Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Gənc nəsil sovet dövrü tarixi barədə əksərən məlumatsızdır. Həmin dövrün ən dəhşətli dönəmi – repressiya illəri barədə məlumatlı olmaları isə çox önəmlidir. İmperiya bizi necə əzib, bunu bilməsək, müstəqilliyimizin qədrini bilmərik.

Repressiya dövrü barədə oxucularımızı bilgiləndirmək üçün tanınmış yazıçı və politoloq, Vəhdət partiyasının sədri Adəm İsmayıl Bakuviyə müraciət etdik.

Böyük terror

XX əsrin 30-cu illərində Sovet İttifaqında həyata keçirilən repressiyalar ölkənin ictimai, siyasi və mədəni həyatında dərin sarsıntılara səbəb olmuşdur. Tarixə “Böyük Terror” (1936–1938) adı ilə düşən bu mərhələ minlərlə ziyalının, alimlərin, yazıçıların, publisistlərin, dövlət xadimlərinin və sadə vətəndaşların fiziki və mənəvi məhvinə gətirib çıxarmışdır.

Repressiyalar sovet totalitar sisteminin möhkəmləndirilməsi, cəmiyyət üzərində tam nəzarətin təmin edilməsi, qorxu mühitinin yaradılması və ideoloji hakimiyyətin gücləndirilməsi məqsədi ilə həyata keçirilmişdir.

Repressiyaların baş vermə səbəbləri

İdeoloji səbəblər

Sovet hakimiyyəti xalq arasında “anti-sovet” və “millətçi elementlər” kimi damğalanan şəxsləri sistemli şəkildə hədəfə alırdı. Əsas məqsəd düşüncə azadlığını məhdudlaşdırmaq, dövlət ideologiyasına uyğun olmayan hər hansı fərdi və ya kollektiv təşəbbüsü aradan qaldırmaq idi.

Elm və mədəniyyət sahəsində müstəqil fəaliyyət göstərən folklorşünaslar, yazıçılar, tərcüməçilər və tədqiqatçılar tez-tez “millətçilik” və “anti-sovet təbliğatı” ittihamları ilə repressiyaya məruz qalırdılar.

Siyasi səbəblər

İosif Stalinin rəhbərlik etdiyi sovet hakimiyyəti partiya daxilində potensial rəqibləri aradan qaldırmaq və mərkəzləşdirilmiş, mütləq itaətə əsaslanan idarəetmə sistemi qurmaq niyyətində idi.

Partiya üzvləri, hərbi kadrlar və dövlət qulluqçuları NKVD tərəfindən daimi nəzarət altında saxlanılırdı. Ən kiçik şübhə belə ağır ittihamlarla nəticələnir, çox zaman bu proseslər sürətli məhkəmələr və ölüm hökmləri ilə yekunlaşırdı.

Milli və mədəni səbəblər

Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və digər milli respublikalarda tarixini, mədəniyyətini və dilini araşdıran alimlər xüsusilə təhlükəli hesab edilirdi.

Folklor, ədəbiyyat və dilçilik sahəsində aparılan müstəqil elmi araşdırmalar sovet ideologiyasına “rəqib” kimi qəbul olunurdu. Məqsəd milli özünüdərk prosesini zəiflətmək, tarixi yaddaşı sovet çərçivəsinə uyğunlaşdırmaq idi.

Sosial və psixoloji səbəblər

Repressiyalar eyni zamanda cəmiyyət daxilində dərin qorxu mühiti yaratmaq üçün istifadə olunurdu. İnsanlar bir-birinə inamı itirir, susmağa və yalnız rəsmi ideologiyaya tabe olmağa məcbur edilirdi.

Bu qorxu mexanizmi rejimin davamlılığını təmin edən əsas vasitələrdən biri idi.

Repressiyaların gedişi

1936–1938-ci illər repressiyaların ən kəskin və kütləvi mərhələsi hesab olunur. Bu dövrdə cəmiyyətin bütün təbəqələri hədəf alınmışdı: alimlər, yazıçılar, müəllimlər, ziyalılar, hərbi qulluqçular və dövlət işçiləri.

İttihamlar əsasən “millətçi”, “anti-sovet”, “kontr-inqilabçı” kimi hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən anlayışlara əsaslanırdı. NKVD tərəfindən aparılan sürətli istintaqlar, formal məhkəmələr və təcili edamlar geniş yayılmışdı.

Vəli Xuluflu, Xədicə Qayıbova, Yusif Vəzir Çəmənzəminli kimi ziyalılar milli-mədəni fəaliyyətləri və ideoloji baxışları səbəbindən repressiyaya məruz qalmış, bir çoxu yalnız illər sonra posthum şəkildə bəraət almışdır.

Repressiyaların nəticələri

İctimai nəticələr

Cəmiyyət uzun müddət qorxu və şübhə atmosferində yaşamağa məcbur olmuşdur.

İctimai fəallıq zəifləmiş, azad fikir və təşəbbüs demək olar ki, tamamilə sıradan çıxmışdır.

Mədəni nəticələr

Folklor, ədəbiyyat və tarixi tədqiqatlar sovet ideologiyasına uyğunlaşdırılmışdır.

Yüzlərlə əsər məhv edilmiş, müəllifləri susdurulmuş və ya fiziki cəhətdən aradan götürülmüşdür.

Psixoloji nəticələr

İnsanlar arasında güvən və əməkdaşlıq hissi zəifləmiş, hər kəs özünü potensial təhlükə altında hiss etmişdir. Bu travma uzun müddət cəmiyyətin düşüncə tərzinə təsir göstərmişdir.

İtkinin miqyası

Sovet repressiyaları XX əsrin ən faciəli tarixi hadisələrindən biridir. Bu dövr təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Sovet İttifaqı üçün böyük intellektual, mədəni və sosial itkilərlə nəticələnmişdir.

Repressiyalar ideoloji nəzarətin gücləndirilməsi, siyasi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi və milli-mədəni təşəbbüslərin qarşısının alınması məqsədi daşıyırdı.

