“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Nəsr saatında sizlərə AYB-nin üzvü Coşqun Xəliloğlunun “Qaranlığı yaran işıq” adlı hekayəsi təqdim edilir.

Coşqun XƏLİLOĞLU

QARANLIĞI YARAN İŞIQ

(HEKAYƏ)

Yeddinci sinifdə oxuyarkən bizi ikinci növbəyə keçirdilər. Dərslərimiz axşam saat 7-nin yarısı qurtarırdı. Noyabr ayının əvvəlindən başlayaraq günlər qısaldığından dərsdən çıxanda hava qaralırdı. Kəndin dar küçələrinə çökən qatı qaranlıq hər addımda adamı bir az da təlaşa salırdı.  O vaxtlar kəndarası yollarda   işıqlanma olmadığından müəllimlər və əksər uşaqlar  elektrik fənəri götürürdülər. Kənd yeri idi və heç kəsin valideyni övladını götürmək üçün məktəbə gəlmirdi. Qonşumuz Mahirin 5 oğlu var idi, bütün uşaqlarının da fənərı var idi. Bir gün mənimlə eyni sinifdə oxuyan Həsən dedi ki, atam mənə təzə fənər alıb, bunu 3 manata satıram –  əlindəki fənərı mənə göstərdi. O vaxt sadə fənərlərin qiyməti 5-6 manat idi. Mənim də o qədər pulum yox idi.  Atam yol idarəsində  fəhlə işləyirdi. Bəzən aylarla maaş almırdı. Alanda da qəpik-quruş...  Altı uşaqlı ailəmizin çörəyinə güclə çatırdı. Mahir kommunxozda mühasib işləyirdi. Mehriban adam idi, həm də yaşlıların dediyinə görə gözüaçıq idi. Kəndimizdə ilk dəfə maşın alanlardan biri o olmuşdu. Uşaqlarına da yaxşı baxırdı, onların geyim-keçimləri də bizim paltarlarımızdan fərqlənirdi. Pambıq yığımından qazandığım puldan  2 manat qalmışdı.

–  2 manata satarsan? – Həsəndən soruşdum.

–  Qonşuyuq da, sataram, –  gülümsünərək cavab verdi.

Fənəri ilk dəfə əlimə alanda, onun işığını yandırıb-söndürəndə elə sevinirdim ki... Sanki balaca dünyama kiçik bir günəş doğmuşdu. Məktəbdən qayıdanda fəxrlə fənərimlə yolumu işıqlandırırdım.

 Sevincli günlərim cəmi bir  həftə çəkdi.  Fənərin işığı əvvəlcə  öləzidi, az sonra  isə tamamilə söndü.

  Dilxor oldum. Fənər  2 ədəd batareya elementi  ilə işləyirdi. Nədənsə, o vaxtlar element əvəzinə “daş” deyirdilər. Batareya daşları mağazalarda tapılmazdı. Onu yalnız kolxoz bazarından pişikgöz Nadirdən tapmaq  olardı.

  Bazar günü atamdan icazə alıb rayon mərkəzinə getmək üçün səhər tezdən ferma  yoluna çıxdım. Məndən başqa orada 3-4 nəfər də gözləyirdi. Bazara havayı yalnız Ağasəfin QAZ-53 markalı yük avtomobilinin   kuzovunda getmək olardı. Rəhmətlik çox yaxşı  kişiydi.  Camaatdan pul almazdı. Amma zarafatı xoşlayırdı. Məni görcək:

–  Səlimin oğlu,  böyüyəndə kim olacaqsan? – soruşdu.

– Müəllim,  – cavab verdim.

– Müəllim olanda mənim nəvələrimə “5” verərsən. İndi isə qalx maşına. Görünür,  o biri sərnişinlər Ağasəfin əvvəlki ,,müştəriləri” idi. Ona görə də onlarla salamlaşmaqla kifayətləndi.

 Bazarda cavan bir oğlandan Nadiri soruşdum,  onun  yerini mənə göstərdi. Həqiqətən, gözləri pişik gözünə oxşayırdı. Qıpqırmızı, orta yaşlı, eniylə uzunu fərqlənməyən adam idi. Elə bil arxasında əyləşdiyi piştaxtanın bir parçasıydı.

1 manat verib iki ədəd silindrik formalı batareya  daşı aldım və dərhal Ağasəfin maşınına  gecikməmək üçün süd zavoduna tərəf sürətlə addımlamağa başladım. Vaxtında çatmışdım.  Beş dəqiqədən sonra QAZ-53 kəndimizə doğru hərəkətə başladı.  Üzərində qiyməti 17 qəpik olan  batareya daşını 50 qəpiyə alsam da çox sevinirdim. Çünki bəzi hallarda onu tapmaq müşkülə çevrilirdi.

Günortadan xeyli keçmiş evimizə çatdım. Tez-tələsik  daşları fənərə yerləşdirdim. Düyməni basdım, fənər yanmadı. Daşların yerinin dəyişdim, fənəri silkələdim, xeyri olmadı. Daşları çıxardım, üzərindəki yazılara baxdım.  Sən demə, yararlılıq müddəti düz il yarım  keçibmiş. Qanım bərk qaraldı. Yenə axşam dərsdən qayıdanda qonşu qızların fənərlərinin işığına möhtac olacağımı heç düşünmək belə istəmirdim.

Ağlıma bir fikir gəldi. Pişikgöz Nadiri ifşa eləməliyəm. Möhtəkirlik  etdiyinə, alıcıları, o cümlədən məni aldatdığına görə tənqidi bir məqalə yazdım və rayon qəzetinə göndərdim.  Doğrusu, nədənsə  bu haqda valideynlərimə  heç nə demədim. Rayon qəzetində  iki dəfə  məqaləm dərc olunmuşdu. Biri pambıq yığımında  məktəblilərin iştirakı haqqında, ikincisi də  məktəbdə keçririlən iməcilik haqqında idi. İnanırdım ki, bu məqaləm də çıxacaq.  Amma məqaləm dərc olunmadı. Təxminin iki həftə sonra poçtalyon evimizə Rayon İcraiyyə Komitəsinin Daxili İşlər şöbəsi rəisinin xüsusi formalı blankda yazılmış məktubunu gətirdi. Mənim adıma ünvanlanmış məktub təxminən aşağıdakı məzmunda idi.

“...Kolxoz bazarında rayon zəhmətkeş deputatları və fəalların iştirakı ilə reyd keçirilmişdir. Lakin Sizin  məktubunuzda göstərilən faktlar aşkar edilməmişdir. Məktubu yazarkən diqqətli olmağınızı və faktlara istinad etməyinizi  xahiş edirik...”

Atamı  məktubla tanış etdim, o mənə acıqlanmasa da narahat olmağa başladı.

– Bala, nahaq yazmısan. Başımız ağrıyar. Allah onlara işimizi salmasın.  Cəhənnəm olsun 1 manat da. Bu ay maaşımı alanda sənə təzə, yaxşı bir fənər alaram.

Mən bir az utanaraq, bir az sıxılaraq: 

– Yaxşı, ata. – dedim. Amma mənim də daxilimdə bir narahatlıq hissi baş qaldırdı.

Növbəti bazar günü nahara az qalmış çöl darvazamız döyüldü.  Atam  dedi ki, get qapını aç, bax, gör kimdir.

– Darvazanın önündə kənddə “uçastkovı” Rüstəmov kimi tanınan milis kapitanıyla və  qonşu kənddən olan serjant Əlövsətlə qarşılaşdım. Görüşüb onları içəri dəvət etdim. Salamımı alsalar da  heç nə demədən içəri girdilər. Atam “çağrılmamış qonaqları” görüb eyvandan aşağı endi və onlara tərəf gəlməyə başladı.

– Xoş gəlmisiniz. Qalxıb bir stəkan çay için, – atam əlinin işarəsiylə onlara eyvana qalxmaq üçün yol göstərdi.

– Sağ ol, yoldaş Səlimov, – Rüstəmov rəsmi görkəm alaraq: – göstəriş var, məlumat daxil olub, sizin həyətinizdə axtarış aparmalıyıq.

 – Nə danışırsınız? Nə yoxlama, nə axtarış, mən fəhlə babayam. Çörəyimi alnımın təriylə qazanıram.

 – Bizə də çörəyi havayı vermirlər. – O əlindəki möhürlü sənədi çıxarıb atama göstərdi və tez də  qovluğa qoydu.

Anam, bacı və  qardaşlarım da milisləri görüb həyəcanla eyvana toplaşmışdılar. Sanki hamımız donmuşduq. Birinci dəfə idi ki, həyətimizə milislər gəlirdilər  və bilirdik ki, bu heç də yaxşı əlamət deyil.

Milislər həyətdə bir az gəzişdikdən sonra akt tərtib etmək üçün köhnə masanın arxasında əyləşdilər.

Rüstəmov:

– Səlim kişi, həyətinizdə qeyri-qanuni yolla əldə etdiyiniz,  heç bir sənədi olmayan çoxlu miqdarda əşyalar, materiallar var.

Atam cavab vermək istədi. Rüstəmov ona danışmağa imkan vermədi:

       – Yaxşı, sənədlər varsa gətir, mən də akt yazmayım. Dəmir darvazanın, çəpərə basdırdığınız polad dirəklərin, çəpərə işlətdiyiniz alüminium  məftilin,  200 litr solyarkanın sənədlərini göstərin, atama lənət,  nəsə yazsam.

       – Hamı necə, biz də elə. Kimin sənədi var ki, – atam sakit səslə cavab verdi.

 –  Kimin sənədi var, yoxdur, sənə qalmayıb. Akt yazacam və sabah rəisə təqdim edəcəyəm. Özün bil.

  Atam dodağı səriyərək:

– Oturduğumuz yerdə nə oyuna düşdük?

–  Oturduğu yerdə heç kim oyuna düşmür. Özünüz yaxşı bilirsiniz...

Başımı aşağı salmışdım. Amma hiss edirdim ki, bu an  anamdan başqa hamı mənə nifrət  eləyir. Mənim bir kağız parçasına sığdırdığım "ədalətim" atamın illərlə qazandığı namuslu zəhmətkeş adını təhlükəyə atmışdı. Bu arada serjant Əlövsət atama nəsə işarə elədi və qalxaraq atamla  birlikdə bağımıza doğru getdilər.  Rüstəmov əl-qolunu ölçərək nəsə deyirdi və atam da təsdiq edirdi. Bir azdan onlar geri qayıtdılar. Atam anamı çağırdı və yavaşca nəsə dedi.

Atam dar gün üçün topladığı,  az qala bir aylıq maaşı qədər pulu üzlü qonaqlara verib yola saldı. Nə akt yazıldı, nə də atam  aktı imzaladı.

      – Bayaqdan sanki donmuş, qorxudan bir kəlmə də danışmayan anam:

      – Ay Səlim, qada-balamızı aparsın, uşaqların baş-gözünün sədəqəsi olsun. Allaha şükür, salamat  qurtardıq. Təki canımız sağ olsun.

Anamın sözlərindən atam, qardaşlarım sanki canlandılar. Hətta atam mənə işarə eləyib gülərək:

 – Keçənə güzəşt deyərlər, – dedi. Onun o kədərli gülüşü ürəyimə tikan kimi batdı.

Bu hadisədən bir neçə ay keçmiş rayonumuzda dəyişikliklər oldu. Adətim üzrə həmişə oxuduğum rayon qəzetinin növbəti nömrəsində dərc olunmuş bir məlumat məni həm təəccübləndirdi və həm də sevindirirdi.

“...Rayon mərkəzindəki kolxoz bazarında rayon sovetinin deputatları və fəal vətəndaşların  iştirakı ilə reyd keçirilmiş,  hələ də  qanunsuz alver edənlərin, möhtəkirlərin  olduğu müəyyən edilmişdir. Onlar haqqında inzibati  qaydada müvafiq cəza tədbirləri görülməsi nəzərdə tutulmuşdur”.

Tezliklə xəbər çıxdı ki, tədbir görülənlər arasında  Pişikgöz Nadir də var.  Aylarla keçirdiyim narahatlığa son qoydum. Onun cəzalanacağına görə yox, məqaləmdəki faktların  təsdiq olunmasına görə sevinirdim.

Uzun  illər keçdikdən sonra bu hadisəni xatırladıqca düşünürəm ki, həqiqət gec də olsa, işıq kimi qaranlığı yarıb üzə çıxır.

                                                  (29.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Qadın ağlıyla...” silsiləsindən...

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Bəzi şeylər var həyatımızdamı deyim, dünyadamı deyim-bizi idarə edən kiçik detallar...”

Bu cümlə ilə başlayır Xanım Anelanın “Ürək notu:vanil” romanı... 

Dinlədiyim mahnıdandır: “Bəlkə çoxdan buldun bir dəva?”

...Olsun... Dərdə əyilməməyin cinsi yoxdur, yenə də, dərdi çəkməyin bir qadın tərəfi var. Həyatın bütün yüklərinin ipləri çiyinlərimizdən keçir, xəyanətdən başqa.  Xainlər düyünü düşüncəmizin üzərindən vurur!

“Ürək notu: vanil” romanı mənə xəyanət etdi. Xəyanətə uğrayan qadın xain qarşısında dik dursa da, daxilində xırdalanır, xırdalanır... Vicdanındakı məhkəmədə müttəhim özüdür! Bunu Günəş bilirdi... Bilə-bilə də, ömür cəngəlliyinin içindən, qaranlığın qala divarlarının üstündən, günahkar axtaranların əllərində daş üstünə gəldiyi döyüş meydanlarından keçdi, keçdi, gedib yapışdı işığın ətəyindən.

O ətəyə yığdığı daşlar da xırdaydı... İşığın onun əllərinə atdığı çərtiklər də...

         *

Xanım Anela bu romanla anladır qadının necə xırdalandığını-xırdaçıya çevrildiyini... Bu məqamda qayıdıb bütövlüyün sirrini açmalıyıq ki, sonra yola davam edək.

...Qayıtdığımız yol getdiyimiz deyilmiş, Tanrım! Qadının gedişi də, gəlişi də ayrı cür olur...   “Hər gedən qadın əlini /Arxaya uzadıb gedir” deyən də sən idin şair diliylə-yaratdığına bələd olmağınla öyünmək istəyirsənmiş, bəlkə də...  Bizsə, hələ sənin bütövlüyünün ruhumuzdakı inikasıyla fəxr etmək cəhdindəyik. Əlbəttə, sən bizi “özünəbənzər yaratdın”, özün kimi deyil!  Əlbəttə, biz “yaradılmışların əşrəfi” olsaq da, qeyri-əşrəf olduğumuzu yarımömürdə dərk edəndə, ən birinci səndən küsürük. Ən qəribəsi nədir, bilirsənmi? Küskünlüyümüzü də səninlə ovuduruq...

Ah, Tanrım! İnsanın bütövlüyü sənin bütövlüyünün inikasıdır, dedim axı... Və güzgülərin bizi qucaqlamaq üçün qolları yoxdur.  Xanım Anelanın qəhrəmanı Günəş də yupyumru bir ruhla doğulmuşdu... İlk göz yaşıyla nazildi ruhu, ilk küskünlüklə çatladı, anasının ölümüylə paramparça oldu. Bundan sonra başladı bir ruhun özünübərpa müddəti...

Ərə verildi... “Göz aydınlığı” aldı, ruhuna bir kölgə düşdü...

Oğul doğdu... Sevindi, sevinci ruhundakı kölgəyə qalib gəlmək qüdrətində olmadı...

Evdən qaçdı... Qınağa gəldi, ruhundakı kölgə tündləşdi...

Təcavüzə məruz qaldı... Susdu, ruhundakı kölgə böyüyüb zülmət oldu...

Zülmət... Ruh bütövlüyünün o biri üzü... 

         *

Bütöv doğulan yox, özünübərpa ilə-alətlər: bütün duyğular, material: yaşananlar-bütövləşən ruh dünyaya meydan oxumağa hazırdır. Və də... Bu ruhun sahibi daxilində hələ də ələgəlməz qırıntılar üzərində gəzir.  Hər qırıntı batışı xırdalıqdır... Bu batışdan danışılan hər söhbət xırdaçılıqdır... Və hər şeyi bağışlayan, amma unutmayan qadın yaddaşının son illüziyasında da o batışın ağrısını hiss edir...

... “Qodu-qodu” adəti var Novruzda... Hərə bir pay götürüb qohum-qonşuların qapısına gedir... O qohum-qonşular da əllərində pay gəlir... Gözəl adətdir: bir evdə qaynayan qazandan hamı dadır.  Lakin bu adətin el arasında bir də kinayəli işlədilməsi var. Bir adam bundan-ona, ondan-buna söz daşıyırsa, səbəbsizcə burdan-ora, ordan-bura gedib-gəlirsə, soruşurlar:

-Nədi, “Qodu-qodu” oynayırsan? 

Burda da yapışaq “oynamaq” kəlməsindən... Gözəl, diləyatımlı feilimiz burada oyun oynamağı deyil, Novruzdakı hadisəni yenidən canlandırmağı ehtiva edir... 

Xanım Anelanın Günəşi bütövlüyünün ikinci fəslində öz parçalanmış halını oynayır... Kədəri də, sevinci də, qarşısındakı qapının dəstəyinə çatmayan əli də-arada zaman və bəxt məsafəsi var-bütövlüyün bətnində əriyib yox olmalı idi məntiqlə...  Qadın ağlı və məntiq isə çox nadir hallarda “=” işarəsiylə yazılır.  Bütün riyazi işarələr-vurma, bölmə, toplama, çıxma-məhz bundan sonra işə düşür... Xırdalanır qadınlar, xırdalandıqca öz duyğularıyla toplayır çəkə bildiyindən artıq dərdi ruhuna, vurur bir-birinə hikkəylə qəzəbi, bölür öz ömrünü sevdiyi kim varsa, onun xətrinə...  Bu hal təkrarlanır, təkrarlanır, zamansızlaşır, “səhv”ə çevrilir, “ağılsızlıq” olub örtür qürurun üstünü ki, soyuq çəkməsin kişi sərtliyindən, nəhayət, olur “Qodu-qodu”... Özündən-özünə xəbər daşıyır Günəş... Özündən-özünə gedib-gəlir...

         *

Həyatı olduğu kimi yaşayırıq, onsuz da... Ya da bəxt boxçamızdan tapdıqlarımızla...

...Mehdiabadda bir uşaq tapılıb, 2 yaşlı... Sığınacaqdakılar adını “Tale” qoyublar... Yox, bunu Xanım Anela yazmayıb. Günün-5 mayın xəbər lentindədir.

Xanım Anela bundan daha real, daha amansız hadisələri qələmə alıb... İndi deyən tapılar ki, “bir uşağın atılmasından daha amansız nə ola bilər ki?” Cavab verim də: “O uşağın heç tapılmaması...”

Bu mənada, Günəşi atan bəxt onu tapmadı... “Axtarmadı” demirəm ha, küsəyəndir bəxt, niyə küsdürüm ki yazılarımdan?!  “Düz dur, qara bəxt, əyilmə!” demək asandır, amma bəxtin ta əzəldən qozbel olduğunu qəbullanmaq ondan da asandır.

Nə bulunan dəvalar, nə bizi idarə edən detallar qadın xırdaçılığı qarşısında duruş gətirə bilər.  Özündən yeni bir “ÖZ” yaradan qadının ilahələşməyi bundadır!  Yeni “ÖZ”ü yaradanadək yıxıldığı bütün uçurumlarda hikkəli cırmaqlarının, qanayan qürurunun izi qalıb; şeytanlaşmağının da kökündə bu dayanır!

....“Qadın başlanğıcı” ilə bağlı araşdırmalarımın sonunda məni gülümsədən bu qənaət idi: qadını qadın deyil, kişi ucaldır!

Romanın sonunda anladım ki, Xanım Anela da bu qənaətə çatıb; qələminin və düşüncəsinin keçdiyi bütün yollara-tarixə və mifologiyaya sayğı duruşundayam! Ümidvaram, növbəti romanında “Qadın xırdaçılığı” məfhumunu “Ürək notu: vanil”dəki kimi nəsrin olaraq deyil, öz gözəlliyinə əmin olan ərgüvən olaraq qoyacaq oxucunun qarşısına!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Lütfəli Abdullayevi rayonların birində bir kolxoza konsert verməyə dəvət edirlər. Aktyor çıxır səhnəyə. Bir səhnəcik göstərir, görür ki, camaat gülmür. Başqa bir səhnəcik göstərir, görür ki, camaat yenə də gülmür. Rəhmətlik ha özünü öldürüb, gülməli bütün səhnəcikləri göstərsə də, görür yox ey, gülən yoxdu.

Bundan hirslənən  aktyor, səhnədən düşüb gəlir düz qabaqda əyləşən kolxoz sədrinin yanına. Acıqla soruşur:

- Bu nədi belə? Mən gülüş ustasıyam... Mən bütün Azərbaycanı güldürə bilirəm, amma sizin camaatı yox...

Kolxoz sədri ədəb-ərkanla ayağa durub deyir:

- Yoldaş Abdullayev, gülməyi camaata mən özüm qadağan eləmişəm. Şəxsən özüm. Siz böyük adamsınız, sizə kim gülə bilər? Başqa yerdə deyə bilmərəm, amma mənim kolxozumda sizə gülən adamın ağzını cıraram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında yenidən sizlərin qonağı Ağdam Dövlət Sosial-İqtisad Kollecinin tələbələridir. Bu dəfə Məmmədova Gültəkin Xaliq qızı öz yeni hekayəsi ilə qarşınızdadır. Mistika janrında yazılmış hekayə öncədən deyək ki, çx maraqlıdır.

Xoş mütaliələr.

GÜLTƏKİN MƏMMƏDOVA,

“YENİDƏN DOĞULAN HƏQİQƏT”

Əvvəla salam. Mənim adım Aycandır. Türkiyənin Mersin şəhərində anadan olmuşam. 22 yaşımda ailəmin istəyi ilə ailə həyatı qurmuş və öz razılığım olmasa belə, yoldaşımın gözəl xasiyyətinə, insanlığına, mənə göstərdiyi qayğıya görə o qədər hörmətini saxlayır və xətrini istəyirdim ki, bir gün dünyaya yenidən gəlsəm, bu dəfə öz istəyimlə o insanı seçərdim.

Evliliyimizdən artıq 5 il keçmişdi. Yoldaşım işə gedərkən bir qəza keçirmiş, bir müddətlik yatağa bağlı qalmışdı. Buna görə anası məndən bir müddət onlara getməyimizi və orada qalmağımızı istədi. Mən də bununla razılaşdım və anagilə getdik. Evlərində qaynanam, qaynatam və qayınım qalırdı. Ana və ata çox gözəl, mehriban insanlar idi. 5 il evli olsaq da, övladımız olmurdu, ancaq yenə də mənim yanımda olur, dəstək verirdilər. Qayınımla isə heç aram yox idi. Çünki mənə qarşı kobud və itici idi.

Beləliklə, bir neçə ay orada qaldıq. Yoldaşımın fizioterapiya vaxtı idi, artıq ayaqlanırdı. Bu gün artıq ikinci dəfə köməksiz özü addımlayacaqdı. Onu həkimə aparma vaxtı gəldi. Ana və ata “Qızım, biz də gələk, biz də görək, bəlkə həvəsləndi”, dedilər. “Hə, gəlin”, dedim. Qayınım isə “Sən narahat olma, hər dəfə sən gedirsən, bir az dincəl”, dedi. Yoldaşım da təsdiqlədi: “Düz deyir, sən qal, dincəl”, dedi. “Yaxşı”, dedim. Getdilər.

Salam, Mən... Mən... Aylin. Aylin? Kimə görə, nəyə görə? Sizə özümdən danışım. Hal-hazırda mənim 15 yaşım var. Özüm isə Azərbaycanda anadan olmuşam. Uşaqlıqdan normal uşaqlardan seçilmişəm. Görkəm, gözəllik, zəka və imkana görə deyil, təbii ki. Bir az qəribə uşaqlıq keçirmişəm.

4 yaşlarımdan başlayıb. Anam deyir ki, bəzən durub bizə elə sözlər deyirdin ki, anlamırdıq. Ya da durub “Mənim qardaşım hanı?” deyirdim. İlk dəfə yeyəcəyim bir şeyə qarşı allergiyamın olduğunu deyirdim və həqiqətən də elə olurmuş. “Siz mənim valideynim deyilsiniz”, deyirmişəm. Hətta yadımdadır, bir dəfə heç vaxt var olmayan bir kukla üçün ağlamışam. Atam həmin kuklanı tapmaq üçün bir gün gəzib, sonunda ona bənzər birini almışdı.

Onlar mənim bu qəribəliklərimi həkimə bildirmiş, yoxlama və analizlərdə heç bir problemin olmadığını, hətta çox sağlam olduğumu demişdilər. Ancaq izah verə bilmirdilər.

Bir gün televizorda xəbərlərdə bir ölkə haqqında danışırdılar. “Mən bu ölkəni bilirəm”, deyib televizora yaxınlaşmışdım. “Mən bu ölkədənəm”. 6-7 yaşım olanda isə “Mənim adım Aycandır, mən Türkiyəndə yaşayıram”, deyirdim. Küçəyə qədər, küçədə olan park, dükanlara kimi təsvir edirdim. “Mənim anam Ayşə, atam Muratdır, hətta bir qardaşım var, Can”, deyə məlumatlar verməyə başlamışdım.

Anamla atam narahat olub araşdırmağa başlamışdılar. Həqiqətən də elə bir küçə, park, dükan, ev, yol, ağac və sairənin olduğunu öyrənmişdilər. Son nöqtə isə mənim evli olduğum, 5 il evli qaldığım, övladımın olmadığı və təsadüf nəticəsində hamilə qaldığım, amma vəhşicəsinə öldürüldüyüm idi.

Bununla anam və atam artıq dözməyərək Türkiyəyə bilet alıb dediyim yerə getdilər. Həmin ailə ilə tanış olduq. Həqiqətən belə bir ailənin var olduğunu biləndə hər kəs şok içində idi. Hətta onlar belə Aycanın 8 il əvvəl təsadüfən evin ikinci mərtəbəsindən eyvandan yıxılıb həyatını itirdiyini dedilər.

O an zalda hər kəs vardı: mənim – yəni Aycanın – qaynanası, qaynatamı, anası, atası, qardaşı, yoldaşı, mənim ailəm. Hər kəs. Yoldaşı mənə inanmadı, “Bu nə qurğudur”, dedi. Ona yaxın gedib ayağının yanında oturdum. Adı Oğuz idi. “Oğuz, yadındadır, qəza keçirəndə sənə nə söz vermişdim?” dedim. “Nə?” dedi. “Ayaqlan, sənin ayaqlanmağın mənim üçün hədiyyədir və ayaqlandığın gün sənə bir sürpriz edəcəyəm, oda sənin üçün böyük bir hədiyyə olacaq”, demişdim.

Oğuzun gözləri doldu. “Sən bunu haradan bilirsən?” dedi. Bilmirəm necə bilirdim, bilmirəm amma çox pis bir hiss idi. Uşaq idim, amma o hissin altında o qədər əzilirdim ki, anlada bilmərəm.

“Sənə bir şey deyim, mənim buradakı kitablarım durur hələ də?” dedim. “Hə, hər biri durur, nədir ki?” dedi. “O kitablardan birinin arasında bir zərf var. Onu görmüsən?” “Yox”, dedi. Tez ayağa qalxıb otağa getdim, sandıqdan kitabları gətirdim. Bir-bir açdım. Kitablardan birinin içindən qırmızı bir zərf düşdü. Tez götürüb açdım. İçində hamiləlik testi və bir məktub vardı.

Hamı heyrətlə baxırdı. Oğuz gözlərindəki yaşı saxlaya bilmədi. Məktubu açdı. Belə yazılmışdı:

“Sevgili həyat yoldaşım, dünən sən məni sevindirdin, mən də səni sevindirmək istəyirəm. Birisi gün səninlə yenidən həkimə gedəcəyik və orada addım atanda sənə sürpriz edəcəyəm. Çünki artıq yerimə və əvvəlki kimi olmağın üçün daha bir səbəb var. Səni sevirəm.”

Heç kim göz yaşını saxlaya bilmədi. Oğuz mənim qolumdan tutub “Bəs nə oldu? Necə oldu bu hadisə? Niyə tərk etdin məni?” dedi. Qollarımdan sıxdı. Atamgillər onu məndən ayırdılar. Qorxaraq başımı Aycanın qayınına tərəf çevirdim. “Mən getmədim ki, məcbur göndərildim”, dedim. Barmağımı uzadıb onu göstərdim. “O etdi”, dedim.

Tez ayağa qalxdı: “Nə deyirsən? Yalan deyir, qurmadır hamısı”, bir parça uşaqın sözlərinə bax deyib inkar etdi.

Oğuz... O anları danışmaq, bilmək, 7 yaşında birinin bu qədər ağır yükü daşıması nə demək idi, düşünə belə bilməzsiniz. Onlara hər şeyi danışdım. Qayınımın onları xəstəxanaya apardığı gün onları qoyub geri qayıtdı, məni çox qısqanırdı. Elçilik günü məni ilk dəfə görəndə aşiq olduğunu demişdi. Hətta ailəsinə “onu Oğuza yox, mənə alın” söyləmişdi. Amma artıq bunun mümkün olmadığını, elçiliyə Oğuz üçün gəldiklərini və hər şeyin əvvəlcədən qərarlaşdırıldığını demişdilər.

“Onsuz da övladınız olmur… Boşan, gəl mənim ol,” — dedi, sanki bunu demək onun üçün çox asan idi. Razılaşmadım. Məni sıxışdırdı, dalaşdıq. Onu istəmədiyimi, bunu siz gələn kimi deyəcəyimi bildirdim. Mənə inanmayacaqlarını, onu sevməyə çalışmalı olduğumu dedi. Onu itələdim, oradan çıxmaq istədim. Eyvana qaçdım. “Yaxın gəlmə, yoxsa özümü ataram”, dedim. “Səni heç nə mənim əlimdən ala bilməz, mənim olacaqsan”, deyib üstümə gəldi. Onu itələmək istəyəndə o məni itələdi və yıxıldım.

Hər şeyi belə danışdım. Bir ailə məhv olmuşdu artıq. Bir cana son qoyulmuşdu. O hadisədən sonra Aycanın qatili qaçmaq istədi, lakin tutdular və həbsə yolladılar. Oğuz isə həyatının ən ağır travmasını almışdı.

Aycanın ana və atası məni bərk qucaqlayıb, Türkiyədə bir ana və atamın olduğunu, istədiyim zaman gələ biləcəyimi dedilər. Mən isə geri qayıtdım, öz anam və atam ilə həyatım davam edir. Artıq çox xatirəni unutmuşam. Sanki bir an silinir, hər şey bulanıq olur və unuduram.

Bəli, mən reinkarnasiya yaşamışdım. Reinkarnasiya – ruhun ölümündən sonra yox olmaması, başqa bir bədəndə yenidən doğulması inancıdır. Bu anlayışa görə insanın həyatı tək bir ömürlə məhdudlaşmır; ruh müxtəlif zamanlarda və fərqli bədənlərdə həyatını davam etdirir. Reinkarnasiya anlayışı çox vaxt karma ilə birlikdə izah olunur. Karma – insanın etdiyi yaxşı və pis əməllərin nəticəsinin gec-tez özünə qayıtması qanunudur. Yəni ruh yenidən doğulur, amma əvvəlki həyatın izlərini və nəticələrini özü ilə daşıyır.

Bəzi inanclara görə, xüsusilə travmatik və qəfil ölümlər ruhun “xatirələrini” daha güclü saxlamasına səbəb ola bilər. Buna görə də bəzi insanlar heç yaşamadıqları yerləri tanıdıqlarını və ya izaholunmaz qorxular yaşadıqlarını iddia edirlər.

Dünya deyilən yer çox qarışıq və gizəmli bir məkandır. Bəlkə də biz bu dünyanın təkrar qonaqlarıyıq. Axı karmalar sadəcə pis olmur, xoş olanı da var. Ancaq fərq ondadır ki, pislik yox, yaxşılıq tez unudulur və bəzən heç xatırlanmır belə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu adam fransız siyasətçisi Jozef Fransua de Doudur. 1789-cu ildə 16-cı Lüdovikin hakimiyyəti zamanında Fransanın Baş Maliyyə Nəzarətçisi vəzifəsində olmuşdur. Bol təminat içində yaşayan bu məmur ətrafdakı acınacaqlı ömür sürənlərə əsla yanmamışdır. Üstəlik də…

Fransada 1789 inqilabından öncə bu şəxsin ağır həyat yaşayan fransız yoxsullara, kəndlilərə, aşağı təbəqəyə ünvanlanmış bir məşhur frazası var idi: "Si ces coquins n'ont pas de pain, alors laissez-les manger du foin!"

Mənası isə belə idi: "Əgər bu alçaqların yeməyə çörəkləri yoxdursa, o zaman ot (saman) yesinlər!"

14 iyul 1789-da baş verən inqilabla Bastiliya qalasının alınmasından sonra digərləri kimi Jozef Fransua de Dou da Parisdən qaçır. Lakin 22 iyulda elə təhqir etdiyi yoxsul kəndlilər tərəfindən tutulub Parisə gətirilir.

Parisə isə adi formada gətirilmir: ayaqyalın, arxasına saman yüklənmiş, bibərlı sirkə içirdilərək və təri gicitkənlə silinərək gətirilir.

Jozef Fransua de Dou heç o zamankı məhkəmə proseslərini və gedişatını görmədən birbaşa kütlə tərəfindən edam edilir. Başı bədənindən ayrılmadan öncə kütlə qarşısındakı edam nümayişində ağzına saman və ot tıxanır.

Bəli, xalqın qisası ağır olurmuş.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 276 nömrəli tam orta məktəbdir.

DİREKTOR:

Xoşqədəm Ələddin qızı Məmmədova 13.03.1985-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 2006-cı ildə Azərbaycan Dövlət Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının İbtidai təhsilin pedaqogikası və metodikası fakültəsini bitirib. 26 fevral 2013-cü ildə Binəqədi rayonu 179 nömrəli tam orta məktəbə kimya fənni üzrə laborant təyin edilib. Həmin ildəMüəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) imtahanından keçərək ibtidai sinif müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. 2015-ci ildə müəllimlərin Diaqnostik qiymətləndirməsində ixtisası üzrə 100 faizlik nəticə göstərib. Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən direktorların və dərs hissə müdirlərinin işə qəbulu ilə bağlı imtahandan müvəffəqiyyətlə keçərək 2 noyabr 2016-cı il tarixində Binəqədi rayon 179 nömrəli tam orta məktəbə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini təyin edilib. 10 sentyabr 2017-ci ildə Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan İdarəetmə kursu, "Potensial direktorlar" kursunu uğurla bitirərək 10 oktyabr 2018-ci il tarixindən Binəqədi rayonu 205 nömrəli tam orta məktəbətəlim tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və direktor əvəzi vəzifəsinə təyin olunub. 6 dekabr 2021- ci il tarixində həmin məktəbə direktor vəzifəsinə təyin olunub. 2023-cü ildə "Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə VII qrant müsabiqəsi" nin qalibidir. İkinci təhsil olaraq hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanına Dövlət İdarəçilik Akademiyasında təhsil alır.

8.09.2025-ci il tarixindən Bakı şəhəri 276 nömrəli tam orta məktəbin direktor vəzifəsinə təyin olunub. 3 övladı var.

ŞAGİRD:

Mehin Bayramlı Vidadi qızı 2012-ci il Baki şəhərində dünyaya göz açıb. 2018-ci ildən 276 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alır.

Ədəbiyyat və Azərbaycan dili fənlərini çox sevir.

İqtisadçı olmaq arzusundadır.

ESSE:

Səhv etmə qorxusu

Həyatımızın bir çox hissəsində bizdən səhv etməməyi, səhvsiz bir həyat yaşamağımızı istəyirlər. Amma ki, onu da bilməlidirlər ki, bu dünyada səhvsiz insan yoxdur. İnsan öz düzlərini belə səhvləri ilə öyrənə bilər. Çünki hər səhv hərəkətimizdən bir dərs çıxardırıq və ya yeni nəsə öyrənirik.

Əslində, hər bir yanlış qərar bizə nəyin işə yaramadığını göstərən bir təcrübədir. Məsələn, bir şagird sualın cavabını demək istəyir, amma qorxur ki, birdən səhv deyər. Bu düşüncə elə özü səhvdir. Sən həmin sualın cavabını səhv də deyə bilərsən. Amma onu da bilməlisən ki, səhv cavab vermək zəiflik deyil, sənin həmin mövzunu mənimsəmək üçün əlinə keçən bir fürsətdir. Səhv edərkən alınan məlumat beyində daha qalıcı olur, çünki insan öz xətası üzərində düşünəndə həqiqəti daha dərindən dərk edir. Əsas olan səhv etmək deyil, həmin səhvləri dəyərləndirib təkrarlamamaqdır. Həmin səhvlərdən dərs çıxarıb səhvini düzəltməyə çalışmaqdır.

Unutmamalıyıq ki, uğur pilləkəni birbaşa zirvəyə qalxmır, o, düzəldilmiş səhvlərin və qazanılmış təcrübələrin üzərində qurulur. Elə məhz buna görə də həyatda ən böyük səhv, səhv edəcəyindən qorxub heç nə etməməkdir.

Biz səhvlərimizi qəbul etdikcə daha təcrübəli və daha ağıllı oluruq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun şeirlərində Vətən məfhumu qırmızı xətlə keçir. 79 yaşına kifayət qədər şeir baqajı ilə gəlibdir. Elmi fəaliyyətində isə kifayət qədər nailiyyəti vardır. Adı olsun ki, çoxunuza tanış deyil. Amma bizim missiyamız tanıtmaqdır. Beləliklə:

Bahar Məmmədova. Bahar Bərdəli təxəllüsü ilə yazır. 1957-ci il mayın 6-da Bərdə rayonunun Balaqəcər kəndində anadan olub. Şirvanlı kənd orta məktəbini (1964–1974), Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetini (1974–1979) bitirib. 1979–1991-ci illərdə Bərdədə, 1991–2008-ci illərə qədər isə Bakıda orta təhsil məktəblərində müəllim, direktor müavini və direktor işləyib.

2008-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində elmi fəaliyyətə başlayıb. Hazırda isə Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin baş elmi işçisi, filologiya elmləri doktoru, dosentdir. İyirmiyə yaxın bədii-elmi kitabın müəllifidir. Yazıçı kimi prezident təqaüdçüsüdür.

O, 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Bahar Bərdəlinin ilk elmi yaradıcılığı Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlıdır. O, XX əsrin 30–40-cı illər ədəbiyyatını, Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolunu və Şimali Azərbaycana mühacirət edən cənublu şairlərin həyat və yaradıcılığını tədqiq edib.

2010-cu ildə "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" mövzusunda filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiyasını müdafiə edib. Bununla bağlı "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" və "Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası (1947–1990)" monoqrafiyalarını nəşr etdirib. Hər iki monoqrafiyada müəllif Bakıda yaşayan cənublu şairlərin həyat və yaradıcılıqlarını mövzular üzrə qurublaşdıraraq elm camiyəsinə təqdim edib.

Daha sonra Bahar Bərdəli "Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı" şöbəsində çalışıb, Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyasını tədqiq etməyə başlayıb. Nəticədə "Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası" və "Elçin İsgəndərzadə: həyatı, yaradıcılığı" monoqrafiyalarını yazıb və çap etdirib. 2016-cı ildə Dosent elmi adını alıb.

2024-cü ilin yanvarın 15-də "Müstəqillik dövrü Azərbaycan şeirində gerçəkliyin əksi" mövzusunda Doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib və Filologiya elmləri doktoru diplomunu alıb. İndiyə kimi yüzə yaxın elmi, publisistik məqalənin, beş monoqrafiyanın, 10 bədii kitabın müəllifidir.

Bədii kitabları

- Qarabağın maralı. (Povest, hekayələr). Bakı, Gənclik, 1995

- Bənövşələr açanda. (Şeirlər). Bakı, Gənclik, 1996

- Ağ kəpənək. (Hekayələr). Bakı, Qorqud, 1998

- Çərşənbə tonqalı. (Şeirlər). Bakı, Şirvannəşr, 2000

- Duyğuların səması. (Povest, hekayələr). Bakı, Şirvannəşr, 2005

- Qayıtmısan. (Şeirlər). Bakı, Nurlan, 2011

- "Seçilmiş əsərləri" I cild (Şeirlər) 2017

- "Seçilmiş əsərləri" II cild (Povest, hekayələri). 2017

- İki əsrin hekayələri.(Hekayələr). Bakı, Nurlan, 2018

- Qarabağın dayağı Bərdə — Bərdənin qüruru şəhidlər. (Bərdə şəhidləri haqqında publistik qeydlər). Bakı, 2021

Monoqrafiyaları

- Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu

- Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası. (1947-1990)

- Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası

- Bahar Bərdəli. Seçilmiş əsərləri. 3 cilddə. III cild. (Elmi əsərlər)

- "Elçin İsgəənzadə: həyatı, yaradıcılığı"

Məqalələri

- "Qabil poeziyasında vətəndaş mövqeyi"

- "Qabil poeziyasında Qarabağ mövzusu"

- "Nurəngiz Günün poetik ağrısı"

- "Nurəngiz Günün məhəbbət lirikası"

- "Nurəngiz Gün poeziyasının fəlsəfi yükü"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında vətənpərvərlik duyğuları"

- "Qabil poeziyasında milli müstəqillik uğrunda mübarizənin inikası"

- "Sabir Rüstəmxanlının şeirlərində bütöv vətənin obrazı"

- "Sabir Rüstəmxanlının poemalarında tarixi gerçəklik"

- "Nurəngiz Günün poemalarında müharibə və insan amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında müharibə və sülh amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında bədii idrakın beynəlmiləl xüsusiyyətləri"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin tərənnümü"

- "Qabil poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Qabilin şeirlərində həyat fəlsəfəsi"

Mükafatları

- 1995-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

- 2019-cu ildən isə İLESAM -ın (Türkiye İlm ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliyi) üzvüdür.

- 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

- Yazıçı kimi 2009-cu ildə Prezident təqaüdü almış və 2022-ci ildə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına layiq görülüb

- 2017-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun, 2024-cü ildə isə AMEA Humanitar Elmlər Bölməsinin fəxri fərmanlarını alıb.

- 2023-cü ildən AMEA-nın əmək veteranıdır

Sonda bir neçə şeirini oxucularımıza təqdim edirik:

BU PAYIZ...

Bu payız bir başqadı

Vətənin yurddaşında!

Bu payız yaşayacaq

Tarixin yaddaşında!

Hə günü bir QƏLƏBƏ,

Hər günü qəlpə-qəlpə

Düşmənin ürəyində!

Açıb yara daşı da!

ŞUŞA gözləyir hələ,

LAÇIN özləyir hələ,

GÖYÇƏ sızlayır hələ,

Boğulub göz yaşında!

Cəbrayılım sevincək,

Fizulimdən əl çək!

Az qalıb ta....bitəcək,

Bilsin yad..., sirdaşım da!

İgidlərin “Yallı”sı,

Qönçələrin allısı,

Meyvələrin ballısı,

Gözlər Vətən- daşımda,

Bilsin dost, qardaşım da!!!

                          4 oktyabr 2020

ULU BƏRDƏM

Yenə havalanıb o qarı düşmən...

Al-qana boyanıb yenə də sinən...

Belə döyüşlərdən çox görmüsən sən...

Ulu Bərdəm!

Çox görmüsən belə azğın, namərdi,

Bu dünyanın ən qədimi, comərdi -

Yaşarısan... Adladarsan bu dərdi,

Ulu Bərdəm!

Qarabağa hər vaxt arxa, dayaqsan,

Yatmırsan ki... canım-gözüm, oyaqsan!

Bu düşməni yenə namərd qonaq san,

Ulu Bərdəm!

Əsrlərlə yağmalandın, yaşadın sən,

Əsrlərlə damğalandın, yaşadın sən,

Əbədisən, hər zirvəni aşan da sən,

Ulu Bərdəm!

Özü öz qanına axır bələndi,

Erməninin son çabası... necə diləndi...

Ürəkdən gülənlər sonda güləndi,

Uca Bərdəm! Ulu Bərdəm!!!

DARIXMA, ŞUŞAM

Darıxma, gələcək büsatın sənin,

O Cıdır düzündə el şənlənəcək!

Düşmənə od qoyan Ordumuz bizim,

Hicranı qovacaq son mənzilətək!

Küləklər dağlara sığal çəkəcək,

Çiçəklər düzlərə xalı düzəcək,

Hər çiçək üstündə bir al kəpənək,

Qayanın küksündə qartal süzəcək!

Göydən mələklər də yerə enəcək,

Salacaq boynuna incə qolunu!

Qarqarın, Tərtərin selə dönəcək,

Köçhaköç tutacaq ŞUŞA yolunu!

Natəvanın ruhu uçub göylərdə,

Vaqifin ruhuna qovuşacaqdır!

Günü pərən düşən o güneylərdə,

Ellər oba-oba salacaqdı yurd!

İSA bulağı da zümzüməsində,

Xarıbülbülümün gülər gözləri!

Gözəllər axışar… öz cərgəsində

Nənə-nəvələrin gülər üzləri!

İkidlər “CƏNGİ”yə açar qol-qanat,

“CƏNGİ”nin səsinə dünya oyanar!

Beləcə başlayar yenidən həyat,

GÜNƏŞİN rənginə VƏTƏN boyanar!!!

                                       Oktyabr 2020

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün Türk dünyasının tanınmış türkoloqlarından biri - Əbülfəz Rəcəbli barədə danışacağıq.

Bu gün həm də alimin  90 yaşı tamam olur, yubileyidir.

Türkologiya elminə böyük töhfələr vermiş, Orxon-Yenisey abidələrinin, Göytürk kitabələrini tədqiq etməklə türk ailəsinə böyük xidmət göstərmiş Əbülfəz Əjdər oğlu Rəcəbli çox maraqlidir ki, etnik talışdır, bu səbəbdən onun ümumtürk işinə bu qədər fayda verməsi rəğbət doğurur.

O, 1936-cı il mayın 6-da Lənkəran şəhərində anadan olub. 1954-cü ildə orta məktəbi bitirib. 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olub və 1959-cu ildə filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə, 1971-ci ildə ikinci institutu – Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Dillər institutunun ingilis dili fakültəsini, 1985-ci ildə isə Markizm-leninizm universiteti ideoloji kadrlar fakültəsinin beynəlxalq münasibətlər şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1959-1963-cü illərdə nəşriyyatlarda əvvəlcə korrektor, sonra redaktor işləyib. 1963-cü ildə BDU-nun aspiranturasına daxil olub və Qırğızıstan EA-ya ezam edilib. 1967-ci ilin dekabrında “Qədim türk yazısı Orxon-Yenisey abidələrinin dili. Morfologiya” mövzusunda namizədlik, 1978-ci ilin martında “Orxon-Yenisey abidələri dilində felyaratma” mövzusunda doktorluq dissertasiya müdafiə edib.

1990-cu ildə Orxon-Yenisey abidələri üzrə Almatıda I və 2000-ci ildə İstambulda II beynəlxalq kollekviumda iştirak edib. 46 kitabın və 200-ə qədər məqalənin müəllifidir. 1967-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin ümumi dilçilik kafedrasında çalışıb. 30 oktyabr 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi" fəxri adına layiq görülüb.

Ə.Ə.Rəcəbli elmi yaradıcılığa gec başlayıb. Namizədlik dissertasiyası Orxon-Yenisey abidələrinin morfologiyasına həsr olunub. Doktorluq işində Ə.Rəcəbli bu mövzunu daha genişləndirərək və dərinləşdirərək Orxon-Yenisey abidələri dilin feliyaratma problemi araşdırıb, keçmiş SSRİ türkoloqlarının dərin rəğbətini qazanan bir elmi tədqiqat əsəri ərsəyə gətirməyə nail olub. Doktorluq dissertasiyasını yazıb bitirdikdən altı il sonra Alma-Atada müdafiə edib.

Prof.Ə.Rəcəbli poliqlot dilçidir. O, bir çox dilləri bilir və elmi araşdırmalarında onlardan səmərəli şəkildə, bacarıqla istifadə edir. Onun elmi maraq dairəsi genişdir. Dilçiliyin bir çox sahələrində dərin məzmunlu, böyük elmi əhəmiyyəti olan araşdırmalar aparıb və aparmaqdadır: ümumi (nəzəri) dilçilik, Azərbaycan, ingilis və talış dillərinin tədqiqi, qədim türk yazısı abidələrinin dili, türkologiya, struktur dilçilik, sosiolinqvistika, tarix, ölkəşünaslıq, beynəlxalq münasibətlər, xarici ədəbiyyat leksikoqrafiya və s.

AMEA-nın müxbir üzvü, millət vəkili, professor Nizami Cəfərov müəllimi Ə.Rəcəblinin bu fenomenal məhsuldarlığını vurğulayaraq yazır: "Bakı Dövlət Universitetində türk xalqlarının dili, tarixi və ədəbiyyatı, ən azı üç kafedrada öyrənilir. Professor Əbülfəz Rəcəblinin türkologiya üçün gördüyü işlərin miqyası isə onu, obrazlı desək, təkbaşına, dördüncü kafedra saymağa hər cür əsas verir"

Prof. Ə.Rəcəbli hər şeydən əvvəl türkoloq dilçidir. Məlum olduğu kimi, onun namizədlik və doktorluq dissertasiyaları türk xalqlarının müştərək abidəsi olan Orxon-Yenisey kitabələrinin dilinə həsr olunub. Bu mövzuda onun "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin məna növləri" (1982), "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin tərzləri" (1988), "Orxon-Yenisey abidələri" (1993) və "Uyğurlar" (1996) adlı kitabları, 50-dən çox məqaləsi nəşr edilib.

O, son zamanlar bu problemlə daha ciddi məşğul olub. Son illərdə onun qədim türk xalqlarının dili və tarixinin araşdırılmasına həsr edilən altı sanballı kitabı - "Qədim türkcə-azərbaycanca lüğət" (2001), "Göytürk dilinin fonetikası" (2004), "Göytürk dilinin morfologiyası" (2002), "Göytürk dilinin sintaksisi" (2003) və "Ulu türklər" (2003) adlı əsərləri çapdan çıxıb. Müəllif türkoloji ədəbiyyatda dərin kök salmış run/runik abidə, run/runik əlifba terminlərinin işlədilməsinə qarşı çıxıb.

Bu terminlərin əvəzinə göytürk abidələri, göytürk əlifbası terminlərinin işlədilməsini təklif edib. Sonra müəllif göytürk yazısı abidələrinin araşdırılması tarixini nəzərdən keçirir. Ə.Rəcəbli göytürk əlifbası ilə yazılmış kitabələrin lokallaşdırılması məsələlərinə toxunub və S.Q.Klyaştornının ardınca bu abidələri belə lokallaşdırıb:

1) Orxon kitabələri,

2) Yenisey kitabələri,

3) Şərqi Türküstan kitabələri,

4) Orta Asiya kitabələri və

5) başqa areallarının abidələri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan dramaturgiyasının kamil tədqiqatçıları arasında Arif Səfiyevin ayrıca yeri var. Onun adı Məmməd Arif, Əli Sultanlı, Mehdi Məmmədov, Yaşar Qarayev kimi müqtədir alimlərin sırasında çəkilə bilər. Arif Səfiyev Əli Sultanlının tələbəsi, Məmməd Arifin aspirantı, Mehdi Məmmədovun həmsöhbəti, Yaşar Qarayevin dostu olub.

Arif Məhərrəm oğlu Səfiyev 6 may 1934-cü ildə Füzuli şəhərində dünyaya gəlib. Şəhər orta məktəbini bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsinə qəbul olub. 1958-ci ildə universiteti tamamlayıb. Əmək fəaliyyətinə "Avtomobil nəqliyyatçısı" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi kimi başlayıb. 1961-ci ilədək redaksiyada çalışıb. Sonra Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasına daxil olub.

1964-cü ildə Aspiranturanı tamamladıqdan sonra institutda elmi işçi kimi qalıb. 1969-cu ildən 1973-cü ilədək elmi katib vəzifəsində işləyib. 1973-cü ildən 1990-cı ilədək institutda baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. 1990-cı ildən hazırkı dövrədək institutun elmi katibi vəzifəsində çalışıb. Arif müəllim "Sabit Rəhmanın komediyaları" mövzusunda tədqiqat aparıb, filologiya elmlər namizədi elmi adını alıb.

Onun tənqidçi "mən"i, alim şəxsiyyəti T. Hacıyev, Ş. Salmanov, Elçin, A. Hüseynli, Q. Kazımov kimi istedadlı yazıçı və filoloqların əhatəsində, onlarla qarşılıqlı elmi təmasda formalaşıb. A. Səfiyevin gənclik illəri Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda, respublikanın ən nüfüzlü ədəbiyyatşünaslıq mərkəzində keçib. Öz biliyi, mütaliəsi, təvazökarlığı və xeyirxahlığı ilə həmkarlarının rəğbətini qazanıb, onlarda özünə qarşı böyük simpatiya oyadıb.

A. Səfiyev konkret elmi tədqiqat obyekti, təhlil predmeti olan alimdir. Onun məqalə və kitablarının baş mövzusu XX əsr Azərbaycan dramaturgiyasının müasirlik keyfiyyəti, janr, üslub özünəməxsusluğu, ədəbi-tarixi prosesdəki yeri, inkişaf problemləri, bu dramaturgiyanı yaradan yazıçıların bədii sənətkarlığıdır. Alimin M. F. Axundzadə, C. Cabbarlı, M. İbrahimov, İ. Əfəndiyev və başqa dramaturqlar haqqında məqalələri var.

"Ədəbi proses" kitablarına yazdığı icmallarda o, İ. Qasımov, Anar, Ə. Əylisli, Elçin, İsi Məlikzadə, Rüstəm İbrahimbəyov kimi yazıçıların dram əsərlərindən ətraflı söhbət açıb, lakin A. Səfiyevin yaradıcılığında Sabit Rəhman dramaturgiyasının tədqiqi daha geniş yer tutur. Onun iki monoqrafiyası bilavasitə Sabit Rəhman dramaturgiyasının elmi tədqiq və təhlilinə həsr edilib.

