İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

1970-ci illər imiş.Ölkə rayonlarından birinə qastrola gedən Naxçıvan teatrıbir faciə oynayır. Həmin tamaşada Xalq artisti Roza Cəfərxanova əzazil qadın obrazını canlandırır. Tamaşa qurtarandan sonra rayon ictimaiyyəti sənətkarlarla görüşəndə rayonun polis şöbəsinin rəisiRoza xanıma yaxınlaşıb deyir:

-Sizin ifanızda səhnədəki qadınla buradakı qadını müqayisə edəndə çaşdım. Mən tamaşaya baxarkən sizə o qədər nifrət etdim ki, hətta iki dəfə əlimi tabel silahıma atıb sizi elə səhnədəcə güllələmək istədim. Siz böyük sənətkarsınız!

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Roza Cəfərxanova 23 fevral 1927-ci ildə Ordubad rayonunda anadan olub. On dörd yaşından dram dərnəyində çıxış edib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o vaxt Ordubadda yenicə açılmış Dövlət Dram Teatrına (1949-cu ilin əvvəllərində bağlanıb) aktrisa götürülüb. Bu teatrda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" (Asya), "O olmasın, bu olsun" (Gülnaz), "Ər və arvad" (Minnət xanım) operettalarında, Səməd Vurğunun "Vaqif" (Gülnar), Abdulla Şaiqin "Vətən" (Gözəl) dramlarının tamaşalarında oynayıb.

Roza Heydər qızı Cəfərxanova 1948-ci ilin oktyabrından Naxçıvan teatrında işləyib. Aktrisa iki yüzdən artıq lirik, dramatik və komik rolda səhnəyə çıxıb. Dram əsərlərinin tamaşalarında Pəri ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Yetər ("Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov), Cəvahir ("Nakam qız", Aleksandr Şirvanzadə), Ana ("Astana", Aleksandr Dudarev), Həyat ("Həyat", Mirzə İbrahimov), Pəri, Susanna, Dilbər, Sitarə, Sona, Solmaz, Yaxşı ("Solğun çiçəklər", "Aydın", "Sevil", "Nəsrəddin şah", "1905-ci ildə", "Od gəlini" və "Almaz", Cəfər Cabbarlı) səhnə obrazları aktrisanın daha uğurlu yaradıcılıq işləri sayılır.

Nəriman Həsənzadənin “Pompeyin Qafqaza yürüşü” Roza xanımın son tamaşasıdır. Bu tamaşa onun teatrdan həmişəlik getməsinə səbəb olub. Belə ki, Roza xanım bu tamaşada oynadığı rolda nə qədər çevik hərəkətlər etsə də, yaş özünü göstərib. Yaddaşı sözünə baxmayıb.

Bu tamaşanı növbəti dəfə izləyicilərə təqdim edərkən səhnədə çaşıb və replikanı düz verməyib. Tərəf-müqabili olan xalq artisti Rza Xudiyevə astadan: “Bahoo, korladım”, - deyib. Təbii ki, peşəkar aktyor olan Rza Xudiyev vəziyyətdən ustalıqla çıxıb. Tamaşaçılar yaranan gərginliyi hiss etməyiblər. Amma bundan sonra Roza Cəfərxanova öz böyüklüyünü və tamaşaçı nəzərində sevimli aktrisa nüfuzunu qorumaq üçün ərizə yazıb işdən çıxıb. O istəmirdi ki, bir zaman tamaşaçıların sevimlisinə çevrilən aktrisa varlığı qədər sevdiyi səhnədə onların qarşısında pis vəziyyətə düşsün!

Roza Cəfərxanova 18 may 2010-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

(“Qadın ağlıyla” silsiləsindən Dj Sada üçün...) 

 Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Biz bu ömürdən tez keçdik... Addımlarımız ağır idi, halbuki. Nəyə əl uzatdıqsa, “gecikmisən” dedilər, nəyə umsunduqsa, “dibini sıyırıblar” eşitdik. Bir qara nöqtə vardı bəmbəyaz xəyallarımızın sol tərəfində həmişə. O nöqtədən başladı  baxışlarımızdakı duman. Və bir gün anladıq ki, o qara nöqtə öz əməlimizdir... 

Qadın olmaq... Xüsusilik deyilmiş... Qadın başlanğıcları ilə eyniləşdirilən mifoloji ünsürlərin hamısını  tanıyan  kişilər olmuşdu. Bizi bizdən yaxşı tanıyanların qarşısında öyündüyümüz tək şey vardı: “Səninəm...” 

Ən sevimli yazıçım Aqata Kristidir, Dj-im... Amma ən əziz əsər Jül əminin “Kapitan Qrantın uşaqları”dır ta əzəlindən.  Adamın ən əzizi ən sevimlisinin qələmindən çıxmalıydı, deyilmi? Amma olmadı... Bəlkə də, Aqata xalanı sevməyimin kökündə onun qadın olmağı ən incə ipliyinə qədər anlaması, yaşaması olmuşdu, kim bilir... 

“Hər şeyin dişisi erkəyindən daha ölümcüldür...” Belə yazıb Aqata xala “Frankfurt yolçusu” romanında... “Ölüm tikan üstündə” əsərində isə deyib: “Zəkalı kişiyə zəkalı qadınla söhbət etmək maraqlı deyil...”  Və  Mallovanla evliliyindən tək qazancını belə anlatmışdı:  “Bir arxeoloqla evləndim. Yaşlandıqca dəyərimi daha yaxşı anlayır”. 

Hansı sözü doğru idi sevimli yazıçımın? Məncə, hamısı. Haqlı olduğunu bilirdi, amma haqlılığıyla öyünəmmirdi. Qadın başlanğıcının bir kişi qorumasına ehtiyacı olduğunu anlayanlardan olmaqla öyünməyini dünya qəbul etməzdi. Hələ-hələ, “gender bərabərliyi”ndən danışanlar heç qəbul etməzdi. 

Yadındadırmı, Dj-im, televiziyada işləyəndə gender mütəxəssisi bir qadın çağırmışdıq qonaq qismində. Efirdən əvvəl o balaca, yarızirzəmi otağımızda oturub  bizə qadın haqlarından danışmışdı.  Bir gözüm saatda (“canlı qonaq”reklamda studiyaya daxil olmalıydı), bir gözüm əlimdəki “efir vərəqi”ndə soruşmuşdum ondan: 

-Səhər yeməyi yemisiniz? 

-Yox, elə kişini işə, oğlumu məktəbə yola salıb qaçdım.  Saçımı taksidə daramışam.... 

İllər keçdi, mənim özümü başqa bir televiziyaya qonaq çağırdılar. Çəkilişdən sonra aparıcı qız soruşdu: 

-Niyə keçən həftə gəlməmişdiniz efirə? 

-Atama pencək tikirdim, onu bitirdim, bu həftə gəldim-dedim. 

Qız da güldü, operator oğlan da... Mən o gender mütəxəssisinə gülməmişdim amma. Onun haqqında danışdığı dəyərlərə inanmadığını anlamışdım. Mənsə, haqqında danışmasam da, dəyərlərə inanırdım. İndi də inanıram... 

Gəncliyin üsyankarlığını nə gözəl uğurlamışıq, hə, Dj-im? O üsyankarlıqda belə, özümüz ola bilmişiksə,  inandığımız dəyərlərdən heç nə itirməmişiksə, xoşbəxtik! 

Xoşbəxtikmi? 

Xoşbəxtikmi bu cəmiyyətdə qadın kimi? 

Yox! Bu cəmiyyət də o gender mütəxəssisi kimidir:  haqqında danışdığı dəyərlərə inanmır.. Biz evimizin içində varıq, xoşbəxtik! Biz cəmiyyətdə yoxuq, bədbəxtik! Çabalaya-çabalaya əldə etdiyimiz bir ayaq yeri var cəmiyyətdə, onu da çox görür eşikdəkilər... Aylarla eşiyə çıxmasam da, yadıma küçələr düşməz, mağazalar düşməz, bir qalaça düşər, bir bulaq düşər, bir ot basmış cığır düşər, bilirsən.  Onlar kimi geyinmədiyim üçün baxıb gülən qadınlar itələyir məni cəmiyyətdən, onlar kimi  iki tək-bir cüt atışdırmalıq deyil, təmizlik vasitələri aldığım üçün lağlağı edən qızlar itələyir məni cəmiyyətdən, eynəyimi düzəldib şəhərarası mikroavtobusun nömrəsini oxuyanadək, az qala, məni ayaqlayıb keçən məktəblilər itələyir məni cəmiyyətdən... Və mən itələnə-itələnə  öz evimə yıxılmışam. 

Əvvəl filankəsdən, beşmənkəsdən küsürdüm, Dj-im.  Düşünürdüm ki, məni onlar qınayır, onlar bağışlamır çatışmayanımı... Sonra gördüm ki, yox, o filankəs də, o beşmənkəs də, sadəcə, hamı kimi olmaq cəhdindədir... Olmaq istədikləri “hamı” cəmiyyətdir. 

...Ah, Dj-im, ah! Mən izah etmək, təkrarlamaq istəmirəm Aqata Kristinin sözlərini. Hər halda, bioqrafiyası ilə maraqlananlar onun həyatının Mallovandan sonra dəyişdiyini etiraf edirlər. Və çoxlarının düşündüyü kimi, o, evdən Maksa görə deyil, ömrünün sonunadək, hətta sonsuzadək soyadını  daşıdığı Arçiyə görə qaçmışdı. Sevən, sevilməyən və sevilən qadın obrazlarını tanımaq olar Aqata xalanı tanımaqla... Və qadının sevərkən, sevilərkən, sevilmədiyini bilərkən nələr edə biləcəyini anlamaq... 

Qadın ağlıyla yaşamaq əzablı olduğu üçün “kişi kimi qadın” olmağa məcbur edir cəmiyyət... Biz də baş əyirik... Daxilimizdə  bir az Sfinks, bir az Mona Liza, bir az da Maqdalenayıq hamımız.  Övladını ac qoymamaq üçün səkilərdə yalınayaq mahnı oxuyan,  sonra dərman almağa pul tapmayaraq övladını itirən Edit Piaf pul içində üzəndə özünə belə təsəlli verirdi: “Ümidvaram, mənim haqqımda da Maqdalena haqqında dediklərini deyəcəklər: O, sevirdi!” 

...Gəl, biz də özümüzə bir təsəlli cümləsi quraq, Dj-im... Deyək: “Ümidvaram, məni tez unudacaqlar... Yazdıqlarımı isə heç oxumayacaqlar....” Qadın ağlıyla bir düşün, deyəkmi? 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Zəfər qazanmışıq, amma Ermənistanla münasibətlər daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Xüsusən də, XX əsrin sonlarındakı Qarabağ münaqişəsinin gerçək tarixi. Hər şey 1987-ci ildə SSRİ rəhbəri Qrbaçovun erməni müşaviri Aqanbekyanın Parisdə səsləndirdiyi “Dağlıq Qarabağ Azərbaycandan çox Ermənistanla bağlıdır” ifadəsiylə başladı. Tərəflər, bir növ, soyuq müharibəyə başladılar. Silahlı insidentlərin başlanğıcı isə 1988-ci ilin 22 fevral günü hesab edilir. Bu hadisələr 38 ildir ki, Azərbaycan xalqının fəlakətlərinin başlanğıc nöqtəsi kimi xarakterizə olunur.

Ağdamda həmin ilin fevralında baş verən hadisələrin mərkəzində olan tanınmış jurnalist Asəf Quliyev bugünlərdə Adalet.az saytına müsahibə verib. Həmin müsahibədən bəzi məqamları oxucularımızın diqqətinə çatdırırıam.

-Asəf müəllim, siz o vaxt o meydanda olmusunuz, mitinq qərarı ani oldu, yoxsa, bu mitinqə əvvəlcədən hazırlıq olmuşdu?

-Əslində  Ağdamda ilk mitinq 21 fevral 1988-ci ildə keçirildi. Bu mitinq, sözsüz ki, xalq kütlələrinin iradəsinin ifadəsi idi. Amma birmənalıdır ki, bu mitinq Bakının razılığı və yerli icra strukturlarının təşkilatçılığı ilə keçirilirdi. Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Aydın Məmmədov, Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi Sadıq Murtuzayevin və digər rəhbər şəxslərin iştirakı birmənalı deməyə əsas verir ki, bu mitinqi Azərbaycan hökuməti təşkil eləmişdi. Amma Azərbaycan SSR rəhbərliyinin bununla bağlı Kremllə razılaşıb-razılaşmadığı sualı hələ də açıq qalır.

İstər çıxışlar, istər əhval-ruhiyə, şər şey Azərbaycanın maraqlarına cavab verirdi. Maraqlı məqamlardan biri də tribunada Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Aydın Məmmədov, Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi Sadıq Murtuzayevin dayanmasına baxmayaraq, istənilən adamın oraya çıxmaq və söz almaq imkanı olması idi.Yəni, hazırlanmış çıxışlar olsa da, böyük əksəriyyəti hazırlanmamış ekspromt nitqlər idi.

Qəflətən Əfqanıstan müharibəsinin veteranı Eldar Səmədov tribunaya qalxdı və qısa çıxış elədi və heç kəsin gözləmədiyi halda bildirdi: “Sabaha qədər vaxt veririk. Ya hökumət bu məsələyə son qoymalıdır. Ya da sabah yığışaq gedək Stepanakertə, məsələni həll edək”.

Təbii ki, bu çıxışdan sonra təlimatlanmış adamlar söz aldı. Və belə bir təklifin lazımsız olduğunu bildirdi. Hətta çıxışçılardan biri Sadıq Murtuzayevi basıb belə bir addım atmayacaqlarını söylədi. Amma Eldar Səmədovun təklifi alqışlanmışdı və meydan bu fikirlə səmimi həmrəyliyini bildirmişdi. Mitinq yekunlaşdı.

-Təbii ki, bir gecənin içərisində belə bir köklü məsələni həll etmək mümkün deyildi...

-22 fevral 1988-ci il. Səhər saatlarından insanlar yenə meydan axışmağa başladı. Bax, bu, rəhbərliyin planlarına daxil deyildi. Və 21 fevral mitinqini təşkil edənlər 22 fevralda baş verənləri nə təsəvvür edirdi, nə də buna hazır idi. Amma 22 fevral günü Ağdam rayon partiya komitəsinin binasında Azərbaycan SSR Mərkəzi Komitəsindən başqa bir heyət vardı. Birinci katib və bu heyətə daxil olan şəxslər xalqın qarşısına çıxdı. Artıq dünənki həmrəylik yox idi. Çünki təlimat başqa idi. Rəhbərlik insanlara dağılışmağı tövsiyə etdi.

Meydana toplaşan insanların kiçik bir hissəsi dağılışdı. Amma üzü Xankəndiyə gedənlər çoxluq təşkil edirdi. 20km yol...

- Axı şahidlər deyir, mitinqçilərin qarşısın almaq üçün qüvvələr vardı orda....

-Həmin dövrdə rəhbər vəzifədə işləmiş və insanların qarşısını kəsmək üçün təlimat almış və bu təlimatla hərəkət edən şəxslər inandırmağa çalışır ki, həmin gün Əsgəran istiqamətində SSRİ Daxili Qoşunlarının əsgərləri varmış və onlar atəş aça bilərmiş. Daha çox itki ola bilərmiş və sairə.

Bütün bu məlumatlar yalandır və kimlərinsə özünə bəraət qazanmaq üçün uydurduğu nağıllardır. Həmən gün Əsgəranda heç bir hərbi qüvvə olmayıb. Əsgəranda yerli əhalidən kimlərsə ov silahları ilə, milis isə tabel silahı olan tapançalarla silahlanmış olub. Bu isə çox da böyük qüvvə olmayıb. Yürüşdə iştirak edən Ağdam sakinlərində isə heç bir odlu silah yox idi və ola da bilməzdi. Amma insanların qarşısını kəsməyə səfərbər olmuş milis işçilərində tabel silahı vardı.

Qısa desək, situasiya belə idi: Əli yalın yürüş edən azərbaycanlılar, onların qabağını kəsmək istəyən silahlı Ağdam milisi, bu insanlardan müdafiə olunmaq üçün səfərbər olunan silahlı Əsgəran milisi və qismən silahlı erməni əhalisi.

-Bizimkilərdə silah olub?

-Yürüşdə iştirak edənlərin heç birində silah yox idi və ola da bilməzdi. Bəzi erməni mənbələri yürüşdə iştirak edənlərin silahlı olduğunu bildirir. Sözsüz ki, erməni təbliğat maşınının bu yalanının səbəbi var. Bu, ermənilərin Azərbaycan SSR tərkibində yaşayışının mümkünsüzlüyünü sübut etməyə yönəlib. Amma bu yürüş sadəcə insanların yaranmış situasiyaya aydınlıq gətirmək istəyindən başqa bir şey deyildi. Yürüşdə iştirak edənlərin kimisə öldürmək, asmaq-kəsmək istəyi də yox idi.Amma bu yürüş kütlənin istədiyi kimi olmadı. Kütlə Xankəndiyə qədər getməkdə israrlı olsa da, Əsgəran ətrafında yürüş dayandırıldı.

- Asəf müəllim, deyirlər mitinqin, yürüşün qarşısını o vaxtkı kolxoz sədri, rayon aktivisti Xuraman Abbasova alıb, kəlağayı söhbəti- filan...

- “Lenin” kolxozunun sədri Xuraman Abbasova bütün SSRİ-də tanınmış insan idi. O, son illərdə başına yaylıq örtmürdü. 21 fevralda da, 22 fevralda da başına xalq arasında məşhur olan “norka papaq” qoymuşdu. İnsanların qarşısını kəsmək məsələsi ortaya çıxanda kimsə təklif edir ki, bəlkə bu üsuldan istifadə edək - Xuraman Abbasova yürüşdəkilərin qarşısına yaylıq atsın. Yaxınlıqdakı kəndlərin birindən, yaşlı bir qadından yaylıq alıb gətirirlər. Xuraman Abbasova bu yaylığı insanların qarşısına atır. Heç nə düşünmədən kilometrlərlə yolu yüyürən kütlənin Xuraman Abbasovanın yaylığı atdığı yerdə olan hissəsi bir anlıq dayandı. Əlbəttə, bu, yürüdə iştirak edənlərin az bir hissəsi idi. Şose yolundan tutmuş, Qarqar çayının yatağına qədər müxtəlif istiqamətlərdən hərəkət edən insanların hamısı bu yaylığı görə bilməzdi. Ona görə də kütlənin məhz Xuraman Abbasovanın yaylığına görə dayandığını söyləmək gülüncdür.

Qarabağın tanınmış seyidlərindən biri - Seyid Lazım ağa da həmin gün kütlənin qarşısını dayandırmaq üçün Ağdam- Xankəndi yoluna gətirilmişdi. Əslində, Seyid Lazım ağa da bu insan selinin ancaq məhdud bir qisminin qarşısında dayana bilərdi. Onun bütün bu insanların qarşısını kəsmək istəyi olsaydı belə, bu, fiziki cəhətdən mümkün deyildi. Təbii ki, onun da sözünü eşidən və dayananlar oldu. Amma ümumi kütlə fonunda bu, barmaqla sayılacaq qədər çox cüzi bir hissə idi.

İnsan selinin qarşısını kəsmək üçün səfərbər olunan idarə müdirləri, kolxoz sədrləri, sovxoz direktorları, bir sözlə, sovet dövründə aktual bir terminlə ifadə olunan – rayon partiya-təsərrüfat aktivi də insanların qarşısını kəsməyə cəhd edirdi. Amma bu üsul da effektli deyildi.

Milis də, sözsüz ki, digərlərindən fərqli olaraq, əmr yerinə yetirirdi. Verilən əmrin mahiyyəti isə aydın idi: İnsanların Xankəndiyə doğru hərəkətinin qarşısını almaq. Sonra baş verənlər deməyə əsas verir ki, milisə istənilən vasitələrdən istifadə etmək səlahiyyəti də verilibmiş.

-Bəs, Bəxtiyar Quliyev və Əli Hacıyevin güllələnməsi necə oldu?

-Bəxtiyar kasıb bir ailənin övladı idi. Atası vəfat etmişdi. Peşə məktəbində oxumaqla yanaşı, avtomobil çilingəri yanında işləyib ailəsinin dolanışığına kömək etmək istəyirdi. Bəxtiyarın Əsgəran sakini İşxanyan soyadlı bir nəfər tərəfindən vurulduğu istintaqla sübut olunur. İş heç məhkəməyə də getmir. Bu barədə SSRİ prokurorluğundan Bəxtiyarın anasına məktub gəlir.

Əli ipə-sapa yatmayan cavanlardan biri idi. Yürüş günü anası onun qarşısını kəsməyə çalışır. Lakin Əli “millət gedir, mən evdə oturmayacam ki” – deyib, evdən çıxır. Anasının yalvarışı onu yolundan döndərmir. Əlinin ölüm işi sona qədər araşdırılmayıb. Onun ölümündə bir neçə milis əməkdaşı təqsirləndirilir. Lakin aparılan istintaq hərəkətləri qatilin kimliyini ortaya çıxarmır. Ballistik ekspertizalarda günahlandırılan milis əməkdaşlarının silahı təmiz çıxır. Amma Əlinin “Makarov” tipli silahdan vurulmasını nəzərə alsaq, atəşin çox da uzaq məsafədən açılmadığı qənaətini yaradır. Sözsüz ki, bu qətlin üstünü açmaq olardı. Amma görünən odur ki, lazım bilinməyib.

Bəxtiyar da, Əli də Əsgəran yaxınlığında, amma müxtəlif istiqamətlərdə vurulur. Məhz bu qətllərdən sonra insan seli dayanır. Atılan güllələr isə ancaq Bəxtiyara və Əliyə dəyən iki güllə olmur. Atəş açılması insan selini dayandırır.

Yürüşə çağırış etmiş Əfqanıstan müharibəsinin veteranı Eldar Səmədov həbs olunur. (Sonralar Eldar Səmədov Şirin Mirzəyevin rəhbərlik etdiyi hərbi hissədə döyüş yolu keçir-redA.Q). Ağdamda “əcinnə ovu” başalyır. Yürüşdə iştirak etmiş şəxslər milis idarəsinə çağırılır.

-Deməli, iki günahsız gənc şəhid olur, xeyli insan yaralanır, cinayətkarların tapılması əvəzinə günahsızlar təqib olunur...

-Eldar Səmədovdan başqa heç kim həbs olunmur. Amma çağırılanların əksəriyyətindən rüşvət tələb olunur. Sözsüz ki, milis pulu kimdən tələb etmək lazım olduğunu yaxşı bilirdi. Buna görə də pul tələb olunanların əksəriyyəti bu pulu verir. Və hesab edir ki, pul verib canını qurtardı. Amma əslində, bu, kiminsə cinayətinə göz yummaq üçün yox, sadəcə, insanların ruhunu qırmaq üçün düşünülmüş addım idi. Təsadüfü deyil ki, bu faktın olduğunu həmin dövrdə Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi olmuş Sadıq Murtuayev də dolayısı ilə təsdiq edir. Amma bu faktla bağlı, yəni insanlardan pul tələb olunması ilə bağlı yuxarılar və hətta baş verən hər bir xırda detaldan xəbərdar olan SSRİ DTK-sı da heç bir tədbir görmür.

Maraqlıdır, DTK-nın nəzarətində olan bir işdə kimdənsə pul alıb buraxmaq mümkün olmazdı.

Deməli, vətəndaşların gözünü qırmaq və ruh düşkünlüyü yaratmaq üçün milisə insanları incitmək və lazım gəlsə onlardan pul tələb etmək səlahiyyəti verilir. Və milis də bu səlahiyyətdən lazımınca bəhrələnir. Məhz Əlinin qatilinin tapılmaması da bu planın effektivliyini azaltmamaq üçün lazım idi.

Bütün bunlar Bəxtiyar və Əlinin təmtəraqlı dəfn mərasimlərindən sonra baş verdi. Bəxtiyar Vahabzadənin, Həsən Həsənovun əyilib Bəxtiyarıın tabutunu öpməsi ilə yürüşdə iştirak edənlərə qarşı repressiyalar heç bir məntiqlə uzlaşmırdı.

Doğrudur, repressiv amillər müəyyən qədər təsirini göstərdi. Amma bu, Qarabağ münaqişəsi ilə paralel yeni bir reallığı da gündəmə gətirdi – Milli oyanışı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

(Xuraman Muradovanın “Torpağın səssiz nəsihəti” şeirinə ədəbi şərh)

Cahangir Namazov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Dünya — bir pəncərədir. Göz açıb-baxdıqca həyatın rəngləri, izləri və səsləri bizə keçici olduğunu xatırladır. Hər nəfəs bir əmanətdir, hər gün bir hədiyyə, hər gecə isə düşüncələrimizin sirli dənizinə səyahətimizdir.

İnsan dünyaya gələr, yaşayar və gedər; amma qalacaq olan yalnız xeyirli əməllərin izi, sevgi və mərhəmətdir.

Sufızm fəlsəfəsinə görə, insan bu dünyada sınaqdan keçmək üçün gəlmişdir; hər bir hadisə ruhun təmizlənməsi və kamilləşməsi üçün bir dərsdir.

Mövlana Cəlaləddin Rumi deyir: “Dünya bir imtihandır, ruh isə əbədi səyahətçidir.”

Fani varlıq olan bədən keçici, amma ruhun əbədi yolu əməl, niyyət və izlər vasitəsilə davam edir.

Torpaq hər birimizin ömrünü, arzularını və əməllərini son dayanacaq yerə xatırladır.

Fanilik hər şeyi əritsə də, ruhani izlər və xeyirli əməllərlə toxunmuş ürəklər əbədiyyətə açılan qapıdır.

Bu fəlsəfi düşüncələr Xuraman Muradovanın “Torpağın Səssiz Nəsihəti” şeirinə aparır.

Şeir həyatı, faniliyi, torpağın hikmətini və insanın əbədi izini poetik dillə bizə xatırladır:

“Təkəbbür eyləyib ucalma göyə,

Ayağın altında torpaq oyanar.

Bu gün tapdadığın o yaşıl otlar,

Bil, sabah məzarın üstdə dayanar.”

X. Muradova şeirlərində həyatı, insan ruhunun incəliklərini və fani dünyanın keçiciliyini poetik, samimi və mistik dillə açır.

Şairə gündəlik həyatın sadəliyini, tabiatın incəliklərini və insanın daxili aləmini belə bir bədii incəliklə təqdim edir ki, oxucu həm duyğusal, həm də intellektual səviyyədə əhatə olunur.

 Onun şeirləri fanilik və əbədi dəyərlər arasında incə bir dialoq qurur.

Torpaq yalnız fiziki varlıq deyil, həm də insan ruhunun əbədi izlərini saxlayan metaforik məkandır.

Hər bir misra gündəlik həyatın sadəliyindən başlayaraq, sufizm və İslam fəlsəfəsinə paralel bir həyat dərsi verir.

Burada torpaq insanın varlığı və ölümün qaçılmazlığı haqqında səssiz, lakin güclü xəbərdarlıq edir. Şair oxucunu alçakgönüllülüyə və hərəkətlərinin nəticəsini düşünməyə çağırır:

“Hər bir kəs ölümü dadacaqdır. Lakin Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan (Cəhənnəm’den) uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.” (Quran, Ali-İmran, 185)

Torpaq metaforası ruhani həyatın əbədiliyini simvolizə edir; əməl və niyyət insanın son dayanacaq məkanı ilə əlaqəsini təmin edir. Fanilik qarşısında təkəbbür mənasızdır; hər kəs eyni sonla üzləşir.

Heideggerin Being and Time fəlsəfəsindəki “dasein” anlayışına paralel olaraq, insanın varlığı ölümlə ölçülür.

Xuraman xanımın şeirləri oxucunu fanilik-əbədiyyət, əxlaq və əməl, torpaq və zaman kimi metaforik mövzular barədə düşünməyə çağırır. Onun poetik dili həm hissi, həm düşüncəni, həm də ruhani zənginliyi eyni anda oyadır:

“Çox şahlar gəlibdir, çox xanlar gedib,

Zamanın hökmüylə karvanlar gedib.

Üstündə gəzdiyin qara torpağa,

Necə arzularla, neçə can gedib.”

“Sənə yoldaş olan xeyir əməllərin,

O sənə torpağın altında yetir.”

“Ömrün günəşi qürubda batır,

Göydə ulduzlara əl uzatdıqca.

Torpaq pıçıldayar: -tələsmə, insan,

Hər kəs gələcəkdir, vaxtı çatdıqca.”

Bu sətirlərdə həyatın ritmi, səbir və əməl-və niyyətin əhəmiyyəti poetik və fəlsəfi dillə ifadə olunur. İnsan yalnız fiziki mövqeyi ilə deyil, xeyirli əməlləri və niyyəti ilə əbədi iz qoyur. Torpaq, zaman və ölüm obrazları insanın həyat fəlsəfəsini və fanilik-əbədiyyət dialoqunu açır.

“Ruhun aynasıdır qoyduğun izlər,

Səndən yadigardır hər xoş kəlməsi.”

Xuraman Muradovanın “Torpağın Səssiz Nəsihəti” şeiri fani və əbədi dəyərlər arasındakı incə dialoqu poetik dillə açır. Şeir oxucunu həyatın keçiciliyi, torpağın hikməti və insan ruhunun əbədi izləri barədə düşünməyə dəvət edir.

Torpaq yalnız fiziki varlıq deyil; o, insan əməl və niyyətlərinin səssiz şahididir. Fanilik qarşısında təkəbbür mənasızdır, amma xeyirli əməllər, mərhəmət və sevgi ilə toxunmuş ruhani izlər əbədiyyətə yol açır.

Bu əsər həm etik, həm fəlsəfi, həm də estetik baxımdan oxucunu zənginləşdirir, sufizm və İslam fəlsəfəsi ilə paralel həyat dərsləri verir.

Hər bir misra həyatın ritmini, səbirin əhəmiyyətini və insanın əməl-və niyyət ilə əbədi iz qoyma imkanını vurğulayır.

Şairə oxucusuna xatırladır ki, maddi sərvət fanidir, lakin əməllər və ruhani izlər insanın əsl əbədi varlığını təmin edir.

Qısaca desək, şeir fanilik və əbədiyyət, torpaq və ruh, ölüm və həyatın harmoniyasını incə və poetik dillə birləşdirərək, oxucunu həm duyğu, həm düşüncə, həm də ruhani zənginlik səviyyəsində əhatə edir.

Xuraman MURADOVA

TORPAĞIN SƏSSIZ NƏSIHƏTI

Təkəbbür eyləyib ucalma göyə,

Ayağın altında torpaq oyanar.

Bu gün tapdadığın  o yaşıl otlar,

Bil, sabah məzarın üstdə dayanar.

Dünya bir mənzildir, hər kəs bir qonaq,

Nəfəs bir əmanət, ölüm isə haqq.

Elə addım at ki, sən bu dünyada,

Səni sevgilərlə gözləsin torpaq.

Torpağın üstündə vüqarla deyil,

Həya və ədəblə yerimək gərək.

Çünki bu torpağın altı da vardır,

Orada yenidən yaşayır ürək.

Çox şahlar gəlibdir, çox xanlar gedib,

Zamanın hökmüylə karvanlar gedib.

Üstündə gəzdiyin qara torpağa,

Necə arzularla, neçə can gedib.

Gəlişin səs-küylü, gedişin xəlvət,

Yalnız əməllərin verər mənfəət.

Dünya bir pəncərə, baxıb keçirik,

Qalan bir duadır, bir də mərhəmət.

Vədə tamam olar, sönər çırağın,

Torpaq olacaqdır bil son yatağın.

Qəbrin üstə bəlkə bir gül boylanar,

O da əmanəti olar torpağın...

Sən elə bir iz qoy, ruhun olsun şad,

Adın bu dünyada ehtiram alsın.

Torpaq inciməsin sənin cismindən,

Yoxluğun ən böyük bir fəryad olsun.

Nə mülkün hayı var, nə malın səsi,

Kəsilər dünyanın fani həvəsi.

Ruhun aynasıdır qoyduğun izlər,

Səndən yadigardır hər xoş kəlməsi.

Burda rütbə yoxdur, burda itir ad,

Sözlərin mənası, fəryad da bitir.

Sənə yoldaş olan xey(i)r əməllərin,

O sənə torpağın altında yetir.

Öm(ü)rün günəşi qürubda batır,

Göydə  ulduzlara əl uzatdıqca.

Torpaq pıçıldayar: -tələsmə, insan,

Hər kəs gələcəkdir, vaxtı çatdıqca.

Vədə yetişəndə, zaman bitəcək,

Səni qarşılayar o sonsuz məkan.

Elə yerimiş ol, bu yer üzündə,

Torpaq da səninlə olsun mehriban.

Nə taxt-tac qalacaq, nə şöhrət, nə şan,

Çalış bu dünyada təmiz yaşa sən.

Ruhdur əbədiyyət mülkünə uçan.

Adını rəhmətlə ansın hər keçən.

Torpaq bir anadır, qucağı geniş,

Ona dönəcəkdir hər gəliş-gediş.

Sən elə vida et fani dünyaya,

Desinlər: "Bir insan nur ilə gəlmiş”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dil və şəxsiyyət anlayışı

Dil insanın dünyanı dərk etməsində əsas vasitədir. İnsan ətraf mühiti, cəmiyyəti və özünü ilk növbədə dil vasitəsilə qavrayır. Dil yalnız ünsiyyət aləti deyil, həm də mədəni yaddaşın, milli kimliyin və sosial münasibətlərin əsas daşıyıcısıdır. Hər bir xalqın varlığı onun dili ilə birbaşa bağlıdır.

21 fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günü – dillərin qorunması və inkişaf etdirilməsi məsələsinə diqqət yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün bizə xatırladır ki, ana dili yalnız keçmişin mirası deyil, həm də gələcəyin məsuliyyətidir.

Bu esse ana dilinin fərdi və ictimai kimlikdə rolunu, müasir dövrdə qarşılaşdığı problemləri və qorunma yollarını elmi-metodiki yanaşma əsasında təhlil etmək məqsədi daşıyır.

Ana dili və fərdi formalaşma prosesi

İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasında ana dili mühüm yer tutur. Uşaq dünyanı ilk dəfə ana dilində tanıyır. Onun düşüncə sistemi, emosional reaksiyaları və sosial davranışları məhz bu dil üzərində qurulur.

Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, insanın ilkin düşüncə mexanizmləri ana dili vasitəsilə formalaşır. İlk anlayışlar, dəyərlər və münasibətlər bu dildə mənimsənilir. Buna görə də ana dili yalnız texniki bilik deyil, şəxsiyyətin əsas struktur elementidir.

Ana dilindən zəif istifadə edən və ya ondan uzaqlaşan fərdlərdə özünüdərk prosesində müəyyən boşluqlar yaranır. Bu, həm emosional, həm də sosial səviyyədə özünü göstərir.

Dil və milli yaddaşın qorunması

Dil xalqın tarixi yaddaşını özündə saxlayan əsas vasitədir. Folklor nümunələri, dastanlar, atalar sözləri, klassik ədəbiyyat nümunələri milli təfəkkürün formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Tarixi proseslər göstərir ki, dilini itirən xalqlar zamanla öz mədəni kimliklərini də itirirlər. Dil yalnız sözlər toplusu deyil, həm də düşüncə modeli, davranış sistemi və sosial münasibətlər mexanizmidir.

Ana dilinin qorunması milli irsin qorunması deməkdir. Bu baxımdan dil siyasəti dövlət və cəmiyyət səviyyəsində strateji məsələ kimi qiymətləndirilməlidir.

Qloballaşma şəraitində ana dilinin mövqeyi

Müasir dövrdə qloballaşma prosesi dillərarası əlaqələri genişləndirmişdir. Xarici dillərin öyrənilməsi əmək bazarında və elmi mühitdə mühüm üstünlüklər yaradır. Lakin bu proses bəzən ana dilinin ikinci plana keçməsinə səbəb olur.

Bəzi gənclər arasında ana dilində danışmağın nüfuzdan düşməsi kimi yanlış fikir formalaşır. Xarici dildə danışmaq sosial status göstəricisi kimi qəbul edilir. Bu isə dilin funksional imkanlarının zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Əslində isə çoxdilli olmaq ana dilindən imtina etmək deyil. Əksinə, güclü ana dili bazası digər dillərin daha effektiv mənimsənilməsinə şərait yaradır.

Sosial media və dil mədəniyyəti

Müasir kommunikasiya mühitində sosial media dilin inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin bu platformalarda tez-tez orfoqrafik və qrammatik normaların pozulması müşahidə olunur.

Sürətli yazışma mədəniyyəti, qısaldılmış ifadələr və qeyri-standart yazı formaları dilin normativ strukturuna mənfi təsir göstərir. Bu, xüsusilə gənc nəsildə yazılı nitq bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb olur.

Dil mədəniyyətinin qorunması üçün sosial mediada da məsuliyyətli yanaşma vacibdir. Hər bir istifadəçi yazılı nitqinə diqqət yetirməklə dilin inkişafına töhfə verə bilər.

Təhsil sistemində ana dilinin rolu

Ana dilinin inkişafında təhsil sistemi əsas institusional mexanizmdir. Məktəb və ali təhsil müəssisələrində dilin düzgün və sistemli tədrisi gələcək nəsillərin formalaşmasında həlledici rol oynayır.

Dərsliklərin dili, müəllimlərin nitqi, metodiki yanaşmalar şagirdlərin dil bacarıqlarına birbaşa təsir edir. Dil tədrisi yalnız qrammatik qaydaların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Şagirdlərdə oxu mədəniyyəti, yazı bacarığı və analitik düşüncə formalaşdırılmalıdır.

Ədəbiyyat dərsləri, yaradıcı yazı tapşırıqları və diskussiya mühitləri dilin canlı istifadəsini təmin edir.

Ailə mühitində dil tərbiyəsi

Ana dilinin mənimsənilməsində ailə mühüm rol oynayır. Uşağın ilk dil mühiti məhz ailədir. Valideynlərin danışıq səviyyəsi, oxu vərdişləri və ünsiyyət mədəniyyəti uşağın dil inkişafına birbaşa təsir göstərir.

Ev şəraitində ana dilində kitab oxumaq, müzakirələr aparmaq və düzgün nitq nümunələri yaratmaq uşağın dil şüurunu möhkəmləndirir.

Ailə və məktəb arasında əməkdaşlıq olmadan dil tərbiyəsində yüksək nəticə əldə etmək çətindir.

Beynəlxalq Ana Dili Günü və ictimai məsuliyyət

Beynəlxalq Ana Dili Günü cəmiyyətin diqqətini dil problemlərinə yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün maarifləndirici tədbirlər, elmi konfranslar və mədəni layihələr vasitəsilə dilin əhəmiyyəti vurğulanır.

Lakin ana dilinə qayğı yalnız bir günlə məhdudlaşmamalıdır. Bu, davamlı və sistemli fəaliyyət tələb edir. Dövlət qurumları, təhsil müəssisələri, media və ictimai təşkilatlar bu prosesdə aktiv rol oynamalıdır.

Gənclər və ana dilinin gələcəyi

Dil siyasətinin uğuru gənc nəslin mövqeyindən asılıdır. Gənclərin ana dilinə münasibəti onun gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir.

Əgər gənclər ana dilində elmi məqalələr yazır, bədii əsərlər yaradır, ictimai diskussiyalarda aktiv iştirak edirsə, dil inkişaf edir. Əks halda, funksional imkanlar məhdudlaşır.

Gənclərdə dilə qarşı məsuliyyət hissinin formalaşdırılması strateji vəzifədir.

Ana dili və milli gələcək

Ana dili fərdi kimliyin, milli yaddaşın və sosial birliyin əsas sütunudur. Onun qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də sosial və siyasi əhəmiyyətə malikdir.

Dilini qoruyan xalq öz gələcəyini qoruyur. Ana dilinə hörmət edən cəmiyyət intellektual potensialını gücləndirir.

Beynəlxalq Ana Dili Günü bizə bir daha xatırladır ki, dilə sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın borcudur. Bu borcun yerinə yetirilməsi isə gündəlik davranışlarımızdan, yazılarımızdan, danışığımızdan və düşüncə tərzimizdən başlayır.

Ana dili bizim kimliyimizin səsidir.

Bu səs nə qədər güclü olarsa, gələcəyimiz də bir o qədər möhkəm olar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

23 Fevral: "Kişilər Günü", yoxsa İşğalçı Ordunun Yaranma Tarixi?

​Hər il fevralın sonlarına yaxın cəmiyyətdə "23 Fevral oğlanlar günüdür" mifi yenidən canlanır. Kimisi bunu sadəcə bir vərdişlə, kimisi isə 8 Martın "balansı" kimi qeyd etməyə çalışır. Lakin Azərbaycanın yaxın tarixinə nəzər saldıqda, bu tarixin arxasında dayanan həqiqətlərin heç də bayram əhval-ruhiyyəli olmadığını görürük.

​Bayramın qanlı kökləri: Qırmızı Ordu nə deməkdir?

​23 fevral 1918-ci ildə Sovet Rusiyasında yaradılan Qırmızı Ordunun (RKKA) doğum günü hesab olunur. Bu ordu sadəcə bir hərbi birləşmə deyil, sovet ideologiyasını qanla yaymaq üçün yaradılmış bir maşın idi. Azərbaycandakı oxucu üçün bu ordu "qəhrəmanlıq" deyil, məhz müstəqilliyimizin itirilməsi deməkdir.

​Azərbaycanda törədilən qırğınlar və işğal

​23 fevralda yaradılan həmin Qırmızı Ordu cəmi iki il sonra, 1920-ci ilin 27 aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etdi. Bu ordunun ölkəmizdə buraxdığı izlər silinməzdir:

​Gəncə Üsyanının qanla boğulması: 1920-ci ilin mayında işğala qarşı baş qaldıran Gəncə əhalisinə qarşı Qırmızı Ordu amansız qırğınlar törətdi. Minlərlə dinc sakini və əsgərimizi şəhid etdilər.

​Repressiyalar: Qırmızı Ordunun gəlişi ilə Azərbaycanın ziyalı təbəqəsi, hərbi elitası və din xadimləri sistematik şəkildə məhv edildi.

​Milli Kimliyin Silinməsi: Həmin ordunun süngüsü altında Azərbaycanın müstəqil bayrağı endirildi, milli ordumuz ləğv edildi və ölkə 71 illik əsarətə məhkum olundu.

​Niyə "Kişilər Günü" demək yanlışdır?

​SSRİ dövründə kişilərin əksəriyyəti hərbi xidmətə cəlb olunduğu üçün bu hərbi bayram zamanla "kişi günü" kimi qəbul edilməyə başladı. Lakin biz azərbaycanlılar üçün bu tarixi qeyd etmək, əslində müstəqilliyimizi əlimizdən alan, babalarımızı güllələyən bir quruluşun ordusuna hörmət nümayiş etdirmək deməkdir.

​Bizim real bayramlarımız

​Tarixi təhriflərdən qurtulmaq üçün öz milli təqvimimizə sahib çıxmalıyıq:

​26 İyun: Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günü. Bu, bizim həqiqi ordu günümüzdür – işğalçı deyil, xilaskar ordumuzun bayramıdır.

​19 Noyabr: Beynəlxalq Kişilər Günü. Əgər məqsəd kişilərə diqqət göstərməkdirsə, dünyada qəbul edilmiş tarix budur.

​Xülasə,

​23 Fevralı "oğlanlar günü" kimi qeyd etmək tarixi savadsızlıqdan qaynaqlanan bir xətadır. Azərbaycanın müstəqillik tarixini və Qırmızı Ordunun xalqımızın başına gətirdiyi müsibətləri bilən hər bir vətəndaş üçün bu tarix bayram deyil, olsa-olsa bir xatırlatma ola bilər.

​Gəlin, yad ideologiyaların qalıqlarını deyil, öz milli dəyərlərimizi və qəhrəman ordumuzu ucaldaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Teatr ağır sahədir və adamdan zəhmət tələb edir. Aktyorların səhnədə harada səhv etdiyini yalnız özləri və həmkarları bilirlər. Tamaşaçı bunu hiss etmir. Kinodan fərqli olaraq teatrda elədir ki, aktyor axırıncı cərgədə oturan tamaşaçıya da öz hislərini çatdırmağı bacarmalıdır. Ancaq kinoda bütün bu işləri kamera görür. Bu da aktyora daha çox rahatlıq gətirir və işlərini asanlaşdırır. Əslində mən teatr aktyoruyam, ancaq kinoda da az çəkilməmişəm...”

Bu sözlər, haqqında söhbət açmaq istədiyim Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının aktyoru Vüqar Məmmədəliyevə məxsusdur. O, 23 fevral 1975-ci ildə Sumqayıt Şəhərində dünyaya gəlib. 1997-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Dram və kino aktyorluğu fakültəsini bitirib. 1995–1999-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Gənclər Teatrının, 1999–2000-ci illərdə isə "İlham" Miniatür teatrının aktyoru olub. 2006-cı ildən Bakı Kamera Teatrının, 2009-cu ildən isə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar teatrının aktyorudur...

Deyir ki:- “Hələ orta məktəbdə oxuyarkən aktyor olmaq istəyirdim. Ümumiyyətlə, incəsənət həmişə mənə maraqlı olub. Bir zamanlar Sumqayıt Teatrı bütün Azərbaycana səs salmışdı. Rəhmətlik Rövşən Almuradlının hazırladığı “Dəyirman” tamaşasındakı dörd balaca uşaqdan biri mən olmuşam. Elə həmin tamaşadan da başlamışam səhnədə rol ifa etməyə. Onda çox kiçik idim. Və heç vaxt danmıram, mənim üzərimdə Təranə Mahmudovanın zəhməti çox böyük olub. Məni İncəsənət Universitetinə o xanım hazırlaşdırıb. Orta məktəbi bitirən il bir bal çatmadığı üçün, ali məktəbə qəbul ola bilmədim. Heç atam da istəmirdi ki, mən İncəsənət Universitetinə sənəd verim. Amma qərarım qəti idi. Nəhayət növbəti il İncəsənət Universitetinin tələbəsi oldum...”

Dərin emosional quruluşa, optimist bir təbiətə malikdir, çox güclü hissləri var. Adamlarla münasibətdə səbirli, mərhəmətli və diqqətlidir. Həmsöhbəti danışarkən, onu saatlarla dinləməyi bacarır. Amma kiminsə əziyyət çəkməsinə dözümsüzdür, kömək etmək üçün əlindən gələni əsirgəməməyə hazırdır. Yüksək mənəviyyatı, sədaqəti onu həmişə insanlara sevdirə bilib və sevdirir də...

“Ali məktəbi bitirəndən sonra Əkrəm Əylislinin “Yazığam, sevmə məni” adlı əsəri əsasında tamaşa hazırlanırdı. Orda mənə parlaq görünən bir rol verildi. Ondan sonra rəhmətlik Hüseynağa müəllim mütəmadi olaraq mənə tamaşalarda öndə olan rol verirdi. Görünür, rəhmətliyin etimadın doğrultmuşdum. Doğrudur, heç zaman baş rol oynamağa can atmamışam. Teatrda elə aktyorlar var ki, baş rol ifa etməkdən ötrü az qalır özlərin öldürsünlər. Bir aktyor kimi mən həmişə belə düşünürəm ki, rol kiçik də ola bilər. Yetər ki, həmin rol yaxşı rol olsun. Xarakterik rolları çox sevirəm.”- söyləyir...

İnanılmaz dərəcədə romantik və sevgi dolu adamdır. Eyni zamanda, çox güclü intuisiyaya malikdir, xəyal qurmağı, macəraları, romantikanı xoşlayır. Səxavətinə söz ola bilməz, son tikəsini bölməyə hazırdır. Yaxşı bilir ki, insan bölüşə-bölüşə xoşbəxt olur...

Deyir ki:- “Bəzən aktyoru kinoya dəvət edəndə, aktyor umduğu qonararı söyləyir və hərə bir tərəfdən deyir ki, sən heç teatrda bu qədər maaş almırsan. Niyə yüksək qonarar istəyirsən? Mən həmişə bu məsələdə aqressiv oluram. Adama deyərlər ki, bəlkə mən teatrda bir tikə çörəyə çalışmalıyam? Məni aktyor kimi rola dəvət etmisən, mən də öz qonarar qiymətimi deyirəm. Sənə uyğundur razılaş, uyğun deyilsə “yox” de.”

Teatrda otuza yaxın obraz yaradıb, ona yaxın filmdə isə müxtəlif rolları canlandırıb. Onun oynadığı filmlərdən “Yanmış körpülər”, “Aşiqlər”, “Qardaşımdan yaxşısı yox idi”, “Səhərə inan”, “Bir ovuc torpaq”, “Ömür elə qısadır ki...”, “Oğlan evi” kimi filmləri nümunə göstərmək olar... 

Fevralın 23-ü Vüqar Məmmədəliyev ömrünün növbəti – 51-ci baharına qədəm qoydu. Onu yubileyi münasibətilə təbrik edir, möhkəm cansağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“7 oğul istərəm” filmi Azərbaycanın ən məşhur filmlərindəndir. Sovet ideologiyasına görə qolçomaq Gəray bəy obrazı tamaşaçıda nifrət doğurmalıydı. Amma bu obrazı yaradan Həsənağa Turabov öz mükəmməl sənəti hesabına ona sonsuz simpatiya yarada bilmişdi.

Həsənağa Turabov 1938-ci ilin 24 mart tarixində Bakı şəhərində anadan olub. O, 31 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan İncəsənət İnstitutuna daxil olub və 1960-cı ildə ali təhsilini aktyorluq ixtisası üzrə başa vurub. Elə həmin ildən etibarən Azərbaycan Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb, ömrünün sonuna qədər bu teatrda çalışıb. 1987–2001-ci illər aralığında teatrın direktoru və bədii rəhbəri vəzifələrində işləyib.

 Onun rəhbərliyi dövründə teatr əsaslı təmir edilib, neçə-neçə klassik və müasir əsərlər səhnəyə qoyulub. Səhnə fəaliyyətinə başladığı ilk illərdən lirik-psixoloji üslubu ilə seçilib, Azərbaycan və dünya dramaturqlarının əsərlərində baş rolları ifa edib. Ağasadıq Gəraybəyli, İsmayıl Dağıstanlı, İsmayıl Osmanlı, Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov və neçə-neçə başqa sənətkarlarla tərəf-müqabil olub.

Səhnədə yaratdığı rollar arasında Vahid ("Kəndçi qızı"), Azər ("Yaxşı adam"), Hamlet ("Hamlet"), Lionel ("Orman qızı"), İsgəndər ("Ölülər") Xəyyam ("Xəyyam") xüsusilə seçilir. Həsənağa Turabov bir sıra bədii filmlərdə, o cümlədən televiziya filmlərində maraqlı və yaddaqalan surətlər yaradıb. "Yeddi oğul istərəm" filmindəki "Gəray bəy" obrazı onun ən yaddaqalan rollarındandır. Onun digər bir yaddaqalan rolu "Babək" filmində yaratdığı Afşin roludur.

Həsən Turabovun "Axırıncı aşırım", "Çarvadarların izi ilə", "Ürək… Ürək…", "Sevinc buxtası", "Dantenin yubileyi", "Qəm pəncərəsi", "Bəyin oğurlanması" və başqa filmlərdəki rolları da öz ifa tərzilə seçilir. "Qanlı zəmi" filminin isə rejissoru şəxsən məhz sırf özü olub. Onun son çəkildiyi filmlər isə Rüstəm İbrahimbəyovla Ramiz Həsənoğlunun "Ailə" və Eldar Quliyevin "Nə gözəldir bu dünya…" filmləri olub.

Həsən Turabovun Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin professoru kimi pedaqoji fəaliyyəti də səmərəli olub. O, zəngin təcrübəsinə əsaslanaraq, gənclərin bu nəcib, eyni zamanda mürəkkəb sənətin incəliklərinə yiyələnməsi və Azərbaycan teatrının ənənələrini davam etdirə biləcək sənətkarların yetişdirilməsi işində əlindən gələni edib.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- 2 dəfə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Filmoqrafiya

1. Qara daşlar (film, 1956)

2. Əmək və qızılgül (film, 1962)

3. Telefonçu qız (film, 1962)

4. Əhməd haradadır? (film, 1963)

5. Möcüzələr adası (film, 1963)

6. Romeo mənim qonşumdur (film, 1963)

7. Cazibə qüvvəsi (film, 1964)

8. Ulduz (film, 1964)

9. Zirvə (film, 1964)

10. Arşın mal alan (film, 1965)

11. Mən mahnı qoşuram (film, 1979)

12. İnsan məskən salır (film, 1967)

13. Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

14. Dəli Kür (film, 1969)

15. Sevil (film, 1970)

16. Axırıncı aşırım (film, 1971)

Kulis.az aktyor haqqında məlumatları təqdim edir.

Məktəb illərində Solmaz adlı qızı sevir, sonralar bu sevgi daha da güclənir. Lakin, Turabovun həm aktyor, həm də bakılı olması bu sevdaya mane olur. Qızın əslən şuşalı və Qasım bəy Zakirin nəticəsi olan anasının Turabov xoşuna gəlmir. Uzun çək-çevirdən sonra onlar nişanlanır. Lakin, sonradan Solmazı başqa adama ərə vermək istəyirlər. Solmaz xanım heç kimə heç nə demədən Həsən Turabova qoşulub nikah idarəsinə gedir. Onlar özlərinə yüngülvari toy da edirlər. Daşqın, Yalçın və Sevin adlı övladları dünyaya gəlir.

Aktyor böyük oğlu Daşqının polis olmasını istəmir. Ancaq onu fikrindən yayındıra da bilmir. 1997-ci ildə Siyəzəndə xidmət edən Daşqın 8 mart günü ailəsinin yanına gəlir, bacısı ilə görüşəndə ona deyir ki, istəyirəm, rayona getməyim, bir neçə gün Bakıda qalım. Amma sonra fikrini dəyişir və gedir. Martın 10-da əməliyyat zamanı cinayətkarın açdığı atəşdən vəfat edir.

Daşqın vurulanda Həsən müəllimə xəbər çatır. O, inanmır. “Necə yəni Daşqını vurublar, axı onunla təzəcə danışmışam”, deyir. Qızı Sevinc xanım müsahibələrinin birində deyir:

“Bizə Siyəzəndən zəng vuranda dedilər, yaralıdı, həkim gətirin. Atam burdakı dostlarına xəbər verib qapıdan çıxmaq istəyəndə zəng gəldi ki, Daşqın artıq keçinib. Atam oğlundan sonra yaşamaq istəmirdi. Dərmanlarını da atmırdı. Yalandan deyirdi ki, özümü yaxşı hiss edirəm. O, nə yaşadısa, bizim sayəmizdə məcburən yaşadı. Evdə də qardaşımın şəklini divara vurmuşdu. Bəzən işdən gələndən sonra saatlarla əyləşib onun şəklinə baxırdı.

Ürəyinə görə atamın ayaq damarlarında əməliyyat aparmışdılar. Bir gün ayaqlarını açıb mənə göstərdi, dedi, Sevinc bax, ayaqlarım yavaş-yavaş sağalır. Səhəri gün anamla televizora baxdı, xeyli dincəldi. Sonra gəldi otağa məndən soruşdu ki, Daşqın hanı? Bunu deyəndən sonra ürəyi tutdu, elə ayaq üstəcə divara söykəli keçindi. Eyni ilə “Yeddi oğul istərəm” filmindəki Gəray bəy kimi keçindi. Biz bilmədik, o, oğlu Daşqını çağırırdı, yoxsa nəvəsini”.

Oğlunun ölümünə qədər səhhətindən şikayətçi olmayan aktyor sonradan ciddi xəstəliklərlə üz-üzə qalır. Ürəyi zəifləyir, şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkir. O, teatrdakı bütün rollarından imtina edir. Hər gün ailəsindən xəbərsiz gizlin-gizlin Daşqınının qəbrini ziyarət edir. Dünyasını dəyişməzdən əvvəl dəfələrlə ailə üzvlərinə və dostlarına vəsiyyət edir: Mənə nəsə olsa, oğlum Daşqının sol tərəfində dəfn edin. Ömrünün son günlərində teatrşünas İlham Rəhimli ilə söhbət edərkən ona deyir: “İlham, inan mənə, sənin canın üçün, hər şeydən usanmışam, oğlum Daşqının yanına getmək istəyirəm...”

Oğlu həlak olandan sonra qızı Sevinc yeni doğulan oğluna qardaşı Daşqının adını qoyur və həyat yoldaşının razılığı ilə oğlunu Turabov soyadı ilə yazdırır. Həsən Turabov isə buna razı olmur. Deyir, ölmüş adamın adını qoymayın, düşər düşməzi olar. Lakin, Sevinc inad edir və arzusunu həyata keçirir. O, müsahibələrinin birində deyir:

“Oğlum, uşaq vaxtı çox dəcəl idi. Onu bir, iki dəfə vurdum, Daşqın yuxuma girdi. Ondan sonra vurmadım. Atam da deyirdi, ki, ona toxunma. Sən ona toxunanda Daşqın yadıma düşür”.

Ən böyük arzusu Qacar rolunu ifa etmək olub. Bu rol üçün də hazırlaşırmış. Ancaq ard-arda baş verən hadisələr onu sənətdən soyudur. Qacarı ifa etməkdən imtina edir. Özünün ən çox sevdiyi obraz “Yeddi oğul istərəm” filmindəki Gəray bəy olub. Həmin filmin sonluğunda ssenariyə görə Gəray bəyi Bəxtiyar öldürməliydi. Aktyor rejissora deyir ki, bəyi komsomol vurmamalıdır, o, özünü vursa, daha yaxşı alınar. Çəkiliş heyəti də onunla razılaşır.

2003-cü ildə aktyor ürəyindən əməliyyat olur, lakin, vəziyyəti yaxşılaşmaqdan daha da pisləşir O, 2003-cü ildə fevralın 23-də dünyasını dəyişir. "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunur. Aktyor vəfat edəndə sənət dostları, rəsmi qurumlar onun harada dəfn olunması haqqında müzakirələr aparırlar. Fəxr xiyaban təklifi səslənəndə aktyorun qardaşı Aydının cingiltili səsi hamını titrədir: “Daşqının yanında! Qurtardıq...”

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“O, uşaqları çox sevirdi. Qızı olaraq, bu məni çox qısqandırırdı. Küçəyə çıxırdıq, bir addım atmamış uşaqlar başına yığışırdı. Mən qıraqda qalırdım. Atamdan küsürdüm. O, könlümü alırdı, deyirdi, “Sən mənim qızımsan, səni onsuz da çox istəyirəm. Amma onlara da diqqət ayırmalıyam”. Uşaqlar ona “Xoruz baba” deyirdi. Əvvəllər televizor çox evdə yoxuydu. Bazar günləri səhərlər radioda uşaq verilişi olurdu. Atam orda xoruz rolunu oynayırdı. Onun səsi çox maraqlıydı, çəkiciydi. Hamımız oturub qulaq asırdıq. Bu veriliş qurtarmamış heç bir uşaq həyətə çıxmazdı. Sonra həyətə çıxıb həmin verilişdən danışırdıq. Biri deyirdi, mən filan şeiri bilirdim, o biri deyirdi, mən tapmacanın cavabını tapmışam. Uşaqları o qədər sevirdi ki...

İnfarkt keçirmişdi. Xəstəxanadan çıxan gün ona zəng etdilər ki, uşaqlar gəlib səninlə görüşmək istəyir. Atamın vəziyyəti yaxşı olmasa da, uşaqların xatirinə həmin görüşə getmdi…”

                          (Qızı Tamella Sadıqovanın xatirələrindən)

Əslən Cənubi Azərbaycanlı olan aktyor, Xalq artisti Hüseynağa Sadıqov 21 mart 1914-cü ildə Bakıda doğulub. Gənc Tamaşaçılar Teatrı yaranandan bir il sonra, 1930-cu ildə müsabiqə ilə kollektivin aktyor truppasına sınaq müddətinə qəbul olunub. 1931-ci il iyunun 1-də teatr truppasına aktyor götürülüb. İlk vaxtlardan ona məsul rollar tapşırılıb.

GTT-də əlli ildən çox aktyorluq edib sənətkar.

 Əsas rolları bunlardır:

- Pitli ("Əfilər", Rabindranat Taqor)

- Xasay, El oğlu, Məlik ibn Səid ("Xasay", "El oğlu" və "Bir saat xəlifəlik", Abdulla Şaiq)

- Bobçinski, Jevakin ("Müfəttiş" və "Evlənmə", Nikolay Qoqol)

- Seryoja Streltsov ("Seryoca Streltsov", Valentina Lyubimova)

- Azad ("Azad", Əyyub Abbasov)

- Mirzə Qoşunəli ("Bəxtsiz cavan", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev)

- Həsən ("Yaşar", Cəfər Cabbarlı)

- Trufadino ("İki ağanın bir nökəri", Karlo Haldoni)

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı

- "Qırmızı Ulduz" ordeni

- "İgidliyə görə" medalı

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

Filmoqrafiya

- Ad günü (film, 1977)

- "Kazbek" qutusu (film, 1958)

- Alma almaya bənzər (film, 1975)

- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim (film, 1978)

- Babamızın babasının babası (film, 1981)

- Bəxtiyar (film, 1955)

- Bir ailəlik bağ evi (film, 1978)

- O qızı tapın (film, 1970)

- Od içində (film, 1978)

- Böyük dayaq (film, 1962)

- Ömrün ilk saatı (film, 1973)

- Sehrli xalat (film, 1964)

- Səhər (film, 1960)

...Bir dəfə anası onu teatra aparır. Teatr, səhnə, aktyorlar... Gördüyü yeni dünya onu ovsunlayır. Teatra necə bağlanırsa, ömrünün 50 ildən çoxunu bu sənətlə birgə yaşayır. Hələ cavan vaxtlarında həyat onun sənətə sevgisini sınağa çəkir: teatr, yoxsa ailə? O, teatrı seçir, əvəzindəsə ömrünün sonuna kimi ayrılıq, nisgil yaşamalı olur. Bu, elə-belə ayrılıq deyildi, aradan Araz axırdı, tikanlı məftillər vardı...

Bu, balacaların “Xoruz baba”sı, “Babamızın babasının babası”,  Xalq artisti Hüseynağa Sadıqovun həyatıdır. Maraqlı, şərəfli, ağrılı…

Qızı Tamella Sadıqovanın xaritələrindən daha sonra oxuyuruq:

 “Atam Bakıda doğulub, amma kökümüz Cənubi Azərbaycandandır, sonralar bu tərəfə köçüb yaşayıblar. 30-cu illərdəsə yenidən Cənubi Azərbaycana qayıtmalı olublar. Atam bu barədə danışmağı sevməzdi, bu mövzu onu çox ağrıdırdı. Ailəsi Cənubi Azərbaycana köçəndə atam getməyib. Onda  təxminən 20 yaşı varmış, Gənc Tamaşaçılar Teatrında işləyirmiş. Teatrdan ayrıla bilməyib. Atası, anası, bacı-qardaşları-hamı o tərəfə keçib. O, burda tək-tənha qalıb. Fikirləşirmiş ki, yəqin, ailəsi bir müddətdən sonra geri qayıdacaq. Amma onların ayrılığı heç bitmədi…

Atam babamı tək bir dəfə uzaqdan-uzağa görmüşdü - müharibədən qayıdanda. Atam 1941-45-ci illərdə müharibədə olub axı. Qələbədən sonra Sovet ordusu İrandan keçib gəlirmiş. Təbrizdən keçəndə atam görüb ki, babam kənarda dayanıb ona baxır. Amma bir-birinə yaxınlaşa bilməyiblər. O vaxt dövran başqaydı. Atam ömrü boyu o epizodu unuda bilmirdi.

Atam müharibəyə könüllü gedib. O vaxt SSRİ bizim vətənimiz sayılırdı, atam da vətənpərvər adamıydı. İki dəfə yaralanıb, müharibənin son günlərinə, Berlinə kimi vuruşub. Sovet əsgəri Reyxstaqa bayraq sancana qədər. Yadımdadı, deyirdi ki, Berlini alandan sonra şəhəri gəzirdik. Qəfildən alman zabitiylə qarşılaşdım. Hər ikimizin əlində silah vardı. Bir anlıq göz-gözə gəldik. Onu öldürmək istəmədim, fikirləşdim ki, onsuz da, biz qalib gəlmişik. Onun ölümü mənə lazım deyildi. Silahı aşağı saldım. O da məni vurmadı. Sonra yanından gəlib keçəndə “dankeşön” dedi, yəni “çox sağ ol”. Atam deyirdi, o söz hələ də mənim qulağımdadı...

Aktyorla bir evdə yaşamaq, onun qızı olmaq maraqlıydı. Bizim evə maraqlı adamlar gəlirdi. Rusiyanın məşhur aktyorlarını - Yuli Nikulini, Sergey Flippovu tez-tez evimizdə görərdim. Anam süfrə açardı. Atam məzuniyyətə gedəndə məni, anamı da özüylə aparırdı. Yaltaya, Moskvaya, Sankt-Peterburqa gedirdik. O şəhərlərdəki bütün muzeyləri, teatrları gəzmişik.

Atam evdə çox sakit, adi adamıydı. O, evə gələn kimi anam deyirdi, “atan yorulub,  sakit ol, gərək bir az istirahət eləsin”. Çox işləyirdi, səhərdən axşama kimi radioya, televiziyaya, kinostudiyaya, teatra, ya da, görüşlərə gedirdi. Sənətini çox sevirdi. Yaradıcılığa Gənc Tamaşaçılar Teatrından başlamışdı. Ona başqa teatrlardan, hətta Moskvadan dəvətlər gəlirdi, amma qəbul eləmirdi. Gənc Tamaşaçılar Teatrı ona çox doğmaydı. Həm də uşaqları sevirdi deyə, gedə bilmirdi.”

Hüseynağa Sadıqov 23 fevral 1983-cü ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Tarix səhnəyə çıxanları sevir. Adı tribunadan çəkilənləri, medalla sinəsi bəzənənləri, alqış sədaları altında görünənləri… Amma tarix həmişə görünməyənləri yazmır. Halbuki çox vaxt səhnənin taleyini məhz pərdə arxasında dayananlar müəyyən edir.

22 fevral — Kəşfiyyatçılar Günüdür.

Bu tarix təsadüfi deyil. 1919-cu ilin məhz bu günündə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Hərbi Nazirliyin tərkibində kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat bölməsi yaradıldı. O gündən etibarən milli təhlükəsizliyin görünməyən sipəri formalaşmağa başladı. Bu ənənə sonrakı dövrlərdə də davam etdi və bu gün Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi sistemində hərbi kəşfiyyat ayrıca və strateji əhəmiyyət daşıyan sahə kimi fəaliyyət göstərir.

Kəşfiyyatçı kimdir?

O, ünvanı olmayan məktub kimidir — var, amma görünmür. O, döyüşün ən ön xəttində olmaya bilər, amma döyüşün taleyi çox vaxt onun gətirdiyi bir məlumatdan asılı olur. Bəzən bir koordinat, bir səs yazısı, bir şübhəli hərəkət minlərlə əsgərin həyatını xilas edir.

Kəşfiyyat — təkcə məlumat toplamaq deyil. Bu, ağıl savaşıdır. Səbr savaşıdır. Susmağı bacarmaqdır. Hər bildiyini deməmək, hər gördüyünü göstərməməkdir. Bu peşədə qəhrəmanlıq çox vaxt anonim qalır. Uğur olanda adı çəkilmir, səhv olanda isə məsuliyyət ağır olur.

Vətən müharibəsi illərində biz cəbhədə görünən igidlərimizi alqışladıq. Amma o zəfərin arxasında koordinatları dəqiqləşdirən, düşmənin planını öncədən sezən, riskli əməliyyatlara səssizcə qatılan kəşfiyyatçılar da vardı. Onların çoxunun adı ictimaiyyətə məlum deyil. Çünki onların ən böyük uğuru məhz görünməməkdir.

Kəşfiyyatçı kölgədə qalmağı seçmir — vəzifəsi bunu tələb edir. O, tanınmamaqla Vətəni tanıdır. O, adını gizlədərək bayrağı ucaldır.

Bu gün — 22 fevralda — biz təkcə fəaliyyətdə olan zabitləri deyil, həm də bu yolda şəhid olmuş kəşfiyyatçıları ehtiramla anmalıyıq. Çünki bəzi qəhrəmanlıqlar tarix kitablarına düşmür, amma torpağın yaddaşına həkk olunur.

Onlar səssizliyin əsgərləridir.

Onlar görünməyən sipərdir.

Onlar kölgədə qalan qəhrəmanlardır.

Kəşfiyyatçılar Gününüz mübarək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.02.2026)