“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Sumqayıtda yaşayan, ixtisasca həkim olan Hümbət Quliyevin aforizmlərindən növbəti 10-nun dərcini davam etdirir və qeyd edək ki, bu aforizmlər kifayət qədər oxucu marağına səbəb olub.

1) Gülə iyinə, insana xasiyyətinə görə dəyər verilər.
2) Yumurtadan çıxan yumurta çıxarar.
3) Özünü aldatmağın şirinliyindən vaz keçmək çətin olur.
4) Tez- tez gülməkdən ölənlər çox yaşayırlar.
5) “Sonra” “yox” sözünün mədəni formasıdır.
6) Pis yaddaş yaxşı əhvala qardaşdır.
7) Başqasının pulunu sayan yerində sayar.
8) Hər bir it daha böyük karvana hürməyi arzulayır.
9) Axmaq vəziyyətə yalnız ağıllı düşə bilir.
10) İnsana inanma, onun içində yeganə düz olan şey bağırsağıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

Həcər Atakişiyeva,

ədəbiyyatşünas-tənqidçi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Heydər Əliyev adı Azərbaycan tarixində yalnız siyasi lider kimi deyil, həm də milli-mədəni inkişafın strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən dövlət xadimi kimi xüsusi yer tutur. Onun fəaliyyəti dövründə dövlətçilik anlayışı yalnız idarəçilik sistemi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda milli kimliyin, dilin və ədəbiyyatın qorunması və inkişafı ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu baxımdan ədəbiyyat, Heydər Əliyev siyasətində ideoloji və mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış etmişdir.

Ədəbiyyat hər bir xalqın tarixi yaddaşı, mənəvi dəyərlər toplusu və milli kimliyinin ifadə vasitəsidir. Heydər Əliyev bu həqiqəti dərindən anlayaraq ədəbiyyata yalnız mədəni sahə kimi deyil, dövlətçilik strategiyasının mühüm komponenti kimi yanaşmışdır. Onun rəhbərliyi dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına göstərilən diqqət, əslində milli ideologiyanın formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi məqsədinə xidmət edirdi. Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi liderlik çərçivəsində dəyərləndirmək onun çoxşaxəli fəaliyyətini tam əhatə etmir. Çünki onun dövlətçilik konsepsiyası təkcə siyasi və iqtisadi institutların qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda milli-mədəni dəyərlərin qorunması və inkişafını da özündə ehtiva edir. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat bir xalqın yaddaşı, ruhu və kimliyinin ifadəsi kimi dövlətçilik ideologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir. Məhz bu baxımdan Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına münasibət, əslində, milli dövlət quruculuğunun dərin qatlarını anlamağa imkan verən mühüm bir istiqamət kimi çıxış edir.

Tarix boyu ədəbiyyat və dövlətçilik anlayışları arasında sıx və qarşılıqlı təsir mövcud olmuşdur. Dövlətlər yalnız siyasi sərhədlərlə deyil, həm də mədəni sərhədlərlə möhkəmlənir. Bu mədəni sərhədlərin formalaşmasında isə ədəbiyyat əsas rol oynayır. Azərbaycan kimi zəngin ədəbi ənənələrə malik bir ölkədə bu məsələ daha da aktualdır. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi klassiklərin yaratdığı möhtəşəm ədəbi irs əsrlər boyu xalqın milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə yalnız fərdi təşəbbüslərlə deyil, həm də dövlət səviyyəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasəttələb edir.

Məhz bu nöqtədə Heydər Əliyevin mədəniyyət və ədəbiyyata yanaşması xüsusi diqqət çəkir. Onun rəhbərliyi dövründə ədəbiyyat sadəcə estetik zövqün ifadəsi kimi deyil, milli ideologiyanın formalaşdırılmasında, vətənpərvərlik hisslərinin gücləndirilməsində və ictimai şüurun istiqamətləndirilməsində mühüm vasitə kimi dəyərləndirilmişdir. Bu yanaşma, xüsusilə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra daha aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Çünki müstəqil dövlət quruculuğu prosesi yalnız siyasi institutların yaradılması ilə deyil, həm də milli özünüdərkin möhkəmləndirilməsi ilə paralel getməlidir və bu prosesdə ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir.

Heydər Əliyev dövründə ədəbi mühitin formalaşması, yazıçı və şairlərin fəaliyyətinə yaradılan şərait, klassik irsin təbliği və müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən dəstək, bütövlükdə dövlətçilik siyasətinin mədəni aspektlərini ortaya qoyur. Bu siyasət nəticəsində ədəbiyyat yalnız fərdi yaradıcılıq sahəsi olmaqdan çıxaraq, milli ideyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Ədəbiyyat və dövlətçilik arasında qarşılıqlı əlaqə daha sistemli və məqsədyönlü xarakter almışdır. İndiki dövrdə Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərini, dövlət siyasəti ilə ədəbi mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni və bu əlaqənin milli kimliyin formalaşmasındakı rolunu təhlil etmək olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, həmin dövrdə həyata keçirilən mədəni siyasətin bu gün də davam edən təsirlərini araşdırmaq, ədəbiyyatın dövlətçilik kontekstində necə strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini üzə çıxarmaq əsas hədəflərdən biridir. Heydər Əliyev klassik ədəbi irsin qorunmasına və təbliğinə xüsusi önəm verirdi. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahi söz ustadlarının yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, onların əsərlərinin nəşri və geniş oxucu kütləsinə çatdırılması bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bu tədbirlər təkcə ədəbi hadisə deyil, həm də milli özünüdərk prosesinin mühüm mərhələsi kimi çıxış edirdi.

Müasir ədəbi mühitin inkişafı da Heydər Əliyev siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi yaradıcı qurumların fəaliyyəti genişləndirilmiş, yazıçı və şairlərə dövləttərəfindən müxtəlif fəxri adlar, mükafatlar verilmişdir. Bu yanaşma ədəbiyyat adamlarının cəmiyyətdə nüfuzunu artırmaqla yanaşı, onların yaradıcılıq imkanlarının genişlənməsinə də şərait yaratmışdır. Heydər Əliyev dövründə ədəbiyyat həm də milli ideologiyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Xüsusilə müstəqillik illərində ədəbiyyat milli azadlıq, vətənpərvərlik və dövlətçilik ideyalarının təbliğində mühüm rol oynamışdır. Yazıçılar və şairlər cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin formalaşmasında aktiv iştirak etmiş, onların əsərlərində milli birlik və dövlətə sədaqət mövzuları ön plana çıxmışdır. Bu dövrün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən diqqətdir. Ana dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi, onun ədəbi dil kimi zənginləşdirilməsi ədəbiyyatın inkişafına birbaşa təsir göstərmişdir. Ədəbiyyat dilin qorunması və inkişafında əsas vasitə kimi çıxış etmiş, bu isə milli kimliyin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti dövlətçilik ideyaları ilə sıx bağlı şəkildə formalaşmışdır. Bu dövrdə ədəbiyyat yalnız bədii yaradıcılıq sahəsi deyil, həm də milli ideologiyanın, tarixi yaddaşın və mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılması vasitəsi olmuşdur. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər, əslində, onun milli dövlət quruculuğuna kompleks yanaşmasının tərkib hissəsi idi. Bu siyasətin nəticələri isə bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında və milli kimliyin qorunmasında özünü aydın şəkildə göstərməkdədir. Heydər Əliyev dövründə formalaşan ədəbi mühitə nəzər saldıqda aydın şəkildə görünür ki, bu mərhələ Azərbaycan tarixində sadəcə mədəni inkişaf dövrü deyil, eyni zamanda dövlətçilik ideologiyasının dərinləşdirildiyi və möhkəmləndirildiyi bir mərhələ kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə ədəbiyyatın funksiyası yalnız estetik dəyər yaratmaqla məhdudlaşmamış, o, milli yaddaşın qorunması, ictimai şüurun formalaşdırılması və dövlətçilik ideyalarının təbliği baxımından mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi mədəniyyət siyasəti göstərdi ki, güclü dövlət yalnız iqtisadi və siyasi institutlar üzərində qurulmur; onun dayanıqlığı milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki ədəbiyyat xalqın keçmişini yaddaşda saxlayan, bu gününü dərk etməyə imkan verən və gələcəyinə istiqamət göstərən mənəvi körpü rolunu oynayır. Məhz bu səbəbdən Heydər Əliyev ədəbiyyata strateji sahə kimi yanaşmış, onun inkişafını dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevirmişdir.

Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı və təbliği dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi ədəbi irsi qorumaq, onu sistemli şəkildə tədqiq və təbliğ etmək, eyni zamanda milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmək idi. Bu dövrdə klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yubileyləri geniş miqyasda dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, İmadəddin Nəsimi və Xəqani Şirvani kimi böyük söz ustadlarının irsi geniş şəkildə araşdırılmış, onların yubileyləri elmi konfranslar, təntənəli tədbirlər və nəşrlərlə qeyd olunmuşdur. Bu tədbirlər ədəbiyyatın yalnız akademik deyil, həm də ideoloji və milli əhəmiyyətini ön plana çıxarmışdır. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığına da xüsusi diqqət yetirilmişdir. Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm və Mirzə İbrahimov kimi ədiblərin yubileyləri qeyd olunmuş, onların irsi yeni nəşrlərlə geniş oxucu kütləsinə çatdırılmışdır. Bu proses Azərbaycan ədəbiyyatının davamlı inkişaf xəttinin qorunmasına xidmət etmişdir.

Dövlətin ədəbiyyata verdiyi dəyər təkcə yubileylərlə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi şəxsiyyətlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə özünü göstərmişdir. Bir çoxədiblərin heykəlləri ucaldılmış, onların adları küçələrə, məktəblərə və mədəniyyət ocaqlarına verilmişdir. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi və Səməd Vurğun kimi klassik və müasir ədiblərin abidələri bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bütün bu tədbirlər Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və digər mədəni qurumların fəaliyyəti ilə paralel şəkildə həyata keçirilmiş, ədəbi mühitin canlanmasına və yazıçıların ictimai nüfuzunun artmasına şərait yaratmışdır. Bu dövrdə klassik ədəbi irsə verilən dəyər, Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahilərin irsinin dövlət səviyyəsində təbliği milli özünüdərkin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Bu siyasət yalnız keçmişə hörmət deyil, həm də gələcək üçün möhkəm mədəni təməl yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Klassik irsin qorunması ilə yanaşı, müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən diqqət, yazıçı və şairlərin yaradıcılıq imkanlarının genişləndirilməsi, onların cəmiyyət həyatında fəal mövqe tutmasına şərait yaradılması ədəbi mühitin dinamik və məhsuldar olmasını təmin etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi qurumların fəaliyyəti bu dövrdə daha da güclənmiş, ədəbiyyat adamlarının sosial statusu yüksəlmiş, onların sözünün ictimai təsir gücü artmışdır. Nəticədə ədəbiyyat cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Yazıçılar yalnız müşahidəçi deyil, eyni zamanda milli ideyanın formalaşdırıcıları kimi çıxış etmişlər. Ana dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər ədəbiyyatın funksional imkanlarını daha da genişləndirmişdir.

Dil və ədəbiyyatın qarşılıqlı vəhdəti milli kimliyin əsas dayaqlarından biri kimi çıxış etmiş, bu sahədə atılanaddımlar gələcək nəsillər üçün möhkəm mənəvi baza yaratmışdır. Ədəbiyyat vasitəsilə milli ruhun yaşadılması və ötürülməsi dövlətçilik ideyasının davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən birinə çevrilmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti göstərir ki, dövlətçilik və ədəbiyyat bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Bu dövrdə həyata keçirilən siyasət nəticəsində ədəbiyyat milli ideologiyanın daşıyıcısı kimi yeni məzmun və funksiyalar qazanmış, cəmiyyətin mənəvi həyatında daha fəal rol oynamağa başlamışdır. Bu yanaşma bu gün də aktuallığını qoruyur və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərməkdə davam edir. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər yalnız bir dövrün mədəni siyasəti kimi deyil, uzunmüddətli dövlətçilik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Onun formalaşdırdığı yanaşma sübut edir ki, milli dövlətin gücü təkcə onun iqtisadi və siyasi potensialı ilə deyil, həm də onun ədəbi-mədəni irsinin zənginliyi və bu irsin qorunmasına göstərilən diqqətlə ölçülür. Bu baxımdan, Heydər Əliyev dövründə yaradılan ədəbi mühit Azərbaycan dövlətçiliyinin mənəvi dayaqlarını möhkəmləndirən əsas sütunlardan biri kimi tarixdə öz yerini tutmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1848-ci ildə fəhlə Ceyms Marşall və fermer Con Satter su çarxının yanında kiçik qızıl qırıntıları aşkar edirlər. Onlar başa düşürlər ki, San-Fransiskodakı American- Riverin çayının sahilində çoxlu qızıl var.

Marşall və Satter bütün bunları sirr kimi saxlamağa çalışsalar da, Sem Brennan adlı bir şəxs onların planlarını pozur. Çaydan qızıl tapıldığını təsadüfən öyrənən Brennan əlində bir fincan qızıl tozu San-Fransisko küçələrində gəzə-gəzə qışqırır: “Qızıl! Qızıl! American-Riverdə qızıl var!”

Xəbər böyük sürətlə bütün ətraf ərazilərə yayılır. Artıq 1 ildən sonra bura 10 minlərlə qızıl axtaranlarla dolub-daşır. Qızıl haqqında məlumat nəşr edən yerli qəzetlərdən biri elə həmin gün öz fəaliyyətini dayandırdığını elan edir. Çünki nəşriyyatın işçiləri belə qızıl axtarmağa yollanırlar.

Elə bu zamandan etibarən 1848-1855-ci illərin məşhur Kaliforniya qızıl hərisliyi dövrü başlayır.

İndi isə Sem Brennan adlı şəxs barədə. Yəqin belə düşünürsünüz ki, o, qızıl barədə hər kəsə məlumat verməklə səhv addım atıb. Çünki o, sakitcə ilk qızıl axtaran qrupa qoşula bilərdi və gizli şəkildə qızıllara sahib ola bilərdi. Lakin o çox uzaqgörən bir adam idi. Belə ki, Sem Brennan San-Fransisko yolunda mağazaya sahib yeganə insan idi və burada o torpaq qazmaq və qızıl əldə etmək üçün müxtəlif alətlər - bel, kürək, ələk və s. satmağa başlayır. Beləliklə, Sem Brennan özünün yaratdığı qızıl hərisliyinin köməkliyi ilə Kaliforniyanın ilk milyonçusuna çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Tarix dərsləri”ndə bu gün məşum Stalin repressiyası illərinə qayıdırıq. İstiqlal şairi Əhməd Cavadın taleyinin hər dönəmi bizim üçün maraqlıdır. O cümlədən də, Mir Cəfər Bağırovun onu sındırmaq üçün əl atdığı vasitələr.

Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanımın xatirələri bələdçimiz olacaq.

“1920-1930-cu illərdə Mircəfər Bağırov Əhməd Cavadı MK-ya çağırıb, onunla söhbət etmişdir. Xüsusən, 1933-cü ildən sonra bu hadisələr daha tez-tez təkrar olunurdu. Cavad həmişə bu "görüşlər" dən evə bir gün sonra, özü də çox əzgin qayıdırdı. Onu o qədər qəmgin, dilxor, pərişan və əsəbi görürdüm ki, səbəbini soruşmağa belə cürət etmirdim. O, özü bir-iki gün sonra (özünə bir qədər gəldikdən, əsəbləri düzəldikdən sonra) bu "görüşlər"dən söhbət açar və deyərdi:

"Əşşi, nə qədər gözləmək olar? Çağırma, çağırmısan, qəbul elə. Bu na hoqqadır, bu nə həngamədir? 5-6 saat, 10-12 saat qapı oturub, gözlə ki, nə çağıran var, nə qəbul edən?! Allah bilir, bəlkə də bu vaxt Mircəfər heç öz otağında yoxdur, haradasa, kefində olur. Mən zavallı isə gözləmə otağında oturub, onun çağırışını gözləyirəm. Adam az qalır partlaya, düşə. Haçandan-haçana səni içəri çağırırlar. Nə desə yaxşıdır?

