İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Mən erməni Karapet Babayevin fabrikinə girdiyim vaxt on dörd yaşım var idi. Bir il ipək mövsümünü ayda manat yarım maaşla işlədim. Mən bu mövsümün altı ayını çalışıb, altı ayını oxudum" – görkəmli Azərbaycan yazıçısı Məmməd Səid Ordubadiyə məxsusdur bu xatirə. Bu o dönəmlər idi ki, biz öz elimizdə məcbur qalıb erməni sahibkar üçün çalışırdıq…

Məmməd Səid Ordubadi 24 mart 1872-ci ildə Ordubadda dünyaya göz açıb. Şair Fəqir Ordubadinin oğludur. Fəqirin ailəsi həmişə çətinliklə dolanıb. Sonralar gözləri tutulan şairin ömrünün son günləri xüsusilə ağır ehtiyac içərisində keçib. Atasının ölümündən sonra 7 yaşlı Məmmədi və bacısını bir müddət əmiləri saxlayıb, lakin onun da imkanı olmadığından az sonra Ordubadi iş axtarmalı olub. Onun ilk əmək fəaliyyəti isə həmin o erməni köpəkolunun fabrikində baş tutub.

Ordubadi ilk təhsilini molla yanında, sonra isə Mirzə Baxşı adlı bir müəllimin məktəbində alıb. Şeir və ədəbiyyat maraqlısı olan Mirzə Baxşı Ordubadinin istedadını və oxumağa böyük həvəsi olduğunu görərək ona daha artıq diqqət verib, hətta ondan təhsil haqqı da almayıb. Lakin əsl təhsilini Ordubadi dövrünün qabaqcıl maarifpərvərlərindən olan şair Məmməd Tağı Sidqinin açmış olduğu yeni tipli məktəbdə — üsuli-cədid məktəbində alıb.

Öz dövrünə görə geniş məlumat və dərin bilik sahibi olan Sidqi Ordubadinin müasir dünyəvi elmlərin əsaslarına yiyələnməsində, beynəlxalq ədəbi hadisələr, elm və mədəniyyət yenilikləri ilə tanış olmasında, onun demokratizm və maarifçilik ruhunda tərbiyə almasında mühüm rol oynayıb. Məktəbdən kənar vaxtlarını Ordubadi mədrəsəyə gedərək ərəb və fars dillərini, sərf-nəhv və məntiqi öyrənməyə sərf edib.

Dördsinifli şəhər məktəbini bitirdikdən sonra daha oxumağa imkanı olmayan Ordubadi biliyini şəxsi mütaliə yolu ilə artırmaqda davam edib, eyni zamanda fabrik və zavodlarda çalışaraq ailəsini dolandırıb. Əvvəllər siyasi şüuru aydın olmadığından o istismarı və onun səbəblərini hələ dərk etmirsə də, getdikcə istismarçı quruluşun bütün ağırlıqlarını öz üzərində hiss edərək etiraz səsini qaldırmağa başlayıb. Bu barədə xatirələrində yazıb:

“Sağlam bədənim var idi, yorğunluq nə olduğunu bilmirdim. Hər kəsdən əvvəl işə gəlib, hər kəsdən də sonra gedirdim. Zavod sahibi Karapet Babayev də "sağ ol" deyə hey fəaliyyətimi tərifləyirdi. Mən də bundan xoşlanırdım, çünki istismarın və istismarçının nə olduğunu bilmirdim. Mən 1901-ci ildən Rzayevin zavodunda çalışırdım. Rzayev çox böyük istismarçı idi. İşi illik olduğundan bütün əziyyətlərə dözməyə məcbur olurduq. Bu barədə mən bir şeir də yazmışdım:

Qorxuruq küləkdən, qorxuruq yeldən,

Ruzumuz asılmış incə bir teldən.

İşə çağırırlar ulduz batmamış,

İşdən buraxmazlar şəhər yatmamış...”

Sahibkarların zülm və haqsızlıqlarını fəhlələrə başa salıb etiraz çıxışları təşkil etdiyindən Ordubadi tez-tez işdən qovulub və yeni iş yeri axtarmağa məcbur olub. Bu vəziyyət 1907-ci ildə Culfaya köçdüyü zamana qədər davam edib. Culfaya köçməsinə isə onun ədəbi fəaliyyəti səbəb olub. Ordubadi ədəbi yaradıcılığa 14–15 yaşlarından başlayıb. Müəllimləri Mirzə Baxşı və Sidqi onda şeirə, yaradıcılığa olan meyil və həvəsi daha da gücləndirib. Bu barədə o öz xatirələrində deyib:

"Mən şeir demək və yazıçı olmağa heç də həvəslənmirdim. Atamın yazdığı şeirlərin palçıq içərisinə atılması heç də yadımdan çıxmırdı. Bir çox zamanlar anam da buna mane olurdu. Çünki atamın şeir sənətindən nə kimi fəlakətlər çəkdiyi onun gözünün qabağında idi. Lakin məktəb və şeirləşmə işi özüm də hiss etmədiyim bir surətdə məni şeir yazmağa öyrətdi".

1903-cü ildə "Şərqi-Rus" qəzetində Ordubadinin qəzetin nəşrə başlanmasını alqışlayan şeiri çap olunub. Bu, şairin mətbuatda çıxan ilk əsəri olub. Şeirinin dərc olunması onu ardıcıl olaraq dövri mətbuatda çıxış etməyə həvəsləndirib. Xüsusilə 1905-ci il inqalabından sonra mətbuat səhifələrində onun imzasına tez-tez rast gəlmək olub. İnqilabdan ruhlanan şairin yaradıcılığında yeni dövr başlayıb. O, azadlığa, mütləqiyyət üsuli-idarəsi ilə mübarizəyə çağıran əsərlər yazıb.

Cəhalət və nadanlıq əleyhinə yazdığı "Ədəbiyyat" adlı ilk mətbu şeiri Tbilisidə çıxan "Şərqi-Rus" qəzetinin 13 iyul 1903-cü il tarixli 31-ci sayında dərc olunub. 1906-cı ildə Tbilisidə "Qəflət", 1907-ci ildə isə "Vətən və hürriyyət" adlı şeir kitabları çap edilib. 1906-cı ilin aprelindən nəşrə başlayan "Molla Nəsrəddin" jurnalı gələcək ədibin yaradıcılıq inkişafına böyük təsir göstərib. Ordubadinin "Politika aləmindən" adlı felyetonu jurnalın 2 iyun 1906-cı il tarixli 9-cu sayında çap edilib, beləliklə, o, jurnalın əsas əməkdaşlarından biri olub.

O, Bakıda çıxan "İrşad", "Səda", "Sədayi-həqq", "Tərəqqi", "Tazə həyat" və s. qəzetlərdə, "Tuti", "Babayi-Əmir" jurnallarında da yaxından iştirak edib. 1906-cı ildə şairin "Qəflət", 1907-ci ildə isə "Vətən və hürriyyət" adlı şeir kitabçaları çapdan çıxıb. Hər iki kitabda müəllifin maarifçi fikirləri öz əksini tapıb. Ədəbi və inqilabi fəaliyyəti genişləndikcə hökumət dairələrinin Ordubadiyə qarşı şübhələri də artıb.

Nəhayət 1914-cü ilin yanvarında ədib həbsə alınaraq Saritsin şəhərinə sürgün edilib. Sürgün illəri ədib üçün olduqca ağır keçib. Qışın ən şiddətli soyuqlarında yatabla uzaq yol getməsi, həbsxanadan-həbsxanaya aparılması, aclıq, dözülməz sürgün həyatı onun səhhətini pozub. Buna baxmayaraq, imkan tapan kimi Ordubadi vətəndəki dostları ilə əlaqə yaradaraq yazdığı yeni əsərlərini çap etdirməyə müvəffəq olub.

1914-cü ildə Bakıda ədibin "Bədbəxt milyonçu" və "Əndəlisin son günləri, yaxud Qrenadanın təslimi" əsərləri çapdan çıxır, daha sonra "Babayi-Əmir", "Tuti", "Qardaş köməyi" və s. jurnal və qəzetlərin səhifəlrrində şeir və felyetonları dərc olunub. Sürgündən Ordubadi 1917-ci il fevral inqilabı nəticəsində azad olub.

 Tezliklə bolşevik təşkilatları ilə əlaqəyə girərək o, inqilabi fəaliyyətini davam etdirib. 1918-ci ildə Kommunist partiyası sıralarına daxil olan yazıçı Həştərxanda çalışan Azərbaycan bolşeviklərinin dəvəti ilə Həştərxana gələrək orada "Hümmət" qəzetində əməkdaşlıq edib. "Hümmət" səhifələrində Ordubadinin şeir və məqalələri, "Bolşevizm və aləmi-islam" adlı iri publisistik əsəri dərc olunub.

1920-ci ildə Ordubadi XI ordunun sırasında Dağıstana gəlib, orada mətbəələrin milliləşdirilməsində, poliqrafiya bazasının yaradılmasında fəal iştirak edib, "Qırmızı Dağıstan" qəzetini nəşr etdirib, sonra isə Azərbaycana gəlib. 1920-ci ilin mayında Bakıya gələn ədib böyük bir sevinc və "enerji ilə ədəbi-ictimai işə qoşularaq maarif və mədəniyyətin müxtəlif sahələrində çalışıb. Xüsusən mətbuat sahəsində onun böyük fəaliyyət göstərdiyini qeyd etmək lazımdır.

