Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tanınmış naşir və ictimai xadim Şəmil Sadiq “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının Vatikan nüsxəsinin Azərbaycanda ilk dəfə nəşr olunduğunu açıqlayıb.

Şəmil Sadiq bildirib ki, XVI əsrdə köçürülmüş və hazırda Vatikan Apostol Kitabxanasında qorunan nüsxə ilk dəfə əski əlifbadan müasir Azərbaycan əlifbasına çevrilərək oxuculara təqdim edilir.

“‘Kitabi-Dədə Qorqud’ dastanının Vatikan nüsxəsini ölkəmizdə ilk dəfə nəşr edən naşir kimi qürurluyam”, – deyə o vurğulayıb.

Qeyd edək ki, bir müqəddimə və altı boydan ibarət olan, “Hekayəti-Oğuz-nameyi-Qazan bəg və ğəyri” adı ilə tanınan bu nüsxə Oğuz igidlərinin qəhrəmanlığını, şərəfini, mərdliyini, sevgi və ailə dəyərlərini özündə əks etdirir.

Və bu arada onu da qeyd edək ki, Şəmil bəy öz projesi olan “Hədəf” liseyində milli-etnik kökə bağlı təhsil konsepsiyasını tətbiq etməsi ilə də qürurlana bilər. Bu təhsil ocağı şagird, uçenik yox, yüksək savadlı və dünyagörüşlü balabilgələr yetişdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Müharibə heç zaman uğur gətirmir. Daima qırğınlar, talanlar və qarətlərlə yadda qalır. Adətən müharibə dönəmində rejim dəyişilir və bu da qurbansız ötüşmür. Dinc əhali, məsum uşaqlar və ən əsası heç bir siyasətə alət olmayan günahsız xalq bu qırğınların qurbanı olur. Belə dönəmlərdə müharibədən də pis düşmən var: kütlə!

Kütlə psixologiyası mənə görə canlı bombadır. Harda varsa, orada qırğın var, talan var, qarət var. Bəlkə də müharibə o qədər ziyan vurmur ki, ölkəyə “canlı bomba” adlandırdığımız kütlə psixologiyası daha çox ziyan vurur. Hər zaman onlar alət rolunda olur. Onların əli ilə müharibə ocaqları aktiv hala gətirilir.

Təbiət də belə yaradılıb. Güclülər zəifləri yeyərək həyatda qalmağa çalışır. Sağlam heyvanlar yığışıb xəstə heyvanı yeyir və beləcə həm həyatda qalır, həm də təbiəti mühafizə etmiş olurlar. Bu qanun həm insanlar üçün, həm də dövlətlər üçün keçərlidir.

Düşünürəm, qonşular da xalqlara verilmiş bir imtiyazdır. Qonşu heç zaman qonşunun pisliyini istəməz. İstəməz ki, onun ayağına daş dəysin. Amma və lakin bəzi hallarda bunun qarşısını almaq mümkün olmur. Ərazi iddiaları, güc iddiaları, hərc-mərclik, çəkişmələr və intriqalar bu alovu daha da körükləyir.

Çoxdan bir kitab oxumuşdum: “Yıxılan rejimin, bitməyən eşqin hekayəsi”. Kitab sonuncu Pəhləvi şahı daxil olmaqla Pəhləvilərin çöküşündən, dini rejiminin hakimiyyətə gəlməsindən və xalqın küçələrə çıxıb “bayram” etməsindən bəhs edən bir kitabdır. Bu hadisə təxminən 1979-cu ildə baş verib. O zaman da “azadlıq aşiqləri” və yaxud kütlə küçələrə tökülərək iğtişaşlar yaradır, dövlətin malını qarət edir, inzibati binaları dağıdır və ən əsası isə günahsız və məsum insanları öldürürdülər. Məscidlər siyasi tribunaya çevrilir, inanc burada təkcə metafizik deyil, siyasi enerjiyə sahib olurdu.

Böyük bir çək-çevirlə şah rejimi süqut etdi və yerinə dini rejim gəldi. Nə qədər dini rejimi dəstəkləyən qüvvə var idisə, bir o qədər də şahçı var idi. Təqribən 47 il keçir o hadisədən və biz bir daha rejimin süquta uğradığına şahidlik edirik. Yenə rejim dəyişikliyi, yenə günahsız insanların qətliamı və yenə zərər görən bir millət.

Biz bu gün qonşuluqda baş verən müharibəni dəstəkləməyən ölkələr sırasındayıq. Tərəfləri daima sülhə səsləyirik. Sabitliyi qorumağa və əmin-amanlığı bərpa etməyə çalışırıq. Biz bu çağırışı illərcə müharibə şəraitində yaşayan bir ölkə olaraq edirik. 30 ilə yaxın içinə sürükləndiyimiz müharibə nə qədər millətimizə və ölkəmizə zərər verdi, bunu biz bilirik. Hər dəfə səngərdən şəhid xəbəri bizi 30 il gözüyaşlı qoydu. Son söz isə döyüş meydanında deyildi. Lakin Azərbaycanın apardığı bu haqq savaşında heç bir günahsız insan tələf olmadı. Bu müharibənin qalxanı qondarma rejim yaradanların başına qaxac oldu. İndi qarşı tərəf özü də anlayır və dərk edir ki, illər boyu aparılan müharibə siyasəti heç kimə xeyir vermədi.