"İt gəldi, örkəni apardı", mətləbə heç bir dəxli olmayan söz-söhbət, get, başını aşağı sal, işlə, hökumət səni bağışlayacaqdır. Suyun süzülə-süzülə çıxıb evə gəlirsən. İşləməyə nə ürəyin gəlir, nə əlin işə yapışır. Bir soruşan yoxdur ki, ayə, mən bu hökumətə nə etmişəm, ümumiyyətlə, nə edə bilərəm? Mənim silahım yox, qoşunum yox, olan-qalanım bir qələmdir, onu da ürəyim istəyən kimi çalmağa, yazmağa qoymurlar, "dilim bağlı", "əlim bağlı", "ruhum məndən aralı düşub"... Bu vəziyyətdə nə yapmaq olar?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı Dilarə Adilgilin Pərvinin yaradıcılığı barədə yazısı şeirləri təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

DİLARƏ ADİLGİL

“VƏZİYYƏT AZƏRBAYCANCADIR”

           Belə başlayım... Bəlkə, belə? Yox, belə.

          “Bütün qadın yazıçılar bir-birinə bənzəyir. Amma (burada 3 nöqtənin də yeri var...) hərəsinin ədəbiyyata öz yanaşması var”. Bu, bir paralel aparmaq deyil. Sadəcə, dünyaca məşhur sitata bir alternativ, parodiya cəhdidir. Tarix boyu qadın yazıçılar, ən çox elə həmin Avropanın mərkəzində... olmazın diskriminasiyalara məruz qalıblar. Qadınları ciddi ədəbiyyata yaxın qoymur, uşaq ədəbiyyatı və tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğul olmağı tövsiyə edirdilər. Lakin onlar maneələrə təslim olmurdular. Fizik-lirik Sofya Kovalevskaya, kar-kor-lal Helen Adams Keller, öz ciddi əsərlərini məcbur kişi adı altında tanıdan, ölümlərindən sonra qəbul edilən daha neçə-neçə qadın yazar...

          Bu gün vəziyyət hər sahədə olduğu kimi, ədəbiyyatda da başqa şəkil alıb. Daha qadınlar cəmiyyətin diktələrinə tabe olmur, ədəbiyyatda nəinki sıxışdırılmır, əksinə, kitablarının satışına, aldığı nüfuzlu mükafatlara görə liderlik də edirlər. Elə C.K.Roulinq və onun 500 milyon nüsxə ilə satılmış, gətirdiyi qazanca görə tarixdə 4-cü yerə çıxmış “Harry Potter” seriyasını göstərmək kifayətdir.

          Həmin tendensiya bizdə də keçərlidir. Şərqi Avropa ilə Qərbi Asiyanın sərhədində yerləşməyimizdən başlamış, milliliyi qorumaqla multikultural və tolerantlıq kimi ümumbəşəri dəyərlərə sahib olmağımızla yanaşı, gender bərabərliyinin təmin edilməsində də nəticələr göz qabağındadır. Zamanla ədəbiyyata yeni-yeni qadın yazarlar gəlir, modernizmin, postmodernizmin kişi yazıçıların aşa bilmədiyi “elə dərinliklərinə baş vururdular ki,” bundan da qazanan ədəbiyyat olur.

          Elə isə... Düma-atanın qanad açıb dünyanı gəzən “şerşe lya fam” ibarəsinə  başqa don geyindirib o qadınlardan birini “axtaraq”... Yazıçı, dramaturq, esseist, publisist, jurnalist, köşə yazarı, layihələr müəllifi, tədqiqatçı, pedaqoq... Pərvin Nurəliyevanı. Elə Pərvinin gənc olmasına baxmayaraq, aldığı mükafatları ilə axtarışa versək, (məsələn, Gənclər üçün Prezident Mükafatı (29 yaşında) hədəfə daha tez çatmış olarıq. Ümumiyyətlə, onun gördüyü işlər, “yazdıqları yaşını qabaqlayır” (Akademik İsa Həbibbəyli).

          Beləliklə...

          Pərvin Nurəliyeva yaradıcılığa kiçik hekayələr, esselərlə başlamışdır. Yeni başlanğıclarla ədəbi aləmə atılan gənc yazıçının fəaliyyəti rəngarəng və məhsuldardır. Hekayələri rus, türk, latış, litva dillərinə tərcümə olunaraq müxtəlif xarici dərgilərdə yayımlanmışdır. Xalq yazıçısı Anarın yaradıcılığına həsr edilmiş “Anar dünyası” esselər kitabının müəllifidir. Professor Cahangir Məmmədli yazır: “Pərvin bu əsəri yalnız Anarın oxucuları üçün, Anar yaradıcılığına tam bələd olanlar üçün, öz aramızda qalsın, lap elə mənim üçün yazıb”. (Elə mənim üçün də! – D.A.) Onun “Anar yaradıcılığında zaman və insan” adlı  dərs vəsaiti  Xalq yazıçısının 85 illik yubileyinə müəllif ithafı, Anarşünaslığa böyük töhfədir. Kitabda yazıçının bioqrafiyası, ayrı-ayrı əsərlərinin vəhdət şəklində təhlili ilə həm sovet, həm müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin mənzərəsi canlanır. Pərvin nədən, kimdən yazırsa-yazsın, onun yaradıcılığının son ünvanı və baş qəhrəmanı Anardır! Çağdaş ədəbiyyatımızın yaşayan klassiki, sənətə gəldiyi gündən orijinal imic sərgiləyən, seçilən, sevilən, hər zaman üzdə, gözdə, sözdə olan Anar! Obyekt, düşüncə, maraq, təhlil – hansı tərəfdən baxılarsa... Hətta rus ədəbiyyatının gümüş dövründən danışanda da tərcümə Anardandır:

Uğultu kəsildi. Səhnəyə çıxdım

          Yapışıb qapının çərçivəsindən.

          Eşitmək istərəm aqibətimi

          Kiminsə uzaqdan gələn səsindən (B.Pasternak).

Mətnin teatrallığı (şeirin adı “Hamlet”dirsə...), tərcümənin parlaqlığı ilə yanaşı, Pərvinin zövqlü seçimi də bir-birini tamamlayır və yerinə düşür. Yazıçı  “Anar dünyası”nın “təkamül xəttini” izlədikcə tədqiqatın miqyası da genişlənir. Bu Anar – ümumbəşəridir, dünyəvidir, amma həm də heç olmayan kimi millidir! “Milli dəyərlərin tərənnümü” bölümü bu qənaəti ortaya qoyur. “Anar yaradıcılığında janr müxtəlifliyi” kitabı tədqiqatçı-yazıçının illərlə yorulmadan apardığı araşdırmalarının məcmusudur. Tənqidçi Vaqif Yusifli yazıçının nəsrindəki lirikanı ilk dəfə tədqiq obyektinə elə Pərvinin gətirdiyini vurğulayır, Anarın nəsrinin “öz səciyyəsi etibarilə fəlsəfi-psixoloji olduğu qədər də lirik” olduğunu qeyd edir.

          Anarın şeir həvəsini, ara-sıra “uydurmağını” “Azarın da beləsi...” adlandıran Pərvin yazıçının “qeyri-adi lirik parçaları”na “müxtəlif yönlərdən” yanaşır: “Kədər, qüssə, tənhalıq, bir az özünə ironiya, azacıq zarafat, yüngülvari şikayət motivləri, üstü basdırılmış duyğular” və daha hansı bucaqlardan...

          Əslində, bu şeirlər, yazıçının özünün təvazökarlıqla dediyi kimi, həvəs də, azar da deyil... Olub-bitənlərə  reaksiya, bir münasibət, ovqat, pristup, tələbatdır. (Hətta bəzilərinə dua etmək də olar). Bəzən qəzəl, bəzən bayatı üstündə... Bəzən də:

Minarəli İstanbulda

          Hər gün Bakı düşər yada.

          Könül istər bu həsrətə

          Kədərli bir nəğmə qoşa...

P.Nurəliyeva eləcə də, Anarın 12 kitabının redaktoru olmuşdur. (Anar da “borclu” qalmamışdır. Azərbaycan ədəbiyyatının “gəlmiş-keçmiş ən seçkin yazarlarından biri olan”, “hər adam haqqında qələm işlətməyən” Anar Pərvinin üç kitabına ön söz yazıb). Pərvin Ustadı barədə belə deyir: “Arzu edirəm ki, yazıçı çox yaşasın, çox yazsın, oxucularını hər zaman sevindirsin”. Pərvinin həmçinin Türkiyədə “Çağının önündə bir yazar: Anar” adlı kitabı da işıq üzü görüb. “Anarla söhbətlər” isə P.Nurəliyevanın yazıçının yaradıcılığını incələdiyi sayca altıncı kitabıdır. Ustadın 85 illiyi münasibətilə yazılmış “Yaşamaq zamanı – yazmaq zamanı” yubiley yazısı Pərvinin Anar yaradıcılığına duyduğu həssaslıq, təəssübkeşlik və pərəstişin  bir parıltısıdır. Məqalədə Anarın, həqiqətən, bir qədər unudulmuş “O gecənin səhəri” hekayəsi xatırlanır. Doğrudan da, Anarın lirik hekayələrinin arxasında bir qədər görünməz qalıb. Mənimsə çox yaxşı yadımdadır. “Yağış kəsdi” adlı nazik bir kitabda oxumuşdum. Hekayə “yaşanacaq və yazılacaqların əsası, təməli” qoyulan 37-ci ilin qaranlıq gecəsi, işıqlı səhəri haqqındadır. Həm də o gecə dünyaya gələn uşaq haqqında! “Bu əsər müəllifin həyata, zamana, insana baxışının kodlarını gizlədir. Hər gecə bir evinin qapısı döyülən binanın sakinləri dövrün simvollarıdır” – deyir Pərvin.  Bir də həyatın və yaradıcılığın bir-birinin davamı olmasının istisnasızlığıdır...

          “Serpantin”də Rərvinin hekayələri və “Mən öləndə ağlama...” bir pərdəli monopyesi yer almışdır. Kitabın anonsunda deyildiyi kimi, burada nə “böyük” adamlar var, nə də dünyanın qlobal problemləri çözülür. Dünya ədəbiyyatında  rast gəlinən başlıq olsa da, hər müəllifdə başqa məzmun, məna kəsb edir. Kiminin “Serpantin”i ilkin mənasına uyğundur, kiminin də fikri-zikri serpantin cızır. Sonra da... “təkidlə” deyildiyi kimi: Dəyər! “Çünki orda SƏN varsan!” Çünki “Pərvin qəhrəmanlarını, obrazlarını uzaq-uzaq əlçatmaz yerlərdən axtarıb tapmır. Onlar ətrafımızdadır, çoxları ilə gündəlik salamlaşır, hal-əhval tuturuq”, onlar bizim içimizdədir. Və Ustad Anarın dəqiq müşahidəsi ilə gənc yazıçının hekayələrində pis adam, mənfi obraz, demək olar ki, yoxdur... Pərvinin yazıçı istedadı ondadır ki, oxucunu yaşından asılı olmayaraq, oxuduğunun elə onun haqqında yazıldığına inandırır, qəhrəmanın yaşadığını yaşatmağı bacarır. Ya da həmin müvəffəqiyyətlə heç dəxli olmayan adamların həyatına daxil edib onların ağrı-acısına şərik edir.

          Qar motivləri dünya ədəbiyyatında, elə özümüzdə də güclü ədəbi priyom, simvolika kimi geniş yayılmışdır. Hansı konteksdən baxılsa, mövzu həm müəllifin ruh halını, qəlbinin durumunu əks etdirir, həm də ideyaya sirli-sehrli hava verir. Pərvinin “Qar yağacaq” hekayəsinin bu “qarlı” siyahıya yaraşdığını düşünürəm. Özünə heç nədən problem yaradan qəhrəmana çörəkpulu dilənən balaca qız “dərs” verir... 50 qəpiklə, qar proqnozu ilə xoşbəxt olub mahnı oxuyan qızcığaz... “Sabah qar da yağsa, belə olacaq. Məhz onun üstünə soyuq yox, ilıq qar dənələri qonacaq. Hələ, bəlkə, o ilıq qardan isti Qar adamı da düzəldəcək...” Hekayənin sonunda yağacaq qarın soyuğu isindirir, “içini ümidlə doldurur”, işığı oxucunun gözlərini qamaşdırır.  Anar da “Ön söz”ündə elə bu işığı deyir. Pərvinin qələminin ucundan süzülüb ətrafa yayılan həmin işığı. Bir də... gənc həmkarının hekayələrini K.Monenin “Duman və tüstüdəki mənzərə”ləri ilə müqayisə edir.

          Pərvin Türkiyədə də çap edilir, oxunur, tanınır. “Piqmalion”, “Xalis xilas”, “Dəniz aptek”, “Ala qarğa”, “Kəfən pulu”, “Yollar yorğunu” və b. hekayələrinin toplandığı “Hava limanı” yazıçının qardaş ölkədə işıq üzü görən sayca beşinci kitabıdır. Yazıçı-tərcüməçi Enver Aykol onun yaradıcılığını “Azərbaycan ədəbiyyatında modern və lirik bir səs” adlandırmışdır.

          Bir neçə kəlmə də yazıçının orijinal üslubu, ondan da orijinal təhkiyəsi, dili barədə. “Qəribədi, yağışın özündən qabaq səsi yağırdı”. Təsəvvür etməyə, eşitməyə çalışdım... “Çiyinləri çökdürən məsuliyyət...” isə elə bil “çiyinlərinin ətini yeyib” xalq deyiminin bədii tərcüməsidir...  

          “Vəziyyət ruscadır” qeyri-azərbaycanlının heç cür anlamayacağı, çox çalışılsa belə, mənasına varmayacağı koloritli ifadədir. Yerli “brendimiz”dir. “Qurban olum”, “İslam zəifdir” kimi… Adını oxuyub içini mərak etdim. Ciddi müəllif annotasiyası mündəricəni açsa da, adından bir ipucu vermirdi. Ta kitabı açıb içinə daxil olana qədər… Kitab XIX-XX əsr rus ədəbiyyatından seçmələr haqqında məqalələr toplusudur. Dünyanın xaos yaşadığı bir zamanda (əsər karantində yazılmışdı ha!) dünyanı dəyişdirəcək nəsnələrdən biri sayılan kitab yazıçını xilas edir, yaşamaq mübarizəsini ədəbiyyatın gücü ilə daha asan adlatmağa çalışır. Necə deyərlər, qadın oxumağa yeni bir şey  tapmayanda onu oturub özü yazır…

          Jurnalist Əflatun Amaşov yazır: “Esselər kamil oxucu üçündür. Sıravi oxucunun çəkəcəyi səbirsizlik indidən onun başı üzərindədir”. Doğru xəbərdarlıqdır. Tanış, mənim də yaşadığım duyğudur; birdən başa düşməzlər... Məsələn, Pərvin yazır: “yazdığın sənət deyilsə, ağaclar heyifdi”... Belə olanda aqillərdən birinin sözü yada düşür: “Başa düşməyən gedib axtarsın. Biz anlayanlar üçün yazırıq”. 

