Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İmişli-Beyləqan təmsilçisi

Kəndin üstünü payızın ağır, boz bir səması almışdı. Sanki buludlar göy üzündə dayanıb qərar verə bilmirdi – yağsınmı, yoxsa bir az da insanları gözlətsinmi? Həmin günlərdə mənim də halım o buludlara bənzəyirdi. Nə tam ağlaya bilirdim, nə də içimdə yığılanları buraxmağa cəsarət edirdim. Sözlər vardı, amma dodaqlarıma gələndə quruyurdu. Ümid vardı, amma öz kölgəsindən utanırdı.

Kənddə bir köhnə saatçı yaşayırdı. Adı Salman idi. Onun balaca dükanı kəndin ən səssiz küçəsində yerləşirdi. Deyirdilər ki, Salman usta təkcə saatları yox, insanın içində dayanmış vaxtı da işə sala bilir. Əlbəttə, bunu zarafatla deyirdilər. Amma o zarafatın içində bir həqiqət vardı.

Bir gün, özümü qəribə bir boşluğun içində hiss etdiyim vaxt, ayaqlarım məni bilmədən o küçəyə apardı. Dükanın qapısının üstündə solmuş bir lövhə asılmışdı: “Saat təmiri”. Şüşənin arxasında müxtəlif ölçülü, müxtəlif səslə işləyən saatlar vardı. Biri asta-asta tıqqıldayır, biri tələsik, biri isə sanki yorğun halda nəfəs alırdı.

Qapını açanda zəif bir zəng səsi eşidildi. Salman usta başını qaldırıb mənə baxdı. Onun baxışında nə təəccüb, nə də xüsusi maraq vardı. Sanki məni gözləyirmiş kimi sakit idi.

– Saatın dayanıb? – deyə soruşdu.

– Bilmirəm, – dedim. – Bəlkə də.

O gülümsədi.

– İnsanlar adətən saatları dayananda gətirir. Amma bəzən özləri dayanır, xəbərsiz olurlar.

Onun sözləri mənə qəribə təsir etdi. Mən susdum. O isə əlindəki köhnə cib saatını açıb içindəki mexanizmə diqqətlə baxmağa davam etdi.

Dükanın içində qəribə bir sükut vardı. O sükut qorxulu deyildi. Əksinə, adamı dinləməyə məcbur edirdi. Mən birdən-birə başa düşdüm ki, uzun zamandır öz səsimi eşitməmişəm. Hamının sözünü dinləmişəm – məsləhətləri, qınaqları, gözləntiləri. Amma öz içimdə nə baş verdiyini soruşmamışam.

– Usta, – dedim, – bəzən elə bil içimdə nəsə qırılıb. Amma harada olduğunu tapa bilmirəm.

Salman usta saatın qapağını bağladı, eynəyini çıxarıb masanın üstünə qoydu.

– Saatın içində yüzlərlə xırda detal var. Onlardan biri azacıq yerindən oynasa, vaxt düz getməz. Amma o detalı tapmaq üçün saatı sakitcə açmaq lazımdır. Çaxnaşma ilə baxsan, heç nə görməzsən.

– Bəs insan özünü necə açır?

O, pəncərədən çölə baxdı. Küçədə bir uşaq saralmış yarpaqları ayağı ilə dağıdırdı.

– İnsan özünü açmaq üçün əvvəlcə dayanmalıdır. Qaçmaqla heç nə düzəlmir.

Mən susdum. Çünki doğrudan da son vaxtlar qaçırdım. İşə, görüşlərə, söhbətlərə, planlara. Hətta özümə sübut etməyə çalışırdım ki, hər şey qaydasındadır. Amma gecələr yatağa uzananda içimdə qəribə bir boşluq böyüyürdü. Sanki içimdə bir otaq vardı və o otağın işığı sönmüşdü.

Salman usta birdən ayağa qalxdı, rəfdən köhnə, tozlu bir saat götürdü. Onun şüşəsi çatlamışdı, əqrəbləri isə dayanmışdı.

– Bu saatı bir qadın gətirmişdi, – dedi. – Dedi ki, bu saat onun atasından qalıb. İşləmir, amma atamın səsini xatırladır. Mən də açdım, baxdım. Mexanizmin bir hissəsi qırılmışdı. Dəyişmək olardı. Amma qadın dedi ki, yox, dəyişmə. Qoy qırıq qalsın. Çünki o qırıq mənim xatirəmdir.

O saatı yenidən yerinə qoydu.

– Hər qırıq düzəldilməli deyil. Bəziləri bizi biz edən izlərdir.

Onun sözləri məni düşündürdü. Bəlkə mən də içimdəki hər çatlağı düşmən kimi görürdüm? Bəlkə də o çatlar mənim yaşadıqlarımın izləri idi?

– Amma usta, – dedim, – bəzən o izlər ağır gəlir.

O başını tərpətdi.

– Ağır gəlir, çünki sən onları daşımağa çalışırsan. Halbuki bəzilərini sadəcə qəbul etmək kifayətdir.

Kənardan külək səsi gəldi. Pəncərənin şüşəsi yüngülcə titrədi. O an hiss etdim ki, mənim içimdə də belə bir titrəmə var. Amma qorxulu deyildi. Daha çox xəbərdarlıq kimi idi.

