İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun şeirlərində Vətən məfhumu qırmızı xətlə keçir. 79 yaşına kifayət qədər şeir baqajı ilə gəlibdir. Elmi fəaliyyətində isə kifayət qədər nailiyyəti vardır. Adı olsun ki, çoxunuza tanış deyil. Amma bizim missiyamız tanıtmaqdır. Beləliklə:

Bahar Məmmədova. Bahar Bərdəli təxəllüsü ilə yazır. 1957-ci il mayın 6-da Bərdə rayonunun Balaqəcər kəndində anadan olub. Şirvanlı kənd orta məktəbini (1964–1974), Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetini (1974–1979) bitirib. 1979–1991-ci illərdə Bərdədə, 1991–2008-ci illərə qədər isə Bakıda orta təhsil məktəblərində müəllim, direktor müavini və direktor işləyib.

2008-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində elmi fəaliyyətə başlayıb. Hazırda isə Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin baş elmi işçisi, filologiya elmləri doktoru, dosentdir. İyirmiyə yaxın bədii-elmi kitabın müəllifidir. Yazıçı kimi prezident təqaüdçüsüdür.

O, 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Bahar Bərdəlinin ilk elmi yaradıcılığı Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlıdır. O, XX əsrin 30–40-cı illər ədəbiyyatını, Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolunu və Şimali Azərbaycana mühacirət edən cənublu şairlərin həyat və yaradıcılığını tədqiq edib.

2010-cu ildə "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" mövzusunda filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiyasını müdafiə edib. Bununla bağlı "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" və "Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası (1947–1990)" monoqrafiyalarını nəşr etdirib. Hər iki monoqrafiyada müəllif Bakıda yaşayan cənublu şairlərin həyat və yaradıcılıqlarını mövzular üzrə qurublaşdıraraq elm camiyəsinə təqdim edib.

Daha sonra Bahar Bərdəli "Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı" şöbəsində çalışıb, Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyasını tədqiq etməyə başlayıb. Nəticədə "Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası" və "Elçin İsgəndərzadə: həyatı, yaradıcılığı" monoqrafiyalarını yazıb və çap etdirib. 2016-cı ildə Dosent elmi adını alıb.

2024-cü ilin yanvarın 15-də "Müstəqillik dövrü Azərbaycan şeirində gerçəkliyin əksi" mövzusunda Doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib və Filologiya elmləri doktoru diplomunu alıb. İndiyə kimi yüzə yaxın elmi, publisistik məqalənin, beş monoqrafiyanın, 10 bədii kitabın müəllifidir.

Bədii kitabları

- Qarabağın maralı. (Povest, hekayələr). Bakı, Gənclik, 1995

- Bənövşələr açanda. (Şeirlər). Bakı, Gənclik, 1996

- Ağ kəpənək. (Hekayələr). Bakı, Qorqud, 1998

- Çərşənbə tonqalı. (Şeirlər). Bakı, Şirvannəşr, 2000

- Duyğuların səması. (Povest, hekayələr). Bakı, Şirvannəşr, 2005

- Qayıtmısan. (Şeirlər). Bakı, Nurlan, 2011

- "Seçilmiş əsərləri" I cild (Şeirlər) 2017

- "Seçilmiş əsərləri" II cild (Povest, hekayələri). 2017

- İki əsrin hekayələri.(Hekayələr). Bakı, Nurlan, 2018

- Qarabağın dayağı Bərdə — Bərdənin qüruru şəhidlər. (Bərdə şəhidləri haqqında publistik qeydlər). Bakı, 2021

Monoqrafiyaları

- Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu

- Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası. (1947-1990)

- Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası

- Bahar Bərdəli. Seçilmiş əsərləri. 3 cilddə. III cild. (Elmi əsərlər)

- "Elçin İsgəənzadə: həyatı, yaradıcılığı"

Məqalələri

- "Qabil poeziyasında vətəndaş mövqeyi"

- "Qabil poeziyasında Qarabağ mövzusu"

- "Nurəngiz Günün poetik ağrısı"

- "Nurəngiz Günün məhəbbət lirikası"

- "Nurəngiz Gün poeziyasının fəlsəfi yükü"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında vətənpərvərlik duyğuları"

- "Qabil poeziyasında milli müstəqillik uğrunda mübarizənin inikası"

- "Sabir Rüstəmxanlının şeirlərində bütöv vətənin obrazı"

- "Sabir Rüstəmxanlının poemalarında tarixi gerçəklik"

- "Nurəngiz Günün poemalarında müharibə və insan amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında müharibə və sülh amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında bədii idrakın beynəlmiləl xüsusiyyətləri"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin tərənnümü"

- "Qabil poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Qabilin şeirlərində həyat fəlsəfəsi"

Mükafatları

- 1995-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

- 2019-cu ildən isə İLESAM -ın (Türkiye İlm ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliyi) üzvüdür.

- 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

- Yazıçı kimi 2009-cu ildə Prezident təqaüdü almış və 2022-ci ildə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına layiq görülüb

- 2017-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun, 2024-cü ildə isə AMEA Humanitar Elmlər Bölməsinin fəxri fərmanlarını alıb.

- 2023-cü ildən AMEA-nın əmək veteranıdır

Sonda bir neçə şeirini oxucularımıza təqdim edirik:

BU PAYIZ...

Bu payız bir başqadı

Vətənin yurddaşında!

Bu payız yaşayacaq

Tarixin yaddaşında!

Hə günü bir QƏLƏBƏ,

Hər günü qəlpə-qəlpə

Düşmənin ürəyində!

Açıb yara daşı da!

ŞUŞA gözləyir hələ,

LAÇIN özləyir hələ,

GÖYÇƏ sızlayır hələ,

Boğulub göz yaşında!

Cəbrayılım sevincək,

Fizulimdən əl çək!

Az qalıb ta....bitəcək,

Bilsin yad..., sirdaşım da!

İgidlərin “Yallı”sı,

Qönçələrin allısı,

Meyvələrin ballısı,

Gözlər Vətən- daşımda,

Bilsin dost, qardaşım da!!!

                          4 oktyabr 2020

ULU BƏRDƏM

Yenə havalanıb o qarı düşmən...

Al-qana boyanıb yenə də sinən...

Belə döyüşlərdən çox görmüsən sən...

Ulu Bərdəm!

Çox görmüsən belə azğın, namərdi,

Bu dünyanın ən qədimi, comərdi -

Yaşarısan... Adladarsan bu dərdi,

Ulu Bərdəm!

Qarabağa hər vaxt arxa, dayaqsan,

Yatmırsan ki... canım-gözüm, oyaqsan!

Bu düşməni yenə namərd qonaq san,

Ulu Bərdəm!

Əsrlərlə yağmalandın, yaşadın sən,

Əsrlərlə damğalandın, yaşadın sən,

Əbədisən, hər zirvəni aşan da sən,

Ulu Bərdəm!

Özü öz qanına axır bələndi,

Erməninin son çabası... necə diləndi...

Ürəkdən gülənlər sonda güləndi,

Uca Bərdəm! Ulu Bərdəm!!!

DARIXMA, ŞUŞAM

Darıxma, gələcək büsatın sənin,

O Cıdır düzündə el şənlənəcək!

Düşmənə od qoyan Ordumuz bizim,

Hicranı qovacaq son mənzilətək!

Küləklər dağlara sığal çəkəcək,

Çiçəklər düzlərə xalı düzəcək,

Hər çiçək üstündə bir al kəpənək,

Qayanın küksündə qartal süzəcək!

Göydən mələklər də yerə enəcək,

Salacaq boynuna incə qolunu!

Qarqarın, Tərtərin selə dönəcək,

Köçhaköç tutacaq ŞUŞA yolunu!

Natəvanın ruhu uçub göylərdə,

Vaqifin ruhuna qovuşacaqdır!

Günü pərən düşən o güneylərdə,

Ellər oba-oba salacaqdı yurd!

İSA bulağı da zümzüməsində,

Xarıbülbülümün gülər gözləri!

Gözəllər axışar… öz cərgəsində

Nənə-nəvələrin gülər üzləri!

İkidlər “CƏNGİ”yə açar qol-qanat,

“CƏNGİ”nin səsinə dünya oyanar!

Beləcə başlayar yenidən həyat,

GÜNƏŞİN rənginə VƏTƏN boyanar!!!

                                       Oktyabr 2020

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün Türk dünyasının tanınmış türkoloqlarından biri - Əbülfəz Rəcəbli barədə danışacağıq.

Bu gün həm də alimin  90 yaşı tamam olur, yubileyidir.

Türkologiya elminə böyük töhfələr vermiş, Orxon-Yenisey abidələrinin, Göytürk kitabələrini tədqiq etməklə türk ailəsinə böyük xidmət göstərmiş Əbülfəz Əjdər oğlu Rəcəbli çox maraqlidir ki, etnik talışdır, bu səbəbdən onun ümumtürk işinə bu qədər fayda verməsi rəğbət doğurur.

O, 1936-cı il mayın 6-da Lənkəran şəhərində anadan olub. 1954-cü ildə orta məktəbi bitirib. 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olub və 1959-cu ildə filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə, 1971-ci ildə ikinci institutu – Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Dillər institutunun ingilis dili fakültəsini, 1985-ci ildə isə Markizm-leninizm universiteti ideoloji kadrlar fakültəsinin beynəlxalq münasibətlər şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1959-1963-cü illərdə nəşriyyatlarda əvvəlcə korrektor, sonra redaktor işləyib. 1963-cü ildə BDU-nun aspiranturasına daxil olub və Qırğızıstan EA-ya ezam edilib. 1967-ci ilin dekabrında “Qədim türk yazısı Orxon-Yenisey abidələrinin dili. Morfologiya” mövzusunda namizədlik, 1978-ci ilin martında “Orxon-Yenisey abidələri dilində felyaratma” mövzusunda doktorluq dissertasiya müdafiə edib.

1990-cu ildə Orxon-Yenisey abidələri üzrə Almatıda I və 2000-ci ildə İstambulda II beynəlxalq kollekviumda iştirak edib. 46 kitabın və 200-ə qədər məqalənin müəllifidir. 1967-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin ümumi dilçilik kafedrasında çalışıb. 30 oktyabr 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi" fəxri adına layiq görülüb.

Ə.Ə.Rəcəbli elmi yaradıcılığa gec başlayıb. Namizədlik dissertasiyası Orxon-Yenisey abidələrinin morfologiyasına həsr olunub. Doktorluq işində Ə.Rəcəbli bu mövzunu daha genişləndirərək və dərinləşdirərək Orxon-Yenisey abidələri dilin feliyaratma problemi araşdırıb, keçmiş SSRİ türkoloqlarının dərin rəğbətini qazanan bir elmi tədqiqat əsəri ərsəyə gətirməyə nail olub. Doktorluq dissertasiyasını yazıb bitirdikdən altı il sonra Alma-Atada müdafiə edib.

Prof.Ə.Rəcəbli poliqlot dilçidir. O, bir çox dilləri bilir və elmi araşdırmalarında onlardan səmərəli şəkildə, bacarıqla istifadə edir. Onun elmi maraq dairəsi genişdir. Dilçiliyin bir çox sahələrində dərin məzmunlu, böyük elmi əhəmiyyəti olan araşdırmalar aparıb və aparmaqdadır: ümumi (nəzəri) dilçilik, Azərbaycan, ingilis və talış dillərinin tədqiqi, qədim türk yazısı abidələrinin dili, türkologiya, struktur dilçilik, sosiolinqvistika, tarix, ölkəşünaslıq, beynəlxalq münasibətlər, xarici ədəbiyyat leksikoqrafiya və s.

AMEA-nın müxbir üzvü, millət vəkili, professor Nizami Cəfərov müəllimi Ə.Rəcəblinin bu fenomenal məhsuldarlığını vurğulayaraq yazır: "Bakı Dövlət Universitetində türk xalqlarının dili, tarixi və ədəbiyyatı, ən azı üç kafedrada öyrənilir. Professor Əbülfəz Rəcəblinin türkologiya üçün gördüyü işlərin miqyası isə onu, obrazlı desək, təkbaşına, dördüncü kafedra saymağa hər cür əsas verir"

Prof. Ə.Rəcəbli hər şeydən əvvəl türkoloq dilçidir. Məlum olduğu kimi, onun namizədlik və doktorluq dissertasiyaları türk xalqlarının müştərək abidəsi olan Orxon-Yenisey kitabələrinin dilinə həsr olunub. Bu mövzuda onun "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin məna növləri" (1982), "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin tərzləri" (1988), "Orxon-Yenisey abidələri" (1993) və "Uyğurlar" (1996) adlı kitabları, 50-dən çox məqaləsi nəşr edilib.

O, son zamanlar bu problemlə daha ciddi məşğul olub. Son illərdə onun qədim türk xalqlarının dili və tarixinin araşdırılmasına həsr edilən altı sanballı kitabı - "Qədim türkcə-azərbaycanca lüğət" (2001), "Göytürk dilinin fonetikası" (2004), "Göytürk dilinin morfologiyası" (2002), "Göytürk dilinin sintaksisi" (2003) və "Ulu türklər" (2003) adlı əsərləri çapdan çıxıb. Müəllif türkoloji ədəbiyyatda dərin kök salmış run/runik abidə, run/runik əlifba terminlərinin işlədilməsinə qarşı çıxıb.

Bu terminlərin əvəzinə göytürk abidələri, göytürk əlifbası terminlərinin işlədilməsini təklif edib. Sonra müəllif göytürk yazısı abidələrinin araşdırılması tarixini nəzərdən keçirir. Ə.Rəcəbli göytürk əlifbası ilə yazılmış kitabələrin lokallaşdırılması məsələlərinə toxunub və S.Q.Klyaştornının ardınca bu abidələri belə lokallaşdırıb:

1) Orxon kitabələri,

2) Yenisey kitabələri,

3) Şərqi Türküstan kitabələri,

4) Orta Asiya kitabələri və

5) başqa areallarının abidələri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan dramaturgiyasının kamil tədqiqatçıları arasında Arif Səfiyevin ayrıca yeri var. Onun adı Məmməd Arif, Əli Sultanlı, Mehdi Məmmədov, Yaşar Qarayev kimi müqtədir alimlərin sırasında çəkilə bilər. Arif Səfiyev Əli Sultanlının tələbəsi, Məmməd Arifin aspirantı, Mehdi Məmmədovun həmsöhbəti, Yaşar Qarayevin dostu olub.

Arif Məhərrəm oğlu Səfiyev 6 may 1934-cü ildə Füzuli şəhərində dünyaya gəlib. Şəhər orta məktəbini bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsinə qəbul olub. 1958-ci ildə universiteti tamamlayıb. Əmək fəaliyyətinə "Avtomobil nəqliyyatçısı" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi kimi başlayıb. 1961-ci ilədək redaksiyada çalışıb. Sonra Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasına daxil olub.

1964-cü ildə Aspiranturanı tamamladıqdan sonra institutda elmi işçi kimi qalıb. 1969-cu ildən 1973-cü ilədək elmi katib vəzifəsində işləyib. 1973-cü ildən 1990-cı ilədək institutda baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. 1990-cı ildən hazırkı dövrədək institutun elmi katibi vəzifəsində çalışıb. Arif müəllim "Sabit Rəhmanın komediyaları" mövzusunda tədqiqat aparıb, filologiya elmlər namizədi elmi adını alıb.

Onun tənqidçi "mən"i, alim şəxsiyyəti T. Hacıyev, Ş. Salmanov, Elçin, A. Hüseynli, Q. Kazımov kimi istedadlı yazıçı və filoloqların əhatəsində, onlarla qarşılıqlı elmi təmasda formalaşıb. A. Səfiyevin gənclik illəri Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda, respublikanın ən nüfüzlü ədəbiyyatşünaslıq mərkəzində keçib. Öz biliyi, mütaliəsi, təvazökarlığı və xeyirxahlığı ilə həmkarlarının rəğbətini qazanıb, onlarda özünə qarşı böyük simpatiya oyadıb.

A. Səfiyev konkret elmi tədqiqat obyekti, təhlil predmeti olan alimdir. Onun məqalə və kitablarının baş mövzusu XX əsr Azərbaycan dramaturgiyasının müasirlik keyfiyyəti, janr, üslub özünəməxsusluğu, ədəbi-tarixi prosesdəki yeri, inkişaf problemləri, bu dramaturgiyanı yaradan yazıçıların bədii sənətkarlığıdır. Alimin M. F. Axundzadə, C. Cabbarlı, M. İbrahimov, İ. Əfəndiyev və başqa dramaturqlar haqqında məqalələri var.

"Ədəbi proses" kitablarına yazdığı icmallarda o, İ. Qasımov, Anar, Ə. Əylisli, Elçin, İsi Məlikzadə, Rüstəm İbrahimbəyov kimi yazıçıların dram əsərlərindən ətraflı söhbət açıb, lakin A. Səfiyevin yaradıcılığında Sabit Rəhman dramaturgiyasının tədqiqi daha geniş yer tutur. Onun iki monoqrafiyası bilavasitə Sabit Rəhman dramaturgiyasının elmi tədqiq və təhlilinə həsr edilib.

Məlum olduğu kimi, Sabit Rəhmanın yaradıcılığı hələ yazıçının ilk pyeslərinin tamaşaya qoyulduğu illərdən ədəbi-ictimai fikrin diqqətini cəlb edib, A. Səfiyevə qədər onun dramaturji əsərlərinin bədii məziyyətləri və səhnə təcəssümü haqqında S. Vurğun, M. Hüseyn, M. Arif, C. Cəfərov, M. Məmmədov, Ə. Ağayev kimi məşhur ədiblər söhbət açıb.

 "Toy" müəllifinin bədii-dramaturji istedadını, cəmiyyətdəki disharmoniyanı və insan mənəviyyatındakı deformasiyaları komik gülüşün predmetinə çevirə bilmək bacarığını layiqincə qiymətləndiriblər, lakin bütün bunlar Sabit Rəhmanın Azərbaycan dramaturgiyasının inkişaf tarixində mövqeyini və xidmətlərini müəyyənləşdirmək üçün kifayət deyildi.

Yazıçının komediya yaradıcılığını tam halda, özü də müasir ədəbi proseslə üzvi əlaqədə və sovet komedioqrafiyasının ümumi kontekstində araşdırıb təhlil etmək zərurəti var idi. A. Səfiyev Sabit Rəhman haqqında tədqiqatında xüsusilə, "Sabit Rəhmanın komediyaları" və "Sabit Rəhman" monoqrafiyalarında bu elmi vəzifəni yerinə yetirdi.

Başqa tədqiqatçılardan fərqli olaraq A. Səfiyev Sabit Rəhman dramaturgiyasını konkret problemlər üzrə təhlil edib. Bu təhlillərdə bir tərəfdən yazıçının dramaturgiyasının ideya-məzmun problematikası, onun komediyalarının janr-üslub xüsusiyyətləri, real varlığı inikas üsulu kimi komik gülüşün mahiyyəti və Sabit Rəhman yaradıcılığında təzahür formaları, ikinci tərəfdən yazıçının bir sənətkar kimi yetkinləşmə prosesi əks olunub.

Sabit Rəhman dramaturgiyasının inkişaf yolunun ümumi ədəbi-tarixi proseslə və dövrün bədii ədəbiyyat qarşısında qoyduğu tələblərlə vəhdətdə izah edib aydınlaşdıran A. Səfiyev doğru deyir ki, Azərbaycan sovet komediyasının yaranması və yüksəlişi Sabit Rəhmanın adı və fəaliyyəti ilə bağlıdır. O, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında yeganə yazıçıdır ki, özünün dramaturji yaradıcılığını tamamilə komediya janrına həsr edib.

Sabit Rəhmanın komediyalarından söhbət açmaq müəyyən mənada elə Azərbaycan sovet ədəbiyyatında komediya janrının təşəkkül və təkamülündən bəhs etməkdir. A. Səfiyev mövzuya belə geniş aspektdə, konseptual yanaşır və S. Rəhman dramaturgiyasının bədii-estetik təkamül mərhələlərini bütövlükdə Azərbaycan sovet komediyasının inkişaf mərhələləri kimi mənalandırır.

Sabit Rəhman komediyalarının A. Səfiyev tərəfindən xronoloji ardıcıllıqla təhlili də həmin mərhələlərin səciyyəvi xüsusiyyətlərinin dərindən aydınlaşdırılması məqsədinə xidmət edib. Alim hərtərəfli və dərin elmi araşdırmalardan sonra Sabit Rəhman dramaturgiyasının təkamül prosesini belə müəyyənləşdirir:

"Sabit Rəhmanın "Toy" və "Xoşbəxtlər" komediyaları müasir komedioqrafiyamızın sağlam əsası olmuş, "Aşnalar", "Aydınlıq" və "Nişanlı qız" komediyalarında 40-cı və 50-ci illərdə dramaturgiyanın qarşılaşdığı çətinliklər, qazandığı məvəffəqiyyətlər öz ifadəsini tapmış, "Əliqulu evlənir" və "Yalan" komediyaları isə Azərbaycan sovet komediyasını yeni yüksəlişə çatdırmışdır".

Sonrakı araşdırmalarında A. Səfiyev özünü yalnız komediya janrının deyil, bütövlükdə Azərbaycan sovet dramaturgiyasının yüksəliş dövrünün tədqiq və təhlilinə səfərbər edib. Onun 1970–80-ci illərdə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun çap etdiyi "Ədəbi proses" kitablarında dərc olunan icmallarında elmi təhlilin mərkəzinə həmin dövrün dramaturgiyası gətirilib və tənqidçi bu dramaturgiyanın uğur və qüsurlarını konkret əsərlərin təhlili əsasında əyaniləşdirib.

Tarix etibarilə 1970–80-ci illərdə yazılmış bu əsərlər özlərinin bədii-estetik kökləri, problematikası etibarilə 60-cı illərə bağlanırdı; həmin əsərlərin müəlliflərinin də çoxu XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının 60-cılar nəslinə mənsub idi. Bütün bunlara görə A. Səfiyev 1960–80-ci illəri milli dramaturgiyanın inkişafında xüsusi mərhələ kimi səciyyələndirərək yeni monoqrafiyanın predmetinə çevirib.

"Azərbaycan dramaturgiyası müasir mərhələdə" adlanan həmin monoqrafiyada müəllif ilk növbədə tədqiq etdiyi mərhələnin dramaturgiyası üçün əlamətdar olan özünəməxsusluqları müəyyənləşdirir; dövrün ictimai ziddiyyətlərini dərindən qavramaq, ictimai həyatın dərin qatlarına enmək, insanın mənəvi aləminə nüfuz edərək dramaturji təsvirin mərkəzinə onun iç dünyasını gətirmək və s. belə xüsusiyyətləri estetik məziyyət kimi dəyərləndirib.

Bu məziyyətlərin bədii təcrübədəki görüntülərini isə monoqrafiyanın "Dramaturgiyada müasir mövzu: qəhrəman və zaman problemi", "Tarixi mövzu və onun müasir bədii dərki", "Janrın yeni axtarışları" adlanan fəsillərində tezisləşdirir. Həmin fəsillərdə konkret elmi şərhini tapan problemlər isə bunlardır:

Sənətkarın mənəvi mövqeyi, qəhrəmanın ictimai fəallığı, tarixi şəxsiyyət və müasir ideal, ənənənin tarixi, nəsrin dramatizmi, ədəbi obrazların yeni həyatı, uşaq dramaturgiyasının vəzifələri… Tənqidçi bu məsələlərin elmi şərhini M. Hüseyn, S. Rəhman, M. İbrahimov, İ. Əfəndiyev, İ. Qasımov, R. İbrahimbəyov, B. Vahabzadə, M. İbrahimbəyov, N. Xəzri, Anar, Ə. Əylisli kimi çox müxtəlif üslublu yazıçıların 1960–80-ci illərdə tamaşaya qoyulmuş pyesləri əsasında verir ki, bu cəhət onun təhlillərinin obyektivliyini və inandırıcılığını təmin edib.

Arif Səfiyev bir neçə kitabın müəllifidir. Onlardan "Sabit Rəhmanın komediyaları" (Bakı—1978), "Komediya və Həyat" (Bakı—1983), "Sabit Rəhman" (Bakı—1987), "Azərbaycan dramaturgiyası müasir mərhələdə" (Bakı—1998) adlı kitabları göstərmək olar.

Komizmin tədqiqatçısıdır. Onun ilk mətbu məqaləsi Mirzə İbrahimovun "Kəndçi qızı" komediyasının təhlilinə həsr olunub. Sonralar dramaturgiyanın müxtəlif janrlarından yazsa da, peşəkarlıq məharətini daha çox komediya janrından bəhs edən məqalə və kitablarında büruzə verib.

Komik konflikt və xarakter, varlığın komik dərki və inikası, bədii gülüşün mahiyyəti və estetik təbiəti, ifadə vasitələri və təzahür formaları, ictimai-tərbiyəvi əhəmiyyəti onun əsərlərinin başlıca təhlil predmetləridir.

Arif Səfiyev 11 aprel 2024-cü il tarixində Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

İstəkli oxucularımıza gənc yazar Nuray Rəşid xanımın bir hekayəsini təqdim edirik. Hekayə şəhidlik mövzusundadır. Əlbəttə ki, belə məsuliyyətli mövzuya müraciət etmək və sənədli hekayə yazmaq böyük cəsarət tələb edir. Nuray Rəşid qəhrəmanı Məzahir Nəcəfovun obrazını, düşünürəm ki, uğurla yaradıbdır.

Öncə Məzahir Nəcəfovun qısa tərcümeyi-halını, daha sonra hekayəni təqdim edirəm.

TƏRCÜMEYİ-HAL

Nəcəfov Məzahir Ramazan oğlu 1973-cü il iyun ayının 28-də Culfa rayonunun Yaycı kəndində anadan olub. O, 1979-1990-cı illərdə Yaycı kənd 1 nömrəli tam orta məktəbdə, 1990-1993-cü illərdə isə Naxçıvan Politexnik Texnikumunda təhsil alıb. Məzahir təhsilini bitirdikdən sonra 1993-cü ildə hərbi xidmətə çağırılıb. Onun xidmət etdiyi bölmə birinci Qarabağ müharibəsi zamanı ağır döyüşlərin getdiyi Tərtər rayonuna, oradan isə Füzuli istiqamətinə göndərilib. Müharibədə tankçı kimi fəaliyyət göstərən Məzahir döyüşə atıldığı ilk günlərdən igidliyi ilə seçilib. 1993-cü ilin dekabrından 1994-cü ilin yanvar ayına qədər bir çox döyüşlərdə vuruşan Məzahir, uğuru ilə Azərbaycan hərb tarixinə düşmüş “Horadiz” əməliyyatında da iştirak etmişdir.

 Şəhidimiz 1994-cü il yanvar ayının 27-də düşmənlə son dəfə döyüşmüşdür.   Füzuli rayonunun Mahmudlu qəsəbəsi və Qaraxanbəyli kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə iyirmi bir yaşlı gənc əsgər Məzahir Nəcəfov itkin düşmüşdür.

NURAY RƏŞİD,

“DƏMİR ATLI”

Kəndin girəcəyindən döngələrə burulan yollar, neçə il keçsə də, sanki keçmişin xatirələrini qorumaq üçün bəzi xırda işarələri hələ də özündə saxlayırdı.  Küçələrin bəzilərindəki evlərin köhnə divarları palçıq və saman qarışığından idi. Kəndin  mərkəzində illər ötməsinə baxmayaraq, hələ meyvə verməsə də, ancaq öz vüqarını qoruyan, isti günlərdə insanların pənahına çevrilən nəhəng bir ağac ucalırdı.

Yollardakı arxlar, ara küçələrdə olduğu kimi qalmışdı. Maşınların keçməsinə mane olsa da, sanki kimsə onlara əl vurmağa qıymırdı. Darvazaların rəngi, yanındakı taxta oturacaqlar belə olduğu kimi qalmışdı. Bu yenilənməmək nəyinsə olacağına ümid, kiminsə həsrətli gözləntisi idi.

Bu kəndin minlərlə sakini var idi. Kəndi indiyə qədər çox yağışlar yudu, günəşlər isitdi, çox sazaqlar dondurdu. Lakin dəyişən fəsillər, dözülməz istilər 1993-cü ildən bu yana donan zamanın buzunu aça bilmirdi. Həmin ildən bəri nə qədər insan dünyaya gəlsə, nə qədər ömür sona yetsə də, o kənddə bir nəfər həmişə əskik idi. Xatirəsi yaşasa da, cismani yoxluğuna "rəhmətlik" belə demək olmurdu. Ölümün də öz möhürü olur axı... Soyuq bir daş, üzərinə həkk olunmuş iki tarix və bir ovuc torpaq. Onda isə bunların heç biri yox idi.

O taxta oturacaqlardan biri də Məzahirin ata yurdunun darvazasının yanında idi. Anası onu yola salandan bəri qapıdakı hər şeyi olduğu kimi saxlayırdı; elə o kənd kimi, o kəndin camaatı kimi... Anası evin çöl qapısını heç vaxt kilidləməzdi. Gecələr yatanda evin işıqlarını yanılı saxlayardı ki, o qapı Məzahir gedəndə necə açılmışdısa, qayıdanda da eləcə bağlansın.

Uşaqlıqda oynadığı, məktəbli olanda addımladığı yollar hələ də həmin çınqıllarla, həmin daşlarla dolu idi. Futbol oynadığı məktəbin meydançasındakı qapı dirəyi belə yerində dururdu. Yaycının küçələrində hər on-on beş addımdan bir basdırılan dirəklərin üstündəki hacıleylək yuvaları da olduğu kimi qalırdı. Hər leylək mövsümü gələndə  kəndə qayıdar, kəndin keşiyini çəkirmiş kimi uzaqlara boylanardılar. Sanki onların da gözü Məzahirgilin evi olan o küçəyə dikilirdi...

1993-cü ilin dekabr ayı...

Yaycının şırıltı ilə axan arx sularının səsi Məzahirin qulaqlarında hələ də əks-səda verirdi. Amma indi həmin şırıltı Tərtərdə torpağı göyə sovuran, uzaqdan gələn "Qrad" mərmilərinin uğultusuna qarışmışdı. Daldalandığı səngərlərin birində əsgər yoldaşı ilə gəldikləri doğma yerlər haqqında danışmağa başladılar. Əsgər yoldaşı ondan soruşdu:

-Məzahir, Yaycı kimi sakit bir yerdən belə qanlı-qadalı yerə düşmək necə bir hisdir? Qorxmursan?

Məzahir sonuncu sualı eşidən kimi torpağa zillədiyi baxışlarını qaldırıb, gözlərini birbaşa əsgər yoldaşının gözlərinə dikdi. Bir əli ilə silahını bərk-bərk sıxaraq:

-Yox, qorxmuram, - dedi.  Bir az dayanıb davam etdi: - Əslində, bilirsən necədir? Mən elə bilirdim ki, insana ancaq doğulduğu yer doğma olar. Amma bura gələndən sonra anladım ki, Vətən təkcə doğulduğun yer deyil, vətən qorumaq istədiyin hər qarış torpaqdır. Bizim kənddə böyüklərimiz həmişə 1918-ci ilin martından danışardılar. Ermənilər Yaycıya girəndə nə qocaya rəhm etmişdilər, nə də uşağa... Yaycı o vaxt ən ciddi müqavimət göstərən yerlərdən biri olmuşdu. Qız-gəlinlərimiz əsir düşməsinlər, namuslarına xələl gəlməsin deyə özlərini Arazın sularına atırmışlar.

Danışdıqca səsinə qəribə bir qətiyyət gəldi:

-İndi mən niyə qorxum ki? Nədən qorxum?! Düşündüyün kimi, bura, sadəcə sakitlikdən qaçıb gəlməmişəm. Beynimdə o qanlı tarixin susmayan qışqırığı var. Bəlkə də bu, bir fürsətdir? Bəlkə bu, həmin tarixin bir daha təkrarlanmaması üçün mənə verilən bir işarədir? İndi bura da mənim üçün Yaycıdır. Nə fərqi var ki, haradayam? Öhdəmə düşən nədirsə, onu da edəcəm.

Məzahirin bu sözlərindən sonra əsgər yoldaşının içində dolaşan, amma hiss etdirmək istəmədiyi qorxusu çəkilib getdi. Məzahir kimi cəsur bir insanla çiyin-çiyinə eyni səngərdə olduğu üçün bir az rahatlıq tapdı. Əliylə yaycılı cəsur əsgərin çiynini sıxdı və bütün qorxusunu gülüşləri ilə basdırıb ümidli baxışlarla ona baxdı.

Səngərin soyuğuna inad, iki gənc əsgərin o an paylaşdığı bu səmimiyyət barıt  qoxulu havanı bir anlıq yumşaltdı. Amma müharibənin öz qanunları vardı. Məzahirin çiynini sıxan o dost əli bəlkə də gələcəkdə bu anı xatırlayan yeganə şahid olacaqdı.

1994-cü ilin yanvar ayı...

Məzahirin hərbi xidmət dövrü onu bir əsgərdən daha çox bir döyüşçü kimi yetişdirirdi. Kəndin daşlı kəsəkli yollarında qaçışan bu oğlan indi tankla tanımadığı, suyunu içmədiyi, yıxılıb- durmadığı yerləri qarış-qarış tanımağa başlamışdı. Həyatda qalmaq üçün düşdüyün mühitə öyrəşməlisən. O da elə edirdi. Cəbhəylə bağlı hər hansı yenilik onu narahat etmir, qorxutmurdu. Harada tank sürürdüsə, harada düşmən qarşısında sipər olurdusa, ora onun üçün doğma idi. 

Füzuli, Qaraxanbəyli kəndi...

Artıq cəbhədə vəziyyət son həddə qədər gərgin idi. Təlimlərdə hər çətinliyə alışan, silahla davranmağın  sirlərini mənimsəyən əsgərlər üçün indi əsl imtahan vaxtı gəlib çatmışdı. Komandanlığın əmri isə qəti idi: döyüş qabiliyyəti yüksək olan, hazırlıqlı əsgərlər dərhal Füzuli istiqamətinə göndərilməliydi. Füzuli o vaxtlar, sadəcə bir cəbhə xətti deyil, odun, alovun və ölümün bir addımlığı sayılırdı.

Məzahir də taleyin seçdiyi həmin insanlardan biri oldu. Cəmi 21 yaşı olsa da, o, nə oddan, nə də alovdan qorxurdu. Çünki onun zehnində və qəlbində elə bir ocaq qalanmışdı ki, bu döyüş onun üçün tarixin verəcəyi ilk və sonuncu fürsət idi.

Məzahir tanka qalxanda, kənarda duran əsgər yoldaşı narahatlıqla qışqırdı. Səsi top gurultularının və tank mühərrikinin nəriltisi arasında güclə eşidilirdi:

-Buraları tanımırsan, tanımadığın yerlərdə sənin tankda nə işin var? Düş aşağı!

Məzahir tankın boğuq səsini yaracaq qədər uca və qətiyyətli bir səslə cavab verdi:

-İndi bilinəcək nəyə qadirəm! Əgər bu dar məqamda bu tankı sürməyəcəmsə, əsgərlikdən qayıdanda hansı üzlə "mən tank sürmüşəm" deyə bilərəm?!

O, bu sözləri deyib tankın lyukunu bağladı. O an Məzahir üçün tanımadığı Füzuli düzü doğma Yaycı küçələrinə çevrildi.

Barıt qoxusu, tankların nəriltisi və mərmi uğultusu qışın sazağına qarışmışdı.

Füzulinin Mahmudlu qəsəbəsi və Qaraxanbəyli kəndi istiqamətində gedən amansız döyüşlər zamanı Məzahir yenə tankına eyni inamla mindi. O,  dəmir atını birbaşa ölümün gözünə sürdü. Bu dəfə Məzahirin tankı barıt dumanının içində gözdən itdi. Duman nəinki tankı, hətta tankın səsini də boğmuşdu.

Qədər öz sözünü demişdi. Tarixə imzasını atan bu gəncin heç vaxt başdaşı olmayacaqdı. İnsanlar onun adını çəkəndə "rəhmətlik" kəlməsini dilinə gətirməyə belə tərəddüd edəcəkdilər. Çünki məzarı olmayan qəhrəmana "öldü" demək, ümidi tamamilə dəfn etmək qədər ağır idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Bəzən düz bir yol kimi görünür uzaqdan baxanda. Sanki insan doğulur, böyüyür, arzular qurur və addım-addım həmin arzulara doğru irəliləyir. Amma gerçəkdə bu yol heç vaxt düz olmur. Həyat daha çox enişli-yoxuşlu, dolanbaclı, gözlənilməz döngələrlə dolu uzun bir sınaq imtahanını xatırladır.

İnsan həyat yoluna qədəm qoyduğu andan etibarən sanki görünməz bir imtahana daxil olur. Bu imtahanın nə vaxt başlayıb nə vaxt bitdiyini heç kim dəqiq bilmir. Sualları əvvəlcədən verilmir, cavabları isə heç bir kitabda yazılmayıb. Hər kəs bu imtahanı öz təcrübəsi, düşüncəsi və seçimləri ilə verir. Bəzən ən çətin suallar heç gözləmədiyin anda qarşına çıxır.

Həyatın enişləri insanı sınağa çəkir. Uğursuzluqlar, itkilər, xəyal qırıqlıqları – bunlar insanın ruhunu yorur, onu sarsıdır. Amma məhz bu anlarda insan özünü tanıyır. Güclü olub-olmadığını, səbrinin sərhədlərini, inamının nə qədər möhkəm olduğunu məhz enişlər göstərir. Çünki rahatlıq içində insan özünü olduğu kimi görə bilmir.

Yoxuşlar isə başqa bir sınaqdır. Bəzən zirvəyə qalxmaq enməkdən daha çətin olur. Uğur qazandıqca insanın qarşısına yeni məsuliyyətlər çıxır. Hər bir nailiyyət yeni bir sual, yeni bir imtahan deməkdir. Yoxuşlar insanı təkcə fiziki yox, mənəvi baxımdan da yorar. Amma bu yorğunluq eyni zamanda insanı yetkinləşdirir.

Dolanbaclı yollar isə həyatın ən maraqlı, amma ən qarışıq hissəsidir. İnsan bəzən hansı istiqamətdə getdiyini belə anlamır. Qarşısına çıxan seçimlər onu tərəddüdə salır. Hansı yol doğrudur? Hansı qərar səhvdir? Bu sualların cavabı çox vaxt yalnız zaman keçdikdən sonra aydın olur. Həyatın dolanbacları insanı düşünməyə, qərar verməyə və nəticələri qəbul etməyə məcbur edir.

Bu böyük sınaq imtahanında ən vacib olan şey bəlkə də qalib gəlmək deyil. Əsas məsələ imtahanın özünü necə verdiyimizdir. İnsan dürüst, mərhəmətli və əzmkar olmağı bacarırsa, o artıq bu imtahanda uğur qazanmış sayılır. Çünki həyatın həqiqi qiyməti nəticədə deyil, keçilən yolda gizlidir.

Hər bir insanın həyatı fərqli suallardan ibarətdir. Kiminin sualları daha çətin, kimininki daha asan görünə bilər. Amma əslində hər kəs öz gücünə uyğun sınaqlarla qarşılaşır. Həyat heç kimə daşıya bilməyəcəyi yükü vermir. Sadəcə, bəzən insan öz gücünü dərk etməkdə gecikir.

Həyat enişli-yoxuşlu, dolanbaclı bir sınaq imtahanıdır. Bu imtahanda nə köçürmək mümkündür, nə də başqasının cavabını istifadə etmək. Hər kəs öz cavabını özü yazır. Bəzən səhv edir, bəzən düz tapır, amma ən əsası öyrənir. Və bəlkə də həyatın ən böyük mənası məhz bu öyrənmə prosesində gizlidir.

Çünki insan bu yolun sonunda yalnız nə qazandığını deyil, necə bir insan olduğunu da özü ilə aparır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1988-ci ildə ekranlaşdırılan "Gənc qadının kişisi" filmirejissor Cahangir Mehdiyev tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda insan münasibətlərinə adi sevgi hekayəsi kimi yox, psixoloji və ictimai məsələ kimi yanaşan diqqətçəkən ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk baxışdan sadə görünür. Lakin bu sadəliyin içində çoxqatlı məna var. Burada “qadın” sözü yaş, həssaslıq və seçim haqqını, “kişi” sözü isə təkcə cinsi yox, xarakteri, məsuliyyəti, dayaq olmağı ifadə edir.

Məhz buna görə film sevgi haqqında danışsa da, əslində insanın kimliyi haqqında danışır.

Cahangir Mehdiyevin qoyduğu əsas sual

Rejissor Cahangir Mehdiyev bu filmdə sadəcə münasibət göstərmir. O, çox dərin bir məsələni ortaya qoyur:

Kişi olmaq nədir?

Bu, zahiri görünüşdürmü?

Yaşca böyük olmaqdırmı?

Səs tonunu qaldırmaqdırmı?

Qərar verməkdir, yoxsa qərarın məsuliyyətini daşımaqdır?

Film boyu tamaşaçı anlayır ki, kişi olmaq hökm etmək deyil. Əsl kişi olmaq yanında olan insanın həyatına yük yox, dayaq olmaqdır. Onun sevincində də, çətinliyində də yer ala bilməkdir.

Bir qadının həyatına daxil olmaq asandır. Amma onun taleyində etibar qazanmaq çətindir.

Gənclik və yetkinlik fərqi

Filmdə “gənc qadın” ifadəsi təsadüfi seçilməyib. Gənclik burada yalnız yaş deyil. Gənclik bəzən inamdır, saf duyğudur, həyatın hələ sərtləşdirmədiyi qəlbdir.

Belə bir qadının qarşısına çıxan kişi isə seçim qarşısındadır:

ya onun bu saflığından istifadə edəcək,

ya da onu qoruyacaq.

Məhz burada kişinin xarakteri üzə çıxır. Çünki güclü olmaq zəifi əzmək deyil, ona arxa durmaqdır.

Münasibətlərdə sahiblik yox, məsuliyyət

Filmin adı bəzi insanlarda sahiblik hissi yarada bilər — guya qadının kişisi. Amma rejissorun yanaşması daha dərin görünür. Burada “kişisi” sözü sahiblik mənasında deyil, yanında olan insan mənasında anlaşılır.

Çünki sevgi heç vaxt mülkiyyət deyil.

Sevgi qarşı tərəfi idarə etmək yox, onun azadlığına hörmət etməkdir.

Sevgi qısqanclıq adı ilə boğmaq yox, güvən verməkdir.

Sevgi söz vermək yox, o sözü yerinə yetirməkdir.

Cəmiyyətin köhnə ölçüləri

Film eyni zamanda cəmiyyətin kişi anlayışını da sorğulayır. Uzun illər “kişi” deyəndə sərtlik, kobudluq, hökmranlıq, emosiyasızlıq düşünülüb.

Lakin bu film başqa həqiqəti göstərir:

Bəzən susub dinləyən kişi daha güclüdür.

Bəzən üzr istəyən kişi daha böyüktür.

Bəzən bir qadının göz yaşını silən adam, min nəfərə əmr verəndən daha kişidir.

Cahangir Mehdiyevin baxışı

Cahangir Mehdiyev münasibətləri melodram səviyyəsində saxlamır. O, obrazların daxili tərəddüdlərini, cəmiyyətlə toqquşmasını, hiss və məsuliyyət arasındakı gərginliyi göstərir.

Bu səbəbdən film təkcə sevgi hekayəsi yox, mənəvi yetkinlik hekayəsinə çevrilir.

Yekun

Hər kişi kişi olmur.

Hər sevgi sevgi olmur.

Hər münasibət də iki nəfərin xoşbəxtliyi demək deyil.

“Gənc qadının kişisi” bizə xatırladır:

Kişi olmaq adla yox, çiyin verə bildiyin yük, qoruya bildiyin etibar və sevə bildiyin qədər ölçülür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Küçələr də yaşdır, mənim gözlərim kimi.

Sanki şəhər də mənimlə birlikdə susur, mənimlə birlikdə darıxır.

Darıxmaq… Bəzən gözdən süzülən yaşdır, bəzən isə suya möhtac səhradır.

Nə qədər ağlasan da, yüngülləşmirsən, nə qədər susasan da, doymursan…

Darıxıram…

Kimə, nəyə — bunu heç özüm də bilmirəm.

Bəlkə keçmişimə, bəlkə də hələ yaşamadığım gələcəyimə.

Baxışlarım da dəyişib. Daha uzaqlara, daha dərinlərə dalıram.

Sanki dalğalar məni çəkib sahilə atmaq istəyir. Amma mən sahilə çata bilmirəm.

Dənizin ortasında dayanıb ətrafı seyr edirəm.

Gah məni gözləyən sahilə baxıram, gah da dönüb geriyə.

İçimdəki o hissi nə keçmiş sağalda bilir, nə də gələcək.

Yerimdə dururam. Durmaq lazımdır. Durmaq gözəldir.

Bəlkə də mən bir son üçün darıxıram. Ona görə dayanmışam.

Nə irəli getmək istəyirəm, nə də geriyə.

Sadəcə dayanmaq istəyirəm — bəlkə də bir son, bəlkə də bir başlanğıc üçün.

Kim bilir?..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan teleməkanının tarixdə qalan ən məşhur diktorlarından biri Hicran Hüseynov olub. Bu gün onun anadan olmasının 84-cü ildönümü, doğum günüdür. Özü aramızda olmasa da çoxlu duzlu-məzəli xatirələri qalıb ki, bunları da Azərbaycan Televiziyasında onunla birgə işləmiş Mahir Qabiloğlu – Xalq şairi Qabilin oğlu bir-bir qələmə alıb.

Yazımın sonunda onların bir neçəsinə nəzər salacağıq.

Hicran Hüseynov 1942-ci ilin may ayının 6-da Qəbələ rayonunda dünyaya gəlib. 1959-cu ildə Qəbələ rayon orta məktəbini bitirdikdən sonra Bakı Kitabxanaçılıq Texnikumuna daxil olub. 1961-ci ildə həmin texnikumu bitirdikdən sonra sovet ordusu sıralarına çağırılıb və 1964-cu ildə sovet ordusu sıralarından tərxis olunub.

1964-cu ilin avqust ayinda Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun Dram və kino aktyorluğu fakültəsinə daxil olub və 1968-ci ildə həmin institutu bitirərək təyinatla Sumqayıt Dövlət Dram Teatrına aktyor kimi göndərilib.

Həmin teatrda bir il işlədikdən sonra yenidən sovet ordusuna zabit vəzifəsinə çağrılıb. İki illik vəzifə borcunu yerinə yetirdikdən sonra Azərbaycan Televiziyasında elan edilən müsabiqənin iştirakçısı olub və üçüncü müsabiqədən keçərək AZTV-yə diktor vəzifəsinə dəvət edilib.

1971-ci ildən AZTV-də əmək fəaliyyətinə başlayıb, ali dərəcəli diktor vəzifəsinə qədər yüksəlib. Əsasən gənclər üçün hazırlanan proqramların aparıcısı kimi, sonralar informasiya proqramlarının, "Günün ekranı" və "Xəbərlər" proqramlarının daimi aparıcısı kimi fəaliyyətini davam edib.

2006-cı ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin fərmanı ilə Azərbaycanın Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. AZTV-nin "Mədəniyyət" kanalında baş redaktor vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirib.

Ta ki vəfatına qədər bu doğma ocaqdan aralı düşməyib.

71 il maariflənməyimiz, estetik zövq almağımız naminə xidmət edib.

***

İndi də vəd verdiyim Mahir Qabiloğlunun yazdığı xatirələr.

1-ci xatirə:

“Günlərin bir günü gördük ki, Hicran müəllim 18-19 yaşlı oğlanı otuzdurub qabağında deyir:

-Bu gün biz sizə gələcəyik cüməaxşamlaşmağa. Sabah siz bizə gələcəksiniz cüməaxşamlaşmağa. Bu gün onlar gələcək bizə cüməaxşamlaşmağa. Sabah biz gedəcəyik onlara cüməaxşamlaşmağa.

Hicran müəllim bunu deyəndən sonra cavan oğlan da başlayırdı bu sözləri təkrar eləməyə:

-Bu gün biz sizə gələcəyik cüməaxşamlaşmağa. Sabah siz bizə gələcəksiniz cüməaxşamlaşmağa....

Mən də çəkilişdən qayıdan adam, oturub kadr arxası mətni yazırdım. Axırda uşaqlardan kimsə bu, eyni təkrar ifadələrdən bezib “Hicran müəllim, bəsdir də...” deyə ərklə ona çımxırdı. Hicran müəllim də “atasıyla dostam. Xarici görünüşü düşür efirə. İndi xüsusi məşğul oluram bununla. Bir şey alınsa, Nizami müəllimə təqdim edəcəyəm” deyərək, yaraşıqlı,boy-buxunlu cavanı bizimlə də tanış etdi.

Daha heç kim bir söz demədi. Bir müddətdən sonra oğlan gözə dəymədi. Fikirləşdik ki, yəqin Hicran müəllim bizi narahat etməsin deyə, onunla başqa yerdə məşğul olur. Amma günlərin bir günü Hicran müəllim dedi:

-Uşaqlar, məni soruşan olsa, bir hüzr yeri var, dəyib gəlirəm. Burda dərs dediyim oğlan var idi e... Dənizdə çimərkən boğulub-ölüb. Cüməaxşamısıdır. Gedirəm cüməaxşamlaşmağa.

2-ci xatirə:

Düzünü deyim ki, onunla yola getmirdik. Hər söylədiyi söhbətin, xatirənin sonuna bir qulp qoşurdum. Bəzən söyürdü, vurmaq da istəyirdi... Amma əl saxlayırdı - “Qurban olasan Qabil müəllimə. Yaxşı kişidir. Dostumdur. Yoxsa...” – deyərək. Amma xətrimi də çox istəyirdi. Hardan bildim?

Günlərin bir günü işdə Hicran müəllimin ürəyi tutur. Uzadırlar “Xəbərlər”in dəhlisindəki kresloya. Demə infarkt imiş. Mən də o vaxt komandirovkadaydım rayonda. Təcili yardım maşını gələnəcən, biri validol tapıb qoyur dilinin altına. Köhnə qvardiya – diktorlar tez özlərini çatdırırlar. “Can, can” deyərək biri əlini ovuşdurur, o biri alnının tərini silir. Hicran müəllim də özündə olmur.

Gözünü yarı açaraq “Mahir, hardasan Mahir” deyə başlayır çağırmağa. Təcili tibbi yardım vaxtında özünü yetirib Hicran müəllimi çatdırır xəstəxanaya. Rayondan qayıdandan sonra o qadın diktorlardan biri mənə “ay Mahir, yanında olan biz, buna ürək-dirək verən biz. Bizim adımızı çəkmir, səni çağırır” deyəndə, onda bildim ki, Hicran müəllim məni çox istəyirmiş. Bütün şıltaqlıqlarıma baxmayaraq.

3-cü xatirə:

Günlərin bir günü gördük ki, Hicran müəllim tünd yaşıl rəngdə “DAEWOO-ESPERO” maşını alıb. O vaxt hər adamda xarici maşın yox idi. Barmaqla sayılırdı. Bu cür xarici maşınlar Milli Məclisim daimi komissiya sədrlərinə verilmişdi. Səmimi adam idi Hicran müəllim. Heç nə gizlətmirdi başqalarından.

 Dedi ki, “Qəbələdən Milli Məclisin deputatlığına namizəd olan hörmətli bir adamın vəkili idim. O da qalib gəlib seçkilərdə. Bu da ona verilən qələbə şirinliyidir. Ayağım yüngül olub”.

Onda bildim ki, Hicran müəllimin əsli-kökü Qəbələdəndir.

4-cü xatirə:

Hicran müəllimin qızının toyuna köhnə dostu, diktor, xalq artisti Rafiq Hüseynovu çağırması, onun sağlığına badə qaldırması və ardınca toy kassetinin sədr Nizami Xudiyevə “xüsusi izahlarla” çatdırılması nəinki Hicranın, digər diktorların da yenicə işıqlanmağa başlayan karyerasına son qoydu.

 “Xüsusi izah” bilirsinizmi nə idi. Amma gülməyin. “Nizami müəllim, sən Hicranı yenidən ekrana qaytardın. “Xəbərlər” kimi yerə işə bərpa etdin. Maşın aldı. Deputatların sevimlisinə çevrilib. Gündə onlarla yeyib-içir. Hara gedir, ayağa dururlar. Amma bax-gör toyda bir dəfə sənin sağlığına badə qaldırdılar? Yox! Amma Rafiq Hüseynovu bəh-bəhlə təriflədi”. Bax bu “xüsusi izah” Hicranın karyerasına son qoydu. Düzdür, Nizami müəllim onu işdən çıxarmadı. Sadəcə quru maaşa oturtdu. Çəkilişlərə getməyinə qadağa qoyuldu. Vəssalam-Şüttəmam. Hə, yadımdan çıxmışdı. Diktorlar şöbəsi də ləğv olundu. Onları redaksiyalara səpələdilər.

5-ci xatirə

Hicran müəllim qızının toyuna məni də çağırmışdı. Çox həyəcanlı idi. Təbii ki, bütün toy yiyələri toy günü həyəcanlı olur. Mənim isə heç nə vecimə deyildi. Yeyib-içib, rəqs edirdim. Toyun ortasında foyeyə çıxdım. Gördüm ki, Hicran müəllim bir aktyor dostuyla dayanıb söhbət edir. Məni görcək söhbətini kəsdi.

-Nədi?

-Heç nə, – deyə cavab verdim.

-Bax gicləmə ha... Bura səninçün iş deyil, toydur, - deyə Hicran müəllim gərgin olduğunu bir az da biruzə verdi. Yəni ki, Mahir uzaq gəz, zarafatlaşmalı halım yoxdur.

-Hicran müəllim, elimizin adəti var. Bir abrın olsun, həyan olsun. Heç olmasa dilucu da olsa, gəlib icazə alaydın. Sadəcə elə-belə, mədəniyyət xatirinə, -dedim.

-Əəə, sən bunu görürsən? – deyə məni yanında dayanan aktyor dostuna göstərdi, - deyir ki, qızına toy eləyirsən, bəs məndən icazə almalısan,- deyə Hicikin (onu belə əzizləyirdim) qırışığı açıldı, başladı gülməyə.

-Onu demirəm e... Hicran müəllim.

-Bəs nəyi deyirsən, - Hicik yenidən ciddi görkəm aldı.

-Deyirəm ki, kürəkəninin adı Qabildir. Adam kürəkəninə ad qoyanda gəlib məndən icazə almaz? Nə ixtiyarla atamın adını kürəkənə qoymusan?

Bunu demişdim ki, Hicran qaqqanaq çəkib güldü. Mən isə tez zala keçdim.

6-cı xatirə:

Xalq şairi Mirvarid Dilbazi rəhmətə getmişdi. Ertəsi gün cənazəni Şəhriyar adına klubdan götürəcəkdilər. Amma ora çəkiliş qrupunu göndərmək yaddan çıxmışdı. Daha doğrusu anlaşılmazlıq olmuşdu. Baş redaktorumuz elə bilmişdi ki, mərasimi Prezidentin çəkiliş qrupu çəkəcək. Bir də ayıldıq ki, bəs mərasim sona çatır, amma ora çəkiliş qrupu getməyib. Mən növbətçiydim. Allahverdi müəllim dəhlizə çıxdı və gördü ki, Hicran oturub televizora baxır.

-Hicran müəllim, maşın gözləyir. Kasset götürün çıxın enerqoblokun qabağına. Şəhriyar klubuna gedəcəksiniz.

Qrupu yola saldım. Yarım saatdan sonra Allahverdi müəllimə zəng edirlər ki, bəs çəkiliş qrupu gəlib çıxmayıb. Zəng elədik ki, “Hicran, bəs hardasan?”

Bizə təzə, Əli adlı bir şofer vermişdilər. Qarajdan çıxan kimi “bənzin yoxdur” deməyə adət eləmişdi. Bu sözü Hicran müəllimə də deyib. O da çoxdan çəkilişlərə getmədiyi üçün Əlinin bu bicliyini bilmirmiş. Yazığı gəlib və deyib ki, “sür benzindoldurma məntəqəsinə”. Biz də zəng edəndə ki, “Hicran bəs hardasan?”. Cavab verdi ki, “Qələbənin kruqundayam, Allahverdi müəllim. Benzinkolonkada”. 

Xülasə, Hicran müəllim vida mərasimini çəkməyə gecikdi. Düzdür, başqa televiziyaların “donor” köməyi ilə materialı efirə verdik. Amma, Nizami müəllim bundan xəbər tutmadı. Xəbər tutsaydı, yenidən Hicran müəllimi cəzalandıracaqdı. Fürsət bilib işdən çıxara da bilərdi.  Hətta studiyadan çıxanda guya ki, Hicikin ayağı harasa ilişib yıxılmışdı da... Sonra kresloda oturub ürəyini tutmuşdu. Amma “skorı” çağırmağa icazə verməmişdi. Niyə “guya ki” dedim? Çünki orda ayağa ilişməli heç çöp də yox idi. Bunu məncə bilə-bilə eləmişdi, ürəyini də yalandan tutmuşdu ki, danlamasınlar, cəza almasın. Televiziyaya çox bağlı adam idi. Hər şeyi yoluna qoyandan sonra baş redaktor məsləhət etdi ki, Hicran müəllimi öz maşınına mindirim və özüm sükan arxasına keçib evəcən aparım.

 Təzə xarici maşın və "Volqa"dan yüksək maşın sürməyən mən. Başladım hər addımbaşı siqnal verib, mərkəzi küçələrlə şütüməyə. Heç nə demirdi. Axırda dözməyib soruşdu ki, “bəs niyə addımbaşı siqnal verirsən?”. Cavab verdim ki, “Hicik, qoy görsünlər ki, mənim də xarici maşınım var”.

“Kül başıva. Mənim maşınımla tirpaşlıq edirsən?” deyib qapazı qoydu başıma. 

***

Hicran Hüseynov 1 mart 2013-cü ildə vəfat edib, Mərdəkan qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk dünyası liderləri birgə layihəsindəyik. Bu dəfə Azərbaycan xalqının Ümumilli Lideri Heydər Əliyev barədə danışacağıq. Cəmi 4 gündən sonra onun anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

XX əsrin sonu türk dünyası üçün sadəcə siyasi xəritələrin dəyişməsi deyil, həm də parçalanmış kimliyin yenidən formalaşması dövrü idi. Məhz belə mürəkkəb bir mərhələdə Heydər Əliyev tarix səhnəsinə qayıdaraq yalnız Azərbaycana deyil, bütövlükdə türk dünyasına təsir edən proseslərin mərkəzində dayandı və liderə  çevrildi.

1993-cü ildə ölkədə baş verən siyasi böhran, vətəndaş qarşıdurması və dövlətin parçalanma təhlükəsi fonunda Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı dönüş nöqtəsi oldu. O, qısa müddətdə ölkədə sabitliyi təmin edərək vətəndaş müharibəsinin qarşısını aldı və dövlətçiliyin dağılmasına imkan vermədi. 

Bu sabitlik isə yalnız daxili siyasətlə məhdudlaşmadı, onun əsas məqsədi Azərbaycanı beynəlxalq və xüsusilə türk dünyası kontekstində aktiv aktora çevirmək idi.

1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən keçirilən türk dövlət başçılarının zirvə görüşləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu görüşlərin əsası 1992-ci ildən qoyulmuşdu və hər il davam etdirilirdi. Heydər Əliyev bu platformanı türk xalqları arasında siyasi və mədəni yaxınlaşmanın real mexanizminə çevirməyə çalışırdı. 

Onun bu istiqamətdəki siyasəti sadəcə ideoloji çağırış deyildi, konkret nəticələrə gətirib çıxaran addımlarla müşayiət olunurdu.

Bu baxımdan ən mühüm hadisələrdən biri 1994-cü ildə Türkiyəyə etdiyi rəsmi səfər idi. Türkiyə parlamentində çıxışı zamanı o, Azərbaycan və Türkiyənin ortaq tarix və mədəniyyət üzərində qurulan münasibətlərinin gələcəkdə daha da inkişaf edəcəyini vurğuladı. Bu səfər iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın ideoloji əsaslarını gücləndirdi. 

1999-cu ildə keçirilən ATƏT-in İstanbul Sammiti isə Heydər Əliyevin beynəlxalq və regional siyasətdə rolunu daha da möhkəmləndirdi. Bu sammitdə yalnız siyasi sənədlər qəbul edilmədi, eyni zamanda Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyan Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri ilə bağlı müqavilə imzalandı. Bu layihə təkcə iqtisadi deyil, həm də türk dünyasını enerji xəritəsində birləşdirən mühüm addım idi. 

Bu dövrdə Heydər Əliyevin siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri balanslı xarici siyasət idi. O, bir tərəfdən NATO ilə əməkdaşlıq çərçivəsində 1994-cü ildə “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramına qoşulmaqla Qərblə əlaqələri inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə türk dövlətləri ilə münasibətləri paralel şəkildə gücləndirirdi. 

1998-ci ildə Bakıda keçirilən “Böyük İpək Yolunun bərpası” konfransı da onun regional inteqrasiya siyasətinin mühüm hissəsi idi. Bu layihə Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat və iqtisadi dəhlizin yaradılmasına xidmət edirdi və türk dünyasının geosiyasi əhəmiyyətini artırırdı. 

Bütün bu addımlar göstərirdi ki, Heydər Əliyev türk dünyasını yalnız tarixi və mədəni birlik kimi deyil, eyni zamanda siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq sistemi kimi görürdü. Onun strategiyası emosional birlik çağırışından daha çox, real güc balansına əsaslanan praqmatik yanaşma idi.

Bu gün türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional formaya düşməsi, ortaq təşkilatların yaranması və siyasi dialoqun dərinləşməsi təsadüfi deyil. Bu proseslərin ideoloji və siyasi təməli məhz 1990-cı illərdə atılmışdır.

Nəticə etibarilə, Heydər Əliyev təkcə Azərbaycanın xilaskarı kimi deyil, həm də türk dünyasının inteqrasiya prosesinə strateji istiqamət verən lider kimi tarixdə qalır. Onun fəaliyyəti sübut etdi ki, güclü liderlik yalnız bir dövlətin deyil, bütöv bir mədəni-siyasi məkanın gələcəyini formalaşdıra bilər.

Sonda Heydər Əliyevdən bəzi sitatlar gətirmək istəyirəm:

“Biz bir millət, iki dövlətik.”
(Bu fikir əsasən Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə aid olsa da, daha geniş mənada türk birliyinin simvoluna çevrilib.)

“Bizim hamımızın kökü birdir, dilimiz birdir, dinimiz birdir, milli-mənəvi dəyərlərimiz birdir.”

“Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq nə qədər güclü olarsa, bizim xalqlarımız da bir o qədər güclü olar.”

“Türk dünyasının birliyi bizim üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir və biz bu birliyin möhkəmlənməsi üçün çalışmalıyıq.”

“Azərbaycan ilə Türkiyə arasında olan dostluq və qardaşlıq əbədidir, sarsılmazdır.”

Bu gün əgər Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Bizim bir ailəmiz var, o da türk ailəsidir” deyirsə, demək, Heydər Əliyevin qoyduğu möhkəm təməllər öz bəhrəsini vermiş, yerində böyük bir türk birliyi abidəsi ucaldılmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)