İran–İsrail və Amerika müharibəsi güllələrdən daha çox qorxunun, ideologiyadan daha çox inamın, siyasətdən daha çox isə insan ruhunun ehtiyaclarından xəbər verir. Dönüb sonuncu İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin dövrünü xatırlasaq, görərik ki, ölkə daha çox zahirdə modernləşmə, sənayeləşmə və qərbləşmə ilə yadda qalıb. O dövr “Ağ inqilab” torpaq islahatları, qadınlara seçki hüququ, təhsil imkanlarının genişlənməsi ilə xatırlanır. Bu modernləşmənin sürəti xalqın mədəni və dini şüurundan daha sürətli idi.

Kənddən şəhərə köç edən, ənənəvi dünyagörüşü ilə neft pullarının gətirdiyi yeni həyat tərzi arasında qalan insan özünü toparlaya bilmirdi. Şahın təhlükəsizlik orqanı SAVAK qorxu atmosferi yaradaraq dissidentləri susdururdu. Qorxu ilə modernləşmə paralel yürüdüləndə cəmiyyət zahirən sakit, daxilən isə partlayışa hazır olur.

İllər keçdi, ay dolandı, şah devrildi. İran cəmiyyətində qərb tipli modernlik çoxlarına azadlıqdan çox boşluq kimi göründü. Bu boşluğu isə din doldururdu. Müqəddəslik siyasi hakimiyyətə çevrilərək sərt mexanizmlər tətbiq olundu. Xalq qorxudan qaçaraq inanca sığındı, inancın siyasi forması isə yenidən qorxu yaradırdı. Hakimiyyət insanın içindəki hər şeyi soyunduraraq minlərlə adsız məzarları hər gün qırmızı qərənfillərlə süslədi. “Böyük Şeytan”, “Kiçik Şeytan” ritorikası daxili problemləri xarici təhlükə ilə əsaslandırmağa xidmət etdi. Sanksiyalar istər-istəməz iqtisadi çətinliklər yaratdı. Məqsədlər və hədəflər üst-üstə düşmədi. Biri sekulyar liberalizmlə idarə olunduğu halda, digəri teokratik idarəetmə modelinə üstünlük verdi.

Müharibələr hər kəsə göstərdi ki, dəqiq hesablamalar yuxudan oyanmağa aman vermədiyi halda, dini yalvarışlar qatı toz dumanına dönüb nəfəsləri kəsdi. Çünki mərmi trayektoriyası dua ilə deyil, fizikanın qanunları ilə dəyişir. Mistik ümid sadəcə təsəlli verib mənəvi dayaq qazandıra bilər. Biri qəlbin sakitliyini təmin etdiyi halda, digəri həyatın təhlükələrinə qarşı konkret həll yolları tapır. Düşünürəm ki, İranın hekayəsi hələ bitməyib. O, həm roman, həm dram, həm də yarımçıq qalmış bir şeirdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

 Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Bu gün yenidən görüşümüzün ünvanı dəyişir və biz, “Bir şair, bir  şeir” rubrikasında görüşürük. “Mən bahar demişəm səni tanıyandan bəri hər şeyin adına” misraları ilə başlayan bir şeirlə qarşınızdayam. Bahar nədir? Hərarət, işıq, sevgi, ülfət, yüksək əhval-ruhiyyə... Siz də yaxşı bildiyiniz hər şeyə “bahar” deməyə cəsarət duyursunuzmu?

Mən bahar demişəm

səni tanıyandan bəri hər şeyin adına,

Bahar demişəm Bakının dörd fəslinə, sahilin inadına.

İçərişəhərin o lal, qaranlıq küçələrinə,

Durnaların gəlişinə, qaranquşların gedişinə,

Bələkdəki körpənin ilk gülüşünə –

Bahar demişəm.

Yarpaqların payızda titrəyərək solmağına da,

Arabir sənsizlikdən gözlərimin dolmağına da...

Mən heç qorxmamışam, çəkinməmişəm

Sənin qanlı bıçaqla köksümü yarmağına da,

Vallah, ona da bahar demişəm.

Sevmişəm, misralara sığınmışam,

Yaralanmışam,

Qaralanmışam...

Aralanmışam özümdən, həm də sözümdən,

Ruhumun paramparça olmasına da bahar demişəm.

İndi martın ayazı qapımı döyəndə belə,

Adını pıçıldayıram şaxtalı küləklərə.