– Sən nəyi itirmisən? – deyə Salman usta qəfil soruşdu.

Bu sual məni hazırlıqsız yaxaladı. Mən uzun müddət cavab tapa bilmədim. Nəyi itirmişdim? Bir insanı? Bir arzunu? Yoxsa özümün bir hissəsini?

– Deyəsən, inamımı, – pıçıltı ilə dedim.

– Kimə?

– Həm özümə, həm də sabaha.

Salman usta dərin nəfəs aldı.

– Sabah heç vaxt birdən-birə işıqlı olmur. O, həmişə gecənin içindən çıxır. Gecəni lənətləməklə səhəri tezləşdirmək olmur.

Bu sözlər mənə tanış gəldi. Sanki çoxdan bildiyim, amma unutduğum bir həqiqət idi. Mən həmişə işığı gözləmişdim, amma qaranlığın da öz rolu olduğunu qəbul etməmişdim.

Salman usta masanın siyirməsindən balaca bir güzgü çıxardı və mənə uzatdı.

– Bax.

Güzgüyə baxdım. Üzümdə yorğunluq vardı. Gözlərimdə isə qəribə bir duman.

– Nə görürsən? – deyə soruşdu.

– Yorğun bir insan.

– Mən isə mübarizə aparan birini görürəm.

Bu fərq məni sarsıtdı. Mən özümə qarşı çox sərt olmuşdum. Hər uğursuzluğu böyütmüş, hər gecikməni fəlakət saymışdım. Amma heç vaxt özümə deməmişdim ki, sən əlindən gələni edirsən.

– Hər saatın içində bir yay var, – dedi Salman usta. – O yay sıxılır, gərilir və sonra yavaş-yavaş açılaraq saatı işlədir. Amma o yayı həddindən artıq sıxsan, qırılar.

Mən başa düşdüm ki, özümü həddindən artıq sıxmışam. Özümə möhlət verməmişəm. Hər şey dərhal olsun istəmişəm. Hər cavab indi gəlsin demişəm. Halbuki bəzi cavablar zaman tələb edir.

– Bəs necə edim? – deyə soruşdum.

– Bu gün heç nə etmə, – dedi. – Sadəcə evə get, pəncərəni aç və sükutu dinlə.

Mən bir az təəccübləndim.

– Bu qədər?

– Bəzən ən böyük iş heç nə etməməkdir.

Dükandan çıxanda hava dəyişmişdi. Buludlar hələ də vardı, amma aralarından zəif bir işıq süzülürdü. Mən o işığın yerə necə düşdüyünü izlədim. O işıq hər şeyi birdən-birə dəyişmirdi. Amma varlığını hiss etdirirdi.

Evdə dediyi kimi etdim. Pəncərəni açdım. Külək içəri doldu. Küçədən uşaqların səsi gəlirdi. Bir qadın uzaqdan kimisə çağırırdı. Həyat davam edirdi. Mən isə uzun müddətdir ilk dəfə idi ki, heç nə etmədən oturub sadəcə dinləyirdim.

İçimdəki otağın işığı birdən-birə yanmadı. Amma qaranlıq əvvəlki kimi qorxulu görünmürdü. Sanki gözlərim alışmağa başlamışdı.

Sonrakı günlərdə yenə Salman ustanın yanına getdim. Bəzən danışdıq, bəzən susduq. Mən başa düşdüm ki, insanın əhvalı hava kimidir – dəyişkəndir. Amma göy üzü yerində qalır. Mən öz göy üzümü tapmalı idim.

Bir gün ona dedim:

– Usta, deyəsən içimdəki saat yenidən işləməyə başlayır.

O gülümsədi.

– Mən heç nə etmədim. Sən özün özünü dinlədin.

– Bəs o qırıq detallar?

– Onlar hələ də oradadır. Amma sən artıq onlardan qorxmursan.

Mən anladım ki, əhval ruhiyyəm son günlər ağır olsa da, bu ağırlıq mənə nəsə öyrədib. Mən daha yavaş yeriməyi, daha diqqətlə baxmağı, özümü daha az qınamağı öyrənmişdim.

Bir axşam kəndin üstündə göy qurşağı yarandı. Yağışdan sonra çıxmışdı. Mən dayanıb ona baxdım. Göy qurşağı göydə uzun müddət qalmadı. Amma o qısa an belə kifayət idi ki, insanın içində bir ümid oyansın.

O an başa düşdüm ki, bəlkə də həyatın mənası daim günəşli olmaqda deyil. Bəzən buludlu günlər də lazımdır ki, insan göy qurşağının qədrini bilsin.

Salman ustanın dükanının yanından keçəndə şüşədən içəri baxdım. O, yenə saatların arasında idi. Tıqqıltı səsləri bir-birinə qarışmışdı. Hər saat öz vaxtını göstərirdi. Amma hamısı eyni məkanın içində idi.

Mən də öz vaxtımın içində idim. Başqasının saatı ilə yarışmağın mənasız olduğunu anladım. Kimininsə baharı tez gəlir, kimininsə gec. Amma gec gələn bahar da çiçəkləyir.

İndi bilirəm ki, son günlər yaşadığım o ağırlıq mənim düşmənim deyildi. O, sadəcə dayanıb düşünməyim üçün bir işarə idi. Mən qaçmağı azaltdım. Özümə daha çox qulaq asdım. Hər sualın dərhal cavabını axtarmadım.

Bəzən yenə də içimdə bir kölgə dolaşır. Amma artıq ondan qorxmuram. Çünki bilirəm ki, kölgə işığın varlığını sübut edir.

Və hər dəfə saat səsinə bənzər bir sükut eşidəndə, Salman ustanın sözləri yadıma düşür: “İnsan özünü açmaq üçün əvvəlcə dayanmalıdır.”

Mən dayandım. Və dayananda gördüm ki, içimdə gizlənən işıq heç vaxt sönməyib. Sadəcə mən ona baxmamışam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qardaş Türkiyənin dəyərli yazıçı və redaktorlarından biri Müzeyyen Eser xanımın maraqlı bir yazısını dilimizə uyğunlaşdırıb oxuculara təqdim edirəm.

Diplom Çox, İnsanlıq Yox!

Şeirlərə yenidən həvəs göstərdim; ruhumun sevgisi, nəhayət düzgün anladığı o möhkəm səriştəliklə bir daha qələmi əlimə aldım. Amma baxın, başımı kağızdan qaldırıb dünyaya baxdığım an mədəm bulanır. Boş oturmağı sevməyən, “şeytanı sevindirməyim” deyə ömrünü istehsala həsr edən biri olaraq, internet münasibətlərini izah etdiyim son kitabımda həqiqətin dibinə endim. Əvvəlcə iynəni özümə batırdım: “Hətta mən belə isəm ...” dedim və titrədim.

Yetmədi; “Ölkəmdə nələr baş verir?” deyə televiziyanın o kirli şüşəsinə toxundum. Kaş görməz və fərq etməz olaydım! İçim silkələndi, ruhum sarsıldı. İllərlə hamımız kimi internetdə gəzdik; oxumadan, araşdırmadan fikir sahibi olmaq mənə asan gəldi. Amma ekranda gördüyüm “bilməzlər ordusu”… Hər kəs mükəmməl, hər kəs müdrik ola bilərmi? Göründüyü kimi, ən çox oxuyanı, əxlaqlı olmağı cahillik sanan hər biri təqlidçi xaraktermiş. Dünyəvi həzzlərə qapılmaqdan, başqası olma yarışından ən çox mən yorulmuşam. Baxıram ki, nə qədər maraqlıymışıq degenerasiyaya! Balaca uşaqların, valideyn yaşındakı insanlarla yaşadığı “sevgi” maskalı rəzilliklərə alqış tutar hala gəlmişik. Əvvəllər susuzluqdan əyilən təmiz ayrı otlar idik; indi beynimizə əmizdirilən bu çürümüşlüyü “müasirlik” kimi uduruq.

Təhsilmi dediniz? Girdiyim son icmada guya təhsil alacaqdım. Kim öyrədir bilinmirdi, ya da tək məqsədi öyrənməmək olan o izdiham. Yüksəlmək əvəzinə məhəllə dili ilə dava edən o diplomluları gördükcə; “Alın o kağız parçalarını, əzib atın zibilə,” dedim. Alimlərin biliyi yanında, bəzilərinin diplomu mənim yalnız ayaqqabı tozum üçün yetərlidir. Televiziya ekranları lava qazanı kimi qaynayır. Müge Anlı və Esra Erol bu çürümüşlüyün ən yaxın şahidləri. Ata qızını, ana ərini, uşaq ailəsini axtarır; amma heç kim itirilmiş “insanlığı” axtarmır. Ailə dağıtmaq modaya çevrilib, sədaqət isə çoxdan rəfdədir. Yazacaq yazar, hissi çatdıracaq şair qalmayıb; çünki ədəbiyyat, mədəni halını unudanların oyununa çevrilib.

Əslində “mənə nə” deməliyəm, amma deyə bilmirəm… Mənim də övladım var axı. Sabahlarına nə buraxacağıq, hansı bataqlıqda böyüyəcəklər düşünmədən dura bilmir insan. Bir tərəfim “yaz” deyir, bir tərəfim özünə qəzəblidir. Amma artıq sakitləşmişəm. Bu saxta “bilmişlik” yarışından çəkilirəm. Əgər bütün bu çürümüşlüyün səbəbi puldursa; lənət olsun bu Lidyalılara! Əxlaqı, şərəfi, şəxsi sirri üç qəpiyə satdıqdan sonra cibinizdəki banknotların nə faydası var? Alın ixtira etdiyiniz o illəri, bu nəsli də yanınıza alıb gedin.

Mən qərarımı verdim: Ayağını sındır, otur evində. Köhnə təmiz günlərinə, illərlə bəsləndiyin o əsl mənbəyə sarıl. Bu dünyanın saxta və çürümüş müdriyi olmaqdansa, evimdəki “cahil” olmağı sevdim mən. Ən gözəli evimdir, ən təmizi də mənim dünyamdır.

Dilim susur, qəlbim küsür… Əlimdə təkcə “DƏLİ” qələmlə qaldım; anlayana, hiss edənə, hələ də insan qalanlara…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanın bariton səsli opera müğənnisi! Özü də, hədsiz uğurlu bir opera müğənnisi.

Razılaşın ki, belələri çox olmayıb.

Mürsəl Bədirov 27 oktyabr 1931-ci ildə Dağıstanda anadan olub. O, orta təhsilini Dağıstanda alıb. 1951-ci ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Vokal şöbəsinə daxil olub. Tələbə vaxtı opera tamaşalarında epizodik rollarda oynayıb. 1956-cı ildə təhsilini başa vuran Mürsəl Bədirov Opera və Balet Teatrında solist kimi fəaliyyət göstərib. Mürsəl Bədirov teatrda işlədiyi illərdə bir çox tamaşalarda fərqli obrazları canlandırıb.

O, Jorj Bizenin "Karmen" (Eskamilo və Morales, Dankayro), Pyotr Çaykovskinin "Yevgeni Onegin" (Onegin), Cakomo Puççininin "Toska" və "ÇioÇio-San" (Sezar Anjelotti, Şarples), Şarl Qunonun "Faust" (Valentin), Sergey Raxmaninovun "Aleko" (Aleko), Leo Delibin "Lakme" (Frederika), İvan Dzerjinskinin "İnsanın taleyi" (Andrey Sokolov), Rucero Leonkovallonun "Məzhəkəçilər" (Silvio), Boris Zeydmanın "Alay oğlu" (Əsgər) operalarında ifa edib.

Mürsəl Bədirov həmçinin azərbaycanlı bəstəkarların da yaradıcılığına müraciət etmişdir. O, Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Koroğlu" (Alı), "Leyli və Məcnun" (Nofəl), Müslüm bəy Maqomayevin "Şah İsmayıl" (Qoca ərəb), Cahangir Cahangirovun "Azad" (Xan və Həcir), Fikrət Əmirovun "Sevil" (Atakişi), Ramiz Mustafayevin "Vaqif" (Eldar), Süleyman Ələsgərovun "Bahadır və Sona" (Soltan) operalarında ifa edib. Opera müğənnisi Mürsəl Bədirov 1972-ci ildən etibarən Konservatoriyanın vokal kafedrasında çalışıb. Habelə 1992-ci ildə professor elmi adını alıb.

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR Əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR Xalq artisti" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Mürsəl Bədirov 2003-cü il fevral ayının 26-da Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gül bitər qayada da,

Dürr parlar dəryada da,

Yatanda röyada da

Təbriz yadıma düşdü.

***

Ta qədimdən asimanın ağ şamlarının

Öz nağılı, əfsanəsi, rəvayəti var.

O, xəyaldır... İndi Bakı axşamlarının

Öz aləmi, öz cəlalı, öz şöhrəti var.

***

Ucuz tutmasınlar bu sovqatımı

Hissimi, duyğumu, ehsasatımı,

Mən öz varlığımı, öz həyatımı

Doğma qardaşıma qurban gətirdim.

Mən öz qardaşıma mehman gələndə

Bir qələm, bir dəftər, bir can gətirdim.

Dağların döşünü toplar dələndə

Bir ləkə düşməyən vicdan gətirdim!

Əli Tudənin 3 müxtəlif şeirlərindən bəndlər gətirdim.

Əslən Ərdəbilin Çanaxbulaq kəndindən olan atası Qulu və anası Şahbəyim Şimali Azərbaycana köçüb və Əli Tudə 1924-cü il yanvarın 31-də Bakıda anadan olub. Atası Qulu neft mədənində fəhləlik edib daha sonra isə buruq ustası vəzifəsinədək yüksəlib. Əli 1 yaşında olarkən atası, 5 yaşında olarkən isə anası dünyasını dəyişib və o, nənəsi Qəribin himayəsində böyüyüb. 150 saylı orta məktəbdə oxuyub.

Bu dövrdə Bakı Pionerlər Sarayının nəzdində Osman Sarıvəllinin rəhbərlik etdiyi ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü olub. Artıq 13 yaşında ikən ilk şeirləri Heydər Rzazadə imzası ilə "Kommunist", "Yeni yol" qəzetlərində çap olunub, radioda səslənib. 1938-ci ildə həmin ədəbiyyat dərnəyinin nəşr etdiyi almanaxda da şeirləri dərc edilib.

 1938-ci ildə repressiya dövründə 7-ci sinifdə oxuyarkən o, Cənubi Azərbaycan mənşəli olduğundan nənəsi ilə birlikdə İrana sürgün edilib. Təhsili yarımçıq qalıb. İranda təsərrüfat işləri və fəhləliklə məşğul olaraq ağır həyat tərzi keçirib. O, Miyanə-Zəncan dəmiryolunda fəhləliyə başlayır və bir müddət sonra oradan ayrılır.

Əli Tudə sonradan Astara-Ənzəli şosse çəkilişində iştirak edib. 1940-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda başlanan azadlıq hərəkatına qoşulub. Silahı və qələmi ilə mübarizə aparıb. 1944-cü ildə "Hizbitudeyi-İran" partiyasına daxil olub. Ərdəbil vilayət partiya komitəsində Əliyə partiya bileti təqdim olunarkən ona, "Tudə" ("Xalq" deməkdir) təxəllüsü verilib.

1944-cü ildə "Vətən yolunda" qəzetində Əli Tudə imzası ilə şeirləri çap olunub. 1944–1946-cı illərdə Ərdəbildə çıxan "Ziddi faşist", "Cövdət" qəzetlərində, ədəbi almanaxlarda, Təbrizdə çıxan "Vətən yolunda", "Azərbaycan" qəzetlərində, "Şəfəq", "Azərbaycan" məcmuələrində, "Şairlər məclisi" almanaxlarında şeirləri müntəzəm çap olunub.

Milli ruhlu şeirləri ilə xalqı istiqlala çağırıb. 1945-ci il sentyabrın 3-də Təbrizdə yaranan Azərbaycan Demokrat Firqəsinin sıralarına qoşulub. 1944–1945-ci illərdə İran xalq partiyası Ərdəbil vilayət komitəsində təbliğatçı, Milli hökumət yarandıqdan sonra 1945–1946-cı illərdə Təbrizdə Maarif Nazirliyində tədris şöbəsinin müdiri işləyib.

Məktəbdə tədris üçün nəzərdə tutulmuş "Ana dili" kitabının tərtibi və çap olunmasında xüsusi rol oynayıb. Daha sonra İran tarixində ilk dəfə olaraq Təbrizdə Milli filarmoniya yaradıb, onun ilk və son müdiri olub. Filarmoniyanı təşkil etmək üçün bölgələri gəzərək istedadları bura cəlb edib. 22 yaşında ikən Azərbaycan Milli hökuməti tərəfindən "21 Azər" medalı ilə təltif edilib.

Azərbaycan Milli Hökuməti süquta uğradıldıqdan sonra çap ərəfəsində olan şeirlər kitabı, mətbəədə yandırılıb. Şah Əli Tudənin tutulduğu anda məhkəməsiz öldürülməsi haqqında fərman verib. Təbrizi tərk etməyə məcbur qalan şair, 1946-cı il dekabrın 12-də sərhədi keçərkən "Mən nə gətirdim" şeirini yazır. Cənubi Azərbaycan mühacir ədəbiyyatının ilk nümunəsi olan bu şeir, sonradan öz doğma torpaqlarını tərk etməyə məcbur olan minlərlə mühacirin manifestinə döndü və dillər əzbərinə çevrildi.

Bakıya mühacirət etdikdən sonra "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində işləməyə başlayıb. 1947-ci ildə BDU-nun filologiya fakültəsinə daxil olur və 1952-ci ildə buranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Ali məktəbi bitirdikdən sonra Azərnəşrə redaktor vəzifəsinə təyinat alıb. 1952-ci ildən 1962-ci ilə qədər Azərbaycan Demokrat Firqəsinin orqanı olan "Azərbaycan" qəzetində ədəbi-şöbə müdiri olub.

Bakı Ali Partiya Məktəbində müdavim və 1958-ci ildən Azərbaycan və SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü olub. Sonra bütün həyatını bədii yaradıcılığa həsr edib. Əli Tudə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının yaradıcılarından biridir. Vətən mövzusunda çoxsaylı şeirlərin müəllifidir. "Cənub nəğmələri" adlı ilk şeirlər kitabını 1950-ci ildə çap etdirib. Bu kitabda o, 1945–1949-cu illərdə yazdığı şeirləri toplayıb.

Ümumittifaq tədbirlərində: Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə, Tbilisidə SSRİ Yazıçılar İttifaqının plenumunda iştirak edib. 1959-cu ildə "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı ilə mükafatlandırılıb. 1984-cü ildə Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunub. 1960-cı ildən 1996-cı ilə qədər Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü olub.

1986-cı ildə Əmək veteranı, 1987-ci ildə Əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülüb. 50 poemanın 60-dan çox kitabın müəllifidir. Əsərləri özbək, qırğız, hind, ukrayna, rus, ingilis və s. dillərə tərcümə olunub. Əli Tudə ömrü boyu siyasi mühacir olaraq qalıb, Sovet İttifaqının pasportunu daşımayıb. Bir çox yüksək titul və mükafatlardan məhrum olub. 1996-cı ilin fevral 26-da Bakıda vəfat edib və İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Kitabları

- Cənub nəğmələri

- Bakının işıqları

- Vətən sevgisi

- Məhbusların son sözü (poema)

- Şimal həsrəti

- Arazın o tayında (poema)

- Şerlər

- Qartal

- Qəzəb

- Şairin düşüncələri

- Yanıqlı tütək

- Buludlar

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

1953-cü ilin isti yayında, Qarabağın gözəlliklər beşiyi olan Xocalıda bir oğlan dünyaya gəlib. Onun adını Əlif qoyublar. Uşaqlıqdan cəsarəti, dik duruşu, ədalətə olan meyli ilə seçilib. Sonralar bu uşağın adı Azərbaycanın yaddaşına şərəf, igidlik və şəhidlik simvolu kimi yazılacaqdı.

Həyatı və xidmət yolu

1970-ci ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra Xankəndidə sürücülük kursu keçib və 1971–1973-cü illərdə Sovet Ordusunda xidmət edib. Hərbi xidmətini Belarusda – Minskdə başa vurub. Hərbi nizam-intizam və ciddiyyət onun xarakterində əsas yer tutmağa başlayıb.

1974-cü ildən etibarən daxili işlər orqanlarında fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Frunze adına Xüsusi Milis Məktəbində və daha sonra SSRİ DİN Akademiyasında təhsil alıb. Hüquq-mühafizə sahəsində peşəkarlaşdı və ciddi uğurlar qazanıb. Lakin onun bu uğurları bəzi dairələri narahat edib.

Əlif Hacıyev, Qarabağda erməni millətçi dairələrinin gizli fəaliyyətini ifşa etdiyi üçün əsassız ittihamlarla 10 il azadlıqdan məhrum edilib. Bu saxta ittihamlar onun iradəsini sındıra bilməyib. 1987-ci ildə cəzası 6 ilə endirilib və 1989-cu ildə azadlığa buraxılıb.

Lakin Əlif üçün sakit həyat yoxdur. O, yenidən vətənin çağırışına səs verib. 1990-cı ildə Daxili İşlər Nazirliyinə qayıtdı və doğma Xocalı Aeroportunun komendantı təyin olunub. Onun rəhbərliyi ilə hava limanı erməni silahlılarından geri alınıb. 1991-ci ilin sonlarında mayor rütbəsi alıb.

Ailəsi və Qalina Manko ilə tanışlığı

Əlif Hacıyev xidməti illərində Belarusda yaşadığı dövrdə Qalina Manko ilə tanış olub. Qalina ilə onların münasibəti dərin hörmət və sevgi üzərində qurulub. Milliyyət fərqi, mədəniyyət fərqi onların arasında maneə ola bilməyib – çünki onları birləşdirən ürək, insanlıq, ədalət sevgisi və mənəvi bağlılıq olub.

Onların bu sevgisi 1981-ci ildə ailə qurmaqla rəsmiyyət qazanıb. Bu evlilikdən iki qız övladları – Zərinə və İradə dünyaya gəlib. Qalina xanım, Əlifin Azərbaycan vətəninə olan bağlılığını həmişə dəstəkləmiş, onun çətin və məsuliyyətli həyat yolunda arxa olub. Bu ailə, çətin illərdə də möhkəm qalıb, vətənin taleyinə biganə qalmayıb.

Xocalı faciəsi və Qəhraman ölüm

1992-ci ilin fevralı. Qarlı, sərt və qara xəbərli gecə… 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıya erməni silahlı qüvvələrinin amansız hücumu başladı. Dinc əhalinin üzərinə tanklar, toplar və avtomatlarla gəlirdilər. Əlif Hacıyev həmin gecə tam silahlı vəziyyətdə, başında dəbilqə, əlində avtomat – öz vəzifə borcunu yerinə yetirirdi.

O, yüzlərlə insanı Şelli kəndinə, meşələrə yönəldərək ölüm təhlükəsindən uzaqlaşdırmağa çalışıb. Silahı ilə döyüşüb, əsgərlərinə ruh verib. Lakin, düşmən çox və amansız olub. O, avtomat darağını dəyişərkən düşmənin atdığı güllə ona tuş gəlib. Əlif Hacıyev şəhid olub – amma geri çəkilməyib, qorxmayıb, əyilməyib. Onun meyiti beş gün sonra meşədən tapılaraq Bakıya gətirilib. Onun nəşini görən deyir: əgər bilinsə ki bu Əlif Hacıyevdi, onu sizə verməyəcəklər. Ona görə də onun nəşi digər meyitlərin altında gətirilib və Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.

 Təltifləri və əbədi xatirəsi

1992-ci il, 6 iyun tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Əlif Hacıyevə ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” fəxri adı verilib. O, “Qızıl Ulduz” medalı ilə təltif edilib. Onun adı Bakının Nizami rayonunda bir küçəyə verilib. Onun haqqında sənədli filmlər çəkilib– “Xocalının Əlifi” kimi yaddaşlara yazılıb. Heydər Əliyev Fondunun “Xocalıya ədalət” kampaniyası çərçivəsində yazıçı Varis onun barəsində “Qırmızı ləçəklər” romanının yazıb.

Hər il doğum və şəhidlik günlərində anım mərasimləri keçirilir, məktəblərdə onun haqqında danışılır. Qalina xanım və övladları isə bu gün də onun adını yaşadır, onun döyüş yolunu gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün çalışırlar.

"Əlif Hacıyev - ölümü ilə də yaşamağı öyrədən qəhrəman. Qəhrəmanlar ölməz… Vətən səni unutmayacaq, Əlif!"

O, təkcə bir mayor, bir komendant olmayıb. O, Xocalının qalası, millətin vicdanı, vəfa və igidliyin simvolu olub. Həm döyüş meydanında, həm ailəsində, həm də xalqının qarşısında o, məsuliyyətli və fədakar duruş sərgiləyib. O, bu torpağın oğluydu və bu torpaqda şəhid oldu. Onun qəlbi Xocalı üçün döyündü, son nəfəsinə qədər…

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Pəri Mehman, Cosmo_Art_Agentliyinin meneceri, təlimçi, təşkilatçı, filoloq, yazar. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən bir tamaşa səni səhnədəki insana yox, səssiz bir varlığa yaxınlaşdırır. “Pələng” tamaşasında da belə oldu. İlk dəfə özümü bir itin yerinə qoya bildim...

Ötən gün Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı səhnəsində Ülviyyə Heydərovanın pyesi əsasında hazırlanmış “Pələng” mono tamaşası nümayiş olundu.

