan) bu umudun daşıyıcılarından biri olub. Yoxsa, necə deyərlər, özü bal yeyən loğmanın xəstəyə “bal yemə!” hökmü keçməz(di)…

Aşıq Əlinin sənət yoluna nəzər saldıqda, Aşıq Əmrah Gülməmmədov, Mikayıl Azaflı, Hüseyn Saraclı, Kamandar Əfəndiyev, Əkbər Cəfərov, İmran Həsənov, Əlixan Niftəliyev, Ədalət Nəsibov və Xanlar Məhərrəmov… kimi sənətkarlar silsiləsi yada düşür -  Onun adı da bu silsilədə özünəxas yerdə dayanır. Bu, yalnız bir ad sıralaması deyil, həm də ulu sənət yolunun davamılılığının, inkişaf yolunun ifadəsidir. Elə buna görə də, Ürfan Əlinin yetirmələri də artıq neçə illərdir səhnələrdə boy verib görsənir, sənətin gələcəyini nişan verirlər.

Ürfan Əlinin bu gözəl yubiley yaşını, sazın ömrə calandığı bu qutlu günü, könül dolusu sözlərlə salamlayıram. Onun sazını gələcək nəsillər də dinləyəcək, onun qoşmaları, gəraylıları yaddaşlarda yaşayacaq, dillərdən düşməyəcək. Ürfan Əli təkcə sazını deyil, həm də sazın ruhunu yaşadan ustadlardandır.

Saza könül verən, sazda yaşayan, sözün sehrini, sazın hikmətini öz taleyində yoğuran ustad aşığımıza könül xoşluğu içində uzun ömür, sağlam can diləyirik!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən növbəti dəfə dünyada Ümumdünya Yazıçılar Günü qeyd edildi. Alovlanan 3 böyük müharibənin fonunda alova bürünmüş kainatımız bu günü görməzdən gəlməyə məcbur oldu.

Bu gün 4 martdır, artıq ömürlərini qələmə həsr edeən cəfakeş insanların bayramı arxada qalıb. Amma bu yazı dünənki gün barədədir. Daha təmtəraqlı olmağa layiq, ancaq süst keçən gün barədə.

Hər il martın 3-ü dünyada söz sənətinə həyatını həsr edən insanların- yazıçıların peşə bayramı kimi qeyd olunur. Ümumdünya Yazıçılar Günü ədəbiyyatın gücünü, sözün təsirini və insan düşüncəsinin sərhədsiz imkanlarını xatırladan əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu bayramın əsası 1921-ci ildə beynəlxalq PEN klub tərəfindən qoyulub. Təşkilatın adı ingilis dilində poets (şairlər), essayists (oçerkçilər) və novelists (roman müəllifləri) sözlərinin ilk hərflərindən yaranıb. PEN klubun ilk beynəlxalq konqresi 1923-cü ildə Londonda keçirilib. 1986-cı ildə keçirilən 48-ci beynəlxalq konqresdə isə martın 3-ü rəsmi olaraq Yazıçının Ümumdünya Sülh Günü elan edilib.Bu gün dünyanın yüzdən artıq ölkəsində fəaliyyət göstərən PEN mərkəzləri söz azadlığının qorunmasına, ədəbiyyat vasitəsilə xalqlar arasında anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bir sıra ölkələrdə isə bu tarix Yazıçılar Günü kimi qeyd olunur və ədiblərin yaradıcılığına xüsusi ehtiram göstərilir.

Yazıçı kimdir?

Yazıçı yalnız kitab müəllifi deyil. O, cəmiyyətin hisslərini duyan, insanların sevincini və ağrısını sözə çevirən, zamanın yaddaşını qoruyan şəxsdir. Yazıçı bəzən tarixçi kimi keçmişi danışır, filosof kimi düşündürür, psixoloq kimi insan ruhunun dərinliklərinə enir.

Hər dövrün öz yazıçısı olur. Müharibələr, dəyişikliklər, sosial dönüşlər və insan taleləri ilk növbədə yazıçı qələmində əbədiləşir. Əgər tarix hadisələri yadda saxlayırsa, yazıçı həmin hadisələrin insan qəlbində yaratdığı izləri gələcək nəsillərə ötürür.

Yazıçıların ən böyük gücü onların azad düşüncəsidir. Onlar bəzən susulan həqiqətləri dilə gətirir, cəmiyyətin problemlərini göstərir, insanları düşünməyə və dəyişməyə çağırırlar. Buna görə də yazıçılar hər zaman mənəvi lider, fikir daşıyıcısı və ictimai vicdan hesab olunublar.

Qələm güclü silahdır. Bir yazı insanın dünyagörüşünü dəyişə, bir əsər bütöv bir nəslin düşüncəsinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən yazıçının məsuliyyəti də böyükdür. Doğru sözü qorumaq, həqiqəti təhrif etməmək, insan dəyərlərini uca tutmaq yazıçının əsas missiyalarından sayılır.

Müasir informasiya dövründə hər kəs yazır, paylaşır və fikir bildirir. Lakin yazıçı olmaq sadəcə yazmaq deyil ,  düşünmək, hiss etmək və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaqdır. Əsl yazıçı oxucunun qəlbinə yol tapmağı bacaran, insanı dəyişdirən və ona ümid verən insandır.

Azərbaycan yazıçıları və milli söz ənənəsi

Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu böyük söz ustaları yetişdirib. Bu ənənə xalqın tarixini, milli kimliyini və mənəvi dəyərlərini yaşadaraq bu günə qədər gəlib çatıb. Klassik ədəbiyyatdan müasir nəsrə qədər uzanan bu yol Azərbaycan yazıçılarının zəngin yaradıcılıq irsini formalaşdırıb.

Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən PEN klub da milli ədəbiyyatın dünya miqyasında tanıdılması istiqamətində mühüm işlər görür. 2011-ci ildə yaradılan təşkilata Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev rəhbərlik edir. Təşkilat Azərbaycan yazıçılarının əsərlərinin xarici dillərə tərcüməsini təşviq edir və onların beynəlxalq ədəbi mühitdə tanınmasına dəstək verir.

Yazıçı bugünü yazsa da, əslində gələcək üçün yaradır. Onun sözləri illər sonra belə oxunur, düşünülür və yeni mənalar qazanır. Bir kitab nəsilləri birləşdirir, fərqli dövrlərin insanlarını eyni hiss ətrafında toplayır.

Ümumdünya Yazıçılar Günü münasibətilə sözə ömür verən, düşüncəni zənginləşdirən bütün yazıçıları bir gün sonra da olsa təbrik edir, onların qələminin daim həqiqətə, sülhə və insanlığa xidmət etməsini arzulayırıq. Çünki dünya dəyişsə də, insanı yaşadan yenə də sözdür.

Müharibələr bitəcək, amma söz daim yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

 Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və incəsənət»

“Bağ mövsümü” Azərbaycan kinosunun ən zərif, ən səssiz, amma ən çox danışan ekran əsərlərindən biridir. Film 1985-ci ildə ekranlaşdırılıb və rejissoru Tofiq Tağızadədir. Bu fakt filmin ümumi estetik və ideya xəttini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Tofiq Tağızadə Azərbaycan kinosunda insan xarakterini incə psixoloji çalarlarla açmağı bacaran rejissorlardandır.

Mövzu və süjet xətti

Film zahirən sadə bir süjet üzərində qurulub: yay mövsümündə bağ evində toplaşan insanlar, onların gündəlik həyat epizodları, söhbətləri və münasibətləri. Lakin bu sakitliyin altında dərin daxili gərginlik, gizli incikliklər və illərlə yığılan mənəvi yorğunluq yatır.

Burada böyük hadisə baş vermir. Amma insanın içində böyük dəyişikliklər baş verir. Film bir ailənin və ümumilikdə bir sosial çevrənin mənəvi portretini yaradır. Hər bir personaj zahirən sabit görünür, lakin daxilində suallar və tərəddüdlər daşıyır.

Bağ – məkan yoxsa simvol?

Bağ evi sadəcə istirahət məkanı deyil. O, rəmzdir. Şəhərin səs-küyündən qaçış kimi görünən bu yer əslində qəhrəmanların özləri ilə üzləşdiyi məkana çevrilir. Təbiət sakitdir, hava durudur, amma insanın içində fırtına var.

Mövsüm anlayışı da təsadüfi deyil. Yayın başlanğıcı ümid deməkdir, ortası sabitlik, sonu isə ayrılıq və boşluq. Film bu mövsümi dəyişikliklərlə paralel olaraq insan münasibətlərinin də yetişmə və solma mərhələlərini göstərir.

Psixoloji realizm

Tofiq Tağızadə süni dramatizmdən uzaqdır. Kamera tələsmir, səhnələr uzadılır, pauzalar saxlanılır. Bu pauzalar təsadüfi deyil — onlar personajların daxili aləmini açmaq üçün vasitədir.

Dialoqlar çox vaxt yarımçıq qalır. Baxışlar danışır. Sükut isə sözlərdən daha ağırdır. Tamaşaçı hadisələri izləməkdən çox, onları hiss etməyə məcbur olur.

Sosial alt qat

Film 1980-ci illərin sovet cəmiyyətindəki mənəvi durğunluğu incə şəkildə göstərir. Maddi sabitlik var, sosial status var, amma səmimiyyət çatışmır. İnsanlar bir süfrə arxasında otururlar, lakin düşüncə və duyğu baxımından bir-birindən uzaqdırlar.

Bu ekran əsəri açıq siyasi mövqe sərgiləmir. Lakin o, dövrün insanını göstərməklə artıq sosial sözünü deyir. Çünki cəmiyyətin əsl mənzərəsi fərdi talelərdə əks olunur.