Bugünkü nəsillər üçün bu dövr tarixi dərs olmaqla yanaşı, repressiya qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq və milli-mədəni irsi qorumaq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Repressiya qurbanları

(Doğum və ölüm tarixləri ilə)

Ədəbiyyat və fikir adamları

Əhməd Cavad — 5 may 1892, Şəmkir – 13 oktyabr 1937, Bakı

Mikayıl Müşfiq — 5 iyun 1908, Bakı – 6 yanvar 1938, Bakı

Hüseyn Cavid — 24 oktyabr 1882, Naxçıvan – 5 dekabr 1941, İrkutsk vilayəti

Seyid Hüseyn — 1887, Bakı – 1938, Bakı

Elm və mədəniyyət xadimləri

Vəli Xuluflu — 1894, Şamaxı – 1938

Xədicə Qayıbova — 24 aprel 1893, Tiflis – 27 oktyabr 1938, Bakı

Teatr və incəsənət xadimləri

Abbas Mirzə Şərifzadə — 22 mart 1893, Şamaxı – 16 oktyabr 1938, Bakı

Ülvi Rəcəb — 20 mart 1902, Naxçıvan – 1938

İctimai-siyasi xadimlər

Yusif Vəzir Çəmənzəminli — 12 sentyabr 1887, Şuşa – 26 yanvar 1943, Ulyanovsk vilayəti

Əhməd Pepinov — 1893, Tiflis – 1938

Unutmaq olmaz!!!

Repressiya təkcə bir dövrün faciəsi deyil, bir xalqın yaddaşına vurulmuş dərin yaradır. Güllələnənlər yalnız insanlar deyildi — fikirlər, arzular, yarımçıq qalan əsərlər və deyilməmiş sözlər də edam edildi.

Bu qaranlıq illər göstərdi ki, zorakılıq üzərində qurulan hakimiyyət müvəqqətidir, lakin sözün və həqiqətin ömrü uzun olur. Repressiya qurbanları susdurulsalar da, tarix onları unutmadı. Bu gün onların adlarını çəkmək, talelərini xatırlamaq təkcə borc deyil, milli vicdan məsələsidir.

Keçmişi anlamaq gələcəyi qorumağın yeganə yoludur. Repressiya dərsi bizə öyrədir ki, azad fikir qorunmadıqda, cəmiyyət susqunluğa məhkum edilir. Məhz buna görə də bu faciəli tarix yalnız xatırlanmamalı, dərk edilməli və unudulmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Söz sadəcə məna və fikir ifadə edən dil vahididir, yoxsa daha artığı?

Köhnələr "söz sənəddir" deyərdilər...

Bəli, söz anddır, söz etibardır.

Söz bəzən məlhəm, söz bəzən yaradır.

Söz bəzən ümid, güvən, bəzən qorxu, bəzən isə naməlumluqdur.

Söz yoldur, söz atılan addımdır. O bəzən insanı zirvəyə də apara bilər, bəzən zirvədən üzü aşağı da.

Söz bəzən ağır bir yük, söz bəzən ağır bir zərbədir.

Söz bəzən təsəlli, bəzən isə təskinlikdir.

Sözlərin mənasını, çəkisini ölçən bir tərəzi olsaydı tab gətirə bilərdimi susub içimizə atdığımız və ya bir ağızdan deyib qurtardığımız bəzi sözlərin ağırlığına?

Bəs sözləri danışmaq, eşitmək və yaşamaq eyni şeydirmi? Bunların arasında nə qədər məsafə var?

İnsan bunu nə zaman dərk edir -  Danışanda, yoxsa başqasının dilindən eşitdiyi naməlum, tanış olmayan bir sözü yaşayanda?

Necə olur ki, birdən birə insan kimlərinsə qorxa-qorxa pıçıltıyla danışdıqları sözləri yaşayarkən tapır özünü?

Bəs insan nə zaman qüvvəsinin sərhəddini yoxlamalı olur? Qorxudan daha böyük şeylərin var olduğunu anlayanda?

Ülviyyə Tahir qələmindən bütün bu suallara 10 yaşlı bir qızın timsalında cavab tapa biləcəyimiz 1937-1938-ci illərin represiyasına bir uşaq qəlbindən işıq tutan möhtəşəm bir tarixi roman - "Taxta məktub".

Elə suallar olur ki, insan o sualların cavabını düşünərək deyil, yaşayaraq tapır.

Hər şey naməlum yeni bir sözlə başlayır.

O vaxta qədər məktəbdə bir çırtma belə vurulmayan qız iki oğlan tərəfindən döyülür. Qolçomaq -  qarın içində təpikləndikcə eşitdiyi bu naməlum sözün çox böyük olduğunu və ona gücünün çatmadığını hayqırmaq istəyir.

Bəzən hərkəsdən biri olmamaq məziyyətdir, bəzən isə damğa.

Represiya illərində insanlar anidən "Qolçomaq", "vətən xaini" adları ilə damğalanır cəmiyyət içində təcrid olunurdular.

Uca səslə tələffüz edilən "Qolçomaq" sözündən sonra pıçhapıçla edilən söhbətlər zamanı qulağa tanış olmayan yeni bir söz peyda olur - "Sibir". Amma bu söz əvvəkinin əksinə qorxa-qorxa və pıçıltıyla tələffüz olunur.

İnsanlarla dil tapıb onlarla yaşamaq daha yaxşıdır, yoxsa getmək?

İnsan uzaqları nə zaman arzulmağa başlayır? Bəlkə  doğmaları onlardan qoparılıb uzaqlara; naməlumluqlara aparılanda, ya bəlkə də, uzaqlarda başqa həyatların da var olduğu fəhm olunanda?!

Ölüm - naməlum yeni sözlər qalağına bu dəfə əvvəllər tanış olan bir söz əlavə olunur. Bəs əvvəllər də tanış olan bu sözü bu gün fərqli edən nədir?  Bu yerdə bir məsəl yada düşür "Halva sənə şirin gələr, öz qapında bişmədikcə". Bəli, ölüm sözü əvvəllər də var idi amma uzaqlarda idi. Uzaq qohum-qonşuların evində. Analar, nənələr o sözü evə gətirmirdilər. O söz bu günədək evə şirin halva olaraq girirdi, indi isə naməlum söz qalağının növbəti sözü kimi gəlmişdi.

Və bu dəfə onu halva kimi ləzzətlə və asan həzm etmək mümkün deyildi.

Represiya illərində sözlərin çəkisi ağırlaşmışdı, sözlər kimlərinsə dilindən qopub kimlərinsə həyatına, reallığına çevrilmişdi.

Bir insanın yaxşı və ya pis olması onun işlədiyi işdən aslı ola bilərmi?