Səhnə əsəri teatrın rejissoru, şair və yazar Ümüd Abbas Nihaninin quruluşunda ərsəyə gəlib.Tamaşa aktyor Kamran Muradın ifasında təqdim edildi. Mono tamaşanın ən böyük yükü isə, şübhəsiz ki, aktyorun çiyinlərində idi. Çünki səhnədə tək olmaq — bir obrazla bütöv bir faciəni yaşatmaq deməkdir. Kamran Murad ifasında yalnız hadisələri danışmadı, onları yaşadı. Onun səs tembri, pauzaları, baxışları və daxili gərginliyi tamaşaçını hadisələrin içinə çəkirdi.

Xüsusilə sədaqət və xəyanət arasında qalan itin daxili sarsıntısını çatdırarkən aktyorun emosional keçidləri diqqət çəkirdi. Bir anlıq səhnədə insan yox, həqiqətən də yaralanmış bir varlığın ağrısını görürdük. Bu isə artıq oyun deyil, obrazla tam eyniləşmə idi.

“Pələng” mono tamaşası bir daha göstərdi ki, güclü mətn və düşünülmüş rejissor işi peşəkar aktyor ifası ilə tamamlananda səhnədə tək bir nəfər belə bütöv bir dünyanı canlandıra bilir.

Bu tamaşa empatiyanın sərhədlərini dəyişir. İnsanın insana deyil, insanın heyvana empatiya qurduğu nadir səhnələrdən biridir. Və bəlkə də ən ağrılı olan budur: biz bəzən insanlığı bir it obrazında daha aydın görürük.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

1992-ci ilin 26 fevralı.

XX əsr artıq texnologiyanın, hüququn, beynəlxalq təşkilatların əsri adlandırılırdı. Amma həmin gecə sübut olundu ki, əsrlər dəyişsə də, vəhşilik dəyişmir.

Xocalı – Qarabağın kiçik, lakin strateji əhəmiyyətə malik şəhəri. Mühasirədə idi. Elektriksiz, ərzaqsız, ümidsiz. Şəhər artıq aylarla blokada şəraitində yaşayırdı. 25-dən 26-na keçən gecə isə şəhərə silahlı hücum başladı. Qaçmağa çalışan dinc sakinlər – qadınlar, uşaqlar, qocalar – qarlı meşələrdə atəşə tutuldu.

Rəqəmlər var: yüzlərlə öldürülən, yüzlərlə yaralanan, girov götürülən insanlar.

Amma Xocalı faciəsi rəqəm deyil.

Bu, qarın üzərinə düşən körpə qanıdır.

Bu, ana fəryadıdır.

Bu, donmuş uşaq baxışıdır.

Xocalı təkcə hərbi cinayət deyil, insanlığa qarşı törədilmiş cinayətdir. O gecə beynəlxalq hüququn, humanitar prinsiplərin, “mülki əhaliyə toxunulmazlıq” anlayışının üzərindən tank keçdi.

Bu faciə Azərbaycan xalqının yaddaşında dönüş nöqtəsinə çevrildi. Xocalıdan sonra artıq məsələ sadəcə torpaq yox, varlıq məsələsi oldu. Dövlətin gücü, ordunun formalaşması, milli birliyin möhkəmlənməsi – bunlar illər sonra baş verəcək tarixi hadisələrin təməlində dayandı.

Xocalı bizə iki şey öyrətdi:

Unutmaq olmaz.

Zəif olmaq olmaz.

Bu gün Xocalı şəhidlərinin xatirəsi qarşısında baş əyərkən, biz təkcə yas saxlamırıq. Biz yaddaşı diri saxlayırıq. Çünki unutmaq – ikinci dəfə öldürməkdir.

Xocalı susmur.

Xocalı danışır.

Və tarix eşidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Fevralın 25-i, 2026-cı il tarixində İmişli rayon Mədəniyyət Mərkəzinin uzun illər rəhbəri olmuş, doğma bölgəsinin ictimai-mədəni həyatının fəal iştirakçısı Sərvər Mərkəz oğlu Şirinov 52 yaşında aramızdan ayrıldı. Bu itki Azərbaycan mədəniyyət aləmi üçün ağır və dərin hüznlü bir gündür.

Sərvər Şirinov 1996-cı ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini “Dram teatr və kino aktyoru” ixtisası üzrə bitirmiş, sənətə olan sevgisini və istedadını gənc yaşlarından peşəkarlıqla formalaşdırmışdır. Təhsili və sənətçi ruhu ona yalnız səhnədə rol yaratmağı deyil, həm də mədəniyyətin cəmiyyətə, insan ruhuna təsirini dərindən duymağı öyrətmişdi.

Peşəkar fəaliyyətinə 2000-ci ildə İmişli rayon Mədəniyyət Mərkəzində baş metodist kimi başlayan Sərvər müəllim, qısa zaman ərzində göstərdiyi fədakarlıq və rəhbərlik bacarığı ilə 2001-ci ildən etibarən bu Mərkəzin direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Onun bu vəzifədəki fəaliyyəti yalnız idarəçiliklə məhdudlaşmamış, mədəniyyətin hərtərəfli zənginləşdirilməsi, yaradıcı kollektivlərin inkişafı və yerli sənətə yeni nəfəs verilməsi istiqamətində davamlı təşəbbüslərlə yadda qalmışdır.

Sərvər Şirinov üçün mədəniyyət təkcə bir peşə yox, qəlbən yaşadığı bir həyat tərzi idi. O, səhnənin tozunu udmuş aktyor kimi yalnız obrazlar yaratmamış; rəhbər kimi mədəniyyət ocağını bir ailə məkanına çevirmiş, teatr, musiqi və folklor tədbirlərini, maarifləndirici humanitar layihələri məhz öz təşəbbüsləri ilə genişləndirmişdir. Onun rəhbərliyi dövründə Mədəniyyət Mərkəzi region üçün mədəni həyatın əsas degər nöqtələrindən birinə çevrildi — burada gənclər sənətə cəlb olundu, yerli icmalarla mədəni dialoq yaradıldı, səhnə repertuarı zənginləşdirildi.

Sərvər müəllimin aktyorluq fəaliyyəti də ayrıca qeyd edilməlidir. O, teatr səhnəsində yaradıcı, inandırıcı və canlı obrazlar təqdim edərək həm həmkarlarının, həm də tamaşaçıların dərin hörmətini qazanmışdır. Onun səmimi, təbii ifası, rollara daxil olma bacarığı insanlarda unudulmaz təəssüratlar buraxmışdır.

Onun mədəniyyətimizin inkişafına verdiyi töhfələr təsadüfi deyildi — bu, illərin səylə, sənətə sadiqliklə, insanlarla doğru ünsiyyətlə qurulmuş xidmət idi. İmişli rayonunda mədəni həyatın hər sahəsində Sərvər Şirinovun izi qalacaq; onun qurduğu ənənələr gələcək nəsillərə ötürüləcəkdir.

Bu kədərli gündə, Sərvər Şirinovun ailəsinə, yaxınlarına və bütün sənət dostlarına dərin hüznlə başsağlığı veririk. Məkanın cənnət, ruhun şad olsun, dəyərli sənətkar! Əziz dost! Sənətə, mədəniyyətə və insanlara olan bağlılığın hər zaman xatırlanacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir həsrəti böyütdük, yaman giley-güzarlı,

Bir ömürü yaşadıq, xəstəlikli, azarlı.

Bir vətənin üstünü qoymuşduq daş məzarlı,

Gərək indi torpağı tapdaq altda qoymayaq,

Sən azadsan, biz sənin nemətindən doymayaq.

Xocalı, ay Xocalı!

Qulaqların tutuldu güllələrin səsindən,

Qız-oğul ayrı düşdü babalar-nəvəsindən.

Mən də bilirdim axı, dedim hər dəfəsində:

Qəm dəryası içində batmısan, boğulmusan,

Sənə həyat yaraşır, yenidən doğulmusan.

Xocalı, ay Xocalı!

Kimlər, kimlər ağladı, üstündən yellər əsdi,

Sənin gücündən qorxan yarıtmaz ellər əsdi.

Mərd, cavan oğulların ölməyə çox tələsdi.

Onların al qanından növrağımız suvardı,

Anaların saçları vaxtsız, yersiz ağardı.

Xocalı, ay Xocalı!

Dağlarının başını bir də duman alarsa,

Gözündə tükənməyən göz yaşları qalarsa,

Ağlama, qurban olum, məni yada salarsan.

Sənin azadlığına neçə nəğmə qoşaram,

Dalğalı dərya kimi çağlayaram, coşaram.

Mən ölmərəm, sən yaşa! Mən səninlə yaşaram!

Xocalı, ay Xocalı!

(Nail Zeyniyev)

26 Fevral 1992-ci il bu tarix Azərbaycan xalqının yaddaşına qan və od ilə həkk olunmuşdu. Həmin gecə Ermənistan silahlı qüvvələri Dağlıq Qarabağın Xocalı şəhərinə qarşı vəhşi hücum həyata keçirdi. O gecə dinc sakinlər qocalar, uşaqlar, qadınlar soyuq qış şəraitində, qar üstündə qətlə yetirildi. Həlak olanların sayı 613 nəfərə çatır; onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i isə qoca idi.

Xocalı o vaxta qədər Dağlıq Qarabağda fəaliyyət göstərən yeganə hava limanına ev sahibliyi edirdi. Erməni silahlı birləşmələri şəhəri mühasirəyə aldı, sakinlər şəhərdən çıxmağa çalışarkən meşələrdə, açıq çöldə amansızcasına qətlə yetirildi. Bu faciə beynəlxalq hüquq baxımından soyqırımı kimi dəyərləndirilir və Azərbaycan Respublikası, bir çox dövlət və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən rəsmən tanınıb.

Xocalı azad oldu!

30 il işğal altında qalan Xocalı, 19–20 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində azad olunmuşdur. Yevlax rayonunda keçirilən danışıqların nəticəsində Xocalı rayonu 24 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə keçib. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 15-də Xocalı şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaldıb. Şəhidlərimizin qanı yerdə qalmadı — bayrağımız Xocalı üzərində dalğalandı.

Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyildi. Bu, şəhid analarının ağ saçlarının, uşaqların göz yaşlarının cavabı idi. Xocalı soyqırımının ağrısını ürəyinə köçürən hər azərbaycanlı o gün bir az nəfəs aldı, bir az rahatladı.

Xocalı şəhidlərinin ruhu şad olsun! Torpaqlarımız əbədi Azərbaycandır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)