Sən mənim ən doğma məğlubiyyətim,

Ən şirin ağrımsan.

Səninlə gələn hər fırtınaya, hər tufana,

Ömrümü beləcə talan eləməyinə

Bahar demişəm mən...

Çünki səndən gələn hər kədərdə bir həyat var idi;

Sən varsan deyə,

Hətta ölümün özünə belə...

Bahar demişəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Aygün Bayramlı, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Hələ 1930-cu illərdə Şərq məkanında bir qızın baletlə məşğul olması imkansız görünsə də, bu dövrdə bütün sərhədləri aşaraq balet sənətinin izi ilə getməkdə iddialı olan bir qızcığaz var idi. Bu cəsarətli arzu ailəsinin və cəmiyyətin kəskin münasibətini bilsə də, getdikcə daha da böyüyürdü. Axı sənət sevgisi həyatda heç nə ilə müqayisə oluna bilmir. Balet geyimi, səhnə, sərbəstlik bu qədər rədd olunduğu, pisləndiyi bir zamanda bütün bunlara məhəl qoymadan yalnız sənətin izinə düşən və Azərbaycan mədəniyyət tarixində ilk qadın balerina kimi tanınan Qəmər Almaszadə yetişdi.

Məlumdur ki, o dövrdə hələ balet məktəbi yox idi, yalnız balet studiyası fəaliyyət göstərirdi. Balaca Qəmər evdən xərclik üçün aldığı pulları toplayaraq bu studiyada dərs almağa sərf edirdi. Burada olan müəllimlər bu istedadlı qızın yüksək qabiliyyətini görərək onun dərslərə davam etməsi üçün şərait yaradırlar. Beləcə, balet sənətinə gedən yol məhz buradan başlanır.

Əlbəttə ki, Qəmər xanım təhsilini davam etdirmək üçün sonralar ardıcıl şəkildə bu sənətin dərinliklərinə qədər öyrənir. Moskva məktəbi Qəmər xanım üçün klassik Avropa balet texnikasını Azərbaycana gətirmək baxımından əvəzsiz başlanğıc olur. Beləliklə, dünya məktəbinin istiqamətləri yerli ənənə ilə vəhdət təşkil edir.

Bununla da Qəmər xanım təkcə ifaçı kimi deyil, həm də Azərbaycanda Xoreoqrafiya məktəbinin qurucularından birinə çevrilir. Məhz bu günkü Xoreoqrafiya məktəbi Qəmər Almaszadənin mirasıdır. Bəlkə də o bilirdi ki, bir gün studiyada başlayan sənət yolu, özünün təməlini qoyduğu balet məktəbində davam edəcək.

Prima balerina dövrünün ən məşhur balet tamaşalarında əsas rolların ifaçısı olmuş və bu tamaşalarda öz peşəkar ifası, texnikası ilə bənzərsiz iz qoymuşdur. Lakin səhnə təkcə istedadla kifayətlənmir. O, eyni zamanda ciddi intizam, məsuliyyət, səbr və əzm tələb edir. Bu zərif sənətin sərt, ağrılı tərəfləri də var axı. Buna baxmayaraq, o, bütün çətinliklərin öhdəsindən məharətlə gəlir.

Qəmər xanım təkcə rəqs etmədi, həm də gələcək addımlara yol açdı. O, tarixdə mübariz Azərbaycan qadınının portretini yaratdı. Zərif görünüşü, lakin polad iradəsi ilə ilklərdən oldu. Qəmər xanım sənət fədaisi kimi bu sənətin təməl daşına çevrildi. Elə buna görə də tarix onu unutmadı.

Həqiqətən də həyat belədir – bəzən bilmədiyimiz bir yerdən işıq doğur. O işıq özü parlamaqla yanaşı, ətrafını da nura boyayır. Qəmər xanım həmin işıq idi. Bəzən bir insan yaranır və varlığı, əməyi, sevgisi, cəsarəti ilə olduğu məkanın istiqamətini dəyişir, taleyini yazır. Qəmər xanım da bütöv bir balet tarixinin istiqamətini dəyişdi, taleyini uğurla yazdı.

Bu gün yenə pərdələr açılır, pərdələr bağlanır, Qəmər Almaszadə adı heç zaman səhnədən enmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan sevdiyini deyil, onunla yaşadığı ilk titrəyişi qoruyur. Sonra həmin titrəyişə əsir olur.

Hər siqaret kötüyünü sanki bir xatirə deyil, bir sübut kimi saxlayırdı. Bu an həqiqətən yaşandı, demək üçün. Çünki qorxurdu. Əgər sübutlar olmazsa, hiss də yox olacaqdı. O, bu hissi itirmək istəmirdi. Qadını yox… Hissi.