Sinifə girərkən gözləri parıldayan bir müəllim niyə kənd soveti olanda əzazil birinə çevrilir?

Axı nə olduğun deyil nə etdiyin önəmlidir.

İnsanların sadəcə adını , kimliyini deyil yaddaşını da onlardan almaq, dəyişmək istəyirdilər

Əvvəl qapıları bərk-bərk döyüb kimisə ailəsindən qoparıb aparır evlərin içində dərin bir boşluq yaradırdılar. Daha sonra, əllərini insanla Allah arasında olan bağa uzatdılar. Axı ata aparılanda ev, inanc qadağan ediləndə qəlb boşalırdı.

Quranı əllərindən almaq olurdu, amma Allahı, inancı qəlblərdən söküb sürgünə göndərmək mümkün deyildi.

Bəli, insanların Allaha olan inamını yox etmək istəyirdilər, amma qəlbləri açıb baxmaq iqtidarında deyildilər.

Bəs insanları damğalayan, dəyərlərini əllərindən almaq istəyən bu pis adamlar niyə var idi, kimə lazım idi axı onlar?  Ümumiyyətlə pis adam necə adamdır?

Bəlkə də həyatın təbii axarı üçün pis adamlar da lazımdır - ya da başqa sözlə özlərinə inanmayan qorxaq adamlar.

Görəsən hamı qorxur?

Məsələn beldəki silah qorxunu azalda bilir?

Amma qorxudan böyük şeylər də var -  insanı  əvvəl-axır öz qüvvəsinin sərhədlərini yoxlamağa vadar edən şeylər: Doğmalar və dəyərlər.

Elə an gəlir ki, insan doğmaları və dəyərləri üçün gözünü qırpmadan ən böyük qorxuları ilə üzləşə bilir.

Amma acı həqiqət budur ki, insanları parçalamağın, zəiflətməyin yolu da məhz elə doğmalardan; və dəyərlərdən keçir. Oğlu anadan, ananı baladan, atanı qızdan, nəvəni babadan ayırmaqla insanları parçalayıb məhv edirdilər.

Qorxduqları şey insanların kim olduğunu unutması deyil, xatırlamağı idi.

Gözləmək zillətdir, naməlumluq isə ondan da betər. Zorla ailədən qoparılıb aparılmış  birindən xəbər gözləmək, bəzən ümidsizliyə qapılmaq, bəzən yorulmaq amma başqa çarənin də olmaması. Bəs görəsən  kim daha çox əzab çəkir naməlumluqda olanlar yoxsa gözləyənlər?

Bəzən sualımıza cavab ala bilməyəndə sükuta nifrət edirik. Sonra gün gəlir hansısa bir suala cavab verməyə gücümüz çatmayanda sükutun səbəbini tapmış oluruq.

Yük qatarları ilə uzaq şəhərlərdən gətirilən taxta-şalbanlar üzərinə bıçaqla cızılmış bir cümlə, bir neçə söz necə əziz ola bilər, insana nə kimi bir təskinlik verə bilər ki?

Bəs əgər bu naməlumluqda olan bir insandan gəlmiş taxta məktubdursa ?..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Haqqında işlədib sizin marağınıza səbəb olacağım yeganə cümlə bu ola bilər - o, Hüseyn Cavidin kamera yoldaşı olub. Halbuki, publisistikası və nəsri diqqətşəkəndir, oxumağa dəyər. Heyif ki, dahilər dövründə bu sayaq yazarların adları kölgədə qalıbdır.

Bizimsə amalımız birdir – heç kəsi unutmaq olmaz.

Qasımov Ənvər Yusif oğlu 1914-cü il yanvarın 15-də Yevlax rayonunda poçt işçisinin ailəsində anadan olmuşdur.

Əslən Ordubaddan olan yazıçı İbtidai təhsil aldıqdan sonra Tiflisdə pedaqoji texnikumda təhsil almışdır.

1929-cu ildə texnikumu bitirmiş, 1930-cu ildə əmək fəaliyyətinə Gürcüstan KP MK-nın orqanı “Yeni kənd” qəzeti redaksiyasında ədəbi işçilikdən başlamışdır.

“Bir matrosun xatirələri” adlı ilk hekayəsi 1930-cu ildə “Ədəbiyyat cəbhəsində” jurnalında çap olunmuşdur.

O, Tiflisdə yaşayıb işlədiyi dövrdə yazılarını Ənvər Ülvi təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir. 

1932-ci ildə Gürcüstan Proletar Yazıçılar İttifaqına üzv olmuşdur. Bakıya köçdükdən sonra “Kommunist” qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, Azərbaycan təsviri incəsənət muzeyində kiçik elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır.

1937-ci il repressiyası dövründə yazıçı həbs edilmiş, 6 ay Hüseyn Cavidlə bir kamerada qalmışdır. O, 9 aydan sonra buraxılmış, daha sonra yenidən tutularaq 10 il müddətinə Sibirə sürgün edilmişdir. 

Sürgündən qayıtdıqdan sonra 1950-1956-cı illərdə Balakən rayonunda taxta emalı zavodunda mühəndis-normaçı olmuşdur.

Sonralar Bakıya köçüb 1957-1965-ci illərdə  burada “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzeti redaksiyasında, 1965-1976-cı illərdə  “Azərbaycan” jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

1976-cı ildə təqaüdə  çıxıb fərdi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. 

O, 1957-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, 1964-cü ildən Rəssamlar Birliyinin üzvü seçilmiş, 1976-cı ildə əmək veteranı olmuşdur.

 Ənvər Yusifoğlu 1989-cu il martın 4-də Bakıda vəfat etmişdir.

O, "Gənclik illərinə  səyahət" (“Hamballar") povestinin, "Düşmənimin düşməni" və "Cərrahlar" romanlarının, "Göyərçin qanadları" hekayələr kitabının, 

"Maral Rəhmanzadə" monoqrafiyasının,

"Vətəndaş", "Veysəl və dostları", "Məzəli adam", "Gecə qardaşları" kimi yaddaqalan hekayələrin, və başqa hekayə kitablarının müəllifidir.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

“ Mən düşünürəmsə, deməli, mən varam” meyarı artıq insanı müəyyənləşdirmək üçün yetərli deyil. Bu gün meyar budur: Mən təəccüblənirəmsə, deməli, mən varam!

2.

