Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1950-ci illərdə doktor Kurt Rixter Harvard universitetində  bir təcrübə aparır. O, siçovulları suya salır və onların nə qədər yaşaya biləcəyini müşahidə edir. Qeyd edək ki, siçovullar orta hesabla 15 dəqiqə su üzərində qala bilirlər.

Tədqiqatçılar siçovulları 15 dəqiqələri bitməzdən bir neçə saniyə əvvəl sudan çıxardılar. Onları bir qədər dincəldir və sonra yenidən suya salırlar. Onlar hesab edirdilər ki, siçovullar birinci dəfə həyatda qalma uğrunda mübarizədə çox güc sərf etdiklərindən, ikinci dəfə tez təslim olacaqlar. Amma bunun əksinə olaraq, siçovullar düz 60 saat suda çabalayaraq, sağ qala bilirlər.

Bu təcrübə onu göstərdi ki, siçovullar son anda onları hovuzdan çıxarılaraq xilas olacaqlarına inanırdılar.  Buna görə də həyatda qalmaq və ölümlə mübarizə üçün bədənlərini əvvəllər qeyri-mümkün görünən şeyi etməyə məcbur edərək, son damla enerjilərini sərf edirlər.

Bu eksperiment həm də insanlara ümidin əsas hərəkətverici qüvvə olduğunu göstərdi. Çətinliklərlə üzləşmək, heç vaxt təslim olmamaq və ya geri çəkilməmək üçün insanlara güc verən ümiddir. Əgər siçovul bunu bacarırsa, insan da bacarar. 

Unutmaq lazım deyil ki, uğur çox vaxt ən ağıllı və istedadlı insanlara deyil, məqsədlərinə çata biləcəklərinə inananlara gəlir!

"İnsan təslim olmayana qədər, taleyindən güclüdür!" demişdi Erix Mariya Remark. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)                                                                      

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Tariximizin ağ ləkələri yavaş-yavaş yox edilir, həqiqətlər gəlib bizə çatır. 1918-1920-ci illərdə Qarabağ dağlıq yaylasında, indiki Laçın rayonu ərazisində erməni quldur dəstələrinə qarşı azəri türklərinin apardığı müharibədə, tarixə “Qara göl” döyüşləri kimi düşmüş bu azadlıq mücadiləsində öz qəhrəmanlığı ilə ad-san qazanmış xalq qəhrəmanlarından biri də Cağazurlu Ağaməmməddir (Ağamməd).

Qara göl döyüşləri əslində XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşmış Azərbaycan milli burjuaziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biri, öz xalqı qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Ağamusa Nağıyev, xan qızı Natəvan kimi öz halal zəhmətilə qazandıqları var-dövləti xalqın yolunda sərf edən və onlarla bir sırada dayanan Sultan bəyin bilavasitə rəhbərliyi, təşkilatçılığı və maddi dəstəyi ilə aparılan partizan müharibəsi idi. Bu müharibədə Sultan bəylə yanaşı onun ən yaxın silahdaşları – Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar, Cağazurlu Ağamməd, Bayandurlu Gülüm, Malıbəyli Zaman və digərləri də xalqımızın azadlıq mücadiləsi tarixinə əsl xalq qəhrəmanları kimi düşmüş, adları qan yaddaşımıza həkk olunmuş, nəinki Azərbaycan xalqının, bütün türk dünyasının qürur duyduğu, fəxr etdiyi şəxsiyyətlərdir.

Çətin dağ şəraitində, keçilməz dərə və aşırımlarda aparılan döyüş əməliyyatları ancaq bu ərazini dəqiq tanıyan, eyni zamanda qorxmaz, igid, doğma torpağın təəssübünü, xalqının, elinin namusunu canından əziz tutan qeyrətli oğullar sayəsində uğurla başa çatdı. Bu döyüşlərdə Cağazurlu Ağammədin göstərdiyi igidliklər, şücaətlər sonralar artıq əfsanələr səviyyəsinə qədər yüksəldi.

Ağaməmməd İmamqulu oğlu Quliyev 1873-cü ildə indiki Laçın rayonunun Cağazur kəndində anadan olmuşdu. Hələ yeniyetməlik və gənc yaşlarından mahir ovçuluğu, qoçaqlığı, qorxmazlığı ilə həmyaşıdlarından fərqlənən Ağaməmməd erməni quldur dəstələri Qarabağa soxulmaq istərkən bir an belə tərəddüd etmədən doğma torpaqların müdafiəsinə qalxmışdı. Onun adı xalq arasında o qədər danışılıb ki, sonradan xalq dilində qısalaraq Ağamməd şəklində tələffüz edilib.

Ağamməd iri, cüssəli bədən quruluşuna, ağır çəkiyə malik olmasına baxmayaraq görünməmiş dərəcədə cəld, qoçaq, yorulmaq bilməyən bir igid olub. Ağammədi hər at götürməzmiş. Hər hansı mənzilə gedərkən Ağamməd ən azı üç at dəyişməli olarmış. Erməni quldur dəstələrinə qarşı müharibədə göstərdiyi igidliklər sayəsində ən ağır döyüşlərdən, mühasirələrdən ağlagəlməz dərəcədə qalib çıxan Ağamməd və onun ən yaxın silahdaşları Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar haqqında sadə xalq kütlələri arasında əfsanə yaranmışdı ki, bəs guya Ağammədin, Seyid Həmidin və Ağaların əyinlərində dəmir libasları və ya Quran ayələri yazılmış geyimləri olduğundan onlara güllə təsir etmir.

Sultan bəydən külli miqdarda silah-sursat və maddi dəstək alan Ağamməd Cağazur kəndinin Gorus istiqamətində, sonralar yerli əhalinin Qarovultəpə adlandırdıqları məntəqədə, Mərkəzdə, Kömür quyusu adlanan yüksəklikdə gözətçi postları yaratmış, indiki Ermənistanın Goruş rayonunun Tex, Gornidzor, Xindzoresk, Daşkənd kəndləri istiqamətində Cağazur kəndinə doğru bütün erməni hücumlarının qarşısını özünün təşkil etdiyi hərbi dəstələrlə almışdı.

Çünki Ağamməd də, Seyid Həmid də, Ağalar da yaxşı bilirdilər ki, Cağazur kəndinin ərazisi nisbətən düzəngah olduğundan ermənilər məhz buradan cəbhəni yarıb Malıbəy, Qarıqışlaq, Zeyvə kəndlərindən keçməklə irəliləyə bilərlər. Cəmi bir dəfə Ağamməd Qarabağa – Xosrov bəy Sultanovla görüşə gedərkən ermənilər onun kənddə olmamasından istifadə edib Cağazur kəndinə soxulmuş və kəndi yandırmışdılar. Lakin Ağamməd kəndə qayıdan kimi öz dəstəsi ilə hücuma keçərək erməniləri qovub Gorusa qədər bütün kəndlərdən çıxarmış, həmin kəndləri yandırmış xeyli sayda erməni yağılarını məhv etmişdi. Ona görə də Sultan bəy bir təşkilatçı və rəhbər kimi Cağazur kəndinin əhəmiyyətli mövqeyinə görə buranı daim diqqətdə saxlamış, Ağammədlə tez-tez, demək olar ki, günaşırı görüşmüş, döyüş əməliyyatlarını müzakirə etmişdi. Sultan bəy istər döyüş bölgələrində, istərsə başqa rəsmi məclislərdə həmişə “Mən Ağammədə özüm qədər inanır, özüm qədər etibar edirəm” deyərmiş.

Cağazurlu Ağammədin şəxsi igidliyi Köhnə Gorus kəndinin şimalında, Qazi gölünün sahilində erməni quldur dəstələri ilə gedən döyüşdə daha bariz şəkildə özünü göstərmişdi. Burada ermənilər Gorus dərəsinə xeyli canlı qüvvə, silah-sursat toplayaraq, Minkənd istiqamətində irəliləmək məqsədilə hücuma keçmişdilər. Lakin Ağamməd özünün ən yaxın silahdaşları – Cağazur kəndindən mahir atıcı Mahmudu, Məmmədi, Məhini, Hacılarlı Ağaları keçidlərdə yerləşdirmiş, eyni zamanda Malıbəy, Hoçaz, Hacılar, Sadınlar, Əhmədli, Minkənd kəndlərindən əli silah tutan bütün əhalini Bayandur dərəsinə və Qurban bulağına toplamış, Seyid Həmid süvari dəstəsi ilə ehtiyatda dayanmış və onlar birlikdə ermənilərin hücumunu gözləmişdilər. Ermənilər hərəkət etməyə başlayarkən gözləmədikləri halda Ağammədin mühasirəsinə düşürlər. Ağamməd şəxsən özü xüsusi təlim görmüş 30 nəfər yağını zərərsizləşdirir, 10 nəfərini isə əsir götürür və təpədən dırnağa qədər silahlanmış ermənilərin ən güclü hesab etdikləri terrorçu birləşməsini darmadağın edir. Qazi gölü döyüşü Qara göl döyüşlərində dönüş nöqtəsi olur. Bundan sonra bütün döyüş əməliyyatları indiki Ermənistanın Gorus və Sisyan rayonlarının ərazisinə keçir.

Ağamməd Zabux dərəsində Andronikin böyük silahlı birləşməsinin darmadağın edilməsində də xüsusi rol oynamışdı. Məlum olduğu kimi, türk düşməni Andronik hiylə ilə Zabux və Abdallar dərələrindən keçməklə Şuşaya, oradan Qarabağa soxularaq Qarabağın aran hissəsini ələ keçirməyi planlaşdırmışdı. Lakin Sultan bəyin müdrikliyi və uşaqgörənliyi sayəsində Andronikin terrorçu quldur dəstəsinin özü Zabux dərəsində tələyə salınaraq məhv edildi. Həmin əməliyyatlarda əsas və həlledici döyüşlərə Ağamməd rəhbərlik etmişdi.

 Cağazurlu Ağamməd öz silahdaşları – həmkəndliləri Mahmud, Məhi, Məmməd, İsgəndər, Cəbrayıl, Kərəm, Qəhrəman, Qara Hüseyn, Pənah Heydərov, Həsi, Qaraş, Baloğlan, Cavad, Malıbəyli Zaman, eyni zamanda Hacılarlı Ağalar və Seyid Həmidlə birlikdə erməni terrorçu dəstələrinə qarşı diz qatlamadan, gecə-gündüz silahdan ayrılmadan mübarizə aparmışdır. Cağazurlu Ağamməd doğma torpaqlarını düşməndən qorumaqla yanaşı, Zəngəzurun türklər yaşayan kəndlərindən dinc əhalinin qətliamlarının qarşısını almış, minlərlə azəri türklərini erməni terrorçularından xilas etmişdi. Cağazurlu Ağamməd adı ermənilər arasında o qədər ciddi xof yaratmışdı ki, Daşnaksütyun partiyası Ağammədin başı üçün xüsusi pul mükafatı ayırmışdı. Lakin onların bütün ciddi-cəhdlərinə baxmayaraq nəinki Ağammədi ələ keçirmək və öldürmək niyyətlərinə nail ola bildilər, əksinə Cağazurlu Ağamməd öz silahdaşları ilə birlikdə ermənilərin indiki Laçına, bütün Qarabağa uzanan qara əllərini qırdılar, onlara bu ərazidə elə bir zərbə vurdular ki, uzun illər, Sovet imperiyası dağılana qədər gözlərini götürüb Qarabağa tərəf baxa bilmədilər.

Tarixi reallıq bundan ibarətdir ki, məşhur Sultan bəy, onun silahdaşları – Seyid Həmid, Cağazurlu Ağamməd, Hacılarlı Ağalar, Bayandurlu Gülüm və onların digər silahdaşları ermənilərin türklərsiz Qafqaz, dənizdən dənizə Böyük Ermənistan dövləti yaratmaq ideyasını heç kəsdən əlavə kömək almadan, öz gücləri, öz igidlikləri, cəsarətləri, doğma torpaqlarını öz canlarından əziz tutmaları, namus və qeyrətləri hesabına pozmuşdular. Böyük türk sərkərdəsi Nuru paşanın Bakıda, Qubada, Şirvanda, aran Qarabağda azadlıq yürüşlərini onlar Qarabağın dağlıq hissəsində həyata keçirmişdilər.

Nuru paşanın hərbi dəstələri indiki Laçın rayonu ərazisinə gələrkən Cağazurlu Ağamməd, Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar türk əsgərləri ilə birlikdə Qarabağın dağlıq hissəsinin ermənilərdən təmizlənməsində yaxından iştirak etmişlər. Cağazurlu Ağamməd türk əsgərlərinin əlavə ərzaqla təmin edilməsində böyük işlər görmüşdür.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ermənilər bir çox azadlıq mücahidləri kimi Cağazurlu Ağammədi də həbs etdirmək, ondan qisas almaq üçün dəridən-qabıqdan çıxırdılar. Onlar Moskvaya Cağazurlu Ağammədin başkəsən, quldur, qaniçən olması, günahsız dinc erməni əhalisini kütləvi şəkildə qətlə yetirməsi haqda ardı-arası kəsilmədən şikayətlər edirlər. Nəhayət onlar 1930-cu ildə öz məqsədlərinə qismən nail olurlar. Ağamməd həbs edilərək Şuşa türməsinə aparılır. Həbs edildikdən sonra Moskvadan onun Şuşa həbsxanasında güllələnməsi haqda rəsmi qərar gəlir. Lakin Şuşa həbsxanasının rəisi igidliyinə, qoçaqlığına görə Ağammədin həbsxananın həyətində, erməni dustaqların və erməni milislərinin gözü qarşısında deyil, türmədən kənarda, Topxana meşəsində güllələnməsi barədə göstəriş verir. Deyilənə görə, indiyə qədər də mübhəm qalan səbəblərdən Ağamməd oradan qaçır və kəndə gəlir, ertəsi gün kəndi bir yolluq tərk edir. Onun sonrakı taleyi barədə heç bir məlumat yoxdur. Ağammədin dörd övladı – bir oğlu və üç qızı olmuşdur. Onun adını daşıyan nəvəsi Ağamməd hal-hazırda Bakıda məskunlaşmışdır. O, da babası kimi 1988-1992-ci illərdə erməni işğalçılarına qarşı müharibədə iştirak etmişdir.

Qədirbilən Laçın camaatı, bütün Qarabağ eli xalqımızın qəhrəman oğlu, azadlıq mücahidi Cağazurlu Ağammədi bu gün də qürur və fəxrlə yad edir, onun əziz xatirəsini savaş tariximizin ən müqəddəs əmanəti kimi qoruyub saxlayırlar.

(Nizami İsmayılSəfəvinin məqaləsindən istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Ötən günlərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında keçirilən rəyasət heyətinin iclasından yayılan bir neçə görüntü sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə mövzusuna çevrildi. Kadrlarda iclas zalında əyləşmiş bəzi alimlərin gözlərini yumduğu anlar paylaşılaraq məsxərə obyektinə çevrildi. Bir anlıq kadr uzun illərin zəhmətini kölgədə qoymaq üçün kifayət etdi.

Amma sual yaranır: həmin görüntünü çəkən və paylaşan insanlar heç düşünürmü ki, o zalda əyləşən şəxslər təsadüfi insanlar deyil? Onların hər biri onilliklər boyu elmi araşdırmalar aparmış, gecələrini kitablar, laboratoriyalar, arxivlər arasında keçirmiş insanlardır. Alimlik dərəcəsi sosial şəbəkədə status yazmaqla deyil, ömrün böyük hissəsini elmə həsr etməklə qazanilir.

Bir insanın iclas zamanı bir neçə saniyə gözünü yumması doğrudanmı cəmiyyət üçün faciədir? Yorğunluq insanidir. Saatlarla davam edən müzakirələrdə diqqətin bir anlıq yayınması təbiidir. Həmin anı lentə alıb paylaşmaq əvəzinə iclasın bütövlüyünə baxmaq daha ədalətli olmazdımı? Bəlkə də həmin alim iclasın əvvəlindən sonuna qədər müzakirələri diqqətlə izləyib, qərarların formalaşmasında iştirak edib.

Təəssüf doğuran məqam başqa yerdedir: elmə münasibətdə yaranan  yanaşmadadır. Bu gün kitab oxumayan, elmi müzakirələrin ağırlığını anlamayan,  zəhmətin nə demək olduğunu bilməyən insanlar alimləri məsxərəyə qoymaqda özlərini haqlı hesab edirlər.  Alimi kiçiltmək asandır. Çətin olan onun çatdığı zirvəyə doğru bir addım belə ata bilməkdir. Bir elmi məqalə yazmağın, bir monoqrafiya ərsəyə gətirməyin, illərlə tədqiqat aparmağın nə demək olduğunu anlayan insan heç vaxt bir kadr üzərindən hökm verməz.

Və burada ən düşündürücü məqam odur ki, həmin görüntünü çəkib yaymağa çalışan şəxs özü də jurnalist kimi təqdim olunur. Əgər doğrudan da jurnalistdirsə, onda bir sual ünvanlamaq yerinə düşər: Ey jurnalist, sən jurnalist etikasının ən sadə prinsipini bilirdinmi? Kiminsə razılığı olmadan onu gizlicə çəkib ictimai məsxərəyə çevirməyin peşə davranışı ilə uzlaşmadığını anlayırdınmı, yoxsa bilmirdin?

Çünki jurnalistikanın məqsədi insanı alçaltmaq deyil, həqiqəti göstərməkdir. Peşə etikası sensasiya yaratmaq naminə insan ləyaqətini hədəfə almağa icazə vermir. Əgər bir neçə saniyəlik görüntü üzərindən alimlər mühakimə olunursa, onda eyni meyarla jurnalistin də peşə məsuliyyəti müzakirə olunmalıdır.

Bəlkə problem alimlərin gözünü yummağında deyil. Bəlkə problem cəmiyyətin elmin qarşısında gözünü yummağa başlamasındadır.

Çünki elmə hörmət azaldıqca, məsxərə artır. Elm adamı deyil, elmə münasibət yorulur. Mənə gəldikdə isə, konfranslarda bəzən gözümü yumuram, hətta yuxuya dalıram. Yaxşı da edirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tarixi çox vaxt kişilər yazıb. Amma qadınlar onun kölgəsində dayanıb, səsləri ilə, yaradıcılıqları ilə, hətta barmaqları qırılsa da, ruhları ilə tarixə meydan oxuyublar. Tarixdə qadın olmaq… bu, yalnız var olmaq deyil. Bu, hər gün ölümün, zülmün, təhqirin və qorxunun içindən keçmək, amma hər gecə yenidən doğulmaq və öz ruhunu qorumaq deməkdir.

Xədicə Qayıbova: musiqi ilə üsyan

Xədicə Qayıbova yalnız Azərbaycan musiqisinin deyil, qadın müqavimətinin də simvoludur. Repressiya dövründə onun barmaqları qırılmış, səsi susdurulmuş, amma ruhu öz akordu ilə üsyan etmişdi. “Vətən Xainlərinin Arvadları” tamaşasında tanış olduğum o qadın, hər notunda yalnız musiqi deyil, həyat eşqi, qadınlıq və müqaviməti üfürürdü. Hər akord millətin ruhunu yaşadırdı. Xədicə yalnız musiqi ilə deyil, barmaqları qırılsa da, həyat eşqini qoruyaraq tarixə yazıldı.

"Mən qadınam… bəli, qadın. Amma bu yalnız zəiflik deyil. Mənim barmaqlarım qırıla bilər, amma notlarım qırıla bilməz. Onlar mənim musiqimi susdura bilməz. Hər bir akord, hər bir melodiya… bu xalqın ruhunu daşıyır. Mən yalnız musiqi deyiləm — mən müqavimət, mən həyat eşqi, mən qadınlığın səsiyəm."

Şükriyyə Cavad: sürgün və sədaqət

Şükriyyə Cavad sürgün gecələrində danışırdı:

"Mənim Cavadım, ömür gün yoldaşım… dözəcəyəm, hər gün dözəcəyəm və küllərimdən doğulacağam. Nə olursa olsun, mən onlara boyun əyməyəcəm. Sənin adına xain dedizdirməyəcəm."

O, tualetin sidiyi ilə özünü qoruyurdu, amma ruhunu heç bir zorakılıq sarsıda bilmirdi. Onun fəryadı belə idi:

"Məndən iyrənirsiz, amma əsas odur ki, insan özü özündən iyrənməsin."

Şükriyyə yalnız sevgi ilə yaşamadı; o, sürgün və repressiyanın bütün dəhşətinə qarşı müqavimət göstərdi, sədaqət və dözüm nümunəsi oldu.

Dilbər Axundzadə: sevgi ilə havalanmaq

Dilbər Axundzadə isə sevgi ilə havalanmışdı. Hər gecə Mikayıl Müşfiqin şeirləri ilə yatır, ruhunu onun sözlərinə bağlayırdı:

"Hardasan ay Müşfiq? Onlar məni çox incidirlər, sən mənə qıymazkən onlar mənə zülm verirlər. Onlara de ki, mənə toxunmasınlar, onlar məni yaman günə qoydular."

Fiziki gücü yox idi, amma ruhunu heç kim əymədi. Ölüm onun bədənini aldı, amma sevgi və şeirlər onun qanadları oldu. Repressiya dövründə onun yalnız bədəni deyil, ruhu da sınmağa çalışıldı, amma o öz səsini qorudu.

Ümmügülsüm Sadıqzadə: millətin istiqlalı və qadın müqaviməti

Ümmügülsüm Sadıqzadə isə səsini heç vaxt itirmədi. Hər sözü, hər hecası millətin istiqlalı və qadın müqaviməti ilə titrəyirdi. Həbsxana, sürgün, təcrid yalnız bədəni əzdilər, ruhunu yox. O, yalnız ədəbiyyatla deyil, həm də millətin ruhuna xidmət edən qadın səsi ilə tarixdə yaşadı.

Repressiya dövrünün ağırlığı

1920-1940-cı illər Sovet Azərbaycanda repressiya dövrü idi. Həbs, sürgün, işgəncə və təqiblər hər sahədə qadınların həyatını zəhərləmişdi. Yalnız siyasi fəaliyyətlə məşğul olanlar deyil, sənətkarlar, müəllimlər, şairlər, yazarlar və onların ailələri də bu zülmdən paylarını alırdılar. Hər qadın — Xədicə, Şükriyyə, Dilbər, Ümmügülsüm — öz yaradıcı və daxili dünyasını qoruyaraq bu dəhşəti aşmağa çalışırdı.

Susdurulmayan səslər

Bu qadınların hər biri fərqli yollarla, amma eyni məqsədlə: özünü, sevgisini və ləyaqətini qorumaq. Onları öldürdülər, sürgün etdilər, susdurmağa çalışdılar… Amma onlar ölmədilər. Hər qadın — Xədicə, Şükriyyə, Dilbər, Ümmügülsüm — öz acısı, üsyanı və sevgi bağları ilə tarixin qaranlıq səhifələrində işıq saçdı.