Sevgi iki insan arasında başlayan, zamanla bir-birinə bağlanaraq kök salan bir duyğudur. Amma bəzən insan qarşısındakı insana yox, onun özündə yaratdığı duyğuya aşiq olur. Kemalın Füsuna qarşı hiss etdiyi titrəyiş də belə başlamışdı. Hər ikisinin sevgi adlandırdığı bu duyğu zamanla başqa şeyə dönüşdü. Sevgi kimi görünən bir bağlılığa. İlk başda unudulmaz bir xoşbəxtlik kimi görünən hər şey zamanla acı gerçəkləri göstərən çıxılmaz yola dönüşdü. Artıq sevgi içində acını da bəsləyirdi. Bu sevgi gerçəklər qarşısında aciz qalmışdı. Hər ikisinin fərqli təbəqəyə mənsub olması, itirmək qorxusunun gətirdiyi yalanlar, baş qaldıran qısqanclıqlar bu sevgini parçalamış, göz yaşına, inada, hirsə çevirmişdi.

Kemalın sevgisi artıq obsesə çevrilmişdi. O, Füsunla yaşadıqlarını keçmişə həbs edərək orada qalmağı seçdi. İndini itirdi. Füsuna sahib çıxmaq əvəzinə onun toxunduğu əşyalara tutundu və bu hissin yox olmasını istəmədiyi üçün bir muzey yaratdı. Zaman keçdikcə Füsun dəyişsə də, Kemal bunu görmədi. Görmək istəmədi. Çünki o, Füsunu heç vaxt real insan kimi görməmişdi. Onun üçün önəmli olan sadəcə o xatirəni, duyğunu qoruyub saxlamaq idi. Qarşısındakının arzuları, duyğuları onun üçün heç zaman maraqlı olmadı. Füsunun arzuladığı isə sevilməklə yanaşı, azad olmaq idi. Kemal isə buna əngəl oldu. Bunu sonda başa düşən Füsun, kimsənin ona sahib çıxmayacağını bildiyi üçün ölümü seçdi.

Bu sevgi iki nəfərlik deyildi. Onun içində valideynlərin yarımçıq qalmış həyatları, arzuları da vardı.

Filmin sonunda səslənən bu cümlə isə hər şeyi alt-üst edir: “Hər kəs bilsin, çox xoşbəxt bir həyat yaşadım.”

Onun xoşbəxtlik adlandırdığı nə idi?

Bu cümlə həqiqətən xoşbəxtliyin etirafıdırmı? Yoxsa bir insanın öz ağrısını mənalandırmaq cəhdidir?

Kemal üçün xoşbəxtlik birlikdə qurulan həyat deyildi. Xoşbəxtlik — bir anı sonsuza qədər yaşada bilmək idi. O, gələcəyi yox, keçmişi seçdi.

Və burada sual yaranır: Sevgi həqiqətən məsum idimi?

Məncə, “Sevgi ən xoşbəxt olduğun an deyil; onu qoruyub saxladığın, arxasında dura bildiyin bir savaşdır.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Bəhruz Məmmədov,

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Naxçıvan Dövlət Universitetinin dosenti. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində enerji amili təkcə iqtisadi resurs deyil, həm də geosiyasi təsir vasitəsi, təhlükəsizlik aləti və strateji sabitliyin əsas determinantlarından biri kimi çıxış edir. Qlobal enerji bazarlarında müşahidə olunan dalğalanmalar, təchizat zəncirlərinin pozulması, regional münaqişələr və siyasi qarşıdurmalar enerji təhlükəsizliyi anlayışını daha geniş və çoxölçülü müstəviyə çıxarmışdır. Bu kontekstdə enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız resurs bolluğu ilə deyil, marşrutların şaxələndirilməsi, infrastrukturun dayanıqlılığı, siyasi etibarlılıq və çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizmləri ilə ölçülür.

Azərbaycan son onilliklərdə həyata keçirdiyi enerji strategiyası ilə bu çoxşaxəli yanaşmanın praktik modelini formalaşdırmışdır. Xəzər hövzəsinin zəngin karbohidrogen ehtiyatlarını qlobal bazarlara çıxaran infrastruktur layihələri ölkənin geosiyasi mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, regional əməkdaşlıq arxitekturasının qurulmasına da töhfə vermişdir. Bu baxımdan Cənub Qaz Dəhlizi XXI əsrin ən mühüm enerji təşəbbüslərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Layihə yalnız texniki və iqtisadi baxımdan deyil, həm də siyasi koordinasiya və strateji tərəfdaşlıq baxımından kompleks inteqrasiya modelidir.

Cənub Qaz Dəhlizi Xəzər regionundan başlayaraq Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropaya qədər uzanan çoxkomponentli boru kəməri sistemidir. Bu sistem Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə real alternativ yaratmaqla yanaşı, tranzit və istehsalçı ölkələr arasında qarşılıqlı asılılıq və əməkdaşlıq mexanizmini gücləndirir. Enerji təhlükəsizliyi nəzəriyyəsi baxımından bu model “qarşılıqlı asılılıq yolu ilə sabitlik” konsepsiyasına uyğun gəlir. Yəni tərəflər arasında iqtisadi və infrastruktur bağlılığı artdıqca, siyasi sabitlik və uzunmüddətli əməkdaşlıq ehtimalı yüksəlir.