          Birinci bölmə “rus poeziyasının günəşi”nə həsr edilmişdir. Müəllifin iddiasına görə, “İstedadlı adam (Burada Puşkin – D.A.) zamanın bütün xoş və bəd sürprizlərini öz səviyyəsində qəbul edir, yaşayır”. Ardınca da əlavə edir: “Təxminən həftə səkkiz, mən doqquz, dünyada yeni xəstəliklər, epidemiyalar, pandemiyalar yaranır, Puşkin yaranmır...” Sonra Rərvin, inersiya ilə “Zəmanə adamı”na keçir. Rus nəsri yenilənib, dəyişib, inkişaf etdikcə “sürrealist əsərlər yazılır”, “Qoqoldan danışacam” deyir, “Burnun”dan... (Burada məzəli smaylik qoymaq istədim). Təbii ki, “Burun” povestindən…

          Bu yerdə dayanmaq və “Vəziyyət...”in böyük əmək və zəhmət hesabına əmələ gəldiyini deməyə bir ehtiyac duydum. Əsər içində əsər, mövzudan doğan mövzu, obyekt və subyektlərin masştabı, vaxtaşırı tarixin, coğrafiyanın yerində müdaxiləsi, daha nələr, kimlər?  “Görəsən, müəllif belə fundamental mövzunun əl-ayağını necə yığıb?” təəccübü də keçdi düşüncəmdən. “Rus ədəbiyyatının gələcəyi onun keçmişidir” qəddar deyimini xatırladan yazıçı həm də “daşları” yerinə qoyur. Pardon... Sözləri, məqsədi, mənanı, ideyanı. Səbəb və nəticəni.

          “Vəziyyət ruscadır” bir baza, ensiklopedik vəsaitdir. Amma quru yox. Bədii, süslü-püslü, izahlı, səni “qızıl”dan “gümüş”ə aparan sehrli bir kitab. Bu arada “qızılı gümüşə dəyişmək də qanunauyğun görünür”müş.

          Pərvin bir esseistdir. (yeri gəlmişkən, bizim ədəbiyyatda esseni bir janr kimi tanıdıb-sevdirən elə Anar olub). Yazıçı Rəşad Məcid müəllifin “Sevdim səni” kitabı haqqında söz deyərkən bu esselərin əvvəlkilərdən tam fərqli olduğunu,  “şeirlərə esselərin yazılması” nümunəsinin ilk dəfə Pərvinin yaradıcılığında göründüyünü bildirir. Topludakı esselər oxucunu “ovqatdan ovqata” salır, çünki yazıçının ovqatının həm situativ, bəzən keyfli, bəzən də təlx məqamları ilə üst-üstə düşüb.   “Ədəbi mühitimizdə hələ ki sevgi şeirlərindən ibarət bir antologiya” çap olunmadığını deyən akademik İsa Həbibbəyli toplunun bu istiqamətdə açdığı cığırı yüksək dəyərləndirir. Pərvin özü  bu kitabı “525-ci qəzet”də apardığı “Yüz gözəl sevgi şeiri” müəllif layihəsinin yekunu kimi qiymətləndirib ona böyük uğur gətirdiyini deyir. 14 fevral – Sevgililər Günündə daha çox satıldığından isə məmnunluq duyur.

          “Balerina” insan və sənət probleminə həsr olunmuşdur. Kinopovest kimi nəzərdə tutulsa da, dramaturq Əli Əmirli mətnin dramaturji aspektlərlə zəngin olduğunu nəzərə çatdırır. Pərvin şeir yazmasa da, (hələ ki...) poeziyanı nəsrinə gətirməklə uğurlu “ikisi birində” nəticəsini əldə edib.  “Balerina”nın az qala hər cümləsi gözəl bir şeirdir” (Emin Piri).

          “Qadın olmaq” kitabı tarixdə məhz qadınlıqları ilə iz qoyan bir-birindən fərqli on məşhur qadın ömrü, taleyi, sənəti, nüfuzu, psixologiyası, sevgi macəraları, qəribəlikləri, əzabları, ağrı-acıya alternativi haqqındadır. “Dahi ayaqyalın”la (Aysedora Dunkan) başlanan kitab Marina Vladi, Jorj Sand, Qreys Kelli, Frida Kalo... kimi  “ulduzlar”ın təzadlı olduğu qədər maraqlı həyat və sevgi hekayələrini şəxsi interpretasiyasında təqdim edır. Nəzərlərin dikildiyi, diqqətlərin kəsildiyi 10 qadın, 10 tale... Dünyada (məşhur, ya qeyri-məşhur) belə qadınlar yüzlərlə, minlərlədir. Lakin Pərvinin seçimi belədir. Hər birindən də Onda nə isə var. Hər hansı bir uzlaşma, estetika, cilvə, intonasiya, ştrix, aksent, impuls, inqredient... Avtoqraf. Bu çələngin son yarpağı “Qəlblərin kraliçası”, dəb ikonası, dünyada ən çox fotosu çəkilən Uels şahzadəsi Dianadır. Ən uğurlu insan belə, nə qədər ki həyatdadır, yaşayır, ona bəxtəvərlik vermək olmaz. Həyatın nə gətirib, nə götürəcəyini heç kim bilmir. Əsərin bir ideyası da budur... Kitab vahid xətt üzərində qurulmasa da, esselər ayrı-ayrı adamlardan bəhs etsə də, hamısını bir əsas amil, ideya birləşdirir; Qadın olmaq. Azad qadın olmaq. Nümunə olmasalar da. Nümunə, ideal kimi təqdim olunmurlar da. Sadəcə, necə varsa. “Balzak yaşlı qadın”ın fokusunda, dünyagörüşündə, demokratik və mühafizəkarlığında göründükləri kimi. Böyük istedadları, görüşləri, fırtınaları, sevgiləri, yaşadıqları dramlar, melodramlar, sürüşkən reputasiyaları, skandalları ilə. “Qəhrəmanlarımın hərəsi bir cəhəti ilə MƏNİMdir. Amma yazdıqca bu qadınlara meydan oxumağım da, səhvlərini tapmağım da olub... Bu da, görünür, qadın xisləti, eqosudur”. Müəllif qadın olmağın bir çox gizlin məqamlarından danışır. Düstur, resept vermir, “moral” oxuyub ağıl öyrətmir, bir çoxları kimi özündə olmayandan danışmır... Sadəcə, arada... “Qadına məktub” yazıb onunla dərdləşir. Yazıçılığın, analığın təməli Qadınlıqdır – deyir. Bu Qadın yazanda nəfəs alıb-verir, gücünü gözəllikdən alır, düşündüklərini ifadə edəndə rahatlıq tapır, kitabları oxunanda xoşbəxt olur, “etirazını, üsyanlarını yazılarında edir”. (“Elina xatirinə”) Övladının gülüşü içini işıqla doldurur. Sevgi onun üçün güclü antioksidantdır, “məşhurluq”, ”zirvə” kimi anlayışları qorxulu sayır, özü haqqında işlədilməsindən xoşlanmır, narsisizmi isə heç “künc”dən çıxmağa qoymur.  Özünü aldatmağa da meyilli deyil. Pərvini oxucu ilə ortaq məxrəcə gətirən də bunlardır...

          Pərvinin hər gördüyündə gözəllik axtarmaq duyğusunu xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Ekskursiya aparan qadının da görkəmindən xarizma umur. Necə deyərlər, ocaq daşı da gözəl gərək...

          Pərvinin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olandan sonra bədii publisistikasının sırf bədii əsərləri ilə bir dalğada olduğu qənaətinə gəldim. Özü, personası, şəxsiyyəti içində olan əsərlərini nəzərdə tuturam. Həmrəylik naminə deyim ki, bu tərəfdən baxanda Pərvin mənə daha yaxındır, həm oxucu, həm yazıçı kimi. Mənə də çox deyirlər: “Çıx əsərin içindən...” Pərvin “təəssürat adamı” kimi gəzdiyi şəhərləri, gördüyü muzeyləri əsərlərinə gətirir. “Avropa: 4 şəhər, 5 muzey”, “Yağmurlu şəhərdən imisti anılar...” səfərnamələri bu qəbildəndir. Bu səfər xatirələri, yol qeydləri yalnız adıkeçən ölkələrin gəzməli-görməli yerlərini  anlatmır, həm də səyahətçinin özü haqqındadır. Özünü ifadə, yeni mədəniyyətlərin, duyğuların, dadların, qoxuların kəşfidir. “Xəngəlli, xaçapurili restoranın bu biri başında qlamur şirniyyat hazırlayırlar”. Bu yay Avropada yediyim, ya indiyəcən heç yemədiyim desertləri necə tərif edəcəyimi bilmirdim. Yəni dadı, sunumu mənim lüğət dilimin üstündə idi. Nəsə xüsusi bir söz işlətmək istəyirdim. Al, iştə! Qlamur! Halallığını istəyirəm, Pərvin. Əsl halallıq elə sözə düşür.