Xədicənin musiqisi, Şükriyyənin sədaqəti, Dilbərin sevgisi, Ümmügülsümün səsi… hamısı bir nəfəsdə oxucuya deyir:

"Qadın susdurula bilməz. Qadın dözər, üsyan edər, sevər və tarixdə yaşayacaq."

Tarix kişi tərəfindən yazılsa da, qadınlar onu əsas hekayəyə çevirdi. Onlar yalnız yaşamadılar. Onlar tarixi yazdılar — qadın kimi, qadın ruhu ilə, susdurulmayan səslərlə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Ədəbi söhbətlərimə ara verib, qərara gəldim ki, bu gün sizlərin qarşısına “Bir şair, bir şeir” rubrikası ilə çıxım. Xoş mütaliələr.

Torpağa qarışan yağışlar kimi,

Süzülüb taleyin bağrına düşdüm.

Mən elə bir vaxtda doğulmuşam ki,

Elə bil dünyanın axırına düşdüm.

Boşalıb, dolanda qara buludlar,

Buludlar könlümdən ilham alırlar.

Bir yanım xəzandan sonra bahardı,

Qəlbimin bu qışa ümidi vardı.

Bu qışın yerini kim aldı, Allah?

Hələ ağ dənələr səpələnməmiş,

Bu qışdan başıma qar ələnməmiş

Günəşim bir anda qaraldı, Allah..

Baş aça bilmədim bu gethagəldən,

Üzümə gülürdü yol qovaqları.

Qismətim beləymiş demə əzəldən,

Mən ötüb keçmədim qaranlıqları.

Yenə bir sabahdan yazıram sənə,

Göy qədər uzaqdan yazıram sənə.

Kağıza töküldü bağrımın qanı,

Hanı gəncliyimin ilk həyəcanı.

Məni də almamış əcəl dünyadan,

Qızımın saçına sığal çəkərdim.

Mən çıxıb gedəndə

məzarım üstə

Ağlayan qadının əlini öpərdim.

Torpağa qarışdım yağışlar kimi,

Həyatla savaşdım, qırğına düşdüm.

Mən elə bir yerdə doğulmuşam ki,

Dünyanın sonuncu cığırına düşdüm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

1991-ci il… Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb, ən sarsıntılı dövrlərindən biri. Köhnə sistem dağılır, yeni dövlətçilik formalaşır, cəmiyyət isə dərin sosial çətinliklərlə üz-üzə qalır. Məhz belə bir zamanda ekranlara çıxan Pəncərə filmi təkcə bir hadisəni yox, bütöv bir dövrün ağrısını göstərirdi.

Filmin rejissorları Həsən Əbluc və Ənvər Əbluc cəmiyyətin ən həssas nöqtəsinə toxunmuşdular — internat məktəblərində baş verən zorakılıqlar və himayəsiz uşaqların taleyi.

Mövzu və sosial reallıq

“Pəncərə”nin süjeti internat məktəbində yaşayan uşaqların həyatına fokuslanır. Burada zorakılıq təkcə fiziki deyil, həm də psixoloji təzyiq formasında təqdim olunur. Güclünün zəifi əzməsi, qorxu mühiti, susdurulmuş etiraz və biganə sistem — film bu qapalı mühitin iç üzünü açır.

Internat divarları zahirən qoruma funksiyası daşıyır. Lakin film göstərir ki, bu divarlar bəzən uşaqları qorumaq əvəzinə onları cəmiyyətdən təcrid edən səssiz həbsxanaya çevrilir. Burada uşaqlıq vaxtından əvvəl böyüyür, məsumluq isə qorxu ilə əvəz olunur.

Pəncərə – simvol və ümid

Filmin adı təsadüfi seçilməyib. Pəncərə azadlığa baxışdır. Çölə açılan işıq zolağıdır. Amma həmin işığa çatmaq mümkün olmur.

Uşaqlar pəncərədən baxırlar — amma baxmaqla yaşamaq eyni deyil. O pəncərə həm ümiddir, həm də əlçatmazlıq. Həm çıxış yoludur, həm də acı reallığın xatırladıcısı.

Bu simvol film boyu dərin məna qazanır: cəmiyyət uşaqlara baxırmı, yoxsa sadəcə onların baxmasına imkan verir?

Rejissor baxışı və kino dili

Həsən və Ənvər Əbluc emosional şişirtmədən qaçaraq sakit, lakin təsirli kino dili qurublar. Film yüksək pafosdan uzaqdır. Burada dramatizm qışqırıqla yox, sükutla verilir.

Uzun pauzalar, baxışların dili, minimal məkan və ağır atmosfer tamaşaçını hadisələrin içərisinə çəkir. Zorakılıq açıq səhnələrlə deyil, hiss etdirilərək göstərilir. Bu isə ekran əsərinin psixoloji təsirini daha da artırır.

Dövrün aynası

1991-ci ilin sosial reallığı filmə açıq şəkildə sirayət edir. Dövlət institutlarının zəiflədiyi, sosial nəzarətin pozulduğu bir zamanda ən çox zərər görən təbəqə uşaqlar olur. “Pəncərə” bu reallığı sənət dili ilə təqdim edir.

Film konkret bir internatın hekayəsi kimi başlasa da, əslində daha böyük bir sual ortaya qoyur:

Cəmiyyət öz gələcəyini necə qoruyur?

Son söz

“Pəncərə” sadəcə bir film deyil. O, susqun uşaqların səssiz harayıdır.

Internat divarları arxasında baş verənlər bəzən gözə görünmür. Amma görünməməsi onların mövcud olmadığı anlamına gəlmir. Film tamaşaçıya seçim verir: ya pəncərədən baxıb keçmək, ya da o pəncərəni açmaq.

Çünki hər pəncərənin arxasında bir həyat var.

Və o həyat susursa, bu artıq təkcə onun yox — cəmiyyətin problemidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Xanəlinin şairlik istedadı daha çox talış dilində yazdığı şeirlərində parlayır, şairin ilham pərisi doğma ana dilində daha çox cilvələnir" Filoloq Əğərizo Allahverdi Bayramın Xanəli Tolış barədə dediyi bu sözlərdən səmt götürərək bu gün 86 yaşını qeyd edən qocaman şair barədə yazıya başlayır və onu redaksiyamız adından təbrik edirik.

Xanəli Tolış 1940-cı il martın 2-də Masallı rayonun Qızılavar kəndində anadan olub. 1958-ci ildə Bədəlan kənd orta məktəbini bitirib. 1959–1960-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin qiyabi tarix fakültəsinə daxil olub. 1969-cu ildə oranı bitirib. 1961-ci ildə 6 aya qədər "Yeni həyat" qəzeti redaksiyasında işləyib.

1961-ci ilin sentyabr ayından Qızılavar kənd 8-illik məktəbində pioner baş dəstə rəhbəri, 1962-ci ildən 1977-ci ilə kimi həmin məktəbdə tarix müəllimi və eyni zamanda partiya təşkilatı katibi işləyib. 1962-ci ilin noyabr 1965-ci ilin sentyabr tarixlərində hərbi xidmətdə olub. 1977–1978-ci tədris ilindən 2002–2003-cü tədris ilinə kimi Masallı rayonu Elşən Heybətov adına Dəlləkoba kənd 8 illik məktəbinin direktoru işləyib.

Bədii yaradıcılığı məktəb illərində başlayıb. İlk şeiri 1958-ci ildə Masallı rayonunda çıxan "Yeni Həyat" qəzetində cap olunub. Şeir yazmağa yeni başlayan Xanəli Ağayevin bir şair kimi inkişaf etməsində müxtəlif illərdə fəaliyyətlərində iştirak etdiyi ədəbi birliklərin böyük təsiri olub. İlk dəfə 1958–1960-cı illərdə "Yeni həyat" qəzeti nəzdində Əyyüb Xankişiyevin başçılığı ilə açılan ədəbi birlikdə iştirak edib

Burada o, rayona qonaq gələn şair Bəxtiyar Vahabzadə və Məmməd Araz ilə tanış olub, onlarla şeir, sənət haqqında söhbətlər edib. Bölgə ədəbi birliklərinin Lənkəranda çıxan "Leninçi" qəzeti nəzdində fəaliyyətdə də müntəzəm iştirak edib. Ədəbi birliyin fəalları arasında Xanəli ilə bərabər daha sonra Azərbaycanın tanınan şairləri olan Şəkər Aslan, Vaqif Hüseynov, İltifat Saleh də vardı.

Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində qiyabi təhsil aldığı müddətdə Bakıya hər dəfə smestr imtahanlarına gedərkən Sabir adına kitabxananın nəzdində fəaliyyət göstərən ədəbi birliyin yığıncaqlarında iştirak edib. Onun buradakı dostları isə sonralar tanınan şairlər Kəmalə Ağayeva, Kələntər Kələntərli, Əhəd Muxtar olub. 1962-ci ildə Mirzə Ələkbər Sabirin anadan olmasınən 100 illiyi respublikada geniş qeyd olunub.

Sabir yaradıcılığının vurğunu olan Xanəinin, Sabirin "Uşaq və buz" şeirindən təsirlənərək yazdığı "Dərsə gedən bir uşaq" adlı poeması "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunub. Bu poeması ədəbiyyatçılar tərəfindən rəqabətlə qarşılanıb. Bu illərdən sonra Xanəlinin şeirləri müxtəlif qəzet və jurnallarda çap olunmaya başlayıb

İndiyə kimi Xanəli Tolışın şeirləri əsasən Masallıda çıxan "Yeni Həyat" ("Çağırış"), Lənkaranda çıxan "Leninçi" ("Lənkaran"), Astarada çıxan "Sovet Astarası", Lerikdə çıxan "Lerik", Cəilabadda çıxan "Sözun işığı", Bakıda çıxan "Azərbaycan gəncləri", "Ədəbiyyat və incəsənət", "Azərbaycan ordusu", Moskvada çıxan "Talışskiy vestnik", Sankt Peterburqda çıxan "Tolı.", Rəstdə (Iran) çıxan "Kadeh" jurnalının "Vıje-ye Tale."(Talış bülleteni) adlı əlavəsində, Bakıda çıxan "Göyərçin", Lənkəranda çıxan "Səfəq" jurnallarında çap olunub.

Ayrıca "Tolişə zıvon" 1996/"Əlifba" 1996/"Talış dilinin tədrisinə dair" 1991 /"Tolışi ərməgon" 1993/"Min bir mahnı" 1991/"Svobodnaya Yevropa" 2002 və s./ kimi dərslik və almanaxlarda da Xanəli Tolışın şeirləri yer verilib. Xanəli Tolış şeirləri əsasən üç dildə yazıb və bu gün də yazmağa davam etməkdədir: Azərbaycan dili, Rus dili və Talış dillərində. Azərbaycan dili Xanəlinin əlinə qələm alıb yazmağa öyrəndiyi və ilk şeirləri yazdığı dildir.

Yaradıcılığının əsasən bu dildə yazdığı şeirlər təşkil edir. Rus dilindəki şeirləri əsasən hərbi xidmətdə olduğu illədə yazmışdır. Yaradıcılığının az bir hissəsini əhatə edir. Talış dili isə Xanəli Tolışın yaradıcılığının ruhunu təşkil edir. Filoloq Əğərizo Allahverdi Bayraminin ifadə etdiyi kimi:

"Xanəlinin şairlik istedadı daha çox talış dilində yazdığı şeirlərində parlayır, şairin ilham pərisi doğma ana dilində daha çox cilvələnir"

Xanəli Tolışın Talış dilində yazdığı şeirləri üçün filologiya elmləri namizədi Novruzəli Məmmədov bunları yazır:

 "Uşaqlıqda anasından talışca eşitdiyi nağılların, şeirlərin onun gələcəkdə doğma talış dilində şeirlər yazmasında böyük təsiri olub. Talış dilində ilk şeirini əsgərlikdən anasına yazıb. Sair Tofiq İlhamın talışca mahnıları şifahi yayılandan sonra Xanəli Tolış öz şeirlərini üzə çıxarmağa başlayıb"

Xanəli Tolışın indiyə kimi 9 kitabı çap olunub.

Kitabları:

- Qaranquş yuvası (Şeirlər — Azərbaycan türkcəsində)

- Vənəşə (Şeeron — Talış dilində)

- Şinə çay (Şeeron, bəhri-təvilon, mahnion — Talış dilində)

- Kərbəla karivanaı (Mərsiyələr, minacatlar və dini şeirlər — Azərbaycan türkcəsində)

- Bagışla (Şeirlər və poemalar — Azərbaycan türkcəsində),

- Ox, Vətən, Vətən (Şeeron — Talış dilində)

- Dünya, mənə halal eylə (Şeirlər — Azərbaycan türkcəsində)

- Qəm karvanı (Mərsiyələr, dini şeirlər — Azərbaycan türkcəsində)

- Bir ovuc su (Şeirlər — Azərbaycan türkcəsində)

Xanəli Tolışın yaradılığına yüksək qiymətləndirən Azərbaycan Yazıçılar Birliyi 28 mart 2003-cü ildə hörmətli şairi birliyin üzvlüyünə qəbul edib. Xanəli Tolış bu gün də yaradcılığına davam edir. Masallı rayonunda fəaliyyət göstərən "Göy gurşağı" ədəbi məclisinin sədridir. Xalq arasında olur, bölgə şairlərinin yübileylərində iştirak edir, yaradcılığında dövrümüzün ictimai, siyasi, ədəbi ruhunu yaşatmağa çalışır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Famil Hacısoy, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sizə məlumat vermək istərdim ki, mənbələrdə qaraçı tayfasının mənşəyi haqqında müxtəlir fikirlər mövcuddur. Tarixi –etnoqrafik baxımdan qaraçılar dünyanın maraqlı etnik birliklərindəndir. Qaraçılar haqqında çox insan alçaldıcı fikirlər söyləyərək onların haqqında falabaxan, oğru, evsiz-eşiksiz, dilənçiliyi özlərinə əsas peşə seçən, küçədə böyüyüb-başa çatan kimi mənfi xoşagəlməz münasibətdə olsa da, onların tarixini araşdıranda tamam fərqli fikirlər ortaya çıxır.

Bir çox tədqiqatçıların fikrincə, Azərbaycan qaraçıları özlərini rom, dom, pars, kürd domlar, koul adlandırırlar. Əsrlər ərzində Azərbaycan türklərinin böyük qismi kimi islam dininin şiəlik məzhəbinə mənsub bu qaraçılar İrandan çıxan "dom" boyundandırlar. Onlar bəzi versiyaya görə ilk dəfə orta əsrlərdə Kəraçi və Sind regionlarından, ya da Baktriyadan İran vasitəsilə Azərbaycana gəlmişlər. Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə yerli qiyamların qarşısını almaq üçün Azərbaycana özlərini "pars" adlandıran farsdilli qaraçılar köçürülmüşdür. Bəzi mənbələrdə göstərildiyi kimi, XIX əsrin sonlarında  hindli əsilli zərdüşti möminlər Azərbaycana ölkədə yerləşən zərdüştçülüyə aid məbədləri ziyarət etməyə gəlmiş, bu qaraçıların atəşə üstünlük verdikləri müşahidə edilmişdir. Bundan başqa,Azərbaycandakı qaraçılar arasında bu etnik qrupla bağlı türbə və pir ziyarətgahları da mövcuddur ki, bu da, onların zərdüştlüyə üstünlük verdiklərini nəzərə çarpdıran amillərdəndir. Bu xüsusiyyət Azərbaycanda yaşayan qaraçıların bir qisminin əvvəl zərdüştçü dininə mənsub ola biləcəyini söyləməyə də əsas verir.