Qlobal geosiyasi çağırışlar fonunda Cənub Qaz Dəhlizinin əhəmiyyəti daha da artır. Enerji bazarlarında tədarük risklərinin artdığı bir dövrdə alternativ marşrutların və etibarlı tərəfdaşların mövcudluğu strateji üstünlük yaradır. Azərbaycan uzunmüddətli müqavilələrə sadiqliyi, infrastruktur layihələrinin vaxtında icrası və siyasi balanslaşdırma siyasəti ilə etibarlı enerji təchizatçısı imici formalaşdırmışdır. Bu amil enerji diplomatiyasını ölkənin xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevirmişdir.

Enerji təhlükəsizliyinin müasir mərhələdə yalnız karbohidrogen resursları ilə məhdudlaşmadığı da aydın görünür. Qlobal enerji keçidi, dekarbonizasiya siyasəti və iqlim dəyişikliklərinə qarşı mübarizə bərpaolunan enerji mənbələrinin strateji əhəmiyyətini artırmışdır. Bu baxımdan Azərbaycanın təşəbbüsü ilə formalaşan Yaşıl Enerji Məşvərət platforması enerji dialoqunun yeni mərhələsini təmsil edir. Burada əsas məqsəd ənənəvi enerji infrastrukturu ilə bərpaolunan enerji layihələri arasında sinerji yaratmaq, regional enerji sistemlərinin inteqrasiyasını gücləndirmək və uzunmüddətli dayanıqlı inkişaf modelinə keçidi təmin etməkdir.

Azərbaycanın bərpaolunan enerji potensialı, xüsusilə Xəzər dənizində külək enerjisi ehtiyatları və ölkənin yüksək günəşlənmə göstəriciləri strateji üstünlük yaradır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yaşıl enerji zonası elan olunması postmünaqişə bərpa prosesi ilə enerji transformasiyasının uzlaşdırılmasının bariz nümunəsidir. Bu yanaşma enerji siyasətinin yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və ekoloji ölçülərini əhatə edir. Dayanıqlı inkişaf konsepsiyasına uyğun olaraq, enerji istehsalında karbon emissiyalarının azaldılması, innovativ texnologiyaların tətbiqi və “yaşıl maliyyə” alətlərinin cəlbi prioritet istiqamətlərə çevrilmişdir.

Strateji baxımdan ənənəvi qaz ixracı ilə yaşıl enerji təşəbbüslərinin paralel inkişafı balanslaşdırılmış enerji siyasəti modelini formalaşdırır. Təbii qaz enerji keçidi dövründə nisbətən aşağı karbonlu keçid yanacağı kimi mühüm rol oynayır və bir çox ölkələr üçün alternativsiz mənbə olaraq qalır. Eyni zamanda, bərpaolunan enerji layihələri gələcək enerji sisteminin əsasını təşkil edir. Bu iki istiqamətin sinxron inkişafı enerji təhlükəsizliyini qısamüddətli və uzunmüddətli perspektivlərdə təmin etməyə imkan verir.

Geosiyasi aspektdən yanaşdıqda, enerji layihələri regionda əməkdaşlıq platformalarının formalaşmasına və siyasi dialoqun dərinləşməsinə şərait yaradır. Enerji infrastrukturu ölkələr arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılıq yaratmaqla münaqişə risklərini azaldan mexanizm rolunu oynayır. Bakıdakı enerji dialoqu platformaları müxtəlif ölkələri, beynəlxalq maliyyə institutlarını və enerji şirkətlərini vahid müzakirə məkanında bir araya gətirərək çoxtərəfli əməkdaşlıq modelini möhkəmləndirir.

Nəticə etibarilə, Cənub Qaz Dəhlizi və Yaşıl Enerji dialoqu bir-birini tamamlayan strateji istiqamətlər kimi Azərbaycanın enerji siyasətinin əsasını təşkil edir. Bir tərəfdən, karbohidrogen resurslarının təhlükəsiz və şaxələndirilmiş marşrutlarla ixracı təmin olunur, digər tərəfdən isə qlobal enerji keçidi prosesinə uyğun institusional və texnoloji transformasiya həyata keçirilir. Bu model enerji təhlükəsizliyini yalnız təchizatın davamlılığı kimi deyil, həm də iqtisadi dayanıqlılıq, ekoloji məsuliyyət və geosiyasi sabitlik prizmasından qiymətləndirir.