Məlum olduğu kimi, Sabit Rəhmanın yaradıcılığı hələ yazıçının ilk pyeslərinin tamaşaya qoyulduğu illərdən ədəbi-ictimai fikrin diqqətini cəlb edib, A. Səfiyevə qədər onun dramaturji əsərlərinin bədii məziyyətləri və səhnə təcəssümü haqqında S. Vurğun, M. Hüseyn, M. Arif, C. Cəfərov, M. Məmmədov, Ə. Ağayev kimi məşhur ədiblər söhbət açıb.

 "Toy" müəllifinin bədii-dramaturji istedadını, cəmiyyətdəki disharmoniyanı və insan mənəviyyatındakı deformasiyaları komik gülüşün predmetinə çevirə bilmək bacarığını layiqincə qiymətləndiriblər, lakin bütün bunlar Sabit Rəhmanın Azərbaycan dramaturgiyasının inkişaf tarixində mövqeyini və xidmətlərini müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyildi.

Yazıçının komediya yaradıcılığını tam halda, özü də müasir ədəbi proseslə üzvi əlaqədə və sovet komedioqrafiyasının ümumi kontekstində araşdırıb təhlil etmək zərurəti var idi. A. Səfiyev Sabit Rəhman haqqında tədqiqatında xüsusilə, "Sabit Rəhmanın komediyaları" və "Sabit Rəhman" monoqrafiyalarında bu elmi vəzifəni yerinə yetirdi.

Başqa tədqiqatçılardan fərqli olaraq A. Səfiyev Sabit Rəhman dramaturgiyasını konkret problemlər üzrə təhlil edib. Bu təhlillərdə bir tərəfdən yazıçının dramaturgiyasının ideya-məzmun problematikası, onun komediyalarının janr-üslub xüsusiyyətləri, real varlığı inikas üsulu kimi komik gülüşün mahiyyəti və Sabit Rəhman yaradıcılığında təzahür formaları, ikinci tərəfdən yazıçının bir sənətkar kimi yetkinləşmə prosesi əks olunub.

Sabit Rəhman dramaturgiyasının inkişaf yolunun ümumi ədəbi-tarixi proseslə və dövrün bədii ədəbiyyat qarşısında qoyduğu tələblərlə vəhdətdə izah edib aydınlaşdıran A. Səfiyev doğru deyir ki, Azərbaycan sovet komediyasının yaranması və yüksəlişi Sabit Rəhmanın adı və fəaliyyəti ilə bağlıdır. O, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında yeganə yazıçıdır ki, özünün dramaturji yaradıcılığını tamamilə komediya janrına həsr edib.

Sabit Rəhmanın komediyalarından söhbət açmaq müəyyən mənada elə Azərbaycan sovet ədəbiyyatında komediya janrının təşəkkül və təkamülündən bəhs etməkdir. A. Səfiyev mövzuya belə geniş aspektdə, konseptual yanaşır və S. Rəhman dramaturgiyasının bədii-estetik təkamül mərhələlərini bütövlükdə Azərbaycan sovet komediyasının inkişaf mərhələləri kimi mənalandırır.

Sabit Rəhman komediyalarının A. Səfiyev tərəfindən xronoloji ardıcıllıqla təhlili də həmin mərhələlərin səciyyəvi xüsusiyyətlərinin dərindən aydınlaşdırılması məqsədinə xidmət edib. Alim hərtərəfli və dərin elmi araşdırmalardan sonra Sabit Rəhman dramaturgiyasının təkamül prosesini belə müəyyənləşdirir:

"Sabit Rəhmanın "Toy" və "Xoşbəxtlər" komediyaları müasir komedioqrafiyamızın sağlam əsası olmuş, "Aşnalar", "Aydınlıq" və "Nişanlı qız" komediyalarında 40-cı və 50-ci illərdə dramaturgiyanın qarşılaşdığı çətinliklər, qazandığı məvəffəqiyyətlər öz ifadəsini tapmış, "Əliqulu evlənir" və "Yalan" komediyaları isə Azərbaycan sovet komediyasını yeni yüksəlişə çatdırmışdır".

Sonrakı araşdırmalarında A. Səfiyev özünü yalnız komediya janrının deyil, bütövlükdə Azərbaycan sovet dramaturgiyasının yüksəliş dövrünün tədqiq və təhlilinə səfərbər edib. Onun 1970–80-ci illərdə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun çap etdiyi "Ədəbi proses" kitablarında dərc olunan icmallarında elmi təhlilin mərkəzinə həmin dövrün dramaturgiyası gətirilib və tənqidçi bu dramaturgiyanın uğur və qüsurlarını konkret əsərlərin təhlili əsasında əyaniləşdirib.

Tarix etibarilə 1970–80-ci illərdə yazılmış bu əsərlər özlərinin bədii-estetik kökləri, problematikası etibarilə 60-cı illərə bağlanırdı; həmin əsərlərin müəlliflərinin də çoxu XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının 60-cılar nəslinə mənsub idi. Bütün bunlara görə A. Səfiyev 1960–80-ci illəri milli dramaturgiyanın inkişafında xüsusi mərhələ kimi səciyyələndirərək yeni monoqrafiyanın predmetinə çevirib.

"Azərbaycan dramaturgiyası müasir mərhələdə" adlanan həmin monoqrafiyada müəllif ilk növbədə tədqiq etdiyi mərhələnin dramaturgiyası üçün əlamətdar olan özünəməxsusluqları müəyyənləşdirir; dövrün ictimai ziddiyyətlərini dərindən qavramaq, ictimai həyatın dərin qatlarına enmək, insanın mənəvi aləminə nüfuz edərək dramaturji təsvirin mərkəzinə onun iç dünyasını gətirmək və s. belə xüsusiyyətləri estetik məziyyət kimi dəyərləndirib.

Bu məziyyətlərin bədii təcrübədəki görüntülərini isə monoqrafiyanın "Dramaturgiyada müasir mövzu: qəhrəman və zaman problemi", "Tarixi mövzu və onun müasir bədii dərki", "Janrın yeni axtarışları" adlanan fəsillərində tezisləşdirir. Həmin fəsillərdə konkret elmi şərhini tapan problemlər isə bunlardır:

Sənətkarın mənəvi mövqeyi, qəhrəmanın ictimai fəallığı, tarixi şəxsiyyət və müasir ideal, ənənənin tarixi, nəsrin dramatizmi, ədəbi obrazların yeni həyatı, uşaq dramaturgiyasının vəzifələri… Tənqidçi bu məsələlərin elmi şərhini M. Hüseyn, S. Rəhman, M. İbrahimov, İ. Əfəndiyev, İ. Qasımov, R. İbrahimbəyov, B. Vahabzadə, M. İbrahimbəyov, N. Xəzri, Anar, Ə. Əylisli kimi çox müxtəlif üslublu yazıçıların 1960–80-ci illərdə tamaşaya qoyulmuş pyesləri əsasında verir ki, bu cəhət onun təhlillərinin obyektivliyini və inandırıcılığını təmin edib.

Arif Səfiyev bir neçə kitabın müəllifidir. Onlardan "Sabit Rəhmanın komediyaları" (Bakı—1978), "Komediya və Həyat" (Bakı—1983), "Sabit Rəhman" (Bakı—1987), "Azərbaycan dramaturgiyası müasir mərhələdə" (Bakı—1998) adlı kitabları göstərmək olar.

Komizmin tədqiqatçısıdır. Onun ilk mətbu məqaləsi Mirzə İbrahimovun "Kəndçi qızı" komediyasının təhlilinə həsr olunub. Sonralar dramaturgiyanın müxtəlif janrlarından yazsa da, peşəkarlıq məharətini daha çox komediya janrından bəhs edən məqalə və kitablarında büruzə verib.

Komik konflikt və xarakter, varlığın komik dərki və inikası, bədii gülüşün mahiyyəti və estetik təbiəti, ifadə vasitələri və təzahür formaları, ictimai-tərbiyəvi əhəmiyyəti onun əsərlərinin başlıca təhlil predmetləridir.

Arif Səfiyev 11 aprel 2024-cü il tarixində Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)