Allah özü bilməyənləri bilənlərin qəzəbindən qorusun.

3.

Vaxtilə “Qoşma” verlişində Ənvər Məmmədxanlıya verdiyim sual və onun bu suala cavabı:

- Ənvər müəllim, Siz və Sizin nəslə mənsub sənətkarlar bugünkü ədəbiyyatın yaranması üçün o uzaq illərdə bacardığınız, mümkün olan hər şeyimi etdi, yoxsa bugünkü ədəbiyyatımızın daha məzmunlu, daha sağlam olması üçün hələ o zaman nəsə eləmək mümkün idi?

- Daha nə isə eləmək mümkün idi. Təəssüf ki, çox zaman biz özümüz özümüzə mane olduq, bizim gücümüzün çoxu bir-birimizlə mübarizəyə sərf olundu...

4.

“ Həyat bizi ayırsa da, Ölüm bizi birləşdirər.”

5.

Məmməd Araz: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin...”

 Bir misranın uzunluğuna əvvəli və axırı yerləşdirmək mümkün imiş.

 “Dünya mənim!” deyə kim öz yolunun əvvəlində bağırmadı?!

 Və yolun sonuna gəlib çatandan sonra bütün bağıranlar yavaşca köks ötürdü: “dünya heç kimin...”

6.

Nyuton: “Mən uzaqları onun üçün görə bildim ki, nəhənglərin çiyninə çıxmışdım.”

7.

Fiziklər və liriklər bir-birilə ancaq zarafat etməməlidirlər. Onlar bir-birilə dostluq və nəhayət, ciddi söhbət etməlidirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda  yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.

Kamil Qəhrəmanoğlu

Xiyav

ŞİŞİB ƏLLƏRİM...

Əllərim şişib gecənin gəbərilmiş qarnında

Boyasını udan saniyələr

Çirkinə uzanan meymunlar və...

Xiyabanlar çölə tökülür içimdən

İçimdən tökülür çölə xiyabanlar

Çölə içimdən xiyabanlar tökülür

Tökülür xiyabanlar içimdən çölə

Arıq düşüncələrdi qaçır arxam kobudluğunda

Küçələr köçürlər ayaqlarımdan

Köçürlər

Tüpürcəklərin gəmirəcəkli əllərini

Şişib əllərim..

Qabığını yemiş ilanlar

Yarpızlı günlərini qışqırır

Zeytun gözlü qızcığazlara

Yuxu görürəm ulus adlarını

Adları at olur

Atları zaman

Ağızları açıla qalır ölülər kimi

Sübh yağışının paralel küləklərində

Başmağım yel misralarına sürgün düşərkən

Asılır Kirpiklərimdən hörümcəklər

Bir yanım

Günəşin qaranlıq quyusudu

Bir yanım

Bir planetin yanmış tərəfidi

İstəyirəm çimişəm gözlərində

Niyə səsimə hamilədi əllərin?

Niyə cəhənnəmin yolağı otağımdandır

Və niyə gecə,

Gövdə divarımdan qalxır göyləri

Və qaçır gündüzlər barmağımın ucalığından

Burası aynalar dolub adamlardan

Adamlardan dolub aynalar burası

Aynalar burası adamlardan dolub

Dolub adamlardan burası aynalar...

Şişib əllərim...

Bura ağrı hava limanıdı

Boş verin məni

Ovcumun yarasında bir ah vardı qabarcasına

Tanrı qucumda

Söyüd kolunda yatıram çox günlər

Hamı söyüdlərin xərçəngi var

Cumanın saat doqquzunu çəkirəm üstümə

Və ayın çılpaqcasına kəsilmiş başını.

Sözcüklər yüngüllüyünü salıb üstümə

Və bir şəklin

Düyməsidir boğazımda maşın sürür

Boğazım dünyanın ikinci savaşıdır

Birinci Hitleri

Üçüncü Stalini

Boğazımdan sürünür tanklar

Və qollarımda məzar qazır Mussolini

Fransizin Gigi qızları.

Addımlayır yuxularım məni

Yol gedir biri qafamda

Yollar dustağıyam

Bu yollar uşaqlarını yeyirlər

Soyuq dəymiş yuxularıma, Aaaf...

Şişib əllərim...

Əllərim şişib gecənin gəbərilmiş qarnında.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Varis, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yəhudi şeirinin görkəmli nümayəndəsi, Rusiyada yaşayıb yaratdığı üçün adı Rusiya poeziyasına pərçimlənmiş Osip Mendelştamın doğum günüdür.

Rus poeziyasında xüsusi yeri və çəkisi olan iki şairi – Osip Mendelştamla İosif Brodskini bir çox şeylər birləşdirir, o cümlədən yəhudilik.

Ən əsası isə 60 ildən sonra birincinin nisbətən sadə həyat fəlsəfəsi ikinci tərəfindən nisbətən mürəkkəb şəkildə inkişaf etdirilib.

Soyuq, fənərlərin verdiyi azacıq işığin darıxdırıcı qaranlığı...

Yeni il küknarlarını bəzəyən oyuncaq canavarlar...

ölü kətanı xatırladan səma...

ətrafdakı yad və laqeyd insanlar toplusu...

həyatdan öldürücü dərəcədə yorulmaq...

və şirin həblər udmaq təsəllisi...

Osip Mendelştamın poetik dünyasının rəngləridir bunlar.

Tutqun payız və qış mənzərələrinin daimi növbələşməsi...

işığa, hərarətə olan həsrət...

çiçəyin üstünün tozu anlamında insanın çiyninin ağırlığı...

küləkdən, nəmişlikdən və donmuş dənizin əksindən ibarət natürmort...

ərzaq növbəsinə dayanmış qəzəbli və ac insanlar...

axının əksinə getmək istəyən su damlası...

Bunlar isə İosif Brodskinin poetik gəlişmələrinin ünvanlarıdır.

Və hər ikisinin daxili üsyanı, harayı, sonra pıçıltıları və son anda susmaları da var.

Silentium!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - yanvarın 15-nə təsadüf edən əsas tarixi hadisələri və bayramları diqqətinizə çatdırırıq. Bu günün əsas bayramı Vikipediya günüdür ki, haqqında ayrıca yazı vermişik. İndi isə digərlərinə diqqət ayıraq.