Fəlsəfi qat

“Bağ mövsümü” zaman haqqında filmdir. Gəncliyin ötüb keçməsi, münasibətlərin soyuması, həyata dair ilkin romantik təsəvvürlərin reallıqla toqquşması haqqında filmdir.

İnsan bəzən anlayır ki, ən böyük dəyişikliklər səs-küylə yox, sakitliklə baş verir. Ən dərin ağrılar isə qışqırmır.

Son söz

“Bağ mövsümü” qışqırmayan, amma düşündürən filmdir. O, böyük faciələrdən danışmır, amma kiçik daxili qırılmaların necə böyük izlər buraxdığını göstərir.

Mövsüm bitir. Bağ boşalır. İnsanlar şəhərə qayıdır. Amma o yayda yaşanan – deyilən və deyilməyən hər şey – yaddaşda qalır.

Və bəlkə də film bizə bunu xatırladır: insanın ən mühüm mövsümü təqvimdə deyil, onun içində başlayır və bitir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Aynur İsmayılova, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən çox yorğun hiss edirəm. Bu fiziki yorğunluq deyil. Bədənimin heç bir zərrəsində narahatlıq duymuram. Amma ruhumun dərinliklərinə endikcə səssiz bir pıçıltı duyuram. Daha yaxşı eşidə bilmək üçün dərinlərə dalmağa cəhd edirəm… Nəfəsim daralmağa başlayır. Məni özünə çəkən bu səsə çata bilmirəm. Canım ağrımır, amma anlamadığım bir hiss bütün bədənimi haldan salır. Onun nə demək istədiyini az-çox duyuram, hər nə qədər daha dərinə getmək istəsə də. Adını qoymaq istəmədiyim bəzi şeyləri susaraq izləyirəm.

Bəzən içimdəki səs hayqırmaq, üsyan etmək istəyir, sonra isə baxıb səssizcə gülürəm və yenə də susuram. Çünki bəzi şeylər çox gülünc görünür.

İnsanları baxışlarından, hərəkətlərindən, sözlərindən kim olduqlarını hiss etməyi yaxşı bacarıram. Hisslərim məni insanın xarakterini tanımaqda heç vaxt yanıltmır. Bəzən bir söz, bir baxış hər şeyin göstəricisi olur. Saxta gülüşləri, yalançı sözləri, aşağılayan baxışları yaxşı tanıyıram. Əslində bunların arxasında sadəcə bir şey durur: savaş. İnsanlığın savaşı.

Hər kəs qalib olmaq istəyir. Bu qalibiyyət eyni növə sahib olan digər insan üzərində qazanılır. Nə yad bir vücuddur, nə də başqa bir canlı. Sadəcə insanlıq və insan savaşı var. Onlar bir evin sakinidir, amma pəncərələri başqa mənzərəyə açılır. Biri izləməyi seçərkən, digəri sahib olmağı arzulayır. Bax, fərq elə buradan başlayır. Biri əzilən, digəri əzən tərəf olur.

Bəzən düşünürəm: niyə hər kəs qalib gəlmək istəyir? Niyə başqasının zəifliyi, zəif görünüşü digərinin gücü hesab olunur? Həqiqətən yüksəlmək üçün bəzi insanları kiçiltmək, görməzdən gəlmək bir qalibiyyətdirmi?...

İnsanın insana qalib gəlməsi əslində hər iki tərəfin uduzması deməkdir. Çünki insan başqalarını əzməklə qalib olmur. İnsan anlamaqla, dəyər verməklə, həyata olduğu kimi baxmaqla qazanır. Yaşadığımız dünya bizə təqdim olunan bir həyatdır. Baxmalı olduğumuz yer də elə buradır — bir üst səviyyədəki insan deyil.

Əfsuslar olsun ki, biz hələ də bu anın sehrindən çıxa bilməmişik. İnsanlara etdikləri işə, vəzifəyə görə dəyər verildiyi bir zamanda yaşayırıq. Bu hər zaman belə idimi, bilmirəm. Ancaq indi elə olduğunu çox açıq görə bilirəm. Çünki onların gözlərinə baxanda sadəcə öz yalanlarına inanmış narsist bir mənlik görürəm.

Bu baxışlarda heç vaxt öz əksini tapa bilməzsən. Çünki o baxışlar güzgü deyil, sadəcə özlərini göstərmək üçün parıldayan şüşələrdir. Mən o baxışları tanıyanda sanki bir boşluğa baxdığımı düşünürəm. Deyilən sözlərin səsi eşidilməyəcək qədər öz eqolarının gurultusuna qərq olur.

Bilmək istəyirəm, görəsən bu sadəcə bizim yaşadığımız toplumun içindəki gerçəklikdir, yoxsa yerindən asılı olmayaraq hər kəs bir şey istəyir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim." Rus rejissoru Levin bu kəlmələri Hüseyn Ərəblinski barədə söyləyibdir.

Hüseyn Ərəblinski 1881-ci ildə Bakı şəhərində yoxsul bir ailədə dünyaya gəlib. Atası pişkah Məmməd Xələf oğlu yelkənli gəmidə işləyib. Hüseyn Ərəblinski azyaşlı olarkən atası dəniz fırtınasında batıb. Ərəblinskinin həyatı hələ uşaq yaşlarından ehtiyac və maddi sıxıntılar içində keçib. Anası Pəri xanım oğlu Hüseyni və qızı Dürsədəfi böyük çətinliklə saxlamasına baxmayaraq, Hüseyni təhsil alması üçün mollaxanaya qoyub.

O, mollaxanada Molla Hadinin yanında təlim alıb. Hüseyn Ərəblinski 12–13 yaşınadək mollaxanada oxuyub, lakin sonra təhsil xərcini ödəyə bilmədiklərinə görə mollaxanadakı təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olub. Ərəblinski 14 yaşlarında ikən "Üçüncü rus-tatar" məktəbinin müəllimi Həbib bəy Mahmudbəyovun yoxsul uşaqlarını məktəbə pulsuz götürdüyündən xəbər tutub oraya daxil olmaq üçün müraciət edib.

Həbib bəy Mahmudəbəyov Hüseyni məktəbə qəbul etməklə bərabər, onun maddi cəhətdən çox yoxsul olduğunu nəzərə alıb, kitab və başqa dərs ləvazimatı xərcini də öz üzərinə götürüb. Beləliklə, "Üçüncü rus-tatar" məktəbinə daxil olan Hüseyn burada eyni zamanda rusca oxuyub-yazmağı öyrənib. O, məktəb illərində ədəbiyyata xüsusi marağı ilə seçilib, məhz o illərdə teatrla tanış olub. Bu, peşəkar teatrdan uzaq olan dərviş oyunları, səyyar sirk tamaşaları olub.

"Hüseyn Ərəblinski. Aktyorun həyat və fəaliyyətinə dair sənədlər məcmuəsi" adlı kitabda isə belə qeyd olunub ki, Hüseyn Ərəblinski səkkiz yaşında axund Molla Hadinin yanında altı il təhsil alıb, daha sonra Sultan Məcid Qənizadənin himayəsində olan üç şöbəli məktəbinə daxil olub. Oranı bitirdikdən sonra Mixaylovski məktəbinin üçüncü şöbəsinə qəbul olunub. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişinin səbəbkarı da Həbib bəy Mahmudbəyov olub.

 Belə ki, dövrünün qabaqcıl ziyalılarından olan Həbib bəy Cahangir Zeynalovla birgə Mirzə Fətəli Axundovun Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran əsərini tamaşaya qoymaq istəyib. Əsas heyəti müəyyənləşdirsələr də, epizodik rollarda oynamağa aktyor tapmayıblar. Mahmudbəyov epizodik rollara öz şagirdlərini cəlb eləmək qərarına gəlib. Bu şagirdlər sırasında Hüseyn Xələfov də olub.  Hüseyn özünün ilk məşqlərini Cahangir Zeynalovun evində edib.

 Müsəlman Artistləri Cəmiyyəti 1905-ci ildə Lənkərana qastrol səfərinə gedib. Bu, teatr tarixində ilk qastrol idi. Hüseyn Ərəblinskinin ilk müəllimlərindən biri olan Əbülfət Vəliyev truppanın rejissoru, Murad Muradov isə inzibatçısı olub. Əbülfət Vəliyev mahir aktyor və rejissor olub. O, sonralar Ərəblinskinin istedadına valeh olub rejissorluq və aktyorluq fəaliyyətində onun yolu ilə gedib. Əbülfət Vəliyevin başçılıq etdiyi truppa üzvlərinin əksəriyyəti həmişə arxa planda olan Hüseynin də bu qastrola getməsini təəccüblə qarşılayıblar.

Onlar Lənkəranda "Müsibəti-Fəxrəddin" və "Pulsuzluq" pyeslərini tamaşaya qoymalı idilər. Səfər zamanı "Müsibəti-Fəxrəddin" tamaşasını göstərən truppa gözlənilməz fakt qarşısında qalıb – tamaşaya bir-iki saat qalmış məlum olub ki, Ərəblinski bəzi xatirələrə görə, Rüstəm bəy, bəzi xatirələrə görə isə xəstə olan aktyoru əvəz edərək Fəxrəddin rolunu oynayıb. O gecənin şahidi olan teatr xadimləri sonralar öz xatirələrində yazırdılar ki, Hüseyn bu rolu son dərəcə uğurla oynayıb.

Tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanan Hüseyn, beləliklə, indiyə qədər onun haqqında olan fikirləri də alt-üst edib. Tezliklə teatr ictimaiyyətində aktyor kimi tanınan Hüseyn Ərəblinski "Nicat" teatr cəmiyyətinə baş rejissor və aktyor kimi dəvət alıb. Yalnız sənət yenilikləri ilə kifayətlənməyən Hüseyn teatr mühitində bir sıra dəyişikliklər edib. O, əldə bilet satmağı, qapı-qapı gəzib tamaşaçı toplamağı qadağan edib və aktyorlara məvacib müəyyənləşdirib. Repertuardan isə mövhumatı təbliğ edən əsərləri çıxarıb.

Rus dramaturgiyasının ən gözəl nümunələri — L. Tolstoy, Turgenev, Qoqol və s. — Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulmağa başlanılıb, rus səhnəsinin sənətkarları ilə sıx yaradıcılıq əlaqəsi yaradılıb. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişi dövründə ayrı-ayrı həvəskar qrupların, teatr dərnəklərinin simasında qərarlaşan Azərbaycan teatrı, sözün əsl mənasında, çətin günlərini yaşayıb. Təqib olunan teatr truppalarının əsas problemlərindən biri də səhnə olub.

Tamaşa göstərmək üçün bina icarəyə götürmək külli miqdarda vəsait tələb edib. Çox zaman pul tapmayan aktyorlar nəyi isə girov qoymağa məcbur olublar. Hüseyn Ərəblinskinin də tez-tez girov qoyduğu bir üzüyü var idi. Həmkarlarının "sehrli üzük" adlandırdığı bu üzük illərlə girov qalıb. Azərbaycanın ilk peşəkar aktyoru, peşəkar rejissoru sayılan Hüseyn Ərəblinskinin şəxsi qayğıları, eləcə də, maddi çətinlikləri yetərincə olub.

Onu nəinki mürtəce qüvvələr başa düşmürdü, eləcə də, bəzi qohumları onun sənəti ilə heç cür barışmaq istəmirdilər. Xüsusən də, qadın rolunu oynamaq üçün bığını qırxdırandan sonra Hüseynin ailəsi ilə münasibəti bir qədər də gərginləşib. Hüseyn Ərəblinskinin Azərbaycan teatrına göstərdiyi ən böyük xidmətlərdən biri də odur ki, o, dünya klassiklərini, eləcə də, rus dramaturqlarının bir sıra əsərlərini ilk dəfə olaraq, Azərbaycan səhnəsinə gətirib.

O, Qoqolun "Revizor" ("Müfəttiş") komediyasını tamaşaya qoymuş, həmçinin Şillerin "Qaçaqlar" əsərinin quruluşunu verməklə bərabər, Frans Moorun rolunu müvəffəqiyyətlə ifa edib. Müasirlərin dediklərinə əsasən, rus aktyorları və xüsusən Bakıdakı rus teatrının rejissoru Valentinov Azərbaycan səhnəsində "Qaçaqlar"a tamaşa etdikdən sonra Frans rolunu rus səhnəsində də ifa etməyi Ərəblinskiyə təklif ediblər.

Bakıya qastrola gəlmiş rus teatrı Lanskoyun "Qəzavat" pyesini tamaşaya qoyub. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu rus tragiki Şorşteyn ifa edib. Ərəblinski bu pyesə tamaşa etdikdən sonra onu Azərbaycan dilinə tərcümə etməyi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevdən xahiş edib. "Qəzavat" pyesi ilk dəfə 1908-ci ildə Ərəblinskinin benefisinə olaraq oynayıb. Bu haqda "Kaspi" qəzeti yazırdı:

"Oktyabrın 28-də "Nicat" Cəmiyyəti truppasının rejissoru Hüseyn Ərəblinskinin nəfinə tamaşa oldu. Bu, professional müsəlman artistinin ik benefisi idi. Teatr tamaşaçılarla dolu idi. "Qəzavat" pyesi tamaşaya qoylumuşdu. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu Ərəblinski ifa edirdi"

Ərəblinski ilk dəfə Otello rolunu 1910-cu ildə oynayıb. Xatırladaq ki, Hüseyn Otellonu 1910-cu ildə oynasa da, bu rol üzərində düz üç il çalışıb. Aktyorun bu rolun əvəzsiz ifaçı olması barədə bir sıra mənbələrdə məlumat verilib. O cümlədən, rus rejissoru Levini Ərəblinskinin Otellosu barədə bu fikirdə olub:

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim."

Ərəblinski tarixi surətlərin yaradılmasında da mühüm rol oynayıb. Baxmetvin "1812-ci il" adlı pyesində Napoleon surəti və Volterin "Sultan Osman" pyesində Sultan Osmanın surəti Azərbaycanda birinci olaraq Ərəblinski tərəfindən yaradılıb. Hüseyn Ərəblinski həm Azərbaycan realist səhnə sənətinin, həm də Azərbaycan kino incəsənətinin banisidir.

Hüseyn Ərəblinskinin ən uğurlu işləri sırasında olan rolları aşağıdakılardır: Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd Şah Qacar"ında Qacar, Lanskoyun "Qəzavət"ində Əhməd bəy Şamxal, Qoqolun "Müəffətiş"ində Xlestakov, Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" əsərində Fəxrəddin, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" əsərində Heydər bəy, Şillerin "Qaçaqlar"ında Frans, Şekspirin "Otello"sunda Otello.

1949-cu ildə Cəfər Cəfərov aktyorun qətlinin 30 illiyi münasibətilə "Hüseyn qız" kitabçasını nəşr et de. Əsər 1950, 1959, 1961-ci illərdə təkrarən nəşr olunub. Ərəblinski haqqında bəzi tədqiqat əsərləri və bir neçə bədii əsər yazılıb. Ərəblinksi Azərbaycan dramaturgiyasının təbliğatçısı idi. O, "Bəxtsiz cavan", "Müsibəti Fəxrəddin", "Ağa Məhəmməd şah Qacar", "Nadir şah", "Bahadır və Sona" və "Ölülər"i ifa edib.

 "Zakavkazye" qəzetində çap edilən bir resenziyada deyilir:

"Ərəblinskinin ifasında Nadir şah ən xırda şeylərdə belə parlaq və gözəl idi. Əvvəlcə qaçaq dəstəsi başçısı, sonra sərkərdə, son pərdədə isə ölülərin kölgəsi tərəfindən təqib olunan Nadirin ekspansiv xarakterinin öz yüksək adının səviyyəsində duran aktyor heyranedici bir sənətkarlıqla aça bilirdi."

Aktyor 4 mart 1919-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O indi əfsanəyə çevrilmiş Bakılı oğlanlar KVN komandasının əsas üzvlərindəm biri idi. Məşhur “Məhəllə” səhnəciklərinin və filminin baş qəhrəmanlarından idi. Amma Anar Məmmədzanov, Cabir İmanov kimi o da vaxtsız dünyadan köçdü...

Elçin Həmidov 1958-ci ildə 29 iyununda Bakıda doğulub. Körpə yaşlarından əvvəlcə atasını, sonra isə anasını itirən Elçini və bacı-qardaşlarını əmisi himayəyə götürüb. Daha sonra o, əvvəlcə bacısı, sonra isə qardaşlarını itirib. Bax belə bir acı tale.

1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında xor artisti vəzifəsində çalışıb. 1977-ci ildə İncəsənət İnstitutunun Dram-kino aktyoru fakültəsinə daxil olub, 1981-ci ildə həmin fakültəni bitirib. 1983-cü ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında artist-vokalist kimi fəaliyyət göstərib.

Klassik və müasir Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərində müxtəlif rolları canlandırıb. Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Olmadı elə, oldu belə əsərində Gülüstan, Vasif Adıgözəlov və Əliağa Kürçaylının Boşanaq, evlənərik əsərində İkram, H. Qurbanov və Cahangir Aslanoğlunun Qarğa məndə qoz var əsərində Zərzibonskaya, Soltan Hacıbəyovun Qızıl gül əsərində Azay, Səid Rüstəmov və Məmməd Səid Ordubadinin Beş manatlıq gəlin əsərində Nadir, Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Özümüz bilərik əsərində Miriş rollarını canlandırıb.

Elçin Həmidov bariton və soprano səsə malik olub. Tamaşalardakı çox musiqiləri ifa edib. O, epizodik rollarda da çıxış edib, məşhur simaları parodiya edib. Sənətçi Parni iz Baku və Planet Parni iz Baku KVN teatrlarının da simalarından biri olub. Bu teatr tamaşalarında və Məhəllə film seriyasında canlandırdığı Məzi personajı ilə geniş populyarlıq qazanıb. Bundan başqa o, televiziya verilişlərində də aparıcılıq edib. Onun Tez bazar, eləcə də mətbəx verilişləri tamaşaçıların diqqətini çəkib. 1997-ci ildə ekranlaşdırılan Bakı oğrusu filmində də mahnı ifa edib.

Onun 23 fevral 2011-ci ildə son yaratdığı obraz Nikolay Vasilyeviç Qoqolun Evlənmə komediyasında Yaiçnitsa obrazı olub. 2011-ci ilin 4 martında sənətçi ürək tutmasından vəfat edib. Həmin vaxt teatrda Hərənin öz ulduzu tamaşasının orkestrlə məşqi olub. O, bu tamaşada iştirak edə bilməyib. Sənətçinin işə gəlmədiyini görən dostları ondan narahat olub evinə gediblər və Fövqaladə Hallar Nazirliyinin işçilərinin köməyilə evinin qapısı açılıb və o, evində ölü halda tapılıb. O, tək yaşayırdı.

Sənətçi 5 mart 2011-ci ildə Xırdalan qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünyada müsəlman yazıçılarının yüksəlişi çətin prosesdir. Amerikadan Asiyaya, Afrikaya qədər hər yerdə oxunmaq müşkül məsələdir bir Məhəmməd hümməti üçün. Son dövrlərdə yalnız Orxan Pamuk və Xalid Hüseyni dünya orbitində parlayıblar. Bir də Salman Rüşti. Amma sonuncunu saymayaq. O məhz islama asi çıxdığı üçün parlayıbdır.

Bu gün doğum günü olan, 61 yaşı qeyd edilən Xalid Hüseyni dünyanın ən tanınan müasir yazıçılarından biridir. O, həm roman yazarı, həm də keçmiş həkimdir. Qələmə aldığı əsərlər vasitəsilə Əfqanıstanın tarixi, mədəniyyəti və insanlarının çətin həyat hekayələrini qlobal oxucu kütləsinə çatdırıb.

Xalid Hüseyni 1965-ci ildə Kabuldə diplomat atası və müəllim anası ailəsində anadan olub.

Uşaqlığını Əfqanıstanda keçirsə də, siyasi çalkantılar səbəbi ilə 1976-cı ildə ailəsi Fransaya köçüb, sonra isə 1980-ci ildə ABŞ-a sığınacaq alıb. ABŞ-da Santa Clara Universiteti-ndə biologiya ixtisası üzrə ali təhsil alıb və daha sonra Kaliforniya Universiteti (San Diego)-nun Tibb Məktəbində oxuyaraq həkimlik dərəcəsi əldə edib.

1996-cı ildən 2004-cü ilə qədər ümumi təbabət həkimi kimi çalışıb. Ədəbi fəaliyyətə 2001-ci ildə başlayıb və qısa zamanda dünya şöhrəti qazanıb.

Əsas romanları

The Kite Runner (Çərpələng uçuran / Cometas en el cielo) – 2003

– Əfqanıstanda böyüyən bir uşağın dostluğu, xəyanəti və keçmişlə barışması barədə təsirli hekayədir. Bu kitab dünya miqyasında ən çox oxunanlardan biridir və 2007-ci ildə filmə çəkilib.

A Thousand Splendid Suns (Min möhtəşəm günəş) – 2007

– İki qadının Əfqanıstan müharibəsi fonunda həyat hekayəsi və dostluğu haqqında dərin roman.

And the Mountains Echoed – 2013 – Ailə, qardaş-bacı münasibətləri və itki motivləri üzərində qurulan çoxpərçəli hekayə.

Sea Prayer – 2018 – Suriya müharibəsi və qaçqın böhranını əks etdirən illüstrasiyalı qısa hekayə.

Bestseller statusu:

Hüseyninin bütün romanları dünya miqyasında milyonlarla nüsxə satılıb və bir çox ölkələrin bestseller siyahılarına daxil olub

UN rolü və xeyriyyə fəaliyyəti:

2006-cı ildə BMT Qaçqınlar Ali Komissarlığının (UNHCR) xoşməramlı səfiri təyin olunub.

O, həmçinin The Khaled Hosseini Foundation xeyriyyə təşkilatını yaradaraq Əfqanıstandakı qadınlara, uşaqlara və qaçqınlara yardım göstərir.

Hüseyni ABŞ vətəndaşıdır və hazırda Şimali Kaliforniyada həyat yoldaşı və iki uşağı ilə yaşayır.  O, fars (dari) və pashto dillərində səlis danışır və özünü dünyagörüşlü, ziyalı bir şəxs kimi təsvir edir.

Hüseyninin əsərləri sadəcə hekayə deyil — onlar insan hekayələrini böyük tarixi kontekstə bağlayır, müharibənin, sürgünün və sosial dəyişikliklərin fərdi həyatlardakı təsiri insana hiss etdirilir. Mədəniyyətlərarası körpü yaradır, Əfqanıstan və Qərb oxucuları arasında empatiya və anlayışa təkan verir.

Müxtəlif oxucu rəylərinə görə, Hüseyni əsərləri böyük emosional dərinlik və insanlıq anlayışı ilə oxucuları cəlb edir, eyni zamanda bəzi tənqidçilər onun Əfqanıstanı təqdim etmə tərzini fərqli baxışlarla müzakirə edirlər.

Onun üç romanının hər biri həm tənqidi, həm də kommersiya baxımından böyük uğur qazanıb. “Çərpələng uçuran” “The New York Times”ın ən çox satılan kitablar siyahısında 101 həftə qalıb, o cümlədən üç həftə ardıcıl olaraq birinci yerdə olub.

 Onun ikinci romanı “Min möhtəşəm günəş” (2007) siyahıda 103 həftə qalıb, 15 həftə birinci yerdə qərarlaşıb. Üçüncü romanı “Və dağlardan səda gəldi” (2013) isə siyahıda 33 həftə qalıb. Yazıçılıqla yanaşı, Hüseyni qaçqınların müdafiəsi ilə də məşğul olur və UNHCR ilə birlikdə Əfqanıstana qayıdan əfqan qaçqınlarını dəstəkləmək üçün Xalid Hüseyni Fondunu təsis edib.

"Çərpələng uçuran"

Xalid Hüseyninin bu debüt romanını artıq yeni əsrin baş romanı, müəllifini isə canlı klassik hesab edirlər. “Çərpələng uçuran” bu an yaşanan müstəmləkəçilik sonrası yeni müstəmləkəçilik (neokolonial), qloballaşma, mədəniyyətlərarası müharibə, vətəndaş müharibəsi və miqrasiya kimi mövzulara bədii baxış bucağı gətirib. Bundan əlavə, müəllif xatirələr, aydınlaşdırma, cinsi münasibətlər kimi qavrayışlara da toxunub.

Kitab sözün əsl mənasında dostluq, sədaqət, xəyanət, günahlardan təmizlənmə haqqındadır və Xalid Hüseyninin bu incə, canayaxın, ironik və sözün yaxşı mənasında sentimental romanı doymadan və göz çəkə bilmədən baxdıqca baxılan möhtəşəm bir rəsm əsərinə bənzəyir. Müəllif, əsərin adından da göründüyü kimi, Əfqan uşaqlarının çərpələng uçurmaq əyləncəsini yada salıb.

Bu yarışlardan birində əsərin qəhrəmanlarından biri – Həzara (Xəzər) oğlu Həsənin başına dəhşətli hadisə gəlib, o bu hadisəyə dostu bildiyi Əmirin naminə razı olub, ancaq onu kədərləndirmək haqda düşünməyib. Həmin dost isə bu dəhşəti kənardan görüb, lakin gizlənib səsini çıxarmayıb. Bununla da faciə böyüyüb, getdikcə davam edib. Öz qorxaqlığından dəli olan Əmir ayılanda artıq gec olduğunu düşünüb...

"Və dağlardan səda gəldi"

Abdulla və bacısı Pəri 1952-ci ilin Əfqanıstanının Şadbag adlı kiçik bir kəndində ataları və ögey analarıyla birlikdə yaşayırlar. Ataları Sabur davamlı iş axtarmaqda, yoxsulluq və çətin qış şərtlərilə mübarizə aparmaqdadır. Adı kimi gözəl və yaxşı xasiyyəti olan Pəri, qardaşı Abdullanın hər şeyidir.  Bacısına qardaşdan çox valideyn olan Abdulla onun uğrunda, hətta qurban getməyə hazırdır.

Onun üçün etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Hətta qardaşı, Pərinin kolleksiyasına əlavə etmək istədiyi ən dəyərli lələyi əldə etmək üçün yeganə ayaqqabılarından da keçməyə razıdır. Və gecələr bir tək çarpayını paylaşmaq məcburiyyətindədirlər. Pəri və Abdulla, atalarıyla Kabil çölünə tərəf yola çıxanda onları gözləyən, həyatlarını bir-birindən qoparacaq taledən xəbərsizdirlər:  Bəzən bir əli qurtarmaq üçün bir barmağından keçməlisən.

Nəsillərdən və qitələrdən keçərək bizi Kabildən başlayıb Paris, San-Fransisko və Tinosun Yunan adalarına tərəf səfərə çıxaran Xalid Hüseyni yeni romanında, həyatımız boyunca etdiyimiz seçimləri, ən yaxınlarımız tərəfindən məruz qaldığımız ümidsizlikləri, bizi təsvir edən və həyatımızı şəkilləndirən ölçüləri sonsuz müdriklik, mərhəmət hissi və həvəslə izah edib.

"Min möhtəşəm günəş"

Heratın kənarında Məryəm acıqlı və küskün anası Nana ilə birlikdə ucqar bir daxmada yaşayır. Məryəm, anası ilə varlı yerli biznesmen Cəlil arasında yaşanmış münasibətin nəticəsi olaraq dünyaya gəlib. Cəlilin qanuni ailəsi ilə üzləşməmək üçün Məryəm və anası şəhərdən kənarda yaşayırlar. Nana, Cəlilin etdiklərinə və Məryəmə qarşı yalançı münasibətinə görə ona kin bəsləyir.

Cəlil isə Məryəmı hər cümə axşamı ziyarət edir. Məryəmin on beşinci ad günündə Cəlil, söz verdiyi kimi onu şəhərə — Pinokkionu izləməyə — aparmağa gəlmir. Nananın istəklərinə baxmayaraq, Məryəm Cəlili tapmaq üçün təkbaşına Herata gedir və Cəlilin evinin qarşısında gecələyir; ona Cəlilin evdə olmadığı deyilmişdi, lakin Məryəm sonradan öyrənir ki, Cəlil həmin gecə evdə imiş.

Qəlbi qırılan Məryəm evə qayıdır və Nananın özünü asaraq intihar etdiyini görür. Məryəm qısa müddətlik Cəlilin evinə köçürülür, lakin tezliklə Kabuldan olan, özündən otuz yaş böyük dul ayaqqabı ustası Rəşidlə evləndirilir və Kabulda yaşamağa başlayır. Rəşid əvvəlcə Məryəmə qarşı nəzakətli olur, lakin Məryəmin yeddi düşüyündən sonra onun oğul dünyaya gətirə bilməməsinə görə getdikcə daha amansız və zorakı olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)