Səbinə Yusif, “Ədəbiyyat və incəsənət”

- Getmə. Məni vurduğun yerə getmə. Özün də acıyarsan. Özün də pis olarsan. Dəhşətə gələrsən.

- Niyə?

- Bilmirsən?

- Yox, nə olub ki?

- Sən ki, mənə arxa idin, dayaq idin. Birdən-birə dəyişib, məni vurdun. Özün arxa dayandığın insanı öz əlinlə vurduğunu görməkdən peşiman olmazmısan?

- Əgər sən dediyin kimi olsa, əlbəttə peşiman olaram. Hətta öz əlimlə sonuncu gülləmi özümə sıxaram. Elə bilirsən, mən səni vurdum?

- Elə deyil ki?

- Xeyr əzizim, mən səni vurmadım. Mən səni qorudum. Səndən xəbərsiz. Səni kimlər vurmaq istəyirdi, varmı xəbərin? Mən özümü səni vururmuş kimi göstərib, qorudum səni.

- Kimlərdən?

- Əsas odur ki, mən səni qoruya bildim. Onların kim olmasının əhəmiyyəti yoxdur.

- Niyə?

- Çünki onlar sənin üzünə gülüb, səni məhv etməyə çalışan, özlərini sənə ən əziz göstərən, ən aciz məxluqlardır.

- Yəni?

- İndi mən istəmirəm ki, sən onların kimliyini bilib, gözündə böyütdüyün bəzi dırnaqarası dostlarının necə cılız olduğunu görüb, hər gün acı çəkəsən.

- Mənə zərbənin kim endirdiyini mən bilməli deyiləm?

- Mən özüm səni onlardan qoruyacam. Səndən xəbərsiz.

- Axı kimdir onlar?

- Rəhmətlik İsmayıl Şıxlının müdrik kəlamı ilə deyirəm: "Sapı özümüzdən olan baltalar".

- Məni bağışla. Bu günə kimi sənin niyyətinin nə olduğunu anlaya bilməmişəm. Sən mənim "Qoruyucu Mələyim" imişsən, ey dost.

P.S. Sizi sizdən xəbərsiz qoruyacaq (müdafiə edəcək) bir dostunuz varsa, siz qazanmısınız.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

“Arşın mal alan” Azərbaycan mədəniyyətinin zirvə əsərlərindən biridir. Əsərin müəllifi, böyük bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli 1913-cü ildə yazdığı eyniadlı operetta ilə Şərqdə ilk musiqili komediya ənənəsini yaratmışdı. Bu ölməz əsər bir neçə dəfə ekranlaşdırılıb. Lakin 1965-ci ildə çəkilən rəngli film versiyası xüsusi yer tutur.

1965-ci il ekran işi Tofiq Tağızadənin rejissorluğu ilə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında lentə alınıb. Ssenari müəllifləri Tofiq Tağızadə və Muxtar Dadaşovdur. Film musiqili komediya janrında çəkilmiş və texniki baxımdan dövrü üçün kifayət qədər mükəmməl ekran həlli ilə seçilmişdir.

Süjet və ideya xətti

Hadisələr XX əsrin əvvəllərində Bakıda cərəyan edir. Varlı gənc Əsgər evlənmək istəyir, lakin dövrün adət-ənənələrinə görə gələcək həyat yoldaşını görmədən ailə qurmalıdır. Bu qayda ilə razılaşmayan Əsgər dostu Süleymanın köməyi ilə arşın mal satan tacir qiyafəsinə girir və evlərə parça satmaq bəhanəsi ilə qızları görməyə başlayır.

Bu sadə və komik süjet əslində köhnə adətlərlə yeni düşüncə arasındakı qarşıdurmanı göstərir. Film sevginin seçim azadlığı üzərində qurulmalı olduğunu yumor və musiqi dili ilə çatdırır.

Aktyor heyəti

Film güclü aktyor ansamblı ilə yadda qalır:

Həsən Məmmədov – Əsgər

Leyla Şıxlinskaya – Gülçöhrə

Ağadadaş Qurbanov – Soltan bəy

Nəcibə Məlikova – Cahan xala

Hacı Murad Yagizarov – Süleyman

Xuraman Hacıyeva – Asya

Aktyor oyunu teatr pafosundan uzaq, daha canlı və təbii təqdim olunur ki, bu da filmi əvvəlki ekran versiyalarından fərqləndirir.

Musiqinin yenidən nəfəs alması

Operettanın musiqi əsasını Üzeyir Hacıbəyli yaratsa da, 1965-ci il filmində musiqi tərtibatı və redaktəsi görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirov tərəfindən işlənmişdir. Bu yenilənmə ekran estetikasına uyğunlaşdırılmış, melodiyalara daha zəngin orkestr çaları verilmişdir.

“Sevgili canan”, “Arşın mal alan” və digər məşhur nömrələr film boyu emosional xətti aparan əsas qüvvəyə çevrilir. Musiqi burada sadəcə müşayiət deyil — süjetin hərəkətverici enerjisidir.

Estetik və tarixi əhəmiyyət

1945-ci ildə çəkilmiş ilk film versiyası böyük beynəlxalq uğur qazanmışdı. Lakin 1965-ci il versiyası artıq rəngli formatda, daha müasir kino dili ilə təqdim edildi. Dekorasiyalar, kostyumlar və kadr quruluşu milli koloritlə zəngindir.

Film həm milli kimliyi qoruyur, həm də universal romantik komediya ruhunu saxlayır. Bu isə onu zamanın sınağından çıxaran əsas amillərdəndir.

Sosial və fəlsəfi qat

“Arşın mal alan” zahirən şən və yumoristik filmdir. Lakin dərin qatında qadın azadlığı, fərdi seçim hüququ və sosial stereotiplərin tənqidi dayanır. Əsgərin maska taxaraq azad seçim axtarması cəmiyyətin sərt qaydalarına qarşı simvolik etirazdır.

Film deyir ki, sevgi məcburiyyətlə yox, könüllü seçimlə qurulmalıdır.

Son söz

“Arşın mal alan” sadəcə bir musiqili komediya deyil — o, Azərbaycan mədəniyyətinin vizit kartıdır. 1965-ci il ekran versiyası klassik operettanı yeni nəfəs, yeni vizual dinamika və yeni aktyor enerjisi ilə təqdim etdi.

İllər keçir, dövrlər dəyişir, amma Əsgərin arşını hələ də sevgi ölçür.

Və bu ölçü heç vaxt köhnəlmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu həyatda insanlar çoxdan susmağı öyrənməyib.  Susdurulmağı öyrənib. Çünki hər kəs bilir: bəzi sözlər var ki, dilə gələn kimi insanın taleyi dəyişir. Ona görə də çoxu danışmır yox, danışa bilmir.

Hamı hər şeyi görür. Küçədə də görür, iş yerində də, televizorda da, gündəlik həyatında da. Ədalətin necə ölçüldüyünü, haqqın necə bölündüyünü, yalanın necə bəzədildiyini hamı anlayır. Amma anlayanların səsi eşidilmir. Çünki bu səs ya qorxuya çırpılır, ya da laqeydliyin divarına dəyib geri qayıdır.

Bizə tez-tez deyirlər: “Niyə danışmırsınız?”

Heç soruşan varmı  bizi danışmağa qoyurlar ki?

İnsan bir dəfə qorxmur. İkinci dəfə tərəddüd edir. Üçüncü dəfə isə artıq özünü saxlayır. Sonra elə bir gün gəlir ki, susmaq insanın xarakterinə çevrilir. Adam həqiqəti bilir, amma demir. Çünki bilir ,  sözün qiyməti bəzən çörəkdən, işdən, azadlıqdan, hətta sabahdan baha olur.

Sonda qorxu  adiləşəndə cəmiyyət sakit görünür. Hamı öz işi ilə məşğul kimi görünür, hamı gülümsəyir, hamı razı təsiri bağışlayır. Amma bu sakitlik razılıq deyil,  bu, yorğun insanların sükutudur.

Bir tərəfdə yalan danışanlar var, digər tərəfdə həqiqəti bilib susanlar. Və zaman keçdikcə susanların sayı artdıqca, yalan daha ucadan danışmağa başlayır.

İnsan bəzən üsyan etmək istəmir, sadəcə haqqın adını çəkmək istəyir. Amma elə bir mühit yaranır ki, adi bir sual belə təhlükəli sayılır. Gülmək yanlış başa düşülür, etiraz düşmənçilik kimi qəbul edilir, fikir isə günah kimi göstərilir.

Beləcə insan öz içində iki yerə bölünür: danışmaq istəyən vicdan və susmağa məcbur qalan ağıl.

 Qeyd edim ki, ən ağır həbsxana divarları olan yer deyil. Ən ağır həbsxana insanın öz dilini qorumaq məcburiyyətidir.  Ən ağır həbsxana insanın özünə hakim olmağa çalışdığı andır. Hakim var. Sən varsan. Və sən sözlərini həbs edəcəksən. Düşüncəni,  gerçəkləri həbs edəcəksən.Sözünü ölçə-ölçə danışmaq, həqiqəti yarım demək, fikrini gizlətmək!  insanı yavaş-yavaş içindən yeyir.

Çünki insan yalnız nəfəs aldığı üçün yaşamır. İnsan danışanda yaşayır. Etiraz edəndə yaşayır. Haqsızlığa “yox” deyəndə yaşayır.

Bu gün ən böyük faciə odur ki, insanlar artıq qorxduqlarını belə etiraf etmirlər. Çünki qorxunun özü də adi hala çevrilib.

Və nəticədə hamı eyni sualın içində qalır: Danışsaq öldürərlər, danışmasaq içimizdə ölürük.

Bəlkə də məsələ heç danışmaq cəsarətində deyil. Məsələ  insanın sözünə yaşamaq haqqı verilməsindədir.

Yazını bitirirəm…

Amma dilimin ucunda qalan sözü bir şair çoxdan deyib:

“Desəm öldürərlər, deməsəm ölləm”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

3 Mart 2026-cı il tarixində Astana şəhərində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Qazaxıstan Respublikasının aparıcı elmi, innovasiya və texnoloji qurumları – NITEC QSC (AO «НИТ») Astana Beynəlxalq Universiteti və Astana HUB arasında Anlaşma Memorandumu imzalanıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, memorandumu Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova, Astana Beynəlxalq Universitetinin prezidenti Serik İrsaliyev, NITEC QSC-nin İdarə Heyəti sədrinin e-Gov inkişafı üzrə müavini Şınğıs Orazalimov və Astana Hub baş icraçı direktorunun müşaviri İlyas Makaşev imzalayıblar.

Memorandum çərçivəsində tərəflər təhsil, innovasiya və texnologiya sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, həmçinin Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin araşdırılması, qorunması və tanıdılması istiqamətində birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi imkanlarını nəzərdən keçirəcəklər.

İmzalanmış Memorandum Türk dünyasının texnoloji və mədəni potensialının birləşdirilməsi, həmçinin tərəflər arasında institusional əməkdaşlığın daha da möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

“Martın 3-də Bakı daha bir mühüm beynəlxalq enerji platformasına ev sahibliyi etdi. Cənub Qaz Dəhlizi və Yaşıl Enerji Məşvərət Şuralarının növbəti iclasları dəyişən qlobal enerji gündəminin fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Tədbirdə çıxış edən cənab Prezident  İlham Əliyev Azərbaycanın enerji siyasətində əldə olunan nəticələri və qarşıdakı dövr üçün prioritetləri diqqətə çatdırdı. Cənub Qaz Dəhlizi çərçivəsində əməkdaşlıq illər ərzində genişlənərək çoxşaxəli platformaya çevrilib. Bu gün Azərbaycan qazı 16 ölkəyə çatdırılır. Bu göstərici ixracın yalnız miqyasını deyil, həm də beynəlxalq etimadı əks etdirir. Cənab Prezident çıxışında vurğuladı: “Ötən il Bakıda sonuncu görüşümüzdən bəri görülən işlərə nəzər yetirdikdə yenə də irəliləyişin şahidi oluruq.” Yeni bazarlara çıxış və mövcud tərəfdaşlarla əlaqələrin dərinləşdirilməsi enerji sahəsində davamlı strategiyanın göstəricisidir.”

Bu sözləri “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına verdiyi açıqlamasında Vəhdət Partiyasının sədri, ictimai-siyasi xadim Adəm İsmayıl Bakuvi deyib.

Fikirlərini davam etdirən partiya sədri son illər Azərbaycanın yalnız xammal tədarükçüsü kimi deyil, həm də enerji aktivlərinə sərmayə yatıran ölkə kimi çıxış etdiyini xüsusi olaraq vurğulayıb: “Xarici bazarlarda elektrik istehsalı və emal güclərinin əldə olunması enerji təhlükəsizliyinə daha geniş baxışın formalaşdığını göstərir. Bu yanaşma enerji zəncirinin müxtəlif mərhələlərində iştirak etməyə, gəlirləri şaxələndirməyə və regional bazarlarda mövqeni möhkəmləndirməyə imkan verir. Qarşıdakı illərdə bir sıra yataqlarda qaz hasilatının artımı gözlənilir. Bu artım daxili tələbatın ödənilməsi ilə yanaşı, ixrac potensialının genişlənməsinə də şərait yaradacaq. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi: “Qarşıdakı illərdə Azərbaycanın yataqlarından yeni qaz hasilatı ilə əlaqədar olaraq hasilat həcmlərini artırmaq imkanımız mövcuddur.” Bu isə infrastrukturun müasirləşdirilməsi və ötürücü xətlərin gücləndirilməsi zərurətini gündəmə gətirir. Enerji siyasətində mühüm istiqamətlərdən biri də bərpaolunan mənbələrin inkişafıdır. Artıq iri külək və günəş elektrik stansiyaları istifadəyə verilib, hidroenerji potensialının artırılması istiqamətində işlər aparılır. Cənab Prezident alternativ enerji ilə bağlı planları konkret rəqəmlərlə ifadə etdi: “Biz 2032-ci ilə qədər alternativ enerji mənbələrindən 6-8 giqavat elektrik enerjisi əldə etməyi gözləyirik.” Bu hədəf həm ekoloji öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə, həm də daxili enerji balansının optimallaşdırılmasına xidmət edir.

Eyni zamanda, gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracı perspektivləri də nəzərdən keçirilir. Çıxışda enerji keçidinə münasibət aydın şəkildə ifadə olundu. Dövlət başçısı qeyd etdi: “Qazıntı yanacağının və bərpaolunan enerji mənbələrinin vəhdəti hesab edirəm ki, iş məhz belə aparılmalıdır.” Bu mövqe göstərir ki, enerji strategiyası tarazlı yanaşma üzərində qurulub: mövcud resurslardan səmərəli istifadə və paralel şəkildə yeni texnologiyalara sərmayə qoyuluşu. Cənab Prezident onu da bildirdi ki: “Biz hidroelektrik stansiyalarına sərmayə yatırırıq. Bu layihələr Ermənistanın işğalından azad edilmiş ərazilərdə icra olunur. Hələ ki, 307 meqavat gücündə hidroelektrik stansiyalar artıq sistemimizə qoşulub. Planlarımız bunu 2-3 ilə təqribən ikiqat artırmaqdır. Bu, bizə əlavə potensial və ucuz enerji verəcək”. Bakıda keçirilən iclaslar bir daha nümayiş etdirdi ki, Azərbaycan enerji sahəsində uzunmüddətli və ardıcıl siyasət həyata keçirir. İxracın genişlənməsi, infrastrukturun gücləndirilməsi, alternativ enerji layihələrinin icrası və beynəlxalq tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyin davam etdiyi bir dövrdə Bakıdan verilən mesaj sabitlik, əməkdaşlıq və real hədəflərə əsaslanan inkişaf modelidir.

Eyni zamanda, bu yanaşma Azərbaycanın qlobal enerji arxitekturasında mövqeyini daha da möhkəmləndirir, ölkəni yalnız resurs təchizatçısı deyil, həm də strateji planlaşdırma və enerji təhlükəsizliyi üzrə etibarlı tərəfdaş kimi təqdim edir. Qarşıdakı mərhələdə həm ənənəvi enerji resurslarının səmərəli idarə olunması, həm də yaşıl transformasiyanın sürətləndirilməsi iqtisadi dayanıqlığın əsas dayaqlarından biri olacaq. Beləliklə, formalaşan yeni mərhələ Azərbaycanın enerji siyasətini regional çərçivədən çıxararaq daha geniş geoiqtisadi kontekstdə qiymətləndirməyə əsas verir” – deyə, Adəm İsmayıl Bakuvi fikirlərini tamamlayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və İncəsənət“

Ramazan ayında bəzi uşaqlar da böyüklərə qoşularaq oruc tutur. Onlar bu ibadəti həm dini inanclarına görə, həm də ailə mühitinin təsiri ilə yerinə yetirirlər. Mütəxəssislər isə uşaqların sağlamlığının hər zaman nəzərə alınmasının vacib olduğunu bildirirlər. Xüsusilə azyaşlıların uzun müddət ac və susuz qalması müəyyən risklər yarada bilər. Bu baxımdan valideynlərin qərar verərkən diqqətli olması tövsiyə olunur.

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov qeyd edib ki, ümumiyətlə islam dininə görə həddi buluğa çatmayana qədər uşaqlara hansısa ibadəti məcbur eləmək doğru hesab edilmir:

"Qurani Kərimdə də dində məcburiyətin olmadığı deyilir. Ancaq Ramazan ayı yaxınlaşanda bəzi valideynlər tərəddüd yaşayır. Uşağa oruc tutdurmaq savabdırmı, yoxsa bu, ona ağır yük olar? Hətta bəzi valideynlər bilmədən uşaqlarını buna məcbur edirlər. Biz bilirik ki, din uşağa yük qoymaq üçün yox, onu həyata və imana hazırlamaq üçündür.

Qurani Kərimdə oruc Bəqərə surəsi 183-cü ayədə iman gətirənlərə fərz buyurulur. Lakin şəriət baxımdan məsuliyyət həddi-buluğa çatmaqla başlayır. Uşaq isə hələ mükəlləf deyil. Bəqərə 286-cı ayədə Allah buyurur ki, heç kəsə gücü çatmadığı yük yüklənməz. Bu prinsip fiqhin əsas sütunlarından biridir. İslam alimləri arasında ittifaq var ki, həddi-buluğa çatmayan uşağa oruc vacib deyil.

Bununla yanaşı, hədislərdə tərbiyəvi məşq anlayışı var. Peyğəmbərimiz Məhəmməd sallallahu aleyhi və səlləm dövründə səhabələr uşaqlara Aşura günü oruc tutdurur, acanda onları oyuncaqlarla məşğul edirdilər. Bu rəvayət həm Buxaridə, həm Müslimdə var. Burada incə bir məqam var. Uşağa ibadət məcburi öhdəlik kimi yox, mərhələli öyrədilən dəyər kimi təqdim olunurdu. İmam Nəvəvi bu hədisi şərh edərkən bildirir ki, məqsəd uşağı alışdırmaqdır, əziyyətə salmaq deyil. İbn Qudamə də qeyd edir ki, uşaq gücü çatdığı qədər təşviq edilə bilər, amma zərər ehtimalı varsa bu doğru deyil.

Burada dini prinsip ilə müasir elmi baxış bir nöqtədə birləşir. Uşağın orqanizmi inkişaf mərhələsindədir. Uzun müddət susuz qalmaq xüsusilə isti havada su-duz balansını poza bilər. Uşaq həkimlərinin müşahidələrinə görə, azyaşlı uşaqlar uzun müddət susuz qalanda bu hal onlarda böyüklərə nisbətən daha tez yaranır və diqqətinin dağılmasına, halsızlığa, hətta davranışında dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Bu, hər uşaq üçün eyni deyil, amma ümumi həqiqət budur ki, böyüklə uşaq eyni fizioloji gücə malik deyil. İslamın zərər verməmək prinsipi də məhz bunu qoruyur. Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur ki, nə özünə zərər ver, nə də başqasına.

Burada əsas sual budur. Biz uşağa orucu necə təqdim edirik? Əgər Ramazan onun yaddaşında halsızlıq, məcburiyyət, danlaq və müqayisə ilə qalacaqsa, bu, ibadət şüuru formalaşdırmayacaq".

İlahiyyatçı  bildirib ki, əgər Ramazan evdə paylaşma, dua, iftar sevinci, birlik ruhu ilə yaşanacaqsa, uşaq özü bu atmosferin içində böyüyəcək:

"Mənim fikrimcə, yarım gün tutmaq, bir neçə saat sınaq etmək, iftara qədər deyil, məsələn günortaya qədər davam etdirmək daha sağlam yanaşmadır. Uşaq özünü məcbur edilmiş yox, dəyərli hiss etməlidir.

Klassik alimlər də uşağın tərbiyəsində mərhələliliyi əsas götürüblər. Necə ki, namaz yeddi yaşdan öyrədilir, on yaşda daha ciddi tapşırılır, oruc da eyni şəkildə alışdırma ilə formalaşır. Bu, hüquqi məcburiyyət deyil, əxlaqi tərbiyədir.

Unutmamalıyıq ki, ibadətin məqsədi insanı təqvaya çatdırmaqdır. Təqva isə qorxu üzərindən yox, şüur və sevgi üzərindən qurulur. Uşaq Ramazanı Allahın onu sevdiyi bir ay kimi tanımalıdır. Əgər biz bu ayı onun həyatına sevgi ilə daxil etsək, gələcəkdə o ibadəti özü qoruyacaq. Məcburiyyətlə böyüyən iman isə çox zaman ilk fürsətdə tərk edilir.

Bir sözlə belə demək olar ki, həddi-buluğa çatmamış uşağa oruc vacib deyil. Sağlamlığı imkan verirsə və özü istək göstərirsə, mərhələli şəkildə təşviq edilə bilər. Amma hər şeydən əvvəl uşağın sağlamlığı və psixoloji rahatlığı qorunmalıdır. Din insanı yormaq üçün deyil, onu kamilləşdirmək üçündür. Ramazan uşağın qəlbində sevgi izi buraxmalıdır, qorxu izi yox".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)