Şlyapa, yaxud baş geyimi günü

Dərhal yadımıza Azərbaycan kinematoqrafiyasının incilərindən biri olan “Papaq” filmi, rəhmətlik Kamil Məhərrəmovun canlandırdığı obraz düşdü.

17-ci əsrdə otuzillik müharibə zamanı bütün Avropada qəribə bir baş örtüyü geyinmək dəbi yarandı, yüngül parçadan tikilmiş enli, quş lələyi ilə bəzənən şlyapa adını alacaq həmin nəsnədən Azərbaycanda yalnız 19-cu əsrdə - milli burjuaziya formalaşanda istifadə olunmağa başlanıldı. Amma ümumilikdə baş geyimindən söhbət gedirsə, bizdə papağın məna yükü daha dərindir, papaq – kişilik rəmzi hesab olunur. Qoyun dərisindən, qaragüldən hazırlanan papaq ta ki 20-ci əsrə qədər kişi başının dəyişməz atributu olub, motal papaqlar, şiş papaqlar, qoçu papaqları, şələ papaq, buxara papaq kimi müxtəlif papaq növləri kişiləri bir növ qruplaşdırıb, kimin hansı təbəqədən olmasını ələ verib.

Hazırda yalnız çox az yerlərdə, Xınalıq, Kiş, Qırız, Lahic, Talıstan kimi el adətlərinin qorunub saxlandığı qədim yurd yerlərində kişilərin papaq geymə məcburiyyəti qorunub saxlanılmaqdadır.

Azərbaycanda məşhur bir qarğış var, deyirlər, papağın boş qalsın. Gəlin bu papaq günündə bütün kişilərin papaqlarının boş qalmamasını arzulayaq.

Amerikada bayram bayrama qarışıb

Hindistanda Callikattu günüdür. Motodorla öküzün savaşını görmüsünüz? Təqribən o cür bir tamaşa günüdür. Buynuzuna bayraq keçirilmiş öküz insanların arasına buraxılır, bir neçə nəfər də belindəki donqarlardan yapışmaqla onun qaçmasına, buynuzunu azad etməsinə imkan vermir.

Zambaqlar ölkəsi hansıdır? Əlbəttə ki, Niderland. Bu gün Niderlandda ən əziz bayramlardan biridir, Zanbaq günüdür. İndoneziyada okean, Misirdə ağacəkmə, Kubada elm, Koreyada əlifba, Meksikada bəstəkarlar, Nigeriyada silahlı qüvvələr günüdür.

Amerikada isə Milli çay göbələyi içkisi günüdür. Tək elə bu? Əlbəttə ki yox. Milli çiyələkli dondurma günüdür həm də. Vəssalam? Yenə də yox. Milli yeni çəkilmiş meyvə şirəsi günüdür üstəlik.

Pentaqonun və “Le Figaro”nun ad günü

1994-cü ilin 15 yanvarında “demokratiya carçısı” sayılan Türkmənistanda keçirilən “şəffaf“ referendum nəticəsində Türkmənbaşı Saparmurad Niyazovun prezidentlik müddəti 5 ildən 10 ilə artırılıb. 1993-cü ilin 15 yanvarında kişilərin qulağı dincəlib, yazıqlar rahat nəfəs ala biliblər. NBC telekanalı ilə yayımlanan “Santa Barbara” serialının sonuncu – 2137-ci seriyası efirə gedib.

1970-ci ildə Liviyada kral İdrisi devirərək 28 yaşlı polkovnik Muammar Qəddafi hakimiyyətə gəlib. 1943-cü ilin bu günündə Vircinya ştatında Pentaqonun – ABŞ Müdafiə Nazirliyinin binası tikilib istifadəyə verilib. 1920-ci ildə Rusiyada admiral Kolçak həbs edilib. 1892-ci ildə doktor Ceyms Neysmit ABŞ mətbuatında basketbolun qaydalarını açıqlayaraq yeni idman oyununun yaranışını rəsmiləşdirib. 1826-cı ilin bu günündə Fransanın məşhur “Le Figaro” qəzetinin ilk sayı işıq üzü görüb. 1776-cı ildə Lvovda “Gazette de Leopol” adlı Ukrayna ərazisində ilk qəzet işıq üzü görüb. 1759-cu ildə Britaniya muzeyi qapılarını tamaşaçıların üzünə açıb. 1700-cü ildə 1-ci Pyotr dvoryanlara uzun və rahatsız xələtlərini Avropasayağı kostyumlarla əvəzləməyə icazə verib.

Nazim Hikmət, Qriboyedov, Dunayevski...

1981-ci ilin 15 yanvarında Pitbull ləqəbli populyar ispan müğənnisi Armando Peres doğulub. 1963-cü ildə ən məşhur Amerika kriptoqrafı Brüs Şneyder, 1952-ci ildə hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Nəsr seksiyasına rəhbərlik edən Səyyad Aran, 1945-ci ildə populyar rus bəstəkarı Maksim Dunayevski, 1940-cı ildə Azərbaycanın tanınmış kinoşünası Aydın Kazımzadə, 1929-cu ildə qaradərilərin məşhur hüquq müdafiəçisi Martin Lüter Kinq, 1902-ci ildə görkəmli türk şairi Nazim Hikmət, 1891-ci ildə ən sevdiyim rus şairlərindən biri, yəhudi əsilli Osip Mendelştam (o birisi də, yenə də yəhudi əsilli İosif Brodskidir), 1794-cü ildə məşhur rus yazıçısı, “Ağıldan bəla” əsərini yazmış Sergey Qriboyedov dünyaya gəliblər.

“Buhenvald ifritəsi”nin taleyi

2010-cu ilin 15 yanvarında ABŞ biokimyaçısı, genetiki, genetik kodu deşifrə etdiyinə görə Nobel mükafatı qazanmış Nirenberq vəfat edib.

2007-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı xalq şairi Nəbi Xəzrini itirib. 83 il ömür sürmüş şair 1-ci Fəxri Xiyabanda uyuyur, Allah rəhmət eləsin!

1919-cu ilin 15 yanvarında isə almanların marksizm ideoloqları Roza Lükdemburq və Karl Libknext öldürülüblər.