Beləliklə, geosiyasi çağırışlar fonunda Azərbaycanın enerji strategiyası regional enerji arxitekturasında yeni balans yaradır və ölkəni qlobal enerji sistemində mühüm aktora çevirir. Enerji təhlükəsizliyi ilə yaşıl transformasiyanın paralel inkişafı isə XXI əsrin enerji siyasətində ən rasional və perspektivli model kimi çıxış edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Ağlının, zəkasının bütün ruhunu yazdığı əsərlərinə köçürən Yaşar Qarayevin əbədiyyətə hicrəti, bütün xalqımız, xüsusən onu şəxsən tanıyanlar, şəxsiyyəti ilə təmasda olanlar üçün nə qədər ağır olsa da, əbədi ölümsüzlük səlahiyyətinin təsdiqidir. Böyük Ağlın gücü və əbədi Ruhun məsumluğunu özündə birləşdirən Yaşarın əsərləri bundan sonra da neçə-neçə alimlər nəslinə yol göstərəcəkdir” – deyib Akademik Kamal Talıbzadə.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Yaşar Qarayev 1936-cı il martın 5-də Nuxa (Şəki) şəhərində xırda sənətkar ailəsində anadan olub. 1946-cı ildə ailəliklə Bakıya köçüblər. Burada 31 saylı şəhər orta məktəbini bitirib. ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb.

Sonra Azərbaycan SSR EA Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda baş laborant, kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, nəzəriyyə və ədəbi proses şöbəsinin müdiri, institutda direktorun elmi işlər üzrə müavini işləyib, həmin şöbəyə başçılıq etməklə yanaşı, institutun direktoru vəzifəsində çalışıb.

Ədəbi fəaliyyətə 1955-ci ildə "Lenin tərbiyəsi uğrunda" və "Azərbaycan gəncləri" qəzetlərində çıxan ilk ədəbi qeydləri ilə başlayıb. Bundan sonra müasir ədəbi prosesə, teatr tənqidinə, bədii ədəbiyyatın digər problemlərinə dair elmi-nəzəri məqalələri ilə dövri mətuatda müntəzəm çıxış edib. Məqalə və kitabları "Yaşar", "Q. Yaşar", "Y. Qarayev" imzaları ilə dərc olunub.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının rəhbəri olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi işləyib (tənqid və ədəbiyyatşünaslıq üzrə). Ali Attestasiya Komissiyasının, Azərbaycan Milli Yaradıcılıq Akademiyası rəyasət heyətinin üzvü və humanitar bölməsinin həmsədri seçilib.

Həmçinin Azərbaycanda daimi fəaliyyətdə olan Şəhriyar konqresi komitəsinin sədri, "Ədəbi proses" adlı illik elmi-tənqidi məcmuənin təşəbbüsçüsü, müəlliflərindən biri və məsul redaktoru olub. M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun hazırladığı doqquz cildlik dünya ədəbiyyatı tarixi, "Çoxmillətli Sovet ədəbiyyatı tarixi (inqilaba qədərki dövr)" və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun hazırladığı yeddicildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" monumental əsərlərin müəlliflərindən biri olub.

Respublikanın elmi və ədəbi-mədəni inkişafında fəal çalışıb, Dünya ədəbiyyatının inkişaf qanunauyğunluqları problemi üzrə əlaqələndirmə şurasının sədri, Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının sədri, Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun, Türkmənistan EA Dil və Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat Komitəsinin yanında redaksiya heyətinin, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin, Mədəniyyət Nazirliyi bədii şurasının, "Yazıçı" nəşriyyatının bədii şurasının, "Azərbaycan" və "Ulduz" jurnalı redaksiya heyətinin, "Bilik" Cəmiyyəti rəyasət heyətinin, Ensiklopediya Elmi Redaksiya Heyətinin üzvü olub.

SSRİ Yazıçılar İttifaqı rəyasət heyəti yanında tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı M.F.Axundov adına mükafat komissiyasının üzvü olub. "Füzuli Vəqfı" fondunun rəyasət heyətinin üzvü kimi fəaliyyət göstərib.

Əsərləri

- Faciə və qəhrəman

- Səhnəmiz və müasirlərimiz

- Tənqid: problemlər, portretlər

- Poeziya və nəsr

- Realizm: sənət və həqiqət

- Mirzə Fətəli Axundov

- Poeziyanın kamilliyi

- Ədəbi üfüqlər

- İlyas Əfəndiyev

- Meyar-şəxsiyyətdir

- Xan bülbülün nağılı

- Tarix: yaxından və uzaqdan

- Şərqin dahisi

Filmoqrafiya

1. Geriyə baxmağa dəyər

2. Sən həmişə bizimləsən

3. Cavad Heyət varlığı

4. Üç zirvənin fatehi

ArturŞopenhayerdeyirdiki, oadamistedadlıdırki, qoyulanməsələnihamıdantezhəlledir, oadamdahidirki, yeniməsələninqoyuluşuilkdəfə onunağlınagəlir. Buradaprobleminqoyuluşuilə onunhəlliarasındakı intellektnisbətidəqiqifadə edilmişdir. Yaşarmüəllimdə problemə ənmükəmməl şərhvə həllverməklə bərabər, yeniproblemqoymağındamahirustası idi.

 Yalnızbədiimətnə yox, ümumiyyətlə, varlığaonunfərqlibaxışı vardır. Hərdənadamaelə gəlirdiki, varlıqhamıdanfərqliolaraqYaşarQarayevingözündə olduğundanfərqlibir ölçüdə, fərqlibiçimdə, fərqlirəngdə cilvələnir. O, ənadibirhadisənitamamilə qeyri-adirakursdandəyərləndirməyi, ondan ümumiləşmiş bitkinnəticə, düstur çıxarmağı ilə hərdəfə heyrətləndirməyibacarırıdı.

İşıqlı alimin ömrüqnün son günləri barədə Filologiya elmləri doktoru Sərxan Xavəri belə yazır:

2000-ci ilin əvvəllərində Yaşar müəllim infarkt keçirdi. "Qasırğa məni yaman yaxaladı. Yıxılsam, aparacaqdı. Ayağım üstə möhkəm dayandım, çiynimdən sürüşüb aşdı..." Onda hələ nə özünün, nə də başqalarının ağlına da gəlmirdi ki, bəla sürüşüb keçməyib. O, bir daha tam bərpa oluna bilmədi. Onun da əzabkeş sələfi Sabir kimi öncə ürəyi, az sonra isə qara ciyəri...

Əsərlərinin birində Yaşar müəllim Sabiri "qeyrətin ağrısına, namus yanğısına timsal" adlandırmışdı. Onu da acı tale yoldaşı Sabir kimi, ümummilli dərd Qarabağla bağlı "qeyrətin ağrısı, namus yanğısı" için-için ovmuşdu.

2002-ci ilin avqustu. Daxili İşlər Nazirliyinin Hospitalında Yaşar müəllim ölüm yatağında son günlərini yaşayır. Başının üstündə yaxın ailə üzvləri ilə bərabər, yetişdirmələri Hüseyn İsmayılov, Seyfəddin Rzasoy, Ağaverdi Xəlil və başqaları...

Yaşar müəllim yatağının başı tərəfindəki stolun üstündə əlyazmanı bizə göstərib dedi:

-Sonuncu kitabımdır: "Min ilin sonu". Mümkün olsa, onu kitablaşdırarsınız.

Sonra ağır-ağır əlavə etdi:

-Təsəvvür edin ki, dünyada hər hansısa bir bitki növünü yox etmək istəyirlər. Hər yerdə onun kökünü kəsir, toxumlarını məhv edirlər. Belə bir vəziyyətdə həmin bitkinin yalnız bircə toxumunu gizlətmək, qoruyub saxlamaq mümkün olsa, yenidən o bitki əvvəlcə kiçik bir ərazidə, daha sonra bir ölkədə, daha sonra bir qitədə, daha sonra bütün planetdə yayıla bilər.

Sonra əlavə etdi:

-Əgər siz məndən sonra elmi, halallığı, saflığı, mənəvi dəyərləri, ədaləti yalnız Ədəbiyyat İnstitutunda qoruyub saxlaya bilsəniz, onda bu dəyərlər zamanla Ədəbiyyat İnstitutundan Akademiyaya, Akademiyadan bütün ölkəyə yayıla bilər. Bu, Ustadın bizə son vəsiyyəti idi.

2002-ci il avqust ayının 25-də Yaşar Qarayev gözlərini dünyaya əbədi olaraq yumdu. Yaşar Qarayevin sağlığında üzünü görmədiyi sonuncu kitabı "Min ilin sonu" onun qırx mərasimində artıq çapdan çıxmışdı. "Fiziki mənada son nəfəsi və səsinin ritmi, ahəngi bu kitaba hopdu. Ömrün qürubu da elmdə yeni fikir və mülahizələrin doğuluşuna ünvanlandı, son anadək ona sədaqətlə xidmətə həsr edildi". Bu, həmin kitaba yazılan son sözün ilk cümlələrindəndir...

Yaşar Qarayevin ölümü Vsevold Meyerxoldun ifadələri ilə desək, həm də "istehsalatın radiasiyalı sahələrindən birində əməyin mühafizəsi qaydalarının kobudcasına pozulması" demək idi... 

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

-Bu gün Ad gününüzdür. Necə qeyd edəcəksiniz?

-Mən ad günlərimi təmtəraqlı qeyd etmək istəmirəm. Düzü qorxuram. Bunu ilk dəfədir deyirəm: 48 yaşımda özümü təzədən dünyaya gəlmiş kimi hiss etdim. Ondan sonra itkim oldu-qardaşım dünyadan getdi. Ondan sonra belə təmtəraqdan qorxuram. Eləcə öz adıma bir qazan xörək bişirəcəm, vəssalam.

Xalq artisti Səidə Quliyeva illər öncə müsahibələrindən birində ad gününün necə keşirəcəyi barədə sualal belə cavab vermişdi. Bu gün onun növbəti ad günüdür – 69-u tamam olur. Və biz artıq bilirik, o ad gününün necə keçirəcək.

Səidə Quliyeva 5 mart 1957-ci ildə Bakıda anadan olub. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "dram və kino aktyoru" fakültəsini bitirib. Həmin ildən təyinatla Akademik Milli Dram Teatrında fəaliyyətə başlayıb. Böyük səhnədə debütü 1979-cu ildə rejissor Ə. Quliyevin hazırladığı Vilyam Şekspirin "Heç nədən hay-küy" komediyasında Hero rolu olub. Bundan sonra, aktrisa teatrda müxtəlif rejissorların səhnə quruluşlarında maraqlı obrazlar yaradıb.

S. Quliyeva Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsində İlyas Əfəndiyevin "Xurşidbanu Natəvan" tarixi dramında Bəyim, Ş. Qurbanovun "Sənsiz" dramında Sevinc, Maksim Qorkinin "Həyatın dibində" əsərində Nastya, Əli Əmirlinin "Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular"ında Qaraqoyunlu ana, Elçinin "Ah Paris! Paris!" komediyasında Firəngiz, Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam" pyesində Həcər xanım kimi müxtəlif janrlı obrazlar qalereyası yaradıb.

Səidə Quliyeva respublikanın Əməkdar Artisti, Xalq artisti fəxri adına, 5 dəfə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 10 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Afaqın məhəbbəti

- Bəyaz həyat

- Bizi bağışlayın

- Azarkeş

- Cəza

- Dəvətnamə

- Fədakar

- Atayevlər ailəsi

- Haray

Xalq Artisti, aktrisa Səidə Quliyeva müsahibələrində həm də çəkiliş maraqlarına, sənət prioritetlərinə toxunub.  

-Hazırda filmə çəkilirsiniz?

-Düzü heç dəvət də almamışam. Eyhamlar olub. Yəqin bu günlərdə təklif alaram. Mən də baxacam, seçəcəm.

-Nəyə görə seçirsiniz, bir şərtiniz olurmu?

-Əlbəttə. İlk növbədə tərəf müqabili və qonorar məni qane etməlidi.

-Teatrda nə oynayırsınız hazırda?

- Akademik Milli Dram Teatrının “Qatil”, “Xanuma”, “Anamın kitabı” kimi tamaşalarında oynayıram.

-Qəhrəmanlarınızın ifadələri dillərə düşüb. Məsələn, “Fransız” filmindəki qəhrəmanınızın dediyi “Neynəsün daaay” ifadəsi kimi. Obrazlarınıza maraqlı, yaddaqalan reaksiyalar olubmu?

-Olur, əlbəttə. Çox sevinirəm ki, mənim oynadığım obrazlardan sitatlar gətirirlər. Yəni, iş uğurlu alınıb, tamaşaçının yaddaşındayam və gündəmdəyəm. Qaldı sualınıza, “Bala, başa bəla” teletamaşası gedirdi. Küçədə getdiyim yerdə hiss elədim ki, arxadan gələn adam sözümü təqlid edir: “Niyə? Nöşün?” döndüm gördüm ki, balaca uşaqdı. Amma məni elə güclü təqlid edir... yaxınlaşdılar, tanış oldum o uşaqla. Bəzən də tamaşaçılarla görüşəndə xatırladırlar sözlərimi...

-Rejissorlarda narazı olduğunuz məqamlar varmı?

-Yox, niyə narazı olum ki? Ramiz Həsənoğlunun adını sənət səhifəmə qızıl hərflərlə yazmışam. Məhərrəm Bədirzadə, Bəhram Osmanov, Mərahim Fərzəlibəyov, Mehriban Ələkbərzadə, Ələkbər Kazımovski, Oruc İzzətoğlu, Firudin Məhərrəmli ilə işləmişəm.

Gənc və zövqlü rejissor var Mikayıl Mikayılov... Bu insanlarla mütəmadi işləmişəm və onların adını mütləq çəkməliyəm. Mən çox böyük məktəb görmüşəm. Adil İsgəndərovun tələbəsi olmuşam. Əvvəllər Mehdi Məmmədovla işləmişəm. Tərəf müqabillərim gözəl aktyorlar olub.

Onlardan öyrənə-öyrənə bu səviyyəyə gəlib çatmışam. Gənclərdən də çox şey öyrənirəm. Burada ayıb bir şey yoxdur. Məsələn, mən texnikada –kompüter, telefon kimi cihazlarda-çox zəifəm. Amma maşın sürürəm. Vaxtım olsa onları da öyrənəcəm…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)