          Tbilisidə “Müsyö Yordan” adında kafe olduğunu da Pərvindən eşidirik. Və bu kafenin əbədi qonağı da Mirzə Fətəlidir, daha doğrusu, onun masaların birində yazıb-pozan mum heykəli.

          “Yollar... Yollar” gəzi yazısı bizi “Oralar”a yox, Bərdəyə, Ağcabədiyə, Göyçaya aparır. Həmidə xanım Cavanşirin ata evinə, Anarın ata evinə gedirik. Pərvinin bələdçiliyi ilə.

          Pərvinə araşdırmaçı-publisit kimi yanaşsaq, (bu özəlliyi də bəlli fəaliyyətinin önəmli sahəsidir) bir çox diqqət çəkən məqalələrinin (və müsahibələrinin) sistemli olaraq dövrü mətbuatda yer aldığını görərik. Xüsusilə “525-ci qəzet”də.  (Müsahibə janrına gətirdiyi yeniliklər ayrıca mövzudur. “Müsahibələrində özü görünmür, həmsöhbətinin arxasında gizlənir” ki, bu da peşəkarlıqla etikanın vəhdətindən irəli gəlir).

          “525-ci qəzet”də ardıcıl yazmağım mənə çox kömək olur” deyir özü də. Xalq şairləri Rəsul Rza və Fikrət Qoca, Xalq yazıçısı Mövlud Süleymanlı, akademiklər  İsa Həbibbəyli, Zemfira Səfərova, Avrasiya Yazarlar Birliyinin sədri, məzunu olduğu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitet, (adı “Şanel-5”-i yada salan) “525-ci qəzet” haqqında və b. yazıları baxış sayına görə sosial şəbəkələrdə, necə deyərlər, reytinqlidir.

          “Yazmaq ötüb keçən zamanı saxlamaq üçündür” – deyir Pərvin... Əslində, nə zaman keçib ki onun üçün? Lakin gənclik onunla xoşbəxtdir ki, gələcəyi var. Yazının qəhrəmanının timsalında isə... akademik İsa Həbibbəylinin obrazlı təbiri yerinə düşür: “Elə Pərvinin özünün də “ardı var”…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu, gerçəkmi yalanmıdır, ilahi?

Yalan mülkü talanmıdır, ilahi?

Olmaz olay olanmıdır, ilahi,

Mən Türkiyə torpağına gəlmişəm?

Qardaşımın ocağına gəlmişəm?

Mən bu yerə nə sərvətə, nə sana,

Nə şövkətə, nə şöhrətə, nə şana,

Nə camala, nə calala, nə cana,

Nə taca, nə ticarətə gəlmişəm,

Ziyarətə, ziyarətə gəlmişəm.

Vaxt olar ki, türk elləri ucalar,

Yağısından qisas deyil, tac alar.

Qarı düşmən, sarı düşmən qocalar,

Mən o günün düyününə gəlmişəm,

O düyünün bu gününə gəlmişəm.

Yolçu - Məcnun, vətən yolu - Leylidir,

Məcnun olsan, sağı, solu Leylidir,

Mən Məcnunam, Anadolu Leylidir

Mən Leylimi ziyarətə gəlmişəm,

Məcnun kimi məhəbbətə gəlmişəm.

Sabir Xəlil oğlu Əliyev 1935-ci il mayın 15-də Gürcüstanın Qarayazı rayonunun (indiki Qardabani bələdiyyəsi) Qaracalar kəndində anadan olub. 1955-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində filologiya fakültəsinin dil və ədəbiyyat şöbəsinə daxil olub. 1960-cı ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1961–1962-ci illərdə ikinci dəfə ADU-nun şərqşünaslıq fəkültəsində təhsil alıb

Oranın ərəb tərcüməçiliyi şöbəsini də fərqlənmə diplomu ilə bitirib.  7 ildən artıq (1960-cı ilin sentyabrından 1967-ci ilin dekabrına kimi) Azərbaycan SSR Elmələr Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda kiçik elmi işçi olub. 1966-cı ildə "Klassik Azərbaycan şeirinin şəkilləri" mövzusunda namizədlik, 1990-cı ildə isə "Füzulinin ədəbi-nəzəri görüşləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

1967-ci ildən ömrünün axırına kimi Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda (daha sonra Universitet) işləyib, Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının professoru olub. Sabir Xəliloğlu ömrünün dünya ilə haqq-hesab çəkdiyi, elmlə məşğul olduğu dövrünü Azərbaycan-türk şeirinin tacidarı, dahi şairimiz Füzulinin tədqiqinə həsr edib.

Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığını tədqiq edənlərin, eləcə də onunla maraqlananların qeyd etdiyinə görə, Füzuli yaradıcılığının bütöv poetik sistem kimi tədqiqi görkəmli yazıçı və tədqiqatçı Mir Cəlaldan sonra füzulişünas Sabir Əliyevin adı ilə bağlıdır. "Füzulinin poetikası" (Bakı, 1986) əsərinə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor Kamal Talıbzadə yüksək rəy verib.

Görkəmli füzulişünas, mərhum Sabir Əliyevin "Füzuli ədəbi estetikası" (Bakı, 2004) monoqrafiyasına nəzər yetirirən filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusifli bildirir ki, "iki fəsildən ibarət olan bu monoqrafiyanın təkcə yarımbaşlıqlarının adlarını xatırlamaq kifayətdir ki, Füzulinin elmi-nəzəri fikirlərinin, bu gün üçün də əhəmiyyətli olan tənqidi mülahizələrinin "nəhəng fikir buketi" ilə tanış olaq. Fikrimizcə, Azərbaycan füzulişünaslığında bu mövzu tam və sistemli şəkildə məhz Sabir müəllimin həmin tədqiqatında öz dolğun ifadəsini tapıb."

Sabir Xəliloğlu Füzulini bildiyi qədər Qazi Bürhanəddini, Nəsimini, Həbibini, Xətaini, Seyid Əzim Şirvanini, Nəbatini, Zakiri, Sabiri də gözəl bilirdi. Elmi işlə yanaşı şeirlər də yazıb. Şeir yaradıcılığına 1949-cu ildən başlayıb. Sabir Xəliloğlunun şifahi xalq ədəbiyyatının ən çətin növlərindən olan gəraylısı, təcnisi, iki başlı təcnisi, divanisi, farsca qəzəli də vardır. 2007-ci il mayın 14-də dünyasını dəyişib. Doğma kəndi Qaracalarda dəfn olunub.

Kitabları:

- Füzulinin poetikası

- Füzuli (nəzəri-bədii düşüncələr)

- Füzuli ədəbi estetikası

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: I cild 1–50-ci qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: II cild 51–130-cu qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: III cild 131–210-cu qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: IV cild 211–292-ci qəzəllər

- Füzuli sözü

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəhram Mansurov tarda yalnız sol əllə, mizrab vurmadan çalmaq üsuluna "mizrabi — dəstkəri" deyilir. Azərbaycanda bu üsuldan əvvəllər yalnız Sadıqcan, Məşədi Süleyman və Mirzə Mansur kimi musiqiçilər istifadə edib. Öz dövrünün ifaçıları arasında "mizrabi-dəstkəri"dən istifadə edən yeganə tarzən Bəhram Mansurov olub.

Bu gün Azərbaycan musiqiçisi, görkəmli tarzən, Azərbaycan SSR xalq artisti Bəhram Mansurovun anım günüdür.

Məşhur tarzən 12 fevral 1911-ci ildə Bakıda dünyaya gəlib.

Bəhram Mansurov uşaqlıqdan evlərində təşkil olunan musiqi məclislərinin şahidi olub. Babası Məşədi Məlik bəy dövrünün açıq fikirli şəxslərindən biri, həm də istedadlı musiqişünas, mahir çalğıçısı olub. Seyid Əzim, Xurşudbanu Natəvan, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi məşhur şair və ədiblərimiz onunla yaxın əlaqədə olublar. Evlərində çoxlu tar olub.

 Atası evdən bir yerə gedən kimi balaca Bəhram dərhal divardan asılan tarlardan birini götürüb çalar, özü də bilmədən kökdən salıb divardan asardı. Məşədi Süleyman evə qayıdanda Bəhramın tara toxunduğunu sövq-təbii ilə başa düşər və "mənim tarıma kim toxunub?" - deyə soruşardı. Bəhram da günahını boynuna alaraq "hardan bildin ki, mən toxunmuşam" - deyə uşaq məsumluğu ilə soruşar, atası "tarın kökündən" - deyə cavab verərdi.

 Onun tara, musiqiyə olan həvəsini görən Məşədi Süleyman Bəhrama həmişə deyərmiş: "Mən hiss edirəm ki, sən tarı birdən-birə çalacaqsan. Sənə öyrətmək lazım deyil". Doğrudan da Bəhram 8 yaşından tarı sinəsinə basaraq uşaq arzularını tarın kövrək tellərinə kökləyib. Bəhram Mansurovun 19 yaşı olanda Müslüm Maqomayev onu ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrinə, daha sonra isə Opera və balet Teatrına solist-tarzən kimi dəvət edir.

Bəhram Mansurov opera səhnəsində Hüseynqulu Sarabski, Yavər Kələntərli, Hüseynağa Hacıbababəyov, Əlövsət Sadıqov, Həqiqət Rzayeva kimi korifeylərlə işləyir. Rübabə Muradova, Sara Qədimova, Əbülfət Əliyev, Gülxar Həsənova, Zeynəb Xanlarova, Mais Salmanov, Bakir Haşımov, Qulu Əsgərov, Arif Babayev, Nəzakət Məmmədova, Baba Mirzəyev və başqa sənətkarları teatra cəlb edərək onları tamaşalara hazırlayır.

Bəhram Mansurov ilk azərbaycanlı musiqiçidir ki, onun ifasında Azərçaycan muğamları UNESCO xətti ilə vallara və CD-lərə yazılıb, bütün dünyaya yayılıb. O, 1978 və 1983-cü illərdə Səmərqənddə keçirilən Beynəlxalq Muğam Simpoziumunda Azərbaycanı təmsil edib. Bəhram Mansurov Sadıqcandan sonra klassik Azərbaycan muğamlarını qoruyub saxlayan və təbliğ edən yeganə tarzən olub.

 Onun ifasından bütün muğamlar, dəraməd, diringə, təsnif və rənglər oğlu, bəstəkar Eldar Mansurov tərəfindən nota salınıb. 2011-ci il fevral ayının 12-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Bəhram Mansurovun anadan olmasının 100 illiyi münasibəti ilə yubiley tədbirləri keçirilib.

Bəhram Mansurov yaradıcılığının böyük bir hissəsi Opera və Balet teatrı ilə bağlıdır. 1922-ci ildə Leyli və Məcnun operasında Sona Hacıyeva və Hüseynqulu Sarabskinin oyunundan və Qurban Pirimovun tarının səsindən təsirlənən Bəhramda həmin teatrda işləmə həvəsi yaranıb. 1932-ci ildə Opera və Balet Teatrının bədii rəhbəri və dirijoru bəstəkar Müslüm Maqomayev onu bu teatra solist-müşayiətçi vəzifəsinə dəvət edib.

Məşhur Hüseynqulu Sarabskini Məcnun rolunda artıq Bəhram müşayiət etməyə başlayıb. 54 il – ömrünün sonuna kimi muğam operalarını müşayiət edib. O, "Leyli və Məcnun" operasında muğam hissələrini Üzeyir Hacıbəyovun ciddi nəzarəti altında ifa edib. 1934–35-ci illərdə Bakıdakı Azərbaycan Hərbi Diviziyasının siyasi şöbəsinin rəisi Məmmədəli Əliyev Bəhram Mansurova hərbi özfəaliyyət ansamblına rəhbərlik etməyi təklif edib.

 O, 1936-cı ildə Tbilisidə keçiriləcək hərbi orkestrlərin Zaqafqaziya musiqi olimpiyadasında işritak etmək üçün kollektivi hazırlamağa başlayıb. Bəhramın rəhbərlik etdiri ansambl Gürcüstanın paytaxtında uğurla çıxış edərək fəxri fərmanlarla Azərbaycana qayıdıb. Bu uğuruna görə Bəhram Mansurova Azərbaycan diviziyasının rəhbərliyi tərəfindən təşəkkür elan edilib.

 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündəki konsertlərin birində Bəhram Mansurov "Mahur-hindi" muğamını solo, digər konsertdə isə "Əraq" muğamını ifa edən Əlövsət Sadıqovu üçlüyün tərkibində müşayiət edib.  Müharibəyə qədərki konsert fəaliyyətini uğurla keçirib.

Belə ki, 1939-cu il noyabrın 17-də qəzetlərdə yazılıb ki, Bülbülün rəhbərliyi ilə mədəniyyət xadimləri Samur-Dəvəçi kanalının inşaatçıları qarşısında çıxış ediblər. Burada 3 gün ərzində artistlər 15 min kolxozçu və inşaatçılar qarşısında 30-dan çox konsert veriblər. 1941-ci ildə Moskvada estrada artistlərinin festivalı keçirilib.

Azərbaycandan dəvət olunan konsert qrupunun tərkibində müğənnilər və aktyorlarla yanaşı Bəhram Mansurov da olub. Bəhram Mansurovun xatirələrindən:

"İyunun 21-də bizim qatar Moskvaya yola düşdü. Səhər Rostova çatanda dəhşətli xəbər eşitdik: "Müharibə başlayıb!". Bir neçə gündən sonra Moskvaya çatdıq. Hərbi vəziyyətlə əlaqədar Bakıya qayıtdıq. Bir çox mədəniyyət işçiləri, o cümlədən mən də "bron" alıb, xüsusi təşviqat qruplarının sərəncamına göndərildim. İncəsənət adamları cəbhə xəttində döyüşçülər, arxada isə qospitalda yaralılar qarşısında konsertlərlə çıxış edirdilər".

Vaxtilə tanınmış bəstəkar Fikrət Əmirov "Şur" və "Kürd-ovşarı" simfonik muğamlarının yazarkən qocaman musiqiçilər Seyid Şuşinski və Qurban Pirimovla məsləhətləşərdi. Sonuncu simfonik muğamı olan "Gülüstan-Bayatı-Şiraz"ı isə Bəhram Mansurovun ifası əsasında yaradıb.

60–70-ci illərdə bəstəkar Nəriman Məmmədov "Çahargah" və "Rast" muğamlarını Bəhram Mansurovun ifasından nota yazıb. Azərbaycan xalq musiqisi nümunələri olan dəramədlər, rənglər, diringilər, təsniflər, zərblər, şikəstələr, saqinamələr, marşlar, saz havaları və s. tarzənin oğlu, bəstəkar Eldar Mansurov tərəfindən nota salınıb.

Muğam sənətinin nüfuzlu bilicisi kimi, Bəhram Mansurov radioda "Muğam" və televiziyada "Məktəblilərin musiqi klubu" verilişlərinin məsləhətçisi olub. Bir çox özfəaliyyət müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olub. O, dəfələrlə müxtəlif auditoriya qarşısında muğamlar haqqında çıxışlar edib, dövri mətbuatda mütəmadi olaraq muğamın tarixi və bu günü barədə fikrini bildirib.