15 yanvardan danışırıqsa mütləq bir ibrətamiz hadisəyə də toxunmalıyıq. 1951-ci ilin bu günündə faşistlərin məşhur Buhenvald konslagerinin komendantının həyat yoldaşı, “Buhenvald ifritəsi” ləqəbi ilə tanınan, məhbuslara qarşı görünməmiş vəhşiliklər edən, yüzlərlə insanı şəxsən öldürən İlza Kox (belə zərif məxluqmu olar, Tanrım?) məhkəmənin hökmü ilə ömürlük həbs cəzasına məhkum olundu. Sonra həbsxanada bu insan elədiyi günahlara görə vicdan əzabı çəkəcəkdi, rahatlıq tapa bilməyəcəkdi və 16 il keçəndən sonra yataq mələfəsi ilə özünü asıb öldürəcəkdi.

Çoxlarına qan udduran hakimi-mütləq mütləq sonda öz cəzasını almalıdır. Allah zülmkarları cəzasız buraxmır heç zaman.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün həyatımıza möhkəm daxil olmuş Vikipediyanın yaranışının ildönümüdür. Şəxsən biz jurnalistlər üçün Vikipediya Google ilə birgə ən vacib informasiya mənbəyidir. Amma tək bizimçünmü? Təbii ki yox. İstənilən peşə sahibi hansısa mövzu barədə ətraflı məlumat axtarınca məhz bu ünvana üz tutur.

Internet hələ yaranmamışdan ensiklopediya deyilən bir kitab var idi, orada hər şeydən və hər kəsdən yazırdılar, o vaxtlar bu bahalı qırmızıcildli kitablara hələm-hələm adamın əli çatmazdı, ona görə də hər kəs və hər yer barədə hər adam xəbərdar ola bilmirdi. Amma indi internet Vikipediya deyilən virtual ensiklopediya yaradıb, 2001-ci ilin 15 yanvarından fəaliyyətdə olan viki-ensiklopediya saytı indi hər kəsə istədiyi məlumatı girib asanca tapmağa imkan yaradır. O cümlədən Azərbaycanda da Vikipediya – çağdaş dövrümüzün ən yeni trendi aktualdır, yüzlərlə fədakar həmyerlimiz yorulmadan tariximiz, görkəmli şəxsiyyətlərimiz barədə məqalələr yazlb onları Vikipediyada yerləşdirir.

Gəlin Azərbaycanımızın bütün Vikipediya könüllülərini bayramları münasibəti ilə təbrik edək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tanınmış bəstəkar, Rusiya Federasiyasının Əmək qəhrəmanı, SSRİ-nin Xalq artisti Murad Kajlayev barədə danışmaq istəyirəm. O, bakılıdır.

Keçmiş İttifaqın musiqi sahəsində ad qoymuş bir ustad sənətkardır.

Murad Maqomedoviç Kajlayev 1931-ci il yanvar ayının 15-də Bakı şəhərində həkim ailəsində anadan olub. Onun atası Maqomed məşhur həkim, keçmiş SSRİ-də görkəmli lorinqoloq olub. Hələ erkən yaşlarında Muradın musiqi istedadı üzə çıxıb.

Və onu o zaman Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki 10 illik orta ixtisas musiqi məktəbinin (indiki Bülbül adına 11 illik orta ixtisas musiqi məktəbinin) fortepiano ixtisası sinfinə qəbul ediblər.

1949-cu ildə M. Kajlayev müvəffəqiyyətlə fortepiano ixtisası sinfini bitirərək, Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq sinfinə daxil olub. O, təhsilini tanınan bəstəkar-pedaqoq, professor Boris Zeydmanın bəstəkarlıq sinfində alıb.

SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının Nizamnaməsinə görə hər bir bəstəkar Ali musiqi məktəbini bitirib, iki il sınaq yaradıcılığı mərhələsini keçir, sonra isə İttifaqa daxil olmaq haqqında ərizə vermək hüququnu qazanır.

Lakin istisna olaraq M. Kajlayev hələ tələbəlik illərində SSRİ Bəstəkarlar İttifaqına üzv qəbul olunub. Əlbəttə, bu onun çox böyük fitri istedadından və yazdığı əsərlərin yüksək səviyyəsindən xəbər verib.

Sonrakı illərdə o, Mahaçkalaya köçərək, öz bəstəkar həmkarları olan H. Həsənov, N. Daqirov və S. Ağababovla birlikdə Dağıstan Muxtar Respublikasında peşəkar bəstəkarlıq yaradıcılığının təməlini qoyur.

Dağıstanda yaşayarkən o, müəllimliklə də məşğul olub. M. Kajlayev Mahaçkalanın musiqi texnikumunda dərs deyib, vokal-instrumental ansambla rəhbərlik edib, 1957–63-cü illərdə Dağıstan radiosu simfonik orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru, 1963–73-cü illərdə Dağıstan Bəstəkarlar İttifaqı idarə heyətinin katibi işləyib.

Nəhayət, 1989-cu ildən bu günümüzə qədər isə Moskvada Yuri Silantyev adına Akademik Böyük estrada-simfonik orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışıb. M. Kajlayev dirijorluq üzrə təcrübə dərslərini dahi maestro Niyazidən alıb.

M. Kajlayevin Rusiyanın Dövlət teleradio orkestri ilə ünsiyyəti 50 ildir ki, davam edib. Keçən əsrin 50-ci illərinin ortalarında orkestr ilk dəfə öz konsert repertuarına onun əsərlərini daxil edib və bu orkestr bəstəkarın əsərlərini ilk dəfə xarici ölkələrdə səsləndirib. Elə həmin illərdə də gənc bəstəkar bu tanınan kollektivi idarə etməyə başlayıb

15 yanvar 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə M. M. Kajlayev Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında və Rusiya Federasiyası ilə Azərbaycan Respublikası arasında musiqi sənəti sahəsində əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsində səmərəli fəaliyyətinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilib

Bakıda təhsil alarkən o, simli kvartet, fortepiano və skripka üçün kamera-instrumental əsərlər və "28 qəhrəman-Panfilovçular" simfonik poemasını yazıb. Bu əsərlər onun yaradıcılığında mühüm yer tutub.

M. Kajlayevin ən uğurlu səhnə əsərlərindən biri "Dağlar qızı" 1968-ci ildə Sankt-Peterburqun opera və balet teatrında tamaşaya qoyulub. Bu balet indi də onun 1984-cü ildə etdiyi ikinci redaksiyası ilə Sankt-Peterburq teatrında göstərilir və hər dəfə də tamaşaçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb.