Ümumiyyətlə, bu etnik qrupun sürdüyü həyat tərzi ilə yaxından tanış olduqda tarixi mənbələrdə görürük ki, qaraçılar eramızın birinci minilliyinin sonlarında Hindistandan çıxaraq Ön Asiyaya, xüsusən İrana üz tutublar. Oradan isə Avropaya, Qafqaza yayılmağa başlayıblar. Bu insanlar haqqında ilk dəfə alman alimi Qrelman fikir söyləyib. Alim 1783-cü ildə onların hind mənşəli olduğunu göstərib. XIX əsrin 40-cı illərində alman alimi A.Pott isə onların hind dili qrupuna məxsusluğunu sübut edib. Qaraçıların öz aralarında xüsusi dilləri olsa da, danışıqda sanskrit  sözlərini də işlətmələri alimin fikrini bir daha təsdiq edir. O da məlumdur ki, qaraçılar haqqıında araşdırmaların çoxu rus alimlərinə məxsusdur. Məşhur rus qafqazşünası N.Zeydlits tədqiqat əsərində qaraçıların Azərbaycana gəlişi barədə yazırdı: “Qaraçılar 1877-ci ildə Quba və Göyçay qəzalarında köç salmışdılar. Göyçayın “Potu” bazarında onlara rast gəlmək olardı. Onlar öz musiqi və rəqsləri ilə Azərbaycan toylarını şənləndirir, həm də özlərinə pul qazanırdılar.” Digər rus şərqşünası N.Patkanov(1887-ci il) vaxtiylə öz qeydlərində Naxçıvan, Göyçay, Quba və Qaxda qaraçıların yaşadığını bildirirdi.

 Qaraçılar özlərinə çox vaxt “misirli “də deyirlər . Elə indi də Macarıstan, Yunanıstanda da onlara “firon tayfası”, “firon övladları”da deyirlər. Görkəmli publisis, naşir və maarifçi Mirzə Əddürrəhim Talıbov XIX əsrdə qələmə aldığı “Kitab yüklü eşşək” əsərində araşdırıcı mövqeyindən yanaşaraq qaraçıların müxtəlif ölkələrdə müxtərif adlar daşımasını Ə. Firdovsinin “Şahnamə” əsərinə əsaslanaraq belə göstərirdi: “Firdovsi  təqribən min beş yüz il bundan əvvəl İranda padşahlıq edən Bəhram-Gurun  (Bahram-gur - İranda Sasanilər sülaləsinin 14-cü padşahıdır. Eramızın 420-ci ilində taxta çıxmış, 19 il padşahlıq etmişdir.) şərhi-halında bu padşahın "luli"ləri (Luli - iranın bəzi yerlərində qaraçılar belə adlanır.) (İsfahanda qaraçılara  fəyuc, Tehranda “qərbalbənö”, Xorasanda “qırışmar”, Zəncanda “kəkilini”, Kirmanşah və Kürdüstanda “suzmani”, Mazandaran və Gürganda “cuki**”, Şirazda “qərbəm” və “luli”, Belucistanda “luri” və send deyirlər.)  Hindistandan tələb etməsi barədə yazırdı.” bu da qaraçı tayfasının hər məmləkətdə xüsusi adı olduğunu təsdiqləyir. M. Ə. Talıbov qaraçı tayfasının tarixinin qədimliyini və mənşəyinisə aşağıdakı kimi xarakterizə edirdi: “…Düzgün sübutlara görə bu tayfa adamlarının zahiri görünüşü və xasiyyətləri arian sülaləsinə oxşayır. Bu böyük camaatın bir qolu yeddi min ildən də çox bundan əvvəl cehun çayı sahilindən İrana və  Hindistana köçmüşdür. Onların oxşar xüsusiyyətləri hindlilərdə sent və berus tayfalarında, xuzistan əhalisində və bəzi ərəb qəbilələrində hiss olunur.

… Cəzirətülərəbin bütün qəbilələri mənşə etibarilə bu tayfanın çoxusu birinci köçdə Əfqanıstandan keçərək Qanq sahilində məskən salmışdır. Bu uzun yol  boyu bəziləri müxtəlif yerlərdə qalmışlar, bəziləri də yolu azaraq səpələnmişlər. Əsrlər ötdükcə yerli tayfalarla köçəri qəbilələrin bir-birinə qarışmaları, bunun nəticəsində zahiri görünüşlərində əmələ gələn dəyişikliklər onların mənşə müstəqilliyini aradan qaldırmışdır. Xüsusilə iki min il bundan əvvəl Qanq sahilində baş verən bərk aclıq nəticəsində bu qəbilənin böyük bir qismi keçərək Fars körfəzi  sahilindən Fəratçayı sahilinə qədər yayılıb məskən salır. Hətta bunlardan bəziləri Cəzirətülərəbdən və Şamdan Misirə getmişlər.”

Fransada, İspaniyada qitanos, İtaliyada sinqari, Türkiyədə çingənə, İranda lülü adı ilə tanınan qaraçılar dünyaya səpələnmiş hind mənşəli etnik qrup olsa da, onlar əsasən Avropada çoxluq təşkil edirlər. Tədqiqatçılara görə, Bu tayfa Avropaya ilk dəfə 1417-ci ildə gəlmiş, Yunanıstanın “kiçik Misir”deyilən yerdə məskunlaşmışlar. Qaraçılar bütün dünyanın onların vətəni olduğunu deyirlər. Getdikləri ölkənin dinini qəbul edirlər. İslam ölkəsində müsəlman, digər ölkələrdə katolik ya provaslav olurlar. Öz dilləri roman dili (hindmənşəli) olsa da, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, məskən saldıqları yerin dilin də mənimsəyirlər.  Bu etnik qrupun özünə görə mədəniyyəti, zəngin musiqisi, maraqlı adət-ənənələri var. Bu tayfanın  öz adət-ənənələrini dəyişmək kimi fikirləri olmur. Məsələn, qaraçı adətinə görə, onların qızı yalnız qaraçı oğlanla evlənə bilər. Bu onların ali qanunlarından biridir. Müasir dövrdə bir çox qaraçı oğlanın azərbaycanlılarla ailə qurmasının şahidi oluruq.

Stalin repressiyalarının bir hissəsi olaraq Cənubi Qafqazda yaşayan qaraçılar 1936-cı ildən etibarən Qazaxıstana deportasiya edilmişdir. (Deportasiya qərarı 1956-cı ildə ləğv edilmişdir.) Bu səbəbdən də 1950–1970-ci illərdə Qazaxıstandan Azərbaycana kurmancdilli qaraçılar gəlməyə başlamışdır və onlar özlərini kürd adlandırırlar. Vaxt-zaman ötdükcə bu köçəri tayfaların bəziləri yerli camaatla bir-birinə qaynayıb qarışaraq oturaq həyat tərzinə keçmişlər. Beləki, ölkəmizin bir çox şəhər və rayonlarında onlar qrup yaxud pərakəndə şəkildə  yaşamaqdadırlar.

Dünyada olduğu kimi, bizim ölkədə də qaraçıların ümumi sayı bilinmir. Bu da onların bir çox ölkədə qaraçıların qeydiyyata alınmaması, daim köçəri həyat sürmələri və bir qisminin rəsmi sənədi olmadan yaşamasıyla əlaqədardır. Bugün də dəqiq sayı bilinməyən qaraçıların əsrlər boyu köçəri, dağınıq həyat sürmələri ilə yanaşı, bəlkə də, hər yeri özlərinə vətən saymaları bu insanların xalq, millət səviyyəsinə yüksəlməyinə imkan verməmişdir . Lakin 08.04.1971-ci ildə həmrəylik göstərərək Londunda ilk beynəlxalq konqresində qaraçılar milli bayraqları olduqlarını bəyan ediblər. Həmin bayraqda araba təkərinin təsviri onların köçəri həyat tərzi sürmələrinə işarə edir.

Qaraçıların oturaq həyat tərzinə keçmələri azərbaycanlılara inteqrasiya olunmasında mühüm rol oynamışdır. Bu İnteqrasiya səbəbindən qaraçı balalarının məktəblərimizdə, eləcə də, mənim dərs dediyim bəzi siniflərdə Azərbaycanlı uşaqlarla yanaşı təhsil aldıqlarının şahidi oluruq. Bugün də bu qism qaraçılar öz adət və ənənələrini qoruyub saxlamaqla dövlətimizin qanun və qaydalarına hörmətlə yanaşırlar. Bunun nəticəsidir ki, birinci və ikinci Qarabağ Müharibəsi vaxtı Azərbaycan Silahlı Qüvvələri sırasında xidmət etmiş qaraçı əsilli neçə-neçə əsgər və zabit erməni qəsbkarlarına qarşı mərdliklə vuruşmuşdur. Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı qəhrəmancasına həlak olmuş şəhid Gündüz Süleymanov bu etnik qrupa mənsub döyüşçülərdəndir. İkinci Qarabağ müharibəsində iştirak edənlər arasında 19 yaşında şəhid olan Samsun Şəmsəddin oğlu Babayevin atası "pars" qaraçılarından, anası isə Gürcüstan azərbaycanlısı idi.

Qaraçılar haqqında çoxlu bədii əsərlər yazılmış, onlarla bağlı bir neçə film çəkilmişdir. Onların həyat və fəaliyyəti rəssamların yaradıcılığından da kənarda qalmamış. Rəssamlardan S. Bəhlulzadənin “Qaraçı qadın” əsəri muna misaldır. Qaraçı musiqisi dünyada şöhrət tapan musiqi janrıdır ki, onun da öz pərəstişkarları var. Avropa ölkələri qaraçılardan çox xüsusiyyətlər götürüblər. Misal üçün, məşhur “Flaminqo” rəqsinin müəllifi qaraçılardır. Onlar haqqında çəkilmiş gözəl ekran əsərləri “Budulayın qayıdışı”, “Yeseniya”, bizim “Qaraca qız” filmi bu gün də sevilir. Onlar Azərbaycan musiqisini də mənimsəmişlər. Aşıq ənənəsi, muğam və oyun havaları qaraçılar arasında populyardır. Oxucuların nəzərinə onu da çatdıraq ki, repertuarı daim təzələnən, dünyada ən böyük qaraçı teatrı olan “Romen” adlı teatr Moskvada yerləşir. Məlumat üçün bildirək ki, dünyanın yeganə “Qaraçışünaslıq” İnstitutu var ki, o da, Fransada yerləşir.

Azərbaycanda etnik qruplara heç bir fərq qoyulmadığından qaraçıların hüquqlarını qoruyan xüsusi bir icma yoxdur. Azərbaycan hökuməti qaraçıları QHT layihələrinə cəlb etməyə cəhd göstərsə də, ictimaiyyətə görünməməyi arzulayan qaraçıların buna razı olmamasından və bəzilərinin sənədlərinin olmaması səbəbindən bu növ qaraçılar təhsildən, sosial təminatdan və tibbi xıdmətlərdəm məhrum qalırlar. Təəssüf ki, bu bir problem olaraq hələ də qalmaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Musiqimizdə təsəvvüf musiqisi janrının təməli qoyan bəstəkar dedikdə, əlbəttə ki, tək dindarların yox, bütün zümrələrin marağını çəkdik. Çünki bu musiqi gözəlliyinə, qavranılmasına və əlçatanlığına görə hər bir musiqisevərə töhfədir.

Söhbət bu gün vəfatının növbəti ildönümü qeyd edilən Tahir Əkbərovdan – Tahir Əkbərdən gedir.

O, 1946-cı il yanvarın 20-də Bakı şəhərində anadan olub. O, 1960–1965-ci illərdə Dzerjinski adına Musiqi Məktəbinin fortepiano şöbəsində, 1965–1969-cu illərdə isə Həmzə Həkimzadə Niyazi adına Daşkənd Musiqi Texnikumunun musiqi nəzəriyyəsi şöbəsində təhsil alıb. Ailəsi ilə Daşkəndə köçən Tahir Əkbər buradakı məclislərin birində bəstəkar-pedaqoq, professor Boris İsaakoviç Zeydmanla görüşüb.

Hələ uşaq yaşlarından musiqiyə böyük maraq göstərən Tahir Əkbər bəstəkarın diqqətini cəlb edib və Boris Zeydman gənc bəstəkarın əsərləri ilə tanış olduqdan sonra Tahir İsmayılova onun sinfində oxumağı təklif edib. Beləliklə, Tahir Əkbər 1970-ci ildə Muxtar Əşrəfi adına Daşkənd Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq şöbəsinə, Boris Zeydmanın sinfinə daxil olub. O konservatoriyanı 1975-ci ildə bəstəkar-musiqişünas kimi bitirib.

Tahir Əkbər Boris Zeydmanın sonuncu tələbəsi olub. Tahir Əkbər 1980-ci ildə ailəsi ilə Bakıya köçüb və həmin il Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziyasında musiqi redaktoru vəzifəsində işləməyə başlayıb. O, 1985-ci ildə SSRİ Bəstəkarlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Onun SSRİ Bəstəkarlar İttifaqına üzv seçilməsi üçün resenziya professor Boris Zeydman tərəfindən verilib. Tahir Əkbər Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olub.

Bəstəkarın 60 illik yubileyi 2006-cı il noyabr ayının 9-da Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında Bəstəkarlar Birliyinin təqdimatı və Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin sərəncamı ilə təntənəli surətdə keçirilib. 2012-ci ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Tahir Əkbərə Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı verilib. 2016-cı il aprelin 18-də isə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı tərəfindən Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında onun 70 illik yubileyinə həsr olunan yaradıcılıq gecəsi keçirilib.

Tahir Əkbərin yaradıcılığında həm xor musiqisinə, hər simfonik musiqiyə, həm də kamera musiqisinə rast gəlinir. Bəstəkar öz əsərlərində xalq musiqisinə, dini mövzuya, vətənpərvərlik və digər aktual mövzulara müraciət edib. Azərbaycan professional musiqisində bəzi yeni janrların yaranması Tahir Əkbərin adı ilə əlaqələndirilib.

Belə ki, "Simfonik rənglər" əsəri, ilahiyyat mövzusunda yazdığı "Amin" əsəri və onun davamı kimi yazdığı "Ya Rəbb" adlı volkal musiqi poemasında o, Üzeyir Hacıbəylinin, Fikrət Əmirovun və Ramiz Mustafayevin əsərləri üçün xarakterik olan din ilə əlaqəli musiqi ənənələrini davam etdirib, xüsusi özəlliklə sitat gətirmədən təsəvvüf ayinlərinə xas əhval-ruhiyyəli kompozisiyalar yaradıb.

Beləliklə, Azərbaycan musiqisində təsəvvüf musiqisi janrının təməli qoyulub. Tahir Əkbər əsərlərində Azərbaycan xalq musiqisinin ənənələrini istifadə edib və inkişaf etdirib. Onun mürəkkəb formalı musiqi əsəri olan "Simfonik rənglər" əsəri həm də yeni bir simfonik forma kimi dəyərləndirilir. Azərbaycanın Xalq Artisti, tanınan musiqişünas-alim Ramiz Zöhrabov qeyd edib ki, "Simfonik rənglər" janrı Azərbaycan professional musiqi ədəbiyyatı üçün yeni janrdır.

Tahir Əkbər bu əsərində muğam şöbələri arasında ifa olunan rənglərin hər birini müstəqil formada bir instrumental pyes kimi dəyərləndirib. O, 6 rəngdən ibarət bu silsilədə hər bir muğama xas rəngin ayrılıqda emosianal əhval-ruhiyyəsini və ritmik xüsusiyyətlərini vurğulayıb, eyni zamanda onlar arasında əlaqə yaradaraq vahid bir simfonik əsər yaratmağa çalışıb. Bu əsər həmçinin, bəstəkarın diplom işi olmuş, "Lenin komsomolu" mükafatına layiq görülüb.

Nataliya Yanov-Yanovskaya bu əsərdə bəstakarın işi haqqında bunları qeyd edib:

"O, muğam silsiləsindən müəyyən hissələri götürüb onu məntiqli şəkildə ardıcıllıqla əlaqələndirərək yeni forma, necə deyərlər "ikinci planlı" forma yaratmağı qarşısına məqsəd qoyur. Belə ki, Tahir Əkbər milli nümunələrdən heç də sitat kimi istifadə etmir, ancaq onların emosianal və intonasiya-ritmik xüsusiyyətlərini göstərməyə çalışır."

Azərbaycandan kənarda yazılmış "Simfonik rənglər" əsəri həm də, bəstəkarın öz vətəninə, doğma ənənələrə bağlılığını nümayiş etdirir. Bəstəkar özü verdiyi bir müsahibədə vurğulayıb ki, "Özbəkistanda oxuyanda o qədər qürbət acısı çəkmişəm ki, bu, əsərlərimə də öz təsirini göstərir". Tahir Əkbərin Bəxtiyar Vahabzadənin sözlərinə yazılan "Amin" musiqili kompozisiyasında insanın həqiqət yolunda keçirdiyi iztirabların təcüssümü bədii-estetik cəhətdən diqqəti cəlb edib.

Tahir Əkbər bu kompozisiyada ilahilərə xas olan heca vəzni bölgüsünü: 7:10 heca bölgüsünü qoruyub saxlayıb. Bu əsərin melodiyası həmçinin, ideya cəhətdən azanın intonasiya nümunəsinə tabedir. "Amin" kompozisiyasının sonunda sözsüz bağlı bir səslə vokal partiyası səslənir və fortepiano həmin quruluşu olduğu kimi təkrarlayır. Bu əsər müğənni Brilyant Dadaşovanın ifasında Norveçdə Nobel mükafatının 100 illiyi ilə əlaqədar olaraq diskə salınıb və dünya xalqlarını sülhə çağıran bu disk Avropada yayılıb.

Solistlər, bədii qiraət, xor kapellası və böyük simfonik orkestr üçün yazılan "Ya Rəbb" poeması isə fadiyoz ostinatosunda başlayır və həmin ostinato fonunda əsərin əvvəlində azan səslənir. Əsərin sözləri Cabir Novruza məxsusdur. Tahir Əkbərin yaradıcılığında mahnı janrı əsas yer tutub. O, Fikrət Qoca, Bəxtiyar Vahabzadə və Hüseyn Arifin sözlərinə mahnılar yazıb, bu mahnılar efir və ekranlarda daim səsləndirilərək dinləyicilərin rəğbətini qazanıb. Bəstəkar qürbətdə ikən mahnı yazmayıb.

O, Azərbaycana qayıtdıqdan sonra mahnı yazmağa başlayıb və məhz mahnılar ilə qürbətdə keçirdiyi hissləri göstərməyə çalışıb. Mahnılarında müxtəlif mövzulara toxunan bəstəkarın bəstələdiyi onlarla mahnı, o cümlədən "Dərdin alım", "Heç küsməyin yeridirmi", "Azərbaycan", "Əzizim", "Heyfim gəldi", "Qalardım", "Bir qız bir oğlanındır", "Xəzəllərin rəqsi", "Şuşanın şikəstəsi" və başqa mahnılar bir çox tanınan müğənni tərəfindən ifa olunub.

Tahir Əkbərin bəstələdiyi mahnıların ifaçıları arasında Şövkət Ələkbərova, Zeynəb Xanlarova, Mirzə Babayev, Elmira Rəhimova var. Onun mahnıları Türkiyə müğənnilərinin də ifalarında səsləndirilmiş və sevilib, həmin müğənnilərdən biri olan Nəşə Qaraböcək bəstəkarın "Heç küsməyin yeridirmi?" mahnısını repertuarına daxil edib.

Tahir Əkbərin müəllifi olduğu "Ana laylası" mahnısı Şövkət Ələkbərova tərəfindən ifa edilib, Şöhlət Əfşarın sözlərinə yazılmış və Şuşanın işğalının 20 illiyinə həsr olunan "Şuşanın şikəstəsi" mahnısını isə ilk dəfə Nəzakət Teymurova ifa edib. "Şuşanın şikəstəsi" həmçinin, Azərbaycanın Xalq Artisti Nurəddin Mehdixanlı tərəfindən də ifa olunub. Bəstəkarın muğam üçlüyü və simfonik orkestr üçün yazılan "Bülbül" mahnı-romansı 1937-ci il repressiyası qurbanlarına həsr olunub.

Bu əsərdə o, 2–3 janrın vəhdətini ortaya qoyub, kamera musiqisi ilə xalq musiqisindən bəhrələnən müstəqil bir janr yaradıb. Tahir Əkbər Azərbaycan musiqisinin bir çox janrına müraciət etməklə yanaşı, rus musiqisinin intonasiyalarına da müraciət edib. Belə ki, o, Aleksey Surkovun sözlərinə "U mavzoleya" adlı kantata yazıb. Tahir Əkbərin "Qapımı bağlı saxlama" mahnısı isə Azərbaycan və ispan musiqisinin vəhdətindən yaranmış özünəməxsus musiqi nümunəsidir.

Bəstəkar bu əsərində də, öz işlərində milli ənənələrə sadiq qalmaqla birlikdə özünəməxsus dəstxətti, üslubu ilə fərqləndiyini sübut edib. Bəstəkarın son illərdə yazdığı "El oğlu, hay ver", "Canım Azərbaycanım" mahnıları, xor və orkestr üçün H. Həsənoğlunun sözlərinə bəstələdiyi və Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr etdiyi "Həmrəylik himni" onun son nailiyyətlərindəndir. "El oğlu, hay ver" mahnısı Şanxayda keçirilən 8-ci Beynəlxalq Asiya müsabiqəsində 26 ölkədən finala çıxan qaliblərdən biri olub.

Mahnı ideya baxımından dünya azərbaycanlılarına ünvanlanır və onları həmrəyliyə çağırır. Bəstəkarın Dünya Azərbaycanlılarının 2-ci qurultayı ərəfəsində Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr etdiyi "Həmrəylik himni" əsəri xor və simfonik orkestrin ifasında səsləndirilib. Onun Heydər Əliyevin 90 illiyinə həsr etdiyi "Yaşayırsan Ulu Öndər" adlı mahnısı Xatirə Rəhimbəylinin sözlərinə yazılıb, əməkdar artist Aygün Zeynalova və Azərbaycan Dövlət Televiziyası və Radiosunun "Bənövşə uşaq xoru" tərəfindən ifa olunub.

Mahnıya çəkilən klip Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqında ilk dəfə olaraq "Heydar Əliyevin Azərbaycan musiqisinin inkişafında rolu" mövzusunda keçirilən elmi-praktik kofransda təqdim edilib. Əsər konfrans iştirakçıları tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, professor Firəngiz Əlizadə Tahir Əkbərin bu əsərini yüksək qiymətləndirib. Digər əsərlərində olduğu kimi, bəstəkar bu mahnısında da xor və solo vokal partiyasını orkestrlə birləşdirib.

Mükafatları

- "Lenin komsomolu" mükafatı ("Simfonik rənglər" əsərinə görə)

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

Tahir Əkbər 2 mart 2018-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib, Qurd Qapısı məzarlığında dəfn olunub

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)