Mükafatları:

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- Azərbaycan SSR əməkdar artisti

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

- "Əmək veteranı" medalı

- Azərbaycan SSR xalq artisti

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 40 illiyi" yubiley medalı

Bəhram həm də mərhəmətli, kasıblara əl tutan bir insan olub.

Xatirə Qədirova yazır:                                                                     

“1941-1945-ci illər müharibəsinin odlu-alovlu günlərində, aclıq və qıtlığın tüğyan etdiyi bir dövrdə Bəhramı tar çalması üçün toy məclisinə dəvət edirlər. Gözünün ağı-qarası bircə oğlunu vətənin müdafiəsinə yola salmağa hazırlaşan ev sahibi çətinliklə də olsa süfrə açır. Amma məclisin əsas bəzəyi tarzən Bəhram idi. Axşam məclis dağılanda ev sahibi təzəcə təndirdən çıxmış, dəsmala bükülü üç ədəd çörəyi ona uzadır. Bəhram etiraz etsə də, ev sahibi səmimiyyətlə:

-Oğul, əlimi geri qaytarma, bu sənin sənətindir, bərəkətə dönüb evinə qayıdar. Adam əkdiyini biçər,- deyir.

Geri dönərkən yolda Bəhram Məhzun adlı tanışı ilə rastlaşır. Aclığın, qəhətliyin imtahana çəkdiyi bu şikəst insanın almacıq sümükləri qabarıb üzə çıxmış yanaqları, çuxura batmış gözləri, yamaqları da süzülmüş əsgiyə bənzəyən paltosu gənc Bəhramın ürəyini sızıldadır. Söhbət əsnasında Məhzun şikəstliyi səbəbindən müharibəyə gedə bilmədiyini, körpələrinin evdə aclıqla mübarizə apardığını söyləyir.

Tarzən tələsik paltosunun yaxasından bükülü dəsmalı çıxarıb çörəklərin ikisini ona verir. Məhzun etiraz etsə də, Bəhram tez oradan uzaqlaşır. İllər keçir. 1982-ci ildə Bəhram Mansurovun oğlu bəstəkar Eldar Mansurov şəxsi işi ilə əlaqədar idarələrdən birinə gedir. Eldarı qəbul edən vəzifəli şəxs təsadüfən onun Bəhramın oğlu olduğunu biləndə qulaqlarına inanmır. Rəis hadisədən xəbərsiz olan musiqişünas Eldara qırx il əvvəl baş vemiş əhvalatı danışmağa başlayanda gənc Eldar rəisin Məhzunun oğlu olduğunu öyrənir. Gözlərindən iki damla yaş süzülüb axan rəis:

   - Sən heç bilirsənmi kimsən? Vaxtilə bizim ailəni ölümdən xilas edən bir kişinin oğlusan! Sənin atanın verdiyi çörəklər bizi təkcə aclıqdan xilas etmədi, işığa dönüb taleyimizdə yandı. Düz iki gün sonra işlərimiz də, həyatımız da düzəlməyə başladı. Bu gün nə mən, nə də qardaşlarım çörəklə, pulla o yaxşılığın əvəzini çıxa bilməzdik.”

Görkəmli tarzən 1985-ci il mayın 14-də, 74 yaşında, Bakıda vəfat edib. Bəhram Mansurov Yasamaldakı köhnə qəbristanlıqda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

Mayın 13-də Bakı İdman Sarayında V Uşaq Kitab Festivalının rəsmi açılış mərasimi keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi və Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyası İctimai Birliyinin (ANAİB) təşkilatçılığı ilə baş tutan festival ölkənin və regionun bu formatda yeganə layihəsi hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, tədbir Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə başlayıb. Daha sonra Uşaq Gənclər İnkişaf Mərkəzinin yetirmələrinin təqdimatında “Odlar yurdu” rəqsi nümayiş olunub.

Festivalın açılış mərasimində çıxış edən Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyası İctimai Birliyinin sədri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosentŞəmil Sadiq bildirib ki, uşaqların kitab və mütaliə ilə erkən yaşlardan yaxın münasibət qurması onların dünyagörüşünün formalaşmasına və gələcək inkişafına mühüm təsir göstərir. O, festivalın artıq ənənəyə çevrildiyini qeyd edərək layihənin ildən-ilə daha geniş auditoriyanı əhatə etdiyini vurğulayıb.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli çıxışında uşaq ədəbiyyatının milli düşüncənin və mənəvi dəyərlərin formalaşmasında xüsusi rol oynadığını bildirib. O qeyd edib ki, uşaqların kitaba marağının artırılması gələcəkdə güclü və intellektual cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova uşaqların sağlam və maarifçi mühitdə yetişməsinin vacibliyini diqqətə çatdırıb. O bildirib ki, kitab uşaqların şəxsiyyət kimi formalaşmasında, onların düşüncə və təxəyyülünün inkişafında mühüm vasitələrdən biridir.

Azərbaycan Respublikası mədəniyyət nazirinin müavini Fərid Cəfərov çıxış edərək festivalın ölkədə oxu mədəniyyətinin təşviqinə xidmət etdiyini və uşaqların mədəni mühitə inteqrasiyasında mühüm rol oynadığını bildirib.

Millət vəkili, Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Uşaq ədəbiyyatı” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimova uşaq ədəbiyyatının inkişafı istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslərin əhəmiyyətindən bəhs edib.

Tədbirdə həmçinin millət vəkili Ceyhun Məmmədov, festivala fəxri qonaq qismində qatılan Hans Kristian Andersen Mükafatı üzrə Münsiflər Heyətinin prezidenti Şirin Kreydieh, Simurq Liseyinin baş icraçı direktoru Tural Abbasquliyev və festivalın layihə rəhbəri, “Ağıllı Bala” nəşriyyatının direktoru, uşaq yazıçısı Fatimə Alxaz çıxış edərək festivalın əhəmiyyətindən danışıblar.

Qeyd olunub ki, festivalın əsas məqsədi uşaqlarda mütaliəyə marağın artırılması, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği və onların müxtəlif dünya mədəniyyətləri ilə tanış edilməsidir.

13–17 may tarixlərini əhatə edən festival çərçivəsində “Milli Geyimlər Günü”, “Peşələr Günü”, “Beynəlxalq Gün” və “Nağıl Qəhrəmanı Günü” adlı xüsusi tematik günlər təşkil olunacaq. Proqram çərçivəsində tanınmış uşaq yazıçıları ilə görüşlər, imza mərasimləri, yeni nəşrlərin təqdimatları, mədəniyyət və incəsənət nümayəndələri ilə görüşlər keçiriləcək.

Festivalda ölkənin aparıcı nəşriyyat və kitab evləri də geniş şəkildə təmsil olunur. Belə ki, 40-dan çox nəşriyyat öz stendi ilə festival iştirakçılarına müxtəlif yaş qrupları üçün nəzərdə tutulmuş uşaq ədəbiyyatı nümunələri, maarifləndirici nəşrlər, yeni kitablar və xüsusi təqdimatlar təqdim edir. Festival ziyarətçiləri stendlərdə müəlliflərlə görüşmək, nəşrlərlə yaxından tanış olmaq və xüsusi endirim kampaniyalarından yararlanmaq imkanı əldə edirlər.

Bununla yanaşı, uşaqların ifasında musiqi və rəqs nömrələri, səhnəciklər, nağıl saatları və müxtəlif əyləncəli proqramlar təqdim ediləcək.

Festival çərçivəsində indiyədək 70 min ədəd xüsusi hazırlanmış kitab daxılının çap edilərək uşaqlara hədiyyə olunduğu bildirilib. Bu təşəbbüsün ölkədə uşaq ədəbiyyatına marağın artırılmasına və uşaq nəşriyyatlarının inkişafına mühüm töhfə verdiyi vurğulanıb.

Açılış mərasimi konsert proqramı ilə davam edib.

Qeyd edək ki, V Uşaq Kitab Festivalı Simurq Liseyinin baş sponsorluğu, DİV Kids, Bergdrink, Edudistans və Azərsüd şirkətlərinin sponsorluğu ilə keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)