 "Əxbar", "Kommunist", "Maarif işçisi", "Yeni yol", "Molla Nəsrəddin", "Şərq qadını" kimi qəzet və jurnalların nəşrində Ordubadinin əməyi çox olub. O zamanlar yenicə təşkil olunan "Tənqid-Təbliğ" teatrında da Ordubadi fəal çalışıb. O, teatr üçün günün mühüm məsələlərinə dair kupletlər, kiçik təbliği pyeslər yazıb.

20-ci illərdə Ordubadinin lirik və satirik şeirlərdən, tərcümə və poemalardan ibarət bir neçə şeir kitabı da nəşr edilib, "Şe'rlər", "Leninə", "Analıq", "Köhnə adamlar" "Mənim şe'rlərim" və başqa kitablarının nəşri Ordubadinin şeir və bədii tərcümə sahəsində də ardıcıl çalışdığını göstərib. Bu dövrdə ədəbiyyatın demək olar ki, bütün janrlarında yazıb yaradan sənətkar, mövzusu müasir həyatdan alınan bir neçə dram əsəri də qələmə alıb.

Böyük Vətən müharibəsi illərində qocalığına və səhhətinin pozulmasına baxmayaraq vətənpərvər yazıçı, öz qələm yoldaşları ilə birlikdə yorulmadan çalışıb, radio və mətbuatda faşizm əleyhinə əsərləri ilə çıxış edib, sovet adamlarının rəşadət, vətənpərvərlik kimi yüksək keyfiyyətlərini alqışlayan yeni-yeni əsərlər yazıb. "Gənc çekistlər", "Kiçik şəhər", "Serjant İvanov adına körpələr evi" kimi roman və hekayələr, "Maral", "İntizar çəkənlər" pyesləri həmin dövrdə yazılıb.

"XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatı və onun klassik Şərq ədəbiyyatına təsiri" əsəri ciddi tədqiqatın məhsuludur. Bütün bunlarla bərabər, o, Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi roman janrının banisi kimi şöhrət tapıb. O, 20-ci illərdən əvvəl yazmağa başladığı dörd cildlik "Dumanlı Təbriz" roman-epopeyası ilə Azərbaycan ədəbiyatında bu janrın əsasını qoyub.

Nizami Gəncəvi dövründən bəhs edən "Qılınc və qələm" romanında ədib dahi şairin obrazını, o dövrün ictimai-siyasi mənzərəsini yaradıb. Onun "Döyüşən şəhər" (1938), "Gizli Bakı" (1940) tarixi romanları da var. M. S. Ordubadinin "Həyatım və mühitim" əsəri təkcə ədibin həyatı və yaradıcılığı haqqında deyil, dövr haqqında geniş məlumat verən bir əsər kimi qiymətlidir. M. S. Ordubadinin geniş bilik sahibi olduğunu təsdiq edir.

 Topluda ikinci əsər "Qanlı sənələr"dir. 1905–06-cı illərdə Qafqazda, xüsusən Azərbaycanda ermənilərin törətdiyi qanlı hadisələri M. S. Ordubadi özünün canlı müşahidələri və 245 müxbir məktubu əsasında tarixi faktlara əsaslanaraq qələmə alıb. 1920-ci ildən daha məhsuldar işləyən ədib şer, felyeton, publisistik məqalələr yazıb, tərcüməçiliklə məşğul olub, şer kitabları çap etdirib.

 "Koroğlu", "Nərgiz", "Nizami" operalarının, "Beş manatlıq gəlin", "Ürək çalanlar" musiqili komediyalarının librettosunu, "Dumanlı Təbriz" pyesini yazıb, həmçinin Nizami Gəncəvi, Füzuli, Molla Pənah Vaqif, Mirzə Ələkbər Sabir və başqaları haqqında məqalələr dərc etdirib. Əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilib.

Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (1–3-cü çağırış) deputatı seçilib, Lenin ordeni və "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunub.

Kitabları

- Qanlı illər

- "Qılınc və qələm" romanı. I hissə

- "Qılınc və qələm" romanı. II hissə

- Dumanlı Təbriz (roman). 1-ci kitab

Librettosunu yazdığı musiqi əsərləri

- Nərgiz

- Koroğlu — Heydər İsmayılovla birgə

- Nizami

- Səid Rüstəmovun "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyası

- Fikrət Əmirovun "Ürək çalanlar" operettası

M. S. Ordubadi uzun sürən xəstəlikdən sonra 1 may 1950-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Azərbaycanda bir sıra küçəyə, mədəni-maarif müəssisəsinə Ordubadinin adı verilib, Ordubadda və Bakıda ev-muzeyi yaradılıb.

Bəli, o kommunizmə aldanan ədiblərimizdən olub, sovet Azərbaycanına, communist partiyasına sədaqətli olub, bunlar öz yerində. Amma o, ədəbiyyat tariximizə qızıl kimi romanlar da bəxş edib. Buna görə də, onun yaradıcılığına birmənalı yanaşmaq olmaz.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafa Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, tanınmış şair, nasir Şövkət Zərin Horovlunu 85 illik yubileyi münasibətilə təbrik edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, təbrikdə Şövkət Zərin Horovlunun ədəbi və ictimai fəaliyyətinin əsas məqamlarına vurğu edilib:

“Hörmətli Şövkət xanım,

Sizi 85 illik yubileyiniz münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edirəm!

Çox şadam ki, bu ilki yubileyinizi doğma Cəbrayılın, Horovlunun dirçəlişinin, “Böyük Qayıdış” proqramı çərçivəsində yenidən canlanmasının yaratdığı böyük sevinc və qürur hissi ilə qeyd edirsiniz.

Siz uzun illər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuş, eyni zamanda poeziya və nəsr sahəsində məhsuldar yaradıcılığınızla oxucu rəğbəti qazanmış qələm sahibisiniz. Yaradıcılığınızda yurd sevgisi, vətənə bağlılıq, qadın duyğusunun incəliyi və mənəvi dayanıqlıq əsas xətt kimi özünü aydın şəkildə göstərir.

Sizin “Çinar həsrəti”, “Mən Arazın qızıyam”, “Sözün işığı”, “Dünya, səndən nigaranam”, “Ürəyim dan yeridir”, “Sənsiz ağlayan nəğmə”, “Arazdan gələn səslər”, “Axırıncı gediş” və digər əsərləriniz

yaradıcılıq dünyanızın təzahürüdür. Ədəbiyyat sahəsində xidmətlərinizə görə “Rəsul Rza” və digər mükafatlarla təltif olunmusunuz.

Hər il Novruz bayramı ilə eyni vaxta təsadüf edən doğum gününüzün bu il Ramazan bayramı ilə də üst-üstə düşməsi yubileyinizə xüsusi mənəvi dəyər qatır.

Bu əlamətdar gündə Sizə möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları və oxucu sevgisi arzulayıram.

Sözünüz işıqlı, ömrünüz bərəkətli, könlünüz hər zaman ilhamlı olsun”!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan keçmişi araşdırarkən təkcə tarixə deyil, həm də öz mahiyyətinə baxmış olur. Bəzən milyon illər əvvəl yaşamış varlıqlar haqqında düşünmək insanı bugünkü həyatın mənası üzərində düşünməyə məcbur edir. 1976-cı ildə çəkilmiş “Mezozoy əhvalatı” filmi də məhz belə fərqli və düşündürücü mövzusu ilə Azərbaycan kinosunda diqqət çəkən ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kino sənətinin nümayəndələrindən biri olan Rəşid Atamalıbəyovdur. Rejissor bu film vasitəsilə tamaşaçıya təkcə maraqlı bir hekayə təqdim etmir, həm də zaman, tarix və insanın özünü dərk etməsi kimi mövzulara toxunur.

Zamanın dərinliyinə baxış

Filmin adı təsadüfi seçilməyib. “Mezozoy” Yer tarixində milyon illər əvvəl mövcud olmuş bir dövrü ifadə edir — həyatın tamamilə başqa formada olduğu, nəhəng canlıların yaşadığı və planetin fərqli simaya malik olduğu bir zaman.

Film bu anlayışı sadəcə elmi termin kimi deyil, simvolik məna kimi istifadə edir. Burada söhbət təkcə qədim dövrlərdən getmir; burada insanın keçmişə münasibətindən, tarix qarşısında öz yerini anlamaq cəhdindən bəhs olunur.

İnsan və zaman

Hadisələr inkişaf etdikcə tamaşaçı anlayır ki, film əslində zamanın özü haqqında düşüncələr doğurur. İnsan öz həyatını çox vaxt böyük hesab edir. Lakin Yer tarixinin milyon illik ölçüləri qarşısında insan ömrü bir an qədər qısa görünür.

Bu fikir filmin fəlsəfi qatını formalaşdırır. Rejissor Rəşid Atamalıbəyov tamaşaçıya xatırladır ki, zamanın axını qarşısında insanın ən böyük dəyəri onun yaratdığı mənəvi izdir.

Keçmişin dərsi

Film həm də bir növ metaforadır. Mezozoy dövrü Yer üzündə hökm sürmüş nəhəng canlıların yoxa çıxması ilə başa çatmışdır. Bu fakt isə insan üçün düşündürücü bir məqam yaradır.

Tarix göstərir ki, ən güclü varlıqlar belə zamanın qarşısında əbədi deyil.

Bu məqam filmin sosial və fəlsəfi mesajını daha da gücləndirir. İnsan özünü dünyanın mərkəzi hesab etsə də, əslində o, zamanın sonsuz axınında kiçik bir hissədən başqa bir şey deyil.

Azərbaycan kinosunda fərqli mövzu

1970-ci illər Azərbaycan kinosunda müxtəlif janr və mövzuların axtarıldığı bir dövr idi. “Mezozoy əhvalatı” da bu baxımdan maraqlı ekran əsərlərindən sayılır. Film öz mövzusu və fəlsəfi yanaşması ilə digər ekran əsərlərindən fərqlənir.

Rejissor Rəşid Atamalıbəyov burada elmi anlayışı bədii düşüncə ilə birləşdirərək tamaşaçını həm maraqlandırmağa, həm də düşündürməyə çalışır.

Yekun

Bəzən insan gələcək haqqında düşünmək üçün əvvəlcə keçmişə baxmalıdır.

“Mezozoy əhvalatı” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

zaman hər şeyi dəyişir, imperiyalar qurulur və dağılır, canlılar yaranır və yox olur.

Amma insanın yaratdığı düşüncə, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər zamanın yaddaşında qalır.

Və bəlkə də insanın əsl izləri milyon illər sonra da məhz bu dəyərlərdə yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gecənin ən dərin sükutunda unudulmuş xatirələrin, qırılmış arzuların və basdırılmış qəlb sirlərinin ahəngini eşidərsən. İnsan ruhu, sanki ulduzların solğun işığı altında, qaranlığın qırılqan rəngləri ilə boyanmış bir fresk kimidir. Hər ləkəsi, hər xətası ilə varlığın əbədi paradoksunu danışır. Bu nağıl yalnız həyatın parlaq səhifələrində deyil, həm də qaranlığın səssiz, amma hər cümlədə öz əksini tapan künclərində yazılır.

Hər birimizin içində, qadağan olunmuş hisslərin, unudulmuş xəyalların və qırılmış ümidlərin soyuq pıçıltısı var. O pıçıltı, insanın öz varlığının dərinliyinə enmək cəhdində, həm işığın ümidli parıltısını, həm də qaranlığın əbədi sükutunu birləşdirir. Bu sükut, bəzən nə qədər gizli və qaranlıq olsa da, o, insan ruhunun ən həssas nöqtələrini, kədərin, tənhalığın və seçimlərin yükünü açığa çıxarır.

Seriyalı qatillər – Ed Qin, Ted Bundi, Cefri Dahmer, Çarlz Manson və digərləri bu qaranlıq simfoniyanın ölmüş bədənlərdə canlı təzahürüdürlər. Onların hekayələri, təkcə cinayətin statistik rəqəmləri deyil. Onlar, insanın içindəki unudulmuş, basdırılmış və qadağan olunmuş hisslərin, sarsılmış arzuların açıq, sarsıcı portretidir. Onların hər biri, insan ruhunun ikiüzlülüyünü, həm işıq, həm də qaranlığın bir güzgüdə əks olunan əbədi rəqsini izah edir.

Ted Bundi cazibəsi və zəkası ilə qurbanlarının ürəklərinə toxunarkən, öz içindəki qaranlığın ən dərin nöqtələrini gizlətmirdi. Onun gülümsəməsi, insanın ən parlaq ümidlərini və eyni zamanda ən dərin tənhalığını özündə birləşdirən ikiüzlü maska idi. Bundi, cəmiyyətin qoyduğu sərhədləri aşaraq, insanın basdırılmış, qadağan olunmuş arzularının səsini ortaya çıxarırdı – sanki o, varlıqla ölüm arasında incə, amma məhvedici bir körpü qururdu.

Cefri Dahmer isə, itirilmiş kimliyin, dərin tənhalığın və boşluğun sarsıcı simfoniyasını öz bədənində daşıyan bir fəlakətdir. Onun həyatında, hər bir cinayət, insanın varlığını yenidən qurmaq cəhdinin uğursuz və acı nəticəsi kimi, qaranlıq və sarsıdırıcı bir melodiya kimi səslənir. Dahmer, qurbanlarının bədənlərində öz daxili boşluğunu doldurmağa, unutulmuş xatirələri və qadağan olunmuş hissləri bərpa etməyə çalışarkən, insan ruhunun sarsılmış tərəflərini açıq şəkildə nümayiş etdirirdi.

Ed Qinin hekayəsində, kəndin səssizliyində basdırılmış uşaqlıq xatirələri, anasının sərt və fanatik sözləri ilə qarışan, qaranlığın soyuq tonları ilə boyanmış bir həyatın əks-sədası var. O, ölü bədənlərin, sanki itirilmiş bir sevgi və qadağan olunmuş arzuların canlı materialı olaraq, insan dərisinin sirli dilini oxuyurdu. Onun hər əməliyyatı, insan varlığının qırılmış ümidlərini, daxili boşluğu və qadağan olunmuş istəkləri yenidən yazan, acı və məhvedici bir sənətkarlığın izlərini daşıyırdı.

Bu üç qaranlıq fiqur – Gein, Bundi və Dahmer – hər biri öz fərqli yoluyla insanın içindəki o basdırılmış qara dəftərin səhifələrini açığa çıxarır. Onlar, insanın daxili sarsıntısının, seçimlərin gətirdiyi məsuliyyətin və varoluşun ikiüzlülüyünün canlı nümunələridir.

Albert Kamyu deyir: “İnsan öz içindəki qaranlığı qəbul etmədən, həqiqətən azad ola bilməz.”

Bütün bu hekayələr, cəmiyyətin səthi normalarının altında gizlənən, ancaq heç vaxt tamamilə yox ola bilməyən o qaranlıq instinktlərin, sarsılmış arzuların və qırılmış ümidlərin melodiyasını eşidir. İnsan ruhu, işığın ümid dolu parıltısıyla yanaşı, qaranlığın sükutlu pıçıltısını daşıyır. Hər birimiz, bu qaranlıq labirintdə öz içimizdəki itirilmiş romanı tapmaq, onu oxumaq və nəhayət, varlığımızın əsl mənasını anlamaq üçün davamlı bir səyahət aparırıq.

Bu ədəbiyyat dolu səyahət, seriyalı qatillərin və onların əməllərinin sərhədlərinin o tayında, insan varlığının, seçimlərin və daxili sarsıntının ən dərin sirlərinə bir pəncərə açır. O, bizə xatırladır ki, hər bir insanın içində, unudulmuş, basdırılmış və qadağan olunmuş bir qaranlıq var – və bəlkə də, o zaman işığın və qaranlığın əsl dialoqunu, insan ruhunun sarsılmaz paradoksunu qəbul etdikdə, həqiqi azadlığa doğru addım atmış olarıq.

Hər bir insanın içində, özünə məxsus bir "qara dəftər" var. Bu dəftərdə sevinc, kədər, ümid və qorxu hamısı bir-birinə qarışmış, sanki heç vaxt tamamilə silinməyən izlər kimi yazılıb.

Sartr deyir: “İnsan azadlığa məhkumdur. Hər seçim, həm azadlıq, həm də əbədi məsuliyyət gətirir.”

Bu sərbəstlik, bəzən insanı özü ilə üz-üzə buraxır, o da öz içindəki qaranlıqla mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalır.

İnsan, həyatın sərhədlərini, qaranlığını və öz içindəki boşluğu dərk etməyə çalışarkən, hər seçim – bəzən acı, bəzən də ümid dolu – onun varlığını formalaşdırır. Hər addım, sanki insanın özü ilə apardığı daxili mübarizənin bir nəticəsidir. Bu mübarizə, onun varoluşunun ən qaranlıq və ən həssas tərəfini üzə çıxarır.

Dostoyevski insanı və ya hansısa canlını öldürməyin ələxsus da digər səhv işlərin tutulmasının günah olduğunu zənn etmirdi. O deyirdi ki, “Ən böyük günah, insanın öz içindəki sükutu eşitməməsidir.”

Bu sükut, insanın öz içində basdırılmış o dərindən gələn kədər və qorxu ilə üz-üzə qalması deməkdir. Həqiqətən, bəzən insan özü də nə qədər dərin və qaranlıq olduğunu unudur, lakin seçimlərin ağırlığı onun varlığını hər an sınağa çəkir.

Seriyalı qatillərin hekayələri, sadəcə cinayətlərin siyahısı deyil. Onlar insan psixikasının ən dərin, ən qadağan olunmuş tərəflərini ortaya qoyur. Bu insanlar, içlərində gizlənən, bəzən heç kimin açmağa cəsarət edə bilmədiyi o qaranlıq duyğuların təcəssümüdürlər.

Nitşe deyirdi: “Hər bir insanın içində bir az canavar gizlidir. Onun nə qədər dərin və nə qədər qaranlıq olduğu, yalnız öz seçimləri ilə məlum olur.” Bu sözlər, seriyalı qatillərin hər birində öz əksini tapır. Onlar, cəmiyyətin qoyduğu sərhədləri pozmaqla, içində basdırılmış instinktləri açığa çıxarır və bəzən də insanlıq üçün qorxunc bir güzgü rolunu oynayır.

