Qulu Ağsəs,

“Ulduz” jurnalının baş redaktoru, şair. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Martın 8-ni dünyanın hər yerində qeyd edirlər - kəndimizdən haşqa. Həmin gün bizim xanımlar, adəti üzrə, ərlərinin qulