(Zakir İsmayıl poeziyasına baxış)

Elşən Təhməzov, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycan ədəbiyyatı özünün hər mərhələsində insan duyğusunun, təbiət gözəlliyinin və mənəvi dəyərlərin ifadə vasitəsi olub. Müasir dövrdə bu ənənəni davam etdirən istedadlı şairlərdən biri də Zakir İsmayıldır. Onun yaradıcılığında humanist düşüncə, dərin fəlsəfi baxış, sevgi və təbiət motivləri, həmçinin insan ömrü və zaman anlayışına poetik münasibət mühüm yer tutur.

Zakir İsmayılın şeirləri həm qəlbin, həm də zehnin harmoniyasını yaradır. O, duyğuların dərin qatlarına enir, insanın daxili aləmini sadə, anlaşıqlı, lakin çox mənalı bədii ifadələrlə təqdim  edir. Onun yaradıcılığı humanist baxışların parlaq nümunəsidir. İnsan ruhunun dərinliklərində gizlənən ağrıları, sevgiləri, təbiətin sonsuz harmoniyasını və vətənin müqəddəs torpağını birləşdirən bir körpüdür. Xarizmatik şəxsiyyətin şeirləri elmi dəqiqliklə bədii gözəlliyi qovuşdurur.

Tanınmış xadimin yaradıcılığının mərkəzində humanist fəlsəfə dayanır, insan dərdini qəbul edərək, onu sevgi və səbrlə aşır. Şair dərdi sadəcə ağrı kimi deyil, həyatın müəllimi, ruhun sınağı kimi təsvir edir. “Dərd” şeirində bu humanist baxış zirvəyə çatır.

Dərd ruhumun sınağıdır, 

Dərd səbrimin aynasıdır. 

Dərd sevgimin qınağıdır, 

Xoş günlərin havasıdır.

Burada dərd bənzətmə olaraq “köz”, “sükut”, “qara bulud” kimi təsvir olunur, lakin şair onu mənfi qüvvədən müsbətə çevirir:

Dərd çiçəyin tikan deyil,

Tikanın gülə həmləsi.

Bu, humanist ideyanın mahiyyətidir, ağrı insanı yetkinləşdirir, sevgini gücləndirir. Elmi cəhətdən baxsaq, bu, psixologiyanın “post-travmatik böyümə” konsepsiyasına bənzəyir. Dərd ruhu qırır, amma yenidən qurur. Zakir İsmayılın yeniliyi buradadır, o, dərdi qələmə çəkilən cümlə kimi ali bir hədiyyəyə çevirir, oxucunu dərdlə barışmağa çağırır.

"Ürək” şeirində humanist baxış daha da dərinləşir. Ürək “quru səhralarda bulaq”, “küləkdə titrəyən şam” kimi simvollaşır. Şair yazır:

Küləkdə titrəyən şamdı ürəyim,

Ümid qoruyarsa sönməz o şamlar.

Gözəllik içində camdı ürəyim,

İşıqdan süzülüb parlar axşamlar.

Ürək insanı ən ali dəyərlərlə birləşdirən humanist körpüdür – ürək həm zəif (şam kimi sönə bilər), həm güclü (dağ kimi ucalar). Şairin emosional təsiri burada zirvədədir: oxucu öz ürəyinin dərinliyində gizlənən nuru hiss edir, humanist empatiya ilə dolur.

İstedadlı sənətkar təbiəti sadəcə fon deyil, həyatın müəllimi kimi görür. Onun şeirlərində təbiət insan aləminin əksi, dəyişikliklərin simvoludur. “Bir payız yağışında” şeiri bu mövzunun şah əsəridir:

Yağış düşür səssizcə, 

Tökülür yarpaq-yarpaq. 

Yaş torpağın qoxusu 

Ləzzətlə duyulacaq.

Payız yağışı burada yenilənmə simvoludur – yay istisinin yorğunluğunu yuyub aparır, kədəri “nisgil”ə çevirir. Ədəbiyyat nümayəndəsi təbiəti elmi dəqiqliklə təsvir edir:

Hər bir fəsil məktəbdir,

Sənə alqış, müəllim.

Bu, ekoloji insani baxışdır, təbiət insana səbr, dözüm öyrədir. Yenilikli təşbehdə isə yağış müəllimdir, yarpaqlar tökülür və həyatın keçiciliyini xatırladır.

“Zamanın üç nəfəsi”ndə təbiət zamanla qovuşur: dünən “kölgədə donub qalan istilik”, sabah “qaranlığın içində gizlənmiş işıqdır". Şair yazır:

Gələcəyin toxumun 

Gizləyən torpaqdır o. 

Əsil sınaq meydanı, 

Cücərən yarpaqdır o.

Təbiət burada toxum-cücərmə amili ilə ümidin simvoluna çevrilir. İnsani mesaj isə keçmişdən gələcəyə körpü qurmaq üçün təbiətin ritminə uyğun yaşamaqdır.

Torpağın nəfəsini və millətin kimliyini yaşadan Zakir İsmayılın poeziyasında vətən torpaq, tarix və həyat birliyidir. “Zamanın üç nəfəsi”ndə vətən dünənin “tarixə dönən kitabı” kimi təcəssüm olunur:

Dünən bərk danışanlar, 

Bu gün susub, lal olub. 

Dünənki qəhrəmanlar, 

Bu gün bir xəyal olub.

Bu, vətən tarixində qəhrəmanlar xəyal olur, amma ümid sabahda cücərir. Şair vətəni “yaş torpağın qoxusu” ilə əlaqələndirir (“Bir payız yağışında”), torpağı vətənin simvolu edir. Oxucu vətən sevgisini torpağın nəfəsində hiss edir, milli kimliyi qəlbən dirildir.

Sevgi Zakir İsmayılın şeirlərində ali hədiyyədir – məhəbbət, çiçək, dəniz. “Sən demə sevgi beləymiş” şeiri isə bu mövzunun incisidir.

Könlümün bağrına düşdü bu baxış,

Sanki ulduz yağdı qaranlıqlardan.

Bu baxış qəlbimə çəkdikcə naxış,

Ruhən keçdim yenə cavanlıqlardan.

Sevgi bu əsərdə təbiətlə qovuşur: baxış “ulduz yağışı”, gözlər “dəniz”, sevgili "ödül”. Yenilikli obrazlar vəs.

Zakir İsmayılın poeziyası ritmik quruluşu ilə seçilir – hər şeir klassik qafiyəni (aabb) müasir azad misralarla birləşdirir. Metaforalar elmi dəqiqliklə doludur: vulkan (ürək), toxum (sabah), sevgi (həyat) Emosional təsir oxucunu sarır, dərd oxuyanda göz yaşardır, sevgi oxuyanda ürək kövrəlir, təbiət oxuyanda nəfəs alır. Şairin humanist yeniliyi dərdi sevgi ilə, keçmişi sabahla, insanı dünya ilə birləşdirməkdir.

Ədəbiyyat xadiminin yaradıcılığı həyat səyahətidir. Dərddən sevgiyə, payızdan bahara. Onun şeirləri oxucunu humanist gözlə baxmağa, təbiəti, vətəni sevməyə, sevgini yaşatmağa çağırır. Bu poeziya əbədidir, çünki hər misrada insan ruhunun nəfəsi var.

Zakir İsmayıl elə şairdir ki, sözləri ilə dünyanı dəyişir, qəlbləri dirildır. Onun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq ulduzudur, gələcək nəsillərə mirasdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yenicə bitirdiyim qısa roman haqqında danışmaq istəyirəm. Əsərin adı “Bəyaz gecələr”dir, müəllifi isə Dostoyevskidir. Qısa roman olmasına baxmayaraq, içində bir çox hadisəni olduqca təsirli şəkildə təsvir edir. Elə bunlardan biri də bu günün ən böyük problemlərindən olan xoşbəxtlik anlayışıdır.

Hal-hazırda əksər insanların ən çox axtardığı və heç cür razı düşmədiyi bir xoşbəxtlik sindromu var. İnsanlar xoşbəxtliyi axtarır, amma nə ilə razılaşacaqlarını bilmirlər. Hər kəs xoşbəxtliyi fərqli görür və fərqli arzulayır. Kim üçün bu, bahalı yaşamdır; kimi üçün sakit bir ev; kimi üçün isə bir şeyə bağlı qalmaqdır.

Dostoyevski bu əsərdə göstərir ki, xoşbəxtlik böyük şeylərdə yox, bir anın içində gizlidir. Və o göstərir ki, xoşbəxtlik sahib olmaq yox, hiss etməkdir. Əsərin qəhrəmanı olan xəyalpərəst oğlan öz sevdiyinə qovuşa bilməsə belə, üzülmür. Çünki onun üçün xoşbəxtlik sadəcə sevilmək deyil, sevməyə icazə verilməkdir.

Bəzən xoşbəxtlik o anın varlığı ilə kifayətlənməkdir. Əsərin sonunda deyilir ki, əgər həyatda bircə dəqiqə belə xoşbəxtsənsə, bu bircə dəqiqə bütün bir insan ömrü üçün azdırmı?

Mən isə deyərdim: bəzən bir dəqiqəlik xoşbəxtlik bir ömrə sığmayacaq qədər çoxdur. Həyatda xoşbəxt olduğun bir dəqiqə belə varsa, həyata tutunacaq gücün var deməkdir. Xoşbəxtsənsə, demək ki, yaşayırsan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Səhər yazanda masanın başında otururam, qəhvə hələ istidir, pəncərədən işıq düşür. Sanki başqa adamam. Cümlələr düz gəlir, bir-birinin dalınca. Fikrim həmin an aydındır, əlim tərəddüd etmir. Yazıram və bilirəm nə yazıram.Gecə tamam başqadır...

Lampa işığında tək qalmısan, ətrafın sükut içindədir. Yalnız klaviaturanın səsi eşidilir. Artıq özün deyilsən. Cümlələr gəlir haradansa, özün də bilmirsən hardan. Əlin yazır, beyinin nəzarəti yoxdur.

Səhər yazanda oxucunu düşünürsən. Cümləni uzadanda qısaldırsan, çünki bilirsən ki yorur adamı. Söz seçəndə düşünürsən bu söz düzdürmü, lazımdırmı. Sonra geri silirsən çoxunu, çünki səhər işığında hər artıqlıq gözə dəyir.

Gecə isə silməyə ürəyin gəlmir. Gecə yazılan hər cümlə lazım görünür, hətta qəribə olsa belə. Başqa məntiq işləyir gecə. Səhər oxuyanda özün də təəccüblənirsən - "bunu niyə yazmışam?" deyirsən. Amma o gecə bu cümlə ən təbii şey idi.

Səhər qəhrəman haqqında yazanda onu kənardan görürsən. Deyirsən "o kədərli idi". Gecə isə daxil olursan onun içinə, yazırsan "sinəsində nəsə ağırlaşırdı". İkisi də eyni şeyi deyir, amma tonu fərqlidir.

Maraqlısı budur ki, ikisi də doğrudur. Səhər yazısı oxucuya yol göstərir, gecə yazısı oxucunu özü tapmağa qoyur. Səhər danışır, gecə pıçıldayır.

Çox vaxt gecə yazıb səhər oxuyuram. Bəzi yerləri anlamıram. "Bu nə deməkdir?" deyirəm. Amma silmirəm. Bilirəm ki, o gecə beynimdə bir fikir var idi, indi itib. Bəlkə oxucu tapa bilər onu.

Səhər yazanda redaktə edirsən. Hər cümləni yenidən oxuyursan, düzəldirsən. Gecə isə heç nəyə toxunmursan. Bir nəfəsə yazırsan, dayanmırsan. Çünki dayansan, o hal gedir. Gecə yazmaq axın işidir, səhər yazmaq tikinti.

Bəziləri deyir gecə yazı daha dərindir. Bəziləri deyir səhər yazı daha keyfiyyətlidir. Məncə hər ikisi lazımdır. Gecə yazırsan nə düşünürsənsə, səhər düzəldirsən necə demək lazımdır.

Amma bəzən gecə yazılan bir cümləyə səhər toxuna bilmirsən. Çünki səhər baxanda görürsən ki, bu cümlə qəribədir, qrammatikası düz deyil, amma canı var. Səhər cümləsi düzdür, amma cansız. Və seçim etməli olursan - düzlük istəyirsən, yoxsa can?

Mən adətən canı seçirəm. Çünki düz cümlə hər yerdə var, canlı cümlə isə az tapılır. Və canlı cümlələr çox vaxt gecə yazılır.

Gecə yazanda özünlə danışırsan. Səhər yazanda oxucuyla. Və bu fərq hər şeyi dəyişir. Özünlə danışanda səmimi olursan, açıqsan. Oxucuyla danışanda ölçüb-biçirsən, düşünürsən nə deyəcəksən.

Ona görə gecə yazılar daha şəxsidir. Orada etiraf var, orada zəiflik var. Səhər yazılar isə daha ümumi, daha təmizdir. Gecə pis xəyallar gəlir ağlına, səhər isə yaxşı niyyətlər.

Və bəlkə də ən yaxşı yazı ikisinin qarışığıdır. Gecə yazırsan, səhər düzəldirsən. Gecənin səmimiyyətini saxlayırsan, səhərin aydınlığını əlavə edirsən. Gecə qazırsan, səhər tikərsən.

Bəzən gecə yazdığım bir paraqraf səhər tamam baş tutmaz görünür. Amma oxucu deyir ki, məhz o paraqraf ən çox yadda qalıb. Çünki orada nəsə çiy var, nəsə təbii. Səhər yazılanlar isə çox düzgün, çox təmiz olur amma unudulur.

Yazıçı olmaq ikili həyat yaşamaqdır. Gündüz bir adamsan, gecə başqası. Və hər ikisi yazır. Hər ikisinin də əli lazımdır. Birinin ağlı, o birinin ürəyi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

Yazıçı-jurnalist Varis müasir Azərbaycan ədəbiyyatında əsasən sosial mövzulara əsaslanan romanları ilə tanınır. Əsərləri Azərbaycanda və xarici ölkələrdə nəşr olunub. Modern.az saytı onunla həmsöhbət olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” Varislə müsahibəni təqdim edir:

- İlk olaraq son yazdığınız kitabdan başlayaq: “İrəvanda xal qalmadı”...

- Bu kitabımda 1431-ci ildə erməni katolikosunun gəlib bizim Qaraqoyunlu hökumətindən sığınacaq istəməsindən ta bu günə qədər olan tarix əks olunub.

O dövrdən bu dövrə kimi olan hadisələri bir romanda vermək çox çətin idi.

Mənə təklif etdilər ki, kitab ya 1988-ci ildə Ermənistandan azərbaycanlıların qovulmasından ya da 50-ci illərin deportasiyasından bəhs etsin. Üçüncü təklif 1918-ci il 31 mart soyqırımının qələmə alınması oldu.

Dedim ki, daha əvvələ baxmaq lazımdır. 1827-ci ildə ruslar İrəvanı 167 gün necə mühasirədə saxlayıblar... Mən 2016-cı ildə Nyu-Yorkda dünya yazıçıları konqresində 58 saat bestseller yazmağın qızıl qaydaları kursunu almışam. Kitabı necə oxunaqlı etmək olar, bilirəm. Ona görə də Uluxan və Selcanı mühasirəyə alınmış İrəvanda bir-birini sevən iki gənc kimi qələmə aldım. Və bu sevgisinin fonunda bütün o tarix verilir.

Kitabın özəlliyi budur ki, arxiv sənədlərindən 1 milyon işarə götürülərək çap edilib. Bu, əsərin sənədlilik tərəfidir.

“İrəvanda xal qalmadı” kitabını tez yazmaq üçün mənə dəstək də var idi. Könüllülər 47 kitabı qısa zamanda oxudular. Onlar arxivlərə gedirdilər, məlumatları elektronlaşdırırdılar.

Fars, erməni, rusdilli tərcüməçilərin də əməyindən istifadə olundu.

Düzdür, Qərbi Azərbaycan icması da öz dilimizdə yazılar təqdim etdi. Amma bunlar çox az idi.

Rus məxəzlərindən – Paskeviçin gündəliyindən istifadə etdik.

Sonda möhtəşəm bir əsər alındı. Elmər Akademiyası müsbət rəy verib. Prezident Administrasiyası və Qərbi Azərbaycan İcmasının dəstəyilə böyük təqdimat keçiriləcək.

Artıq Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin xətti ilə kiçik təqdimatlar keçirmişik.

Sumqayıtda Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilatçılığı ilə tədbir təşkil olunub. Hazırda Gəncədə təqdimatın keçirilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, Bakıda da belə təqdimat nəzərdə tutulur. Daha sonra dövlət səviyyəsində rəsmi təqdimat olacaq. İnşallah, kitab 2000 tirajla təkrar çap olunacaq.

Qeyd edim ki, təkrar nəşrlərdə kitabın adında “xal” əvəzinə “xan” sözü işlənəcək. Bunu siyasi motiv kimi də görmək olar.

- Sizcə, yazıçı sonradan formalaşır, yoxsa doğulur?

- Məncə, yazıçı doğulur. Sonradan formalaşmaq mümkün deyil. Baxın, bunu mən həmişə belə izah edirəm: Müğənni sonradan necə formalaşa bilər? Onun səsi, tembri var - bu, onun içindən gəlir. Nə qədər məşq eləsən də, nə qədər ustad dərsi alsan da, o təbii tembr yoxdursa, müğənni ola bilməzsən. Yazıçı da eynilə belədir.

Son vaxtlar gənclərlə görüşlərimdə daha çox şəxsi inkişaf mövzularına toxunuram ki, faydası daha çox olsun. Ədəbiyyatdan danışıb sonra bu mövzulara keçirəm. Həmişə də deyirəm ki, “uşaq dünyaya ağ vərəq kimi gəlir” fikri kökündən yanlışdır. İnsan ağ vərəq kimi doğulmur. Min illər boyu formalaşan genetik yaddaş var. İnsan artıq müəyyən qədər “yazılı” gəlir dünyaya. Səndə potensial var, sadəcə onu tanımaq lazımdır.

Bu fikrə aid maraqlı bir nümunə də var. Məşhur yəhudi əsilli amerikalı rəssam haqqında danışmaq istərdim. Bu adam 65 yaşına qədər dərzi olub. Uşaqlığında bir dəfə də olsun şəkil çəkməyib. Amerikada qayda belədir: 65 yaşa çatdınsa, təqaüdə çıxmalısan. Özəl iş olsa belə, işi bağlayırsan. O da dükanını bağlayır və evdə qalır.

Vaxtını necə keçirəcəyini bilmir. Günlərin birində küçədə gedərkən incəsənət mağazasına rast gəlir. Özündən asılı olmayaraq boya, fırça, kətan alır və evdə ilk dəfə rəsm çəkməyə başlayır. “Qız və it” adlı tablo çəkir. Əsər o qədər canlı alınır ki, əldən-ələ gəzir. Hamı deyir: “Bunu peşəkar rəssam çəkib, bir dərzi yox”.

Həmin tablonu Metropoliten Muzeyi yarım milyon dollara alır. Daha sonra o insan məşhur rəssama çevrilir. Deməli, rəssamlıq onun genində var imiş, sadəcə gec üzə çıxıb. Əgər bunu gəncliyində bilsəydi, bəlkə də daha böyük irs yaradardı. “Qız və it” əsəri bu gün də məşhurdur.

Ona görə mən belə qənaətə gəlirəm ki, yazıçı, rəssam, müğənni, rejissor - bunlar fitri istedadla doğulmalıdır.

Alimlik bir qədər fərqlidir: alim həm fitri qabiliyyətə, həm də sonradan qazandığı biliklərə söykənir.

Bu o demək deyil ki, istedad təkbaşına kifayətdir. Əksinə, həyat boyu ustad dərsləri alınmalıdır, çoxlu mütaliə edilməlidir, dünya ölkələri gəzilməli, dünyagörüşü genişlənməlidir. Bunlar olmazsa, istedad da itib gedər.

Bizdə çox istedadlı gənc yazarlar var. Amma ustad dərsi keçməyiblər, oxumurlar, ədəbiyyatşünaslığı bilmirlər. Bir dəfə maraqlı bir hadisə olmuşdu: gənc yazar, yaxşı hekayələr yazan biri mənə dedi: “Müəllim, bilmirəm əsər yazım, yoxsa roman”. Dedim ki, ayıbdır, yaxşı qələmin var, amma ədəbiyyatdan xəbərin yoxdur. Yazıçısansa, ədəbiyyatın nəzəriyyəsini də bilməlisən.

- Roman anlayışına münasibətiniz maraqlıdır: Siz romanı necə izah edərdiniz?

- Roman riyazi bir anlayışdır. Hesab kimidir. Roman nədir, bilirsiniz? Dəqiq hesablamadır. Elə-belə oturub “roman yazıram” deməklə yazmaq olmaz. Bəzi yazıçılar var, otururlar yazmağa, axırını özləri də bilmirlər - nə alınar alınar. Elə şey olmur. Roman orqanizmdir. Orqanizmi təsəvvür edin: başı haradadır, ayağı haradadır, ürəyi, böyrəyi haradadır - bunların hamısı əvvəlcədən bəllidir. Sən onu görmədən necə yazırsan? Əvvəl canlandırmalısan, strukturu beynində qurmalısan, sonra yazmalısan.

- Dediniz ki, yazıçı doğulur. Bəs özünüz orta məktəb illərində özünüzü yazıçı kimi görürdünüz?

- Mən lap balaca - beş yaşım olanda yazırdım. Sol əlimlə yazırdım, özü də çap hərfləri ilə, kiril əlifbası ilə. Beş yaşımda “Varisin kitabı” adlı kitab düzəltmişdim. Anam evə dəftərlər gətirirdi. O Sumqayıtda aparıcı iqtisadçı işləyirdi. Atam isə kimya-texnologiya texnikumunda baş müəllim, eyni zamanda filologiya elmləri namizədi idi. Yəni mən kitabların içində böyümüşəm.

Sumqayıtdakı evimizdə təxminən 3000 kitab var idi. Kitab şkafları bəs etmirdi, divar boyu xüsusi rəflər düzəltmişdik. Otaqlar, eyvan - hər yer kitab idi.

Təbii ki, o yaşda adam kitab yazmaz. İndi baxanda gülürəm: felyetonlar, romanlar, pyeslər, povestlər. Bu sözləri haradan tapmışam, bilmirəm. Düzmüşəm oraya.

Məktəbli olanda sevgililər üçün qonorarla şeir də yazırdım. 

- Bəs adınızın ədəbiyyat sahəsində rol oynadığını düşünürsünüzmü?

- Bəli, düşünürəm. İnsanların adları onların taleyinə təsir edir. Bu, qədimdən gələn bir anlayışdır. Valideyn uşaq üçün ad seçəndə düşünməlidir ki, bu ad nə deməkdir. Sovet dövründə gülməli adlar qoyurdular - Traktor, Kombayn və sair. Bu düzgün deyildi. Ad məsuliyyətdir.

Mənim adım təsadüfi qoyulmayıb. Atam məqsədli şəkildə bu adı seçmişdi. O düşünürdü ki, bu uşaq ədəbiyyatın varisi olacaq. Yəni mənim adım da, mühitim də, böyüdüyüm ailə də məni yazıya tərəf aparıb.

- Uşaqlıq illərində ədəbiyyat mühiti ilə birbaşa təmasınız olubmu?

- Mən balaca olanda atam texnikumda tez-tez böyük şair və yazıçıların tələbələrlə görüşlərini təşkil edirdi. Həmişə də məni özü ilə aparırdı. Təsəvvür edin, balaca uşaq idim, amma canlı olaraq o mühiti görürdüm. Sumqayıt texnikumunda keçirilən həmin görüşlərdə Bəxtiyar Vahabzadə, Nəriman Həsənzadə, Nüsrət Kəsəmənli, Cabir Novruz kimi böyük ədəbiyyat adamlarını görmüşəm.

- Siz həm də jurnalist fəaliyyətinizlə tanınırsınız. Jurnalistika yazıçılığınıza necə təsir edib?

- Mən Əməkdar jurnalistəm. Jurnalistika yazıçılıq üçün böyük məktəbdir. Məsələn, Markesi götürək - o bu işə möhür vurub. Jurnalistika ilə yazıçılığın sintezi burada açıq görünür.

Ümumiyyətlə, yazıçının oxucunu cəlb etmək üçün cəmi üç abzas şansı var. Üç abzasda oxucunu tutdunsa, oxucu sənindir. Tutmadınsa, sonra nə qədər gözəl yazsan da, faydası yoxdur. İnternet, mobil telefon dövründə oxucunu cəlb etmək çox çətindir.

- Bəs yazıçının əsas məqsədi nə olmalıdır?

- Yazıçının mütləq mesajı olmalıdır. Sovet ideologiyasında deyilirdi ki, ədəbiyyat proletariatın işidir, Leninin sözüdür. Biz bunu məktəbdə də keçmişik. Sovet dövründə ədəbiyyat və mədəniyyət dövlət ideologiyasının aləti idi. Ona görə də yazıçılar partiyadan, kolxozdan yazmağa məcbur idilər. Dövr elə idi.

Mikayıl Müşfiq türkçülükdə, pantürkizmdə suçlandı və güllələndi. O da bir müddət kommunizmdən, “işıqlı sabahdan” yazmağa cəhd etdi, amma ruhən o qəlibə sığmadı. İçindən gəlmədi.

Bu gün ədəbiyyat nə təkcə ideologiyadır, nə də yalnız estetik zövq. Bu gün ədəbiyyat həm siyasətdir, həm iqtisadiyyatdır, həm informasiyadır.

- Bədii əsər yazırsınız və bunu sənədli əsaslar üzərində qurduğunuzu deyirsiniz. Əsas yükü bədii tərəfdə, yoxsa sənəddə görürsünüz?

- Əsas prioritet mesajdır. Hər bir əsərin mesajı olmalıdır. Yüz il sonra bugünkü ədəbiyyatı oxuyanda insanlar nəyi anlayacaqlar? Sadəcə məişət dramınımı? Sovet dövründə sevgi romanları böyük tirajla çıxırdı, amma bu gün oxunmur.

Bu gün trend başqa cürdür. Məsələn, “Qırmızı ləçəklər” romanında əsas mesaj Xocalı faciəsidir. Xocalı soyqırımıdır. Amma bu mesaj sevgi xətti üzərindən verilir. Necə ki, “Əli və Nino” romanında 1920-ci il işğalı Əli ilə Ninonon sevgisi fonunda təqdim olunur. Ona görə bütün dünya oxuyur.

- İlk romanınızla bağlı nə deyə bilərsiniz?

- Mənim ilk romanım 2008-ci ildə 10 min tirajla çap olundu. O zaman auditoriya məni yazıçı kimi yox, jurnalist kimi tanıyırdı. “168 saat” qəzeti dövrünün ən trend nəşrlərindən idi və mən orada işləmişdim. Televiziyada da fəaliyyətim var idi.

Ən böyük tirajın 500 ədəd olan vaxtı bu, inanılmaz risk idi. Kitabın üzərində də yazılmışdı: “Kitab oxumağın zamanı yetişdi”. Bu, həm çağırış idi, həm mesaj.

Doğrudan da əvvəlki dövr üçün bu, inanılmaz risk idi. İlk romanım 10 min tirajlı ədəbiyyatımın üzərində belə bir cümlə yazılmışdı: “Kitab oxumağın zamanı yetişdi.”

O dövrdə ölkədə demək olar ki, kitab mağazaları yox idi. Külli nəşr üçün astronomik məbləğ tələb olunurdu. Üstəlik, məni yazıçı kimi demək olar ki, heç kim tanımırdı.

Lakin bütün kitablar satıldı. Əsərimə böyük maraq yaranıbmış.

- İlkin mərhələdə ədəbiyyatçı yox, jurnalistikanı seçməyinizin səbəbi nə idi?

- Düzdür, 1990-cı illərdə İsmayıl Şıxlı haqqımda “Azərbaycan ədəbiyyatına Varis gəlir” yazaraq anons etmişdi. Amma mən birbaşa ədəbiyyata gəlmədim, jurnalistikaya yönəldim. Bunun da səbəbi vardı.

1990-cı illərdə cəmiyyət tamamilə siyasiləşmişdi: Qarabağ müharibəsi, 20 Yanvar faciəsi, müstəqillik prosesi… Kitab mağazaları bazarlara, valyuta dükanlarına çevrilmişdi. Mən gördüm ki, bu şəraitdə ədəbiyyata gəlsəm, təsir gücüm olmayacaq. Ona görə də özüm üçün daha təsirli platforma kimi jurnalistikanı seçdim. İnsan özünün ən güclü zərbələrini yaşadığı zamanın ən zəif vaxtına saxlamalıdır...

- Bəs 2008-ci ildə ədəbiyyata gəlmək gec olmadı?

- Əksinə, zamanı idi. 1990-cı illərdən 2008-ci ilə qədər böyük yazı bazası da toplamışdım. Həm təcrübə, həm də oxucu auditoriyası baxımından püxtələşmişdim. O vaxt Azərbaycan Dövlət Televiziyasında Sosioloji araşdırmalar departamentinin direktoru idim. Müntəzəm rəy sorğuları keçirirdik.

Sorğulardan birində “Mütaliə edirsinizmi” sualının nəticələrinə baxdım və orta statistik oxucunun gənc, tələbə olduğunu müəyyənləşdirdim. Müstəqillik dövründə ədəbiyyata maraq azalsa da, əslində yeni bir oxucu nəsli formalaşmışdı. Əlifba dəyişikliyi, kitab küliyyatlarının əlçatmazlığı müəyyən boşluq yaratmışdı, amma bu boşluq oxucu yoxluğu demək deyildi.

Yəni oxucu vardı, amma ona uyğun əsər yox idi. Poeziya inkişaf edirdi, çünki qısa idi, asan qavranılırdı. Sosial şəbəkələr yenicə yayılmağa başlamışdı. Hamı düşünürdü ki, roman dövrü bitib. Amma mən sorğulara baxdım və gördüm ki, sadəcə, oxucuya müraciət edən yazıçı lazımdır.

O dövrdə yalnız Çingiz Abdullayev sistemli şəkildə böyük tirajlarla çap olunurdu. Digər yazıçılar isə dövrün tələbinə uyğunlaşa bilmirdilər. Mən də qərara gəldim ki, ilk romanım gənclərə ünvanlansın.

Yazıçı hədəf auditoriyasını bilməlidir. Kim üçün yazdığını, nəyi demək istədiyini və cəmiyyətin hansı sosial sifariş verdiyini anlamalıdır. İlk romanım sevgi romanı idi, amma bu, təsadüfi seçim deyildi.

Romanın adı “Sonuncu ölən ümidlərdir” idi. Bir hissəsini gənclərə pulsuz payladıq, əsasən, universitetlərdə. Qalan nüsxələrdə oxucular üçün əlaqə vasitələri - telefon, e-mail göstərilmişdi ki, rəy bildirsinlər. Auditoriyam konkret olaraq gənclər idi.

- Nəticə necə oldu?

- Altı ay ərzində bütün tiraj satıldı. Kitab ölkədə geniş müzakirə olundu. Bu günə qədər də müstəqil Azərbaycanda ən çox oxunan romanlardan biridir. Hazırda səkkizinci tirajı çıxarmışıq, doqquzuncu nəşrə hazırlaşırıq. Arada pirat nəşrlər də oldu.

Hamı bu romanımı sevgi romanı kimi qəbul edirdi, amma əsas mesaj belə idi: məqsəd vasitələri doğruldurmu? Cəmiyyətdə insanlar məqsədə çatmaq üçün hər vasitəni - əyri yolları, əxlaqsızlığı, pozğunluğu normal qəbul edirlər. Roman bu düşüncəni sorğulayırdı.

Yəni sevgi yalnız bədii xətt idi. Əsas ideya insanın mənəvi seçimləri, məqsəd və dəyərlər arasındakı ziddiyyət idi.

O vaxt yadıma gəlir. Bəzi ədəbiyyatçılar "Space" televiziyasında canlı efirə çıxıb deyirdilər: “Varisi oxumayın, bizi oxuyun. Varis nə yazıb ki, sevgi romanıdır da. Biz də yaza bilərik".
Onlara cavabım sadə idi: yazın, niyə yazmırsınız?!

Bir az əvvəl bəhs etdiyim əsərin məğzini bir də vurğulayım. Əslində bu əsər sadəcə sevgi romanı deyildi. Bəli, janr etibarilə sevgi romanı idi, amma onun güclü sosial mesajı vardı.

Hamımızın bildiyi məşhur bir fikir var: “Məqsəd vasitələri doğruldur”. İnsanlar çox vaxt məqsədə çatmaq üçün istənilən yolu məqbul sayırlar — pul qazanmaq, nüfuz əldə etmək naminə əyri yollara əl atırlar, əxlaqi sərhədləri keçirlər.

Romanın qəhrəmanı da bu düşüncə ilə yaşayır. O, varlı olmaq, nüfuz qazanmaq üçün həyatını ləkələyir. Nəticədə məqsədinə çatır, zirvəyə yüksəlir. Amma günlərin birində qaça bilmədiyi vicdanın qarşısında hesab verməli olur..

Pulla həyat şəraitini dəyişə bilərsən, amma ləkəli vicdanı satıb yenisini ala bilməzsən..

Əsərin qəhrəmanı sonda qazandıqlarının hamısından imtina edir və etiraf edir ki, məqsəd vasitələri doğrultmurmuş.

Bu haqda bir maraqlı faktı da deyim. Əsərə gələn 25 min rəyi toplamışdım. Bu yolla Ginnesin Rekordlar kitabına düşmək istəyirdim. Sonra məşhurluq bir az başımı qatdı və bu ideya yarımçıq qaldı. 

Rəylərinə baxanda inanılmaz mənzərə görürdüm. Yüzlərlə qadın yazırdı ki, bu romanı oxuyandan sonra yanlış həyat tərzindən imtina edib. Bu artıq sosial mesajdır. Bu, təkcə ədəbiyyat deyil, həm də cəmiyyətə verilən töhfədir.

- Bir fikriniz var: Detektiv janr məqsədsiz, mahiyyətsiz yazıdır, əsl ədəbiyyat deyil. Bununla belə Azərbaycan oxucusu bu janrı kifayət qədər oxuyur. Nə baş verir? Oxucu siz qeyd etdiyiniz mənasızlığı fəhm edə bilmirmi?

- Oxucunun buna meyl etməsi izləyicinin TikTok-a və ya hansısa mənasız bir şeyə alüdə olması ilə eynidir.

- Özünüz kimi oxuyursunuz?

- Çox oxuduğum və sevdiyim yazıçılar var. Onlardan biri Haruki Murakamidir. Murakami hələ də Nobel mükafatı ala bilməyib.

Digər sevdiyim yazıçı isə Orxan Pamukdur. Orxan Pamuk çox güclü qələmə malik yazıçıdır və əsərlərində müxtəlif rənglər, dərin psixoloji qatlar və sosial mövzular yer alır. Onun yazıçı kimi böyüklüyünü danmaq olmaz.

Lakin siyasi baxışları başqadır. Erməni məsələsi ilə bağlı mövqeyi bir türk olaraq mənə yaxın deyil.

Buna baxmayaraq, Orxan Pamuk böyük yazıçıdır və onun ədəbi gücü danılmazdır.

Yazıçılıqdan əlavə, həm də oxucuyam. Ədəbiyyat missioneri kimi Afrika ədəbiyyatı da mənə maraqlıdır.

Bir dəfə kitab dükanında həm də alıcı olan nadir yazıçı kimi fotomu da çəkiblər. Kitab yazıb onu sevdirmək üçün əvvəl özün kitab oxumalısan.

- Yazıçı kimi qırmızı xəttiniz nələrdir?

- Milli mənəvi dəyərlərin əleyhinə yazmaram. Qırmızı cizgimdir. Narkomaniyanın qatı əleyhdarıyam. Dövlət və müstəqillik mənə müqəddəs məfhumlardır.

Yadıma gəlir, bir dəfə oxucum “Sonuncu ölən ümidlərdir” əsərinə görə məni qınadı. Oxuduqca düşüncələrə, yazının sehrinə dalıbmış. Əsərdə xəyalında özünün yaratdığı səhnənin kitabda yazıldığını zənn edibmiş. Bu da yəqin qırmızı xətli, lakin qüvvətli alt mənalı əsərin oxucudakı təsiri imiş...

- Varis bəy, Yazıçılar Birliyində sədr vəzifəsində dəyişiklik olmalıdırmı?

- Yazıçı Anardan nə istəyirlər? Anara hörmətsizlik ədəbiyyata hörmətsizlikdir. Anar, Kamal Abdulla, Ramiz Rövşən... Onlar bizim yaşlı nəslimizdir, bir-bir gedirlər. Onların qədrini bilmək lazımdır. Tutaq ki, bir cavan gəlib oturdu sədr vəzifəsində. Nəyi dəyişəcək? Kimsə birliyə üzv olmaq istəyir, ola bilmir, başlayır Anarı tənqid etməyə. Köhnə siyahı ilə 10-15 nəfərin ev növbəsi qalmışdı. Onu verəndə az qaldılar, Anarı güllələsinlər.  

- Ədəbiyyatçılara dövlət mükafatının verilməsinə münasibətiniz necədir? Son zamanlar yaxşı əsər yazanlara böyük məbləğdə pul mükafatları veriləcəyi haqda müzakirələr gedir.

- Dövlət mükafatları məsələsinə gəlincə, əlbəttə, hər yazıçı kimi mən də bunu arzulayıram. Amma hesab edirəm ki, mükafat subyektiv seçimlə deyil, əsərin oxunması, təsir və ictimai rezonansı əsasında verilməlidir. Dünyada böyük ədəbiyyat mükafatları da bu prinsiplə işləyir. Əgər bir qalibi ki auditoriya yox, münsif seçir, onun obyektivliyində şübhə var.

- Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvüsünüz. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlandıqdan sonra birlik üzvü olaraq etirazınızı büruzə verdinizmi?

- Mən beynəlxalq platformalarda qalmağın tərəfdarıyam. Rusiyanın-Ukrayna müharibəsini pisləmişəm. Amma platformanı tam tərk etmək bəzən öz həqiqətlərimizi çatdırmaq imkanlarını da itirmək deməkdir. Mənim mövqeyim aydındır: ədalətsizliyə qarşıyam, amma ədəbiyyat ocaqlarını tərk etmək olmaz.

- 2025-ci il Azərbaycanda hansı ədəbi hadisə ilə yadda qaldı?

- Ötən il ölkənin ədəbiyyat aləmində yadda qalan hadisə olmadı. Bilirsiniz, bunun üçün əvvəl ona zəmin yaratmaq lazımdır. Yəni baza olmalıdır.

Məsələn, hansısa gənc yazıçıya dəstəkdən danışaq. Əsərlərini çap etdirir. Özü dayanıb başlayır satmağa. Bəs bu qədər kitab mağazaları nə üçündür? Gənc yazarlara dəstək olmaq lazımdır. Onların kitabları alınmalıdır.

- AYB sədri Anar belə istedadlı gənclərə heç olmasa, bir satış mərkəzi yarada bilməzmi? Məsələn, Kəramət Böyükçöl avtobusda satışla məşğul olmalıdırmı?

- Bayaq qeyd etdiyim kimi, əslində özləri satmamalıdır. Bu doğru deyil.

Yazıçılar Birliyi bu yöndə iş apardı. “Bayatı” kitab mağazası müvafiq təyinatda idi. Ancaq məsələ budur ki, Birliyin üzvü çoxdur. Təklifi tam sərgiləmək üçün uyğun bazar hələ yoxdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

 Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən Azərbaycan ədəbiyyatının sürgün və mühacirət taleli şairlərindən biri olan Almas İldırımın anım günü idi. O, qısa, lakin keşməkeşli ömrü boyunca azadlıq, vətən sevgisi və milli kimlik mövzularını poeziyasının əsas xəttinə çevirmişdi, buna görə də daim oxunur, daim ehtiramla anılır.

Dünən də belə oldu.

Almas İldırım 1920-ci illərdə gənc yaşlarından yazmağa başlayıb. Bakı Dövlət Universitetində təhsil aldığı dövrdə şeirləri mətbuatda dərc olunub. Lakin onun vətənpərvər ruhda yazdığı əsərlər, xüsusən “Dağlar” şeiri sovet rejimi tərəfindən təhlükəli hesab olunub. Şeirin Türkiyədə çap edilməsi şairin həyatında dönüş nöqtəsi olub və bundan sonra o, təqib olunmağa başlayıb.

Şair poeziyasında dağlar xüsusi yer tutur. Dağlar onun üçün yalnız təbiət obrazı deyil, azadlığın, gücün və müqavimətin simvoludur. İldırım doğma yurdun işğal altında olduğunu açıq deməsə də, şeirlərində bu ağrı açıq hiss olunur. Məhz bu mövqeyinə görə o, “proletar şairi” ola bilmədi və sürgün taleyi yaşadı.

1927-ci ildə universitetdən uzaqlaşdırılan Almas İldırım əvvəlcə Dağıstana, sonra isə Türkmənistana sürgün edildi. Sürgün illərində də qələmini yerə qoymadı. “Dağıstan füqərası”, “Zəhmət” kimi mətbu orqanlarda şeirləri çap olundu. Bu əsərlərdə də vətən həsrəti, əsarətə qarşı nifrət və azadlıq arzusu açıq hiss edilirdi.

Bütün təzyiqlərə baxmayaraq, Almas İldırım inancını itirmirdi. O, bir gün yurdunun azad olacağına ümid edirdi. Sürgün həyatının ağır şərtləri, ard-arda tənqidlər və təqiblər onu sonda mühacirətə məcbur etdi. 1933-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Sovet İttifaqını tərk edərək əvvəl İrana, daha sonra Türkiyəyə üz tutdu.

Almas İldırımın həyatı bir şair taleyindən daha çox, azad sözün cəzasını çəkən bir ziyalının hekayəsidir. Onun poeziyası bu gün də vətən, azadlıq və milli yaddaş mövzularında yazanlar üçün mühüm örnəkdir.

Yaralı olmasaydı

Kim оvçu niyyətiylə gəzərdi bu dağları

Sinəsində can alan maralı оlmasaydı?

Kim şair həsrətiylə süzərdi bu dağları,

İçindən qəlbi qırıq, yaralı оlmasaydı.

Оf… Duman çökdü yеnə bu könül dağlarına,

Kim gətirmiş adımı sоlğun dоdaqlarına?

Kim düşərdi həyatın görünməz ahlarına,

Bu könül о könüldən aralı оlmasaydı?

Kim məni saldı bilməm dayanılmaz bu dərdə,

Nərdə mənim öz yuvam, öz еlim, günüm nərdə?

Anam məni dоğurub yaşatmasaydı оrda,

Ya içimdəki bülbül оralı оlmasaydı…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün türk və dünya ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri olan Nazim Hikmətin anadan olduğu gündür. O, təkcə bir şair deyil, azadlıq, sevgi və insanlıq haqqında düşünən, yazdıqları ilə dövrünü aşan bir sənətkar idi. Nazim Hikmət bu dünyanı çoxdan tərk etsə də, şeirləri bu gün də yaşayır və oxunur.

Nazim Hikmət Ran 15 yanvar 1902-ci ildə Salonikidə anadan olub. Ziyalı ailədə böyüyən şair gənc yaşlarından ədəbiyyata maraq göstərib. 1918-ci ildə İstanbulda Hərbi Dənizçilik Məktəbinə daxil olsa da, işğallara qarşı yazdığı şeirlər səbəbilə təhsilini yarımçıq qoymaq məcburiyyətində qalıb. Türkiyənin ağır və qarışıq dövrlərindən keçən Nazim Hikmət 1920-ci ildə Anadoluda gedən milli azadlıq mübarizəsinə qoşulub, bir il sonra isə Sovet Rusiyasına gedərək Moskvada təhsil alıb.

1920–30-cu illərdə yazdığı şeirlərdə əsasən inqilab, ədalətsizlik, xalqın ağır həyatı və azadlıq mövzuları yer alırdı. O, şeirləri ilə mövcud sistemi tənqid edir, insanları düşünməyə və mübarizəyə çağırırdı. Məhz bu mövqeyinə görə Nazim Hikmət tez-tez təqiblərə məruz qalır, dəfələrlə həbs edilir. 1938-ci ildə isə sübutsuz ittihamlarla 28 il həbs cəzasına məhkum olunur.

Həbsxana illəri Nazim Hikmətin yaradıcılığında dönüş nöqtəsi olur. O, bu dövrdə əvvəlki sərt siyasi üslubdan uzaqlaşaraq daha çox sevgi, insan duyğuları, həsrət, həyat sevgisi haqqında yazmağa başlayır. Dostlarına yazdığı məktublarda bildirirdi ki, şeir yalnız siyasi çağırışlardan ibarət olmamalı, insanın iç dünyasını da əks etdirməlidir. Məhz bu illərdə Nazim Hikmətin ən səmimi, ən təsirli lirik şeirləri yaranır.

Şairin bu lirik yaradıcılığı uzun illər kölgədə qalsa da, sonradan oxucular tərəfindən yenidən kəşf edilir. Onun “Səni düşünmək nə gözəl şey…” kimi şeirləri sevgi poeziyasının ən gözəl nümunələri sırasında yer alır. Nazim Hikmət sevginin yalnız iki insan arasında deyil, bütövlükdə həyata, insana və dünyaya qarşı olan bir hiss olduğunu göstərirdi.

Nazim Hikmət Azərbaycanla da sıx bağlı idi. O, Bakıya dəfələrlə səfər etmiş, Azərbaycan şair və yazıçıları ilə dostluq əlaqələri qurmuşdu. Onun əsərləri Azərbaycanda nəşr olunmuş, pyesləri səhnələşdirilmiş, şeirlərinə mahnılar bəstələnmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında da Nazim Hikmət xüsusi hörmətlə xatırlanır.

1951-ci ildən ömrünün sonuna qədər SSRİ-də yaşayan şair 1963-cü ildə Moskvada vəfat edib. O, bu dünyanı tərk etsə də, yazdıqları ilə ədəbiyyatda əbədi iz qoyub. Nazim Hikmət türk poeziyasına sərbəst şeir üslubunu gətirib, şeiri qəliblərdən azad edib. Onun əsərləri bu gün də insanları düşündürür, duyğulandırır və ümid verir.

Bu gün Nazim Hikmətin doğum günüdür. Onu anmaq, şeirlərini oxumaq və xatırlamaq bir daha göstərir ki, şairlər ölür, amma sözləri yaşayır.

Bence şimdi sen de herkes gibisin

         (Nazim Hikmet)

Gözlerim gözünde aşkı seçmiyor

Onlardan kalbime sevda geçmiyor

Ben yordum ruhumu biraz da sen yor

Çünkü bence şimdi herkes gibisin

Yolunu beklerken daha dün gece

Kaçıyorum bugün senden gizlice

Kalbime baktım da işte iyice

Anladım ki sen de herkes gibisin

Büsbütün unuttum seni eminim

Maziye karıştı şimdi yeminim

Kalbimde senin için yok bile kinim

Bence sen de şimdi herkes gibisin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

“De ki, məni sevirsən” filmi.

Rejissor: Maqsud İbrahimbəyov

Çəkilmə ili: 1977

Janr: Dram, detektiv, insan və ictimai münasibətlər filmi

Studiyası: “Azərbaycanfilm” kinostudiyası, SSRİ

1977‑ci ildə rejissor Maqsud İbrahimbəyovun debüt filmi olaraq ekranlara gələn “De ki, məni sevirsən” təkcə romantik hekayə deyil — o, münasibətlər, məsuliyyət və cəmiyyətin dəyərləri arasında incə tarazlığı əks etdirən dərin bir ekran əsəridir. Film kinopovest formasında çəkilmiş və səssiz dramatik tonla yanaşı, insan münasibətlərindəki mürəkkəbliyi də intuitiv şəkildə göstərir.

 Süjet — sevgi, məsuliyyət və cəmiyyət

Filmin əsas süjeti dəniz sahilindəki yay tətilində baş verir. Gənc Samir (Samir Bəbirov) və Səbinə (Səbinə Həsənova) istirahətə gəlmişlər. Onların yay şəhərciyindəki günləri sadə gənclər həyatı kimi başlayır, lakin hadisələr qəfil dəyişir: müstəntiq gəlir və qiymətli balıq növlərinin qeyri‑qanuni ovlanması ilə bağlı araşdırma başlayır. Samir və Səbinə məlum olmayan cinayət izlərini taparaq milis işçilərinə yardım edirlər — bu, onların şəxsi dünyası ilə ictimai məsuliyyət arasında ilk ciddi qarşıdurmadır.

Film cinayətkarlığın yalnız qanun pozuntusu olmadığını göstərir; o, insan qəlbindəki “qaranlıq tərəflər”in, bağlı münasibətlərin və əxlaqi çətinliklərin dramatik təsirini də vurğulayır. Beləliklə, sevgi nağılı ilə başlayan hekayə, məsuliyyət, cəmiyyətə xeyir vermək və daxili seçimin əhəmiyyətini dərindən qabardır.

 Obrazlar və aktyor oyunu

“De ki, məni sevirsən” filmində rollar yalnız xarakterlər deyil — insan təfəkkürü və psixologiyasının simvoludur. Samir və Səbinə gəncliyin saf duyğularını təcəssüm etdirdiyi halda, müstəntiq obrazı onları müasir həyatın reallıqları ilə üzləşdirir. Digər obrazlar — Rəsmi, Zemfira xanım, milis işçiləri — hər biri bu mürəkkəb münasibətlər dünyasını daha dərin qatlara çəkir. Aktyorların obyektiv və təbii oyunu tamaşaçını sadəcə bir sevgi filmi ilə tanış etmir, onları sovet dövrünün incə insan münasibətləri ilə dolu bir sosial tabloya aparır.  Publisistik ton — sevgi, etik və sosial mesaj

“De ki, məni sevirsən” yalnız romantik əlaqələr haqqında film deyil — o, şəxsi arzu və ictimai məsuliyyət arasındakı qalın sərhədləri göstərir. Film vasitəsilə rejissor Maqsud İbrahimbəyov bizə xatırladır ki, sevgi təkcə hiss deyil; o, münasibətlərdə hörmət, vicdan və cəmiyyətə xidmət etməyi də özü ilə gətirməlidir.

Bu ekran əsəri öz dövründə — 1970‑ci illərdə — cəmiyyətin içərisində hələ də aktual olan bir problemi işıqlandırıb: məsuliyyət hissi olmadan heç bir sevgi tam ola bilməz. Bugünkü dövrdə də bu mesaj eyni dərəcədə dəyərlidir — çünki sevgi və vətəndaşlıq duyğusu daim yenidən qəbul edilməli, qorunmalı və yaşadılmalıdır.

 Filmin yeri və önəmi

Azərbaycan kinosunun klassik nümunələrindən biri olaraq “De ki, məni sevirsən” gənclik, sevgi, məsuliyyət və ictimai həyat arasında metaforik bir körpü kimi qalır. Onun obrazları və süjet xətti sovet cəmiyyətinin dəyərlərini əks etdirməklə yanaşı, bu gün də baxanlara dərindən düşündürür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

NAİL ZEYNİYEV

Bəzən elə suallar olur ki, insan ona sadəcə güzgü qarşısında dayanıb öz kölgəsinə baxıb cavab tapa bilər. Çünki biz hər gün başqalarının gözündə başqa biri oluruq, amma gecənin sükutunda, yalnız qaldığımız zaman əslində kim oluruq?

İnsan özünü ən çox o kimlikdə sevir ki, orada heç kimə hesabat verməli deyil. Orada nə ictimai maska var, nə rol, nə də gözlənti. Orada yalnız sən varsan və öz həqiqətin. Məsələn, mən özümü ən çox şair olduğum anlarda tanıyıram ki, nə oğulam o zaman, nə qardaş, nə də bir peşə sahibi. Sadəcə bir qəlbəm ki, sözlər vasitəsilə nəfəs alıram, yaşayıram.

Şair olmağı sevmək başqa kimliyə oxşamır. Çünki şair olduğun zaman sən dünyanın ən çılpaq, ən müdafiəsiz, amma eyni zamanda ən güclü halındasan. Şair yazmır ki, karyera qursun, şöhrət qazansın, ya da pulunu çıxarsın. Şair yazır, çünki yazmazsa boğulur. O, hisslərini misraya salmır,  hissləri onu misraya salır.

Şair olmaq deməkdir ki, sənin qəlbində hər şey çox həssasdır. Adi insan payızda yarpaq tökülməsini görür, şair isə vaxtın necə ağlayaraq ötdüyünü eşidir, payız yarpaqlarının xışıltısı onun ürəyinə başqa ahəngdə toxunur. Adi insan dostuyla görüşüb əl sıxa bilər, şair isə o əldə bütün ömrün izini oxuyar. Şair olmaq o deməkdir dünyaya başqalarının görmə bacarığı olmadığı bir gözlə baxmaqdır bəlkə də.

Amma həyatın faciəsi məhz bundadır çünki biz ən çox sevdiyimiz kimliyimizdə ən az yaşayırıq. Çünki dünya bizdən ana olmağı, ata olmağı, işçi olmağı, məsul vətəndaş olmağı tələb edir. Bizim sevdiyimiz kimlik isə adətən bir lüksdür buna görə həftəsonları, gecə yarıları, ya da heç vaxt yaşanılmayan bir arzu kimi qəlbimizdə daşıdığımız bir şey kimi qalır.

Mən şair olmağı ona görə sevirəm ki, orada mən ən səmimi, ən çılpaq, ən özüm olduğum kimlikdəyəm. Orada nə riyakarlıq lazımdır, nə diplomatiya, nə uydurma təbəssüm. Şair olanda sən öz dərdini, öz sevgini, öz qəzəbini, öz kövrəkliyini dünyaya göstərirsən və deyirsən: "Məni qəbul edin, ya etməyin, mən buyam".

Şair olmaq həm də tənhalığın ən gözəl formasıdır. Sən kağızla, sözlə, özünlə qalırsan. Və o anda heç kimə ehtiyacın yoxdur ki, səni başa düşsün. Çünki sən özünü başa düşürsən və bu, kifayətdir.

Bəzən insan elə bir kimlikdə özünü sevir ki, ona heç vaxt çatmayıb. Uşaqlıqda rəssam olmaq istəyib, amma mühasib olub. Şair olmaq istəyib, amma həkim olub. Səyyah olmaq istəyib, amma dörd divar arasında ömür keçirib. O zaman sevdiyi kimlik xəyal olaraq qalır və insan ömrü boyu ona həsrət çəkir.

Ən ağrılısı isə budur ki, biz özümüzü ən çox sevdiyimiz kimliyimizdə başqaları bizi tanımır. Çünki onlar bizi öz ehtiyacları prizmasından görürlər: sənə ana lazımdır, mənə rəhbər, ona həyat yoldaşı. Heç kimin sənin şair olmağına ehtiyacı yoxdur. Heç kim soruşmur ki, bu gün neçə misra yazdın, ya hansı hissi kağıza köçürdün. Amma sənə soruşurlar ki, işdə layihəni bitirmisənmi, evdə yeməyi bişirmisənmi, borc-borcunu ödəmisənmi.

Və biz köhnə paltarlar kimi bu kimlikləri geyinirik, çıxarırıq, dəyişirik. Səhər oyananda valideyn, işə gedəndə işçi, dostla görüşəndə dost, gecə yuxuya gedəndə isə... Kim? Bəlkə də heç kim. Bəlkə də hamısı.

Düşünürəm ki, insanın ən çox sevdiyi kimlik onun ən qorxusuz, ən səlis, ən həqiqi olduğu kimliyidir. Şair olmaq məhz budur qorxusuz olmaq. Qorxmamaq ki, səni başa düşməyəcəklər, qorxmamaq ki, sənə güləcəklər, qorxmamaq ki, sənin sözlərin havada qalacaq. Şair olmaq o deməkdir yazmağa davam etmək, heç kəs oxumasa da, heç kəs qiymətləndirməsə də.

Sonda belə bir həqiqətlə üzləşirik: biz özümüzü ən çox o kimliyimizdə sevirik ki, orada ən az yalan deyirik. Özümüzə yox, başqalarına. Şair olanda mən yalan danışmıram. Şair olanda mən öz dərdimi gizlətmirəm, öz sevincimi saxlamıram, öz acımı unutmuram. Şair olanda mən sadəcə... varam.

Və bəlkə də buna görə şair olmağı sevirəm çünki bu yalanlar dünyasında o mənim yeganə azadlığımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)