Məşhur Misir bəstəkarı Qamal Əbdül Rahim "Dağlar qızı" baleti haqqında: "M. Kajlayevin "Dağlar qızı" baletinin musiqisi ilə görüşüm məni valeh etdi. Bu musiqi milli klassik formanı özündə parlaq surətdə təcəssüm etdirir. Buna görə də onun emosional təsiri çox böyükdür. Dağıstan bəstəkarının baleti təkcə sovet tamaşaçısını deyil, bir çox ölkələrin, eləcə də mənim ölkəmin tamaşaçılarını valeh edir".

1960-cı illərdə zəmanəmizin dahi bəstəkarı Dmitri Şostakoviç o zaman gənc Murad Kajlayev və onun "Dağlar qızı" baleti haqqında aşağıdakı fikirlərini söyləyib:

"Onun musiqisində dinləyiciləri cəlb edən təkcə səs palitrasının rəngərəngliklə təsviri deyil, həmçinin milli temperament, teatrallıq, jestlər, mimika, rəqs hərəkətləri, dramaturgiyanın inkişafı prosesləridir. Onun anadangəlmə özünəməxsus yaradıcılıq naturası Kajlayevi məhz səhnəyə, musiqi teatrına, baletə bağladı. Elə bu məziyyətlərin nəticəsində Rəsul Həmzətovun poeması əsasında Dağıstanın ilk şedevr baleti yarandı".

Murad Kajlayev 23 dekabr 2023-cü ildə 92 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ey, əziz Anam Azərbaycan,

Sənə bağlıyam Azərbaycan,

Ömrümün mənasısan,

qardaşlıq dünyasısan Azərbaycan!

Anamın Anasısan Azərbaycan!

...

Əgər ki, yıxılsam çinar göstərin,

Mən ona söykənib arana baxım.

Gözlərim görməsə Göy gölü verin,

Mən onun gözüylə cahana baxım.

Hər yerdə, həmişə sənsən gümanım.

Canım-gözüm mənim Azərbaycanım!

…

Gəl bölək dünyanı ikilikdə biz,

Dərə mənə düşsün,

Dağı sən götür

Qalsın yer üzündə qoşa izimiz

Qara mənə düşsün,

Ağı sən götür.

İlin övladıyıq yazla qış kimi,

Fəsillər yaşasın yanaşı məndə

Biz ki bir yerdəyik gözlə qaş kimi,

Gözlər səndə qalsın,

Göz yaşı məndə.

…

Şeir mənim üçün bir kainatdır,

Onun ulduzları, günəşləri var…

Şeir mənim üçün sirli həyatdır

Onun öz sevinci, öz kədəri var.

Nə qədər qol-qanad açsa da ilham,

Mən yerin cazibə qüvvəsindəyəm.

Bu nümunələr dillər əzbəri olan müxtəlif şeirlərdən götürülüb, amma onları bir şey birləşdirir: dərin lirika, yüksək poetizm. Müəllif isə çağdaş Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Nəbi Xəzridir. O Nəbi Xəzri ki, bu gün anım gününü qeyd edirik.

Nəbi Xəzri 1924-cü il dekabrın 10-da Bakı şəhəri yaxınlığındakı Xırdalan kəndində tacir ailəsində anadan olub. Nəbi Xəzri 1942–1943-cü illərdə İkinci dünya müharibəsində arxa cəbhədə iştirak edib, ordudan tərxis olunduqdan sonra isə 1943–1945-ci illərdə "Kommunist" qəzeti redaksiyasında korrektor və Azərbaycan radiosunda diktor vəzifələrində çalışıb.

20 yaşlı gənc şairin yaradıcılığı Səməd Vurğunun nəzərindən qaçmayıb və onu təkidlə 1945-ci ildə Yazıçılar İttifaqına üzvlüyə keçirib. "Çiçəklənən arzular" adlı ilk şerlər kitabı 1950-ci ildə çap olunub. Nəbi Xəzri 1945–1947-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1947–1949-cu illərdə Leninqrad Dövlət Universitetində, 1949–1952-ci illərdə Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda ali təhsil alıb. N.Xəzri türk bahadırı Atilla və onun igidliyi haqqında poema yazmışdı, dinimizin, islamçılığın yaradıcısı Məhəmmədi "Peyğəmbər" əsərində mədh edib.

Dənizi hədsiz sevdiyindən, xəzri küləyinin də insanlara dəniz ətrini bəxş etdiyinə görə 1958-ci ildə "Xəzri" təxəllüsü götürüb. Şairin müasirlərimizin, eləcə də tarixi şəxsiyyətlərin həyatından bəhs edən, lirik-epik lövhələrlə zəngin poemaları özünün dərin lirizmi, emosionallığı, orijinal üslubu və obrazlılığı ilə seçilib.

Nəbi Xəzrinin şeir və poemaları dünya xalqlarının dillərinə tərcümə edilərək nəşr olunub, onun bədii tərcümələri sayəsində isə Azərbaycan oxucusu dünya poeziyası nümunələri ilə tanış olmaq imkanı əldə edib. Nəbi Xəzri qələminin məhsulu olan dram əsərləri Azərbaycan teatrlarında uğurla tamaşaya qoyulub, müəllifinə dramaturq kimi də şöhrət qazandırıb.

"İllər və sahillər" (1969), "Ulduz karvanı" (1979), "Nəsillər-əsrlər" (1985), "Ağ şimşəklər" (1986), "Torpaq sənə and içirəm" (1989), "Ömür çinarından yarpaqlar" (1995), "Əsrin qanlı laləsi" (1996) və s. kitabların müəllifidir. Həmçinin Nəbi Xəzrinin seçilmiş əsərlərindən ibarət bir kitab 1988-ci il Piruz Dilənçinin vasitəsi ilə ərəb əlifbasına köçürülərək, Tehranda nəşr edilib.

Filmoqrafiya

- 10 dəqiqə poeziya (film, 1965)

- Çiçəklənən Abşeron (film, 1967)

- Sahil bağı (film, 1967)

- Anlamaq istəyirəm (film, 1980)

- Şeir mənim üçün bir kainatdır (film, 1984)

- Nəbi Xəzri (film, 1987)

- Şeirin xəzrisi (film, 2000)

- Atillanın atlıları (film, 2002)

Mükafatları

- Lenin komsomolu mükafatı — 1968

- SSRİ Dövlət mükafatı — 1973

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 9 dekabr 1974

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 30 iyul 1979

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1982

- "Lenin" ordeni — 16 noyabr 1984

- "Azərbaycan SSR xalq şairi" fəxri adı — 26 noyabr 1984

Nəbi Xəzri görkəmli ictimai xadim olub. Əməkdar İncəsənət xadimi, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı, Ümumittifaq Lenin Komsomolu mükafatı laureatı, Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı laureatı, Azərbaycanın Xalq şairi… -  bunlar onun halallıqla qazandığı mükafatlar, fəxri adlar olub.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi, Radio və Televiziya Verilişləri komitəsinin sədr müavini, Mədəniyyət nazirinin müavini, Azərbaycanın Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr cəmiyyəti rəyasət heyətinin sədri - bir sözlə, ömrünün çox hissəsini də vəzifədə olub. Beləliklə, xoşbəxt taleli sənətkar idi Nəbi Xəzri.

Dostları Nəbi Xəzri haqqında

Qabil:

“Mən söz sənətimizin canlı klassiklərindən olan N.Xəzri ilə bir ədəbi nəslə mənsubam. Nəbi familiyasını doğmalarına bağışlayıb özünə Xəzri təxəllüsü götürdü. O, əsl nəğməkar şair, gözəl nasir, eyni zamanda tanınmış dramaturqdur. Tərcümələri də çox məşhurdur.”

Məmməd Arif:

“Əzizim Nəbi, Sənin şeirlərini oxuyanda hiss edirsən, həm də inanırsan ki, poeziya səni yüksək, gözəl, işıqlı, çatılması mümkün olan arzu və ümidlərlə  dolu bir aləmə çağırır. Bu şeirlərdə ahəngdarlıq, ürəkaçıqlığı, vüsətli fəza və əzəli gözəllik hiss edirəm. Həqiqətən poeziyanın hörmət və ləyaqətini qaldıran birisisən. Çox sağ ol ki, xalqımızın başını uca tutdun.”

Süleyman Vəliyev:

“Bir dəfə Yazıçılar İttifaqının Natəvan klubunda Səməd Vurğun bizimlə salamlaşdıqdan sonra Nəbinin əlini sıxıb dedi: - Sənin “O cavanın yaylığı” şeirini maraqla oxudum, sən məndən yaxşı yazırsan”. Nəbi isə bu tərifdən sanki qorxaraq həyəcanlandı, gülümsünüb nəzakətlə dedi: - Sağ olun, siz məni həddən artıq təriflədiniz”. S.Vurğun mənim dirsəyimdən tutub dedi: -Bu oğlan yaxşı şair olacaq”. Nəbi Azərbaycanın səfalı yerlərini, uca çinarlarını, əfsanəvi Göy-gölünü, yaşıl meşələri, ürəkaçan füsunkar çaylarını özünəməxsus əsrarəngiz bir dildə tərənnüm edir. O, dogma Xəzərə elə vurulmuşdur ki, özünə Xəzri təxəllüsü verib. Nəbi Xəzri poeziyada olduğu kimi, həyatda da vətəndaşlığı, insanlıq borcunu yüksəkdə tutur, bunları müqəddəs sayır. Dostluqda sədaqətlidir, möhkəmdir, “mən filankəsə kömək etdim”, “Ona arxa oldum” kimi sözləri heç vaxt dilinə gətirməmişdir. Bir sözlə mənəvi saflıq kökləri Nəbi Xəzrini, onun sönməz poeziyasını daim ucaldır, yüksək zirvələrə qaldırır.O, ucalıq eşqilə yaşayır və yazır;

Sən günəş,

Mən səndən

Nur alan Ayam.

Sən bir səs, mən isə

əks-sədayam.

Zirvəsən,

Zirvəyə qalxan cığıram,

Ucalıq eşqilə, dağa çıxıram”.                                                                               

Mirvarid Dilbazi:

“İnsanın həyatında daha yaxın bir dost var ki, o da ömür-gün yoldaşıdır. Nəbi Xəzrinin “Bir həftədə ağaran saçlar” şeiri də şairin humanizmindən yaranıb. Şair anasına, bacısına, bu adı daşıyanlara bəslədiyi həssas, yüksək insani duyğuları öz uşaqlarının anası olan qadına da bəsləyir. Bu şeiri oxuyan oxucunun sevinci ikiqat olur. Birinci ona görə ki, şairin ömür-gün yoldaşı ismətli, sədaqətli, fədakar həyat yoldaşı olub. Demək şairin arxa cəbhəsi möhkəmdir. İnsanda bu keyfiyyətlər də istedad kimi taleyin bəxşidir. Bu keyfiyyətləri görüb qiymətləndirən kişi təbiətindəki həssaslıqla da oxucunu və bütün qadınları sevindirir. Düşünürsən ki, bu mürəkkəb əsrimizdə yaxşı hörmət, məhəbbət zəminində qurulmuş ailə var. Şair inam dolu sabahımızı qələmə alanda da müasirdir. Çünki o vətəndaşdır. Ona görə də vətəndaşlıq poeziyasının bayrağını uca tutur. O,ənənəvi olduğu qədər novator, novator olduğu qədər ənənəvidir. Nəbi Xəzriyə bəslənən böyük xalq məhəbbətinin “sirri” də məncə bundadır.”

Əhməd Cəmil:

“Əgər məndən soruşsaydılar deyərdim ki, onun poeziyası inam poeziyasıdır,sətirlərində, misralarında, fikirlərində bir aydınlıq, bir həzinlik, bir büllurluq var. Çünki, sənətkarın yolu aydındır, öz dəsti-xətti aydındır.”

“Xəzri Azərbaycanlıların anlayışında qızmar, günəşli odlar diyarına sərinlik gətirib, boğanaq havanı təmizləyən güclü Xəzər küləyidir. Mənə elə gəlir ki, bu ad şairin meyllərini, daxili həyəcan və duyğularını obrazlı ifadə edən ən düzgün addır. O. şeirimizə təzə külək kimi əsib gəldi və öz ilə təzə nəğmələr gətirdi.”

Nəbi Xəzri 15 yanvar 2007-ci ildə - 19 il öncə vəfat edib. Azərbaycan ədəbiyyatında öz yeri olan Nəbi Xəzri bütün zamanların söz adamı olaraq mənsub olduğu xalqın qəlbində əbədiyaşarlıq qazanıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)