Çox vaxt bu qatillər, öz iç dünyalarının sarsılmaz boşluğunu doldurmaq üçün qeyri-adi yollar seçirlər. Onların cinayətlərində, yalnız fiziki qətl deyil, həm də daxili sarsıntı, özünü ifadə etmə cəhdləri və bəzən də “bədii” bir tərzdə özlərini yenidən formalaşdırma arzusu görünür. 

“Kim uçuruma çox baxırsa, uçurum da ona baxır.”

Bu sözlərlə, insanın öz varlığı ilə apardığı mübarizə, onun içində basdırılmış istəklərin, tənhalığın və dərin kədərin sükutlu pıçıltısını eşidirik. Ed Gein, cəmiyyətin qəbul edə bilmədiyi, qadağan olunmuş hisslərin canlı təzahürüdür. O, yalnız öz qaranlığını deyil, eyni zamanda insan varoluşunun əbədi paradoksunu ,həm məhvedici, həm də yenidənqurma potensialını nümayiş etdirdi.

Edvard Teador Qin, 1906-cı ildə Viskonsində, sakit kənd həyatının səthi sakitliyində doğuldu. Lakin onun uşaqlıq illəri, adi bir həyatdan çox, qaranlıq və tənhalıqla yoğrulmuş, anasının sərt və fanatik dindarlığının, əxlaqi və dini təlimlərin ağır qəbulu ilə formalaşmışdı.

Anası Auqust Qin oğluna yalnız sevgi vermədi, eyni zamanda cəmiyyətin “günahkar” dünyasını, qadınların və insanın təbiətinin pis tərəflərini – demək olar ki, həmişə bir qorxu içində – izah edirdi. Biraz əvvəl qeyd etdiyimiz -“İnsanın ən böyük günahı, öz içindəki sükutu eşitməməkdir.” bu sitatı, Edvardın uşaq ruhunda yaranan və zamanla dərin yaralar açan basdırılmış kədərin, tənhalığın və qadağan olunmuş arzuların təzahürünə çevrildi. O, anasının diktə etdiyi əxlaqi sərhədlərin o tayını, öz içindəki qara dəftərin səhifələrini yazmağa başladı.

Ed Qin, uşaqlıq illərindən etibarən kitabların sirli dünyasına dərin bir məhəbbətlə bağlı idi. Onun oxuduğu əsərlər yalnız əyləncə və ya informasiya mənbəyi deyildi. Onlar onun içindəki qaranlıq hissləri oyadan, varoluşun əbədi suallarını qaldıran fəlsəfi mətnlər idi.

O, anatomiya, tibbi elmlər və ölüm kultları haqqında kitablarla özünü bəsləyirdi. Alman anatomiyası və tibbi araşdırmaların soyuq, elmi təsvirləri onun üçün, ölümün bədən üzərindəki sükutlu izlərini, cəmiyyətin basdırdığı, amma heç vaxt tam yox ola bilməyən hissləri anlamağa kömək edirdi. Həmçinin, Mary Shelley-nin “Frankenstein” əsəri, Edqar Ponun qaranlıq hekayələri və H.P. Lovecraftın kosmik qorxu dolu yazıları onun üçün yalnız ədəbiyyat deyil, həm də varoluşun, ölümün və ölümsüzlüyün dərin fəlsəfi sınaqları idi.

"Kitablar yalnız kəlam deyil. Onlar insanın içindəki qaranlığın və işığın, ölümsüzlüyün və məhvediciliyin simvoludur.” deyirdi ölü yazarlardan biri..

Bu əsərlərin hər biri, Edvardın düşüncə dünyasında, onun öz içindəki boşluğu doldurmağa çalışdığı, qadağan olunmuş arzuları və unutulmuş xatirələri yenidən diriltməyə çalışan bir rituala çevrildi. O, kitabların sətirlərində özünü axtarır, bəzən ölümlə həyat arasındakı incə sərhədi, bəzən də mövcudluqla yoxluq arasındakı fərqi anlamağa çalışırdı.

Edvard Qinin cinayətləri, adi bir qətl aktından çox, insan bədəninin və ruhunun dəyişdirilə bilən, formalaşdırıla bilən bir xəritəsini ortaya qoyurdu. O, qurbanlarının bədənlərini “oxuyur”, onların hər bir detalını, dərinin toxumasını, sümük quruluşunu incə bir sənətkarlıqla yenidən yazırdı. Bu əməllər, insanın varlığını fiziki olaraq dəyişdirməyə çalışdığı, ölümün dəhşətli anlarını və ölümsüzlüyün cazibəsini birləşdirən bir fəlsəfi təcrübə idi.

Dostoyevskinin bu sözlərini xatırladır lap: “Hər bir insanın içində, öz varlığını yenidən qurmaq üçün bir ehtiras gizlidir.”

Ed üçün bu ehtiras, anasının basqını və özündə yığdığı qadağan olunmuş istəklərlə birləşdi. O, qadın dərisini, ölü bədənlərin soyuq sükutunu və varoluşun məhvedici paradoksunu bir araya gətirərək, bədii bir sənət yaratdı. Onun cinayətləri, yalnız bədənləri məhv etməklə kifayətlənmədi. O, onları bir növ “diriltmə” prosesi kimi ölümsüzlük axtarışının acı izləri kimi təqdim edirdi.

“İnsan bədəni, yalnız əzələ və sümük deyil. O, qırılmış ümidlərin, basdırılmış arzuların və qadağan olunmuş xəyalların canlı dəftəridir” deyirdi Sartr.

Bu fəlsəfi baxış, onun hər əməliyyatında, hər bir qurbanın bədənində öz-özlüyündə bir hekayə yaradırdı. Hər kəsin içində bir az “ölü” hiss var idi, amma Ed, bu hissi açığa çıxararaq, öz içindəki varoluş mübarizəsini və cəmiyyətin unudulmuş, qadağan olunmuş reallığını göstərirdi.

Ed Qin yalnız cinayət törətmək üçün deyil, həm də insan varlığının əbədi paradoksunu – həyatı və ölümü, işığı və qaranlığı, varlığı və yoxluğu – özündə birləşdirən bir rəsm əsəri kimi yaşayırdı. O, öz cinayətlərini, varoluşun sərhədlərini pozan, seçimlərin gətirdiyi məsuliyyəti və daxili sarsıntını ortaya qoyan bir dialoq kimi görürdü.

Nitşenin “Hər bir insanın içində bir az canavar gizlidir” sözü, onun həyatında əbədi bir səs kimi çalırdı. O, cəmiyyətin qoyduğu normaları pozaraq, öz içindəki qadağan olunmuş istəkləri sərbəst buraxırdı. Bu, onun varlığının, həyatın və ölümün sarsılmaz paradoksunun – bəzən məhvedici, bəzən də yenidənqurma potensialına malik olan – bir əlamətidir.

“İnsan öz içindəki qaranlığı qəbul etmədən, həqiqətən azad ola bilməz” deyirdi Kamyu.

Edvardın həyatı, cəmiyyətin qorxduğu, ancaq dərin fəlsəfi və psixoloji təhlilin mərkəzində olan bir sirrdir. O, anasının sərt dini və əxlaqi tələbləri ilə formalaşan, amma eyni zamanda kitabların, elmin və ədəbiyyatın təsiri ilə özünə yeni üfüqlər açmağa çalışan bir insan idi. Onun hər bir cinayəti, bəlkə də, insanın öz içindəki o qırılmış romanı – basdırılmış xatirələri və qadağan olunmuş arzuları – yenidən yazmağa çalışmasının kədərli, məhvedici və bəzən də ümid dolu sınağı idi.

Ed Qin, cəmiyyətin ona yüklədiyi “manyak” etiketindən çox, insan ruhunun ən dərin, ən qaranlıq sirlərini ortaya qoyan bir simvola çevrildi. Onun hekayəsi, insanın öz içindəki qaranlığı, seçimlərinin və məsuliyyətinin nə qədər ağırlıqlı olduğunu, bəzən məhvedici, bəzən də yenidənqurma potensialına malik bir reallıq kimi açıq şəkildə nümayiş etdirir.

“İnsan nə qədər dərin baxsa, uçurum da o qədər dərin baxır.”

 Bu, yalnız bir cinayət hekayəsi deyil. Bu, insan varoluşunun əbədi paradoksunun, içimizdə basdırılmış qaranlığın və sarsılmış arzuların fəlsəfi və bədii təhlilidir. Ed Qinin həyatında, oxuduğu kitablardan, anasının təsirindən, ölümün sükutlu dilindən ilham alan hər bir detal, insanın öz varlığının əsl mənasını tapmaq üçün apardığı o çətin və bəzən də ağrılı səyahətin bir parçasıdır.

Biz, hər birimiz, içimizdəki o qırılmış romanı, basdırılmış və unudulmuş xatirələri, qadağan olunmuş arzuları insan ruhunun qaranlıq anatomiyasını bir gün yenidən oxuyacağıq. Çünki, yalnız o zaman, seçimlərin, məsuliyyətin və varoluşun əbədi dialoqunu, o qaranlığın sükutlu pıçıltısını eşidə biləcəyik.

Bu fəlsəfi və bədii səyahət, Ed Qin kimi fiqurların, insanın öz içindəki qaranlığı qəbul etmədən, əsl azadlığa nail ola bilməyəcəyini bizə xatırladır. Onların həyat hekayələri, yalnız dəhşət və cinayətin statistikası deyil, onlar, insanın varoluşunun, içindəki sarsıntının və seçki məsuliyyətinin ən dərin sirlərini ortaya qoyur.

Fyodrun ifadə etdiyi  sükut, insanın öz varlığını, kimliyini və daxili boşluğunu unudub, adi görünüş altında yaşamasına səbəb olur. Lakin, bu unudulmuş qaranlıq, seriyalı qatillərin Ed Qinin, Bundinin, Mansonun və Dahmerin əməllərində açığa çıxır.

Fuko, cəmiyyətin nəzarət mexanizmlərini və “normaların” necə formalaşdığını tədqiq edərkən, insanın öz içindəki qaranlığın da bir növ sosial konstruksiya olduğunu irəli sürürdü. Biz, cəmiyyət olaraq, bəzən o qaranlığı basdırırıq, amma o, heç vaxt tamamilə yox olmur; əksinə, o, daha da güclənərək bir gün ortaya çıxır.

Bütün bu düşüncələr və hadisələr bir araya gəldikdə, insanın varoluşu sadəcə işıq və qaranlığın mübarizəsindən ibarət deyil. O, həm də seçimlərin, məsuliyyətin və daxili sarsıntıların yaratdığı sonsuz bir dialoqdur.

Ed Qin və digər seriyalı qatillərin hekayələri, yalnız dəhşətli cinayətlər kimi yadda qalmır. Onlar, insanın özü ilə aparan ən dərin və ən sarsıcı dialoqunun canlı təzahürüdür. Hər bir cinayət, hər bir qadağan olunmuş əməl, insanın içindəki o qırılmış, lakin hələ də axtarılan ümidin, sarsılmış arzuların və qaranlıq hisslərin açıq izləridir.

“İnsan öz içindəki qaranlığı qəbul etmədən, həqiqətən azad ola bilməz” yazmışdı Albert Kamyu.

Biz, hər birimiz, bu sükutlu, qaranlıq labirintdə öz varlığımızı tapmaq üçün mübarizə aparırıq. Bəzən, o mübarizə o qədər acı olur ki, insan özü ilə barışa bilmir. Bəzən isə o, içindəki uçurumu qəbul edərək, yenidən doğulur. Hər birimiz, bu qaranlıq səyahətdə, öz içimizdəki o qırılmış parçaları toplamaq və onlardan yenidən bir işıq yaratmaq üçün çalışırıq.

Edin, Tedin, Çarlzın və Dahmerin hekayələri, insan ruhunun nə qədər mürəkkəb, nə qədər incə və eyni zamanda nə qədər dağıdıcı ola biləcəyini bizə xatırladır. Bu hekayələr, cəmiyyətin qoyduğu sərhədləri, əxlaqın və normaların nə qədər kövrək olduğunu göstərir. Onlar, bizə insanın öz varlığını, seçimlərinin ağırlığını və içindəki qaranlığı qəbul etməyin nə qədər vacib olduğunu deyir.

Həyat, bəzən qaranlıq bir sükutla başlayır, bəzən isə işığın ümid dolu pıçıltıları ilə davam edir. İnsan, öz içindəki o qaranlığı, kədəri və unudulmuş arzuları qəbul etdikcə, həqiqətən azad ola bilər. Hər birimiz, öz iç dünyamızın dərinliklərində yazılmış, bəzən kədərli, bəzən ümid dolu bir romanı daşıyırıq.

Hər kəs öz içində bir roman daşıyır. Bəziləri bu romanı qaranlığın künclərində, bəziləri isə işığın ümid dolu səslərində yazır..

Bu məqalə, seriyalı qatillərin və onların cəmiyyətə, insan ruhuna əks etdirdiyi qaranlıq simfoniyanın, varoluşun ən dərin sirlərini ortaya qoyur. O, təkcə dəhşətin, qətlin və bədiliyin təsviri deyil; o, həm də insanın öz içindəki sarsılmaz axtarışın, seçimlərin və məsuliyyətin epik təsviridir.

Bəlkə də, bu səyahətdə, hər birimiz özümüzdə bir az Ed Qin, bir az Bundi və ya Manson daşıyırıq. O qaranlıq hissələri, basdırılmış arzuları və sarsılmış ümidləri. Amma ən əsası budur ki, insan, bu qaranlıqla üzləşdiyi zaman, öz varlığının həqiqi mənasını tapır.

Gəlin, öz içimizdəki o qaranlığı qəbul edək, çünki o, bizə həm azadlığın, həm də insan ruhunun nə qədər dərin və mürəkkəb olduğunu öyrədir. Hər addım, hər seçim, bizi daha da yaxınlaşdırır. Özü ilə barışa, özü ilə üz-üzə qalmağa və nəhayət, qaranlığın üstündə doğan o yeni işığı tapmağa.

İnsan ruhu, öz təbiətinə görə, həm yaradıcı, həm də dağıdıcıdır. Tarixin səhifələrində hər iki qüvvənin ən parlaq təzahürlərini görmək mümkündür. Biri incəsənətdə, fəlsəfədə, elm və ədəbiyyatda, digəri isə müharibələrdə, soyqırımlarda və qətllərdə. Lakin bu iki qüvvənin kəsişdiyi, bir-birinə qarışdığı nöqtələr də var, məhz burada, ən qaranlıq zehinlərin doğurduğu varoluş fəlsəfəsi yaranır.

Seriyalı qatillər sadəcə cəmiyyətin xaricinə atılmış psixopatlar deyillər. Onlar, insan ruhunun ən qaranlıq labirintlərinə səyahət edən, öz daxili boşluqlarını qan və qorxu ilə doldurmağa çalışan varlıqlardır. Onların fəlsəfəsi nədir? Sadəcə qan tökmək, öldürməkmi? Yoxsa, daha dərin, daha fərqli bir məqsəd güdürlər? Hər biri bir sual, bir paradoks, bir müəmma kimi qalır. Çünki onların seçdiyi yol, insan varoluşunun ən sərhədsiz tərəflərindən biridir.

“Hər kəs öz içində bir canavar daşıyır, amma az adam onunla tanış olmağa cəsarət edir.”

Ed Qin, sadəcə qatil deyil, bir memar idi . O, cəmiyyətin xaricində, anasının tabutunda gömülmüş bir dünya yaratdı. Onun fəlsəfəsi sevgi ilə qorxunun arasındakı nazik sərhəddə formalaşmışdı. O, anasını Tanrı kimi görürdü, amma eyni zamanda, onun yoxluğuna tab gətirə bilmirdi. Ölüm onun üçün son deyildi; o, insan dərisindən hazırlanmış maskalar geyinir, ölü bədənlərdən mebellər düzəldirdi. O, anasının sevgisini, onun varlığını yenidən yaratmaq istəyirdi, amma bunu həyatın yox, ölümün içində axtarırdı.

"İnsan ölməz olmaq istəyir, amma həyatın içində yox, ölümün içində onu axtarır"  yazırdı Dostoyevski.

 Ed öz qurbanlarını öldürməmişdən əvvəl, onları bir növ rituala çevirirdi. Onun üçün ölüm sadəcə bir son deyildi, bir başlanğıc idi. Bu, ölən insanı öz dünyasında saxlamanın bir yolu idi. O, nə qədər qatil olsa da, eyni zamanda bir sənətkar idi. Sadəcə onun sənəti cəmiyyətin qəbul edə biləcəyi bir şey deyildi.

Ted Bundi fərqli idi. O, sadəcə öldürmürdü. O, ovlayırdı. Onun fəlsəfəsi insanın zəifliklərini manipulyasiya etmək üzərində qurulmuşdu. O, cəmiyyətin ona güvənməsini istəyirdi, çünki ancaq o zaman hücum edə bilirdi. O, əslində yalnızlığa məhkum bir insan idi – lakin bu yalnızlıqdan qaçmaq əvəzinə, onu başqalarına yaymağa çalışırdı.

“İnsan yalnız olduğu zaman ya özünü tapır, ya da itirir” yazıb Sartr.

Bundi, öz varlığını başqalarının qorxusuna çevirməklə güc qazandı. O, insanların xoş niyyətlərini, onlara olan inamlarını silah kimi istifadə etdi. O, bir insanın nə qədər sadəlövh ola biləcəyini sübut edərək, insan psixologiyasının dərinliklərinə enməyə çalışırdı. O, cəmiyyətin saxtalığını göz önünə gətirən bir aynaya çevrildi – çünki o, yalnız cəmiyyətin yaratdığı boşluqlardan istifadə edirdi.

Cefri Dahmer üçün ölüm son deyildi. O, qurbanlarını öldürməklə kifayətlənmirdi.  O, onları özünə aid etmək istəyirdi. İnsanları öldürmək, onun üçün onları itirməməyin bir yolu idi. O, insanların onu tərk etməsindən qorxurdu, buna görə də onları əbədi olaraq yanında saxlamağa çalışırdı.

 “Əgər bir insanı tamamilə anlasan, ona nifrət edə bilməzsən” demişdi Dostoyevski.  

Dahmer insanları öldürərək onlara sahib çıxmaq istəyirdi. O, cəmiyyətin ona aid olmadığı bir dünya yaratmağa çalışırdı. O, nə qədər cani olsa da, bir o qədər də qurban idi. Qurbanı olduğu şey, öz içindəki boşluq və cəmiyyətin ona öyrətdiyi dəyərlərin süni olması idi.

Seriyalı qatillərin fəlsəfəsi müxtəlifdir, amma onların hamısının ortaq bir cəhəti var. Onlar cəmiyyətin çərçivələrini qəbul etməyən, öz həqiqətlərini yaratmağa çalışan insanlardır. Onlar üçün insan həyatı adi bir dəyər deyil. Bau, ya tamamilə dəyərsizdir, ya da o qədər qiymətlidir ki, onu saxlamaq üçün öldürmək belə mübah sayılır.

Ed Qin ölümü həyatın davamı kimi görürdü, Dahmer insanlar üzərində mütləq nəzarətə can atırdı, Bundi isə insan zəifliklərini manipulyasiya edərək hakimiyyət qazanmağa çalışırdı. Hər biri fərqli bir motivasiya ilə hərəkət edirdi, amma mahiyyət etibarilə eyni suala cavab axtarırdılar. İnsan nədir?

"Cəhənnəm – başqalarıdır" yazırdı Sartr.

  Cəmiyyət bu insanları şeytan kimi görür. Onlar adi qaydalara tabe olmayan, həqiqəti qana bulaşdıran fərdlərdir. Amma onları sadəcə qaranlıq varlıqlar kimi qəbul etmək, onların varoluşunun mahiyyətini dərk etməmək deməkdir. Axı hər şeyə rəğmən, onlar da cəmiyyətin içindən doğulub. Onların qaranlıq fəlsəfəsi, insanın həqiqi təbiətini dərk etməyə aparan bir yoldur. Təhlükəli, amma qaçılmaz bir yol.

Seriyalı qatillər bizim qorxularımızın canlı təcəssümüdür. Biz onlara nifrət edirik, çünki onların içində özümüzü görürük. Bizim dərk etməyə qorxduğumuz şeyləri onlar həyata keçirirlər. Bəlkə də, insanın həqiqi mahiyyəti tamamilə xeyir və ya şər deyil. O, sadəcə bir boşluqdur və hər birimiz onu fərqli yollarla doldururuq.

"İnsan nə qədər dərin baxsa, uçurum da bir o qədər dərin baxır" demişdi Nitşe.

 Və bəlkə də, uçuruma baxmaqdan çəkinməməliyik. Çünki orada gördüyümüz, sadəcə qaranlıq deyil – bəlkə də, həqiqət oradadır.

Sevgisizlik həqiqətən də insanı vəhşiləşdirir!

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, məşhur Hollivud aktyoru Çak Norrisin dünyasını dəyişməsi barədə xəbəri AzərTAC xarici mediaya istinadən xəbər verib.

Havay adalarında istirahət edən 86 yaşlı aktyorun vəziyyəti anidən dəyişib.

Əfsanəvi aktyorun ölüm səbəbi tam açıqlanmasa da ailə üzvləri hadisənin onun səhhətində baş verən ani və gözlənilməz dəyişiklik səbəbindən olduğunu bildiriblər.

Qeyd edək ki, 10 mart 1940-cı ildə anadan olan aktyorun döyüş idman növlərindəki uğurlarını çəkildiyi filmlərdə də əks etdirməsi canlandırdığı obrazları fenomenə çevirib. Belə ki, onun 1972-ci ildə çəkilən "Əjdahanın yolu" filmində məşhur aktyor Brüs Li ilə Roma Kolizeyindəki döyüş səhnəsi kino tarixinin ən ikonik səhnələrindən biri kimi qəbul edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil, ruhun və təbiətin yenidən doğuşudur. Balkanlardan Çinə, uzaq Sibirdən Anadoluya qədər uzanan böyük bir coğrafiyada bu bayram min illərdir ki, sülhün və birliyin rəmzi kimi qeyd olunur.

Xalqlar hələ böyük dinlərə (İslam, Xristianlıq) bölünməzdən əvvəl, hamısı təbiətə inanırdı. Şərq və Türk xalqları tərəfindən qeyd olunan bu astronomik hadisə gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi Mart ayının 21-də qeyd olunur. Bu bayram müxtəlif xalqlarda müxtəlif adlarla adlansa da, özünəməxsus adətləri olsa da Novruzun fəlsəfəsi dəyişməz qalır - təbiətin oyanışı, yeni ilin başlanğıcı və xeyrin şər üzərində qələbəsi.

Qırğızıstan:

Qırğızlarda Novruz – ardıc tüstüsü ilə ruhların təmizlənməsi və at belində cəsarətin nümayiş olunduğu bir gündür. Bayram günü kişilər at üstündə “Kök-börü” adlı oyun oynayırlar. Evi mütləq “Ardıc” ağacının tüstüsü ilə tüstüləndirirlər ki, pis ruhlar və bəlalar evdən uzaq olsun. Qırğız qadınları da mahnılar oxuyaraq səməni şirəsindən “Sümüölök” bişirlər. 

Qazaxıstan.

Bu bayram Qazaxıstanda “Ulusun Ulu Günü” (Böyük gün) adlanır.​İnanclara görə, martın 21-dən 22-nə keçən gecə yer üzünə ruzi paylayan Kıdır ata (Xızır ata) gəlir və göydən bərəkət rəmzi olan “Göy qazan” enir. Süfrəyə mütləq 7 tərkibli “Nauryz Koje” şorbası qoyulur. Qazaxıstanda Novruz yazın gəlişi deyil, həm də xalqın öz köklərinə, adət-ənənələrinə qayıdış günüdür.

Tacikistan:

Tacikistanda Novruz – ilk bahar çiçəklərinin sevinci və torpağın oyanışı deməkdir. Uşaqlar dağlara gedib ilk bahar çiçəklərini yığır və kəndə gətirib hamıya baharı müjdələyirlər. Onlar inanırlar ki, Novruza qədər evdə hər şey, hətta divarlar belə silinib təmizlənməlidir ki, evə ruzi gəlsin.

Özbəkistan.

Özbəklərdə bayramın ən böyük adəti bütün məhəllə bir yerə toplaşaraq gecə boyu mahnılarla bişirdiyi səməni şirəsindən hazırlanan “Sümələk” bişirilməsidir. Sümələklə yanaşı, kişilər də böyük qazanlarda ət və buğdadan ibarət “Xəlim” yeməyi bişirilər. Özbəkistanda Novruz bir qazan ətrafında birləşmək, küsülülərin barışması və xalqın birliyi deməkdir.

Türkmənistan.

Türkmənistanda bu gün rəsmi olaraq “Milli Bahar Bayramı” adlanır. Bayramın bəzəyi məşhur Ahal-təkə atlarının yarışıdır. Gənc qızlar “Muncuqlu-atdı” oyunu ilə gələcək bəxtlərini öyrənmək üçün fallar açırlar. Kəndlərdə qurulan “Novruz köçələri”ndə milli sənətkarlıq nümunələri sərgilənir.

İran.

İranda Novruz rəsmi yeni ilin başlanğıcıdır. Küçələrdə Hacı Firuz rəqs edərək baharı muştuluqlayır. Novruzdan əvvəlki son Çərşənbəsi “Çahərşənbə-Suri” tonqal üzərindən tullanaraq mənəvi təmizlənmə ayini keçirilir. Bayramın 13-cü günündə keçirilən Sizdə-Bedar mərasimi səmənilər suya atılır və ilin uğurlu olması üçün dualar edilir.

Türkiyə. Anadolu mədəniyyətində Novruz günü “Sultan Nevruz” adlandırılır. Manisada 41 növ ədviyyatdan hazırlanan şəfalı “Mesir məcunu” xalqa paylanır. Türkiyədə Novruz - tonqal üstündən tullanmaq, xalq mahnıları və ortaq süfrələr ətrafında qardaşlığın və yenilənmənin bayramıdır.

Türk Altay mədəniyyətində Novruz bayramı.

Novruzun izləri uzaq Sibirə - Saxa (Yakut) və Altay türklərinə qədər gedib çıxır. Onlar bu bayramı İlqıyax və ya İlsıyax (yəni “İlin ayaq basması”) adlandırırlar. Sərt qışdan çıxan insanlar üçün bu gün süd məhsulları ilə süfrə bəzəmək, ağaclara rəngli lentlər bağlamaq və Günəşə dua etmək ənənəsi var. Bu, bayramın türkdilli xalqların qan yaddaşındakı qədim adıdır.

Slavyanlarda Maslenitsa.

 Slavyan xalqlarında Novruzla eyni fəlsəfəni daşıyan, qışın yola salınması və baharın qarşılanması ayini olan Maslenitsa mövcuddur. Baxmayaraq ki, bu gün o, fərqli tarixlərdə qeyd olunur, onun kökündə duran “günəşin oyanışı” ideyası Novruzla tam eynidir. Bu bayramda blini Günəşin rəmzi olan dairəvi, isti kökələr bişirilir. Qışın rəmzi olan samandan müqəvva tonqalda yandırılır ki, köhnə ilin bütün bəlaları məhv olsun.

Göründüyü kimi, Novruz sadəcə bir xalqın deyil, bəşəriyyətin ortaq mirasıdır. Bu bayram müxtəlif xalqları baharın gəlişi ətrafında birləşdirən ən güclü mədəni körpüdür.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

ADA Universitetinin Qazax Mərkəzində Xalq Şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş “Çünki Vurğunuyam mən bu yerlərin” adlı poeziya günü keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ADA Universitetinin Qazax Mərkəzinə istinadən xəbər verir ki, tədbir Qazax Müəllimlər Seminariyasının İncəsənət Mərkəzində gənc rəssam Gülarə Salehin şairin xatirəsinə və “Azərbaycan” şeirinə həsr olunmuş “Mənim Azərbaycanım” adlı sərgisinin nümayişi ilə başlayıb.

Ardınca Seminariyada keçirilən tədbirdə Qazax və Ağstafa rayonlarından olan təhsil və mədəniyyət işçiləri, eləcə də şairin Qazaxdakı Poeziya Evinin əməkdaşları iştirak ediblər. Tədbirdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi birliyin Qazax bölməsinə rəhbərlik edən şair Barat Vüsalla təmsil olunub.

Sazlı-sözlü “Çünki Vurğunuyam mən bu yerlərin” adlı poeziya günü bir daha Vurğun ölməzliyini diqqətə çəkib, yurdun hər qarışına misraları hopmuş dahi şairə bir vəfa borcu miissiyası daşıyıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu unikal tarixi artefaktın — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ilə aid dövlət möhürünün naxışının aşkar edildiyini elan edir.

Qazaxıstanlı alim, IX-XX əsr Türk dövlətlərinin tarixi coğrafiyası və tarixi kartoqrafiyasının tədqiqatçısı, siyasi elmlər doktoru, professor, Qazaxıstan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatı laureatı Muxit-Ardağer Sıdıknazarov tərəfindən Azərbaycanın sarsılmaz dövlətçiliyinin mühüm artefaktı aşkar edilib, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ilə aid dövlət möhürünün naxışı tapılıb.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu məlumat verib.

Avropa və ABŞ-da aparılan arxiv kartoqrafik araşdırmalar zamanı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) Parlamentinin sədri və Paris Sülh Konfransındakı nümayəndə heyətinin rəhbəri Əlimərdan bəy Topçubaşovun məktubları üzərində AXC-nin dövlət möhürünün naxışı tapılmış və tədqiq edilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət möhürünün naxışı vahid arxiv kompleksində, orijinal xəritə və müşayiətedici məktubla birlikdə Əlimərdan bəy Topçubaşovun məktubunda aşkar olunub. Dövlət möhürünün bu naxışı hazırda yeganə nüsxədir və ilk dəfə elmi dövriyyəyə daxil edilir.

Möhür 28 may 1918-ci ildə elan edilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə məxsusdur.

Bu mühüm artefakt Azərbaycanın və Türk dünyasının görkəmli dövlət xadimi, AXC Parlamentinin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun fəaliyyəti ilə bağlıdır və onun tərəfindən istifadə edilib.

Azərbaycan dövlətçiliyinin simvolu olan bu nadir artefakt 28 may 1918-ci il – 28 aprel 1920-ci illər dövrünü əhatə edir.

Bu tapıntı yüksək elmi dəyərə malikdir. Suveren hakimiyyətin əsas atributu olan dövlət möhürü, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional formalaşması tarixinə dair ən mühüm mənbə rolunu oynayır.

Sözügedən möhür naxışının elmi dövriyyəyə daxil edilməsi Azərbaycanın kəsilməz dövlətçiliyi və AXC-nin diplomatiya tarixinə dair ilkin mənbələr bazasını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Eyni zamanda, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəmzləri, kargüzarlığı və beynəlxalq nümayəndəliyi ilə bağlı məsələlərin dəqiqləşdirilməsinə xidmət edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Novruz bayramı günlərində çox məşhurlarımız dünyaya gəlib. Onlardan biri də Atif Zeynallıdır. Bu gün onun barəsində söz açmaq istəyərdim.

Atif Zeynallı 20 mart 1927-ci ildə dünyaya göz açmışdı. Azərbaycan tarixinin ən qarışıq, ən qanlı-qadalı illəri idi. Xalq kommunizm ideyalarına inananlara və inanmayanlara bölünmüşdü, təbəqələşmə böyük vüsət almışdı. Uşaqlıq yaddaşında öncə 37-ci ilin qırmızı terror, ardınca da 2-ci dünya müharibəsi möhkəm yer tutmuşdu Atif Zeynallının. Və o, belə bir mühitdə ədəbiyyata, şeirə maraq göstərməkdəydi.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Atif Zeynallı ədəbiyyata 1947-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çap olunmuş "Azərbaycan" adlı şeiri ilə gəlmiş, ömrünün sonuna qədər on dörddən artıq şeir kitabı dərc edilmişdir. Yeddinci sinfə qədər Bakıdakı 132 saylı orta məktəbdə oxumuşdur. Böyük Vətən müharibəsi başlanandan sonra ailəsi aclığa görə Mərdəkandakı bağ evinə köçmüşdür. O,  ömrünün son illərini də bu evdə yaşadı.

1944-1949-cu illərdə ADU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə Cəlilabadda müəllim kimi başlamış, sonra Mərdəkandakı 156 saylı axşam məktəbində (vaxtilə burada 8-10-cu sifləri oxumuşdu) müəllimlik etmişdir. Müəllimliklə yanaşı, gündüzlər "Azərnəşr"də redaktor kimi çalışmışdır.

Özünü ədəbiyyatda şair kimi görmək istəyən Atif Zeynallı elmin də dalınca getməkdəydi.

1953-cü ildə Moskvada SSRİ EA Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasına daxil olur. 1956-cı ildə Azərbaycan EA Ədəbiyyat İnstitutunda işə girir. Stalinin bütünün sındırılması o zaman ədəbi mühitdə gərginlik və parçalanma yaratmışdı, qoca ədiblərin çoxu açıq-gizlin Stalinin ifşasına qarşı idilər. O isə bir alim və şair kimi stalinizmin tənqidinə tərəfdar idi.

Ədib 1957-ci ildə "C.Cabbarlının dramaturgiyasında yeni insan surətləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Həmin ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü idi.

Poeziya ilə yanaşı dram əsərləri də yazırdı. "Sirlər yuvası", "Nəriman ata", "Məmmədəli kurorta gedir", "Ləkə" kimi pyesləri Bakı, Gəncə teatrlarında səhnəyə qoyulmuşdu. Ədibin pyesləri əsasən komik-dramatik üslubda idi. Təəssüf ki, bu əsərlər toplanıb çap edilməmişdir. Ümumən onun səliqəli arxivi yoxdur.

Atif Zeynallı 28 yanvar 1991-ci ildə vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Nurəddin Ədiloğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət”                           

...Hər il yazqabağı yaşıdlarımın çoxu kimi xəyalən uşaqlıq və gənclik illərimin Novruz çağlarına dönürəm. Martın ilk günlərindən başlayaraq el-obanın böyük ruh yüksəkliyi ilə güllü - butalı Novruzun pişvazına çıxmaq üçün tədarük görməsi, ilaxır çərşənbəni, Novruz bayramını istəyincə qarşılaması barədə xatirələr indiki uşaqlara nağıl kimi görünə bilər.

Üzümüzə yaz nəfəsi toxunan nurlu səhərlərin birində baxıb görərdik ki, bağ-baxçada gül-gülü çağırır, bülbül-bülbülü. Tumurcuq vurmuş ağaclar ağac, baharı ilk müjdələyən quşlar quş dili ilə Novruzun gəlişindən soraq verirlər. Bahar fəslinin gözəlliyini süsləyən yasəmən güllərinin qoxusu yol-yolağı bürüyərdi. Gül-çiçəklər bağlara, qartallar zirvəyə, şəlalalər dağlara, leyləklər səmaya yaraşdığı kimi, Novruz da yurdumuzun ellərinə-obalarına  yaraşardı...

     Novruzun gəlişi fəsillərin və nəsillərin görüş çağına dönürdü. Üzü nurlu ağbirçək nənələrin dilindən xeyir-dualar əskik olmurdu. Müdrik babalar süfrə başına yığışan nəvə-nəticələrinə öyüd verərdilər ki, bəs dədə-babadan qalma adət-ənənə var: Belə əziz axşamlarda kimsəsizləri tək qoymazlar, elə ki, Novruzun “topu” atıldı durun, bayram xonçasından pay götürün, gedin sonsuzlara, kimsəsiz qocalara baş çəkin! Savab qazanın, bu əziz axşamlarda...

    Bəli, əzəldən elin gözü tərəzi, dürlü-dürlü sözü-söhbəti öyüd-örnək olub!  Ağsaqqallar deyərdilər ki, köhnə ilin haqq-hesabını təzə ilə saxlamazlar. Beləcə ilin axır çərşənbəsinə kimi borclar ödənilərdi. 

...Torpağa sonsuz sevgisi ilə cütü-xışı yaradan zəhmətkeş dədə-babalarımız: “Durna gəldi şuma çıx...” – deyə şumaçıxma mərasiminə səsləyərmişlər əkinçiləri. Toxum səpməyi elin-obanın ən hörmətli, ayağısayalı adamlarına etibar edərmişlər...

Novruz – ana təbiətin insanlara bərabərlik, mehribançılıq, barış, sevgi, şadyanalıq təklifi idi... Novruzun gəlişinin ən ümdəsi onunla əlamətdar olardı ki, çoxdanın küsülüləri bir-birilə əl tutub bayramlaşar, umu-küsünü unudardılar. Babalar “Bayram küsülü sevməz”,- deyə ən yaman günün küsülülərini belə barışığa çağırar, ağbirçək nənələr də deyərdilər ki:

Gəbənin eni qarış,

Güllü – butalı naxış.

Bayram küsülü sevməz

Qadan alım, gəl barış!

Əsrlərin sınağından çıxmış Novruz ruhlu uluca-uluca nəğmələr, vəsfi-hallar, bilməcələr, söyləmələr uşaqlı-böyüklü məclislərə şadyanalıq qatardı. El-obada sinədəftər qocaların bayatı, rəvayət, ocaqdibi söhbətləri bayramın söz sovqatı,  söz bəzəyi olardı.

    ...Totuq-motuq oğlan uşaqları bahar rəngli qurşaqlar atardılar evlərin qapısından. Qəlblərinin genişliyi yerə-göyə sığmayanlar qurşaq atanları sevindirər; iydə, kişmiş, badam, qoz, fındıq, rəngli yumurtalar düşərdi uşaqların payına. Uşaq çağlarımızda belə günlərdə unnuqlarda una basdırılmış yumurtaları döyüşdürərdik. Ən bərk yumurta “səsəl” adlanardı. Yumurta döyüşünün bir növünə də “qatar döyüşü” deyərdilər. Bu “döyüş” təkcə uşaqların deyil, böyüklərin də arasında keçirilərdi. Adətə görə yumurtaya baxışmaz, dəyiş-düyüş etməzdilər. Sonda “qatardan” daha çox, salamat çıxan yumurtaların sahibi qalib gələrdi.

El arasında bu günəcən sınaqdan çıxmış mərd adama filankəs “qatardan çıxıb” deyirlər. İnsanlar arasında barışı, mehribançılığı yaradan həm də  bir-birindən maraqlı xalq oyunları idi. “Sultanoyunu”, “Bəhməngizir”, “Əlbəndi”, “Gözbağlıca”, “Təkbələncüt”, “Xan-xan” oyunu, “Beş daş”, “Qayışgötürdü”, “Atmindi”, “Çiling-ağac” və s. xalq oyunları insanlarda bayram ovqatı ilə yanaşı, çeviklik, sağlam düşüncə, möhkəm birlik yaradırdı.   

Göydən yerə nur ələndikcə, ana torpağın bahar fərəhi, sevgisi köksünə sığmazdı. Bir də baxardın ki, yaz yağışının damcıları ilə yaz günəşinin şuaları səmada elə bir möcüzə yaradıb, gəl görəsən. Masmavi göylərin tağına qövsi-quzehin “naxış vurduğu” rənglər silsiləsi könülləri oxşardı. Qədim el inamına görə göy qurşağının altından keçən adamın arzusu hasil olarmış!.. Bir də el arasında yeddi rəngli göy qurşağına qarı nənənin örkəni, “Fatma nənənin hənası” da deyirlər. Novruz bayramı öynəsində elin başbilənləri göy qurşağına baxıb, nəyin bol, nəyin qıt olacağını xəbər verərdilər; qırmızı rəng arpa-buğdanın, sarı rəng darının, yaşıl rəng paxlanın rəmzi sayılırdı...

Xeyirli – bərəkətli yaz günləri evlərdə şirinçörək, şəkərbura, paxlava bişirən gəlinlərimiz, ana və nənələrimiz bir-birinə könül xoşluğuyla: “Toy çörəyi yapasan!”, “Bayram xonçasını ilbəil artıq tutasan!”- deyə xeyir-dualar verərdilər...

Bayram xonçasında yamyaşıl səməni tellənər, ətrafında rəngbərəng şamlar yandırarlar. Bu şamlar da adi şamlar sayılmaz. Arzu, sevgi, murad şamları deyərlər onlara! Hər evdə baharın ilk nemətinə - səməniyə alqış nəğmələri oxuyardılar:

Səməni, saxla məni,

İldə göyərdərəm səni...

Yeddi rəqəmi xalqımızın düşüncəsinə görə müqəddəs olduğundan Bayram süfrələrinə adətə görə, gərək yeddi löyün xörək, yeddi cür şirniyyat, yeddi cür qovurğa və çərəz, mer-meyvə düzülə, həyətlərdə, meydanlarda yeddi tonqal çatıla:

Ağırlığım, uğurluğum  burda qalsın,

 Dərdim, bəlam odda yansın...

deyib hoppanardıq uşaqlı-böyüklü tonqalların üstündən. (Bu gün xalqımızın nə ki, dərdi, ağrısı-acısı varsa, qoy Novruz tonqallarında alışıb yansın!)

Atıl-matıl, çərşənbə,

Ayna kimi bəxtim açıl, çərşənbə!

-deyərək qəlblərində gizli istək, sevgi cücərən el qızları niyyətlərinin işığında yamyaşıl sabahlara boylana-boylana qulaqasdıya yollanardı qonum-qonşu qapısına. Adətən üç evə baş çəkib, qapı pusardılar. Odur ki, hər evin ağbirçəyi-ağsaqqalı buyurardı ki, belə əziz axşamlarda gərəkdi ki, xoş sözlər danışasan, olub-olmuşlardan məzəli söhbətləri yada salıb, deyib-güləsən...  Deyərdilər ki, yazda gülənin ömrü də uzun olar. “Deyin, gülün, şənlənin, ömrünüz uzun olsun!”                             Bu bayram günlərində həm də əziz və müqəddəs insanların məzarını ziyarət olunur, ruhlarına dualar oxunur... Azərbaycanda Şura höküməti qurulandan sonra Novruz -dini bayram kimi bolşeviklərin hücumuna məruz qalıb. Buna baxmayaraq xalqımız Novruzu uzun müddət əziz və milli bayram kimi ailə çevrəsində keçirib, adət-ənənələrini qoruyublar.

 ...1967-ci ildə dövlət xadimi Şıxəli Qurbanovun adı Novruzla qoşa çəkilməyə başladı. Məhz həmin ilin baharında Suraxanı atəşgahından gətirilmiş od Bakının qoynunda - məğrur və əfsanəvi Qız Qalasının yaxınlığında böyük Novruz tonqalını şölələndirdi. Gəlin kimi bəzədilmiş Bahar qız obrazını canlandıran Səfurə İbrahimovanın şənliyə at belində gəlməsi və təbriki ağ-qara kinolentin yaddaşına həkk olunub.  Böyük  bayram  tonqalı  günəşin yerdəki simvolu kimi xalqımızın  taleyini  nura qərq etdi. Novruzun hər gəlişi Odlar Yurdunun adına ucalıq, əzəmətinə əzəmət, vüqarına vüqar qatdı, bayram şənlikləri təntənəli məqamlarla zənginləşdi. O zaman Bakı şəhər partiya komitəsində ideologiya üzrə katib vəzifəsində çalışan və Şıxəli Qurbanova Novruz şənliyinin keçirilməsində böyük mənəvi dəstək verən rəhmətlik Vəli Məmmədovun xidmətlərini də unutmaq olmaz!  Novruzun Azərbaycanda  rəsmi “milli vətəndaşlıq vəsiqəsi” alması onun Orta Asiya respublikalarında da bayram kimi qeyd olunmasına rəvac verdi.

   Novruz bayramının bərpa olunması mahiyyətcə xalqımızın azadlıq əzminin nümayişi idi və ilk növbədə milli dövlətçilik quruculuğuna xidmət edirdi. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Novruzu rəsmi bayram elan etdi.

...Bu gün üçrəngli bayrağımız da allı-güllü Novruzun gözəlliyinə gözəllik qatır. Novruz abadlıq, səliqə sahman, barışıq və s. ilə yanaşı, həmrəylik və sülh rəmzidir, bütün nəsillərdən olan insanların bir-birinə bənzərsiz ehtiram vədəsidir. Azərbaycanda ta qədimdən Novruzda bütün ailə üzvlərinin mübarək bayram süfrəsi ətrafında birlikdə olması ən  yaxşı əlamət sayılır.

...Etiraf edim ki, nə qədər təmtaraqlı keçirilsə də indiki Novruz şənlikləri nə bizim uşaqlıq, nə də gənclik dövrümüzün Novruz günlərinə bənzəyir. Lakin hamımız cani-dildən Uca Tanrıya DUA edirik ki, hər evə, hər ailəyə, uşaqdan – böyüyə hər bir Azərbaycan vətəndaşına Novruz  bayramı xoşbəxtlik gətirsin!

Mən də bu yazıma bayram ovqatla nöqtə qoyaraq dua edirəm: Qoy bu Novruzun qədəmləri uğurlu olsun! Allah hər birinizə tükənməz yurd sevgisi, xeyir əməl, cansağlığı, xoşbəxtlik, bol ruzi, əmin-amanlıq nəsib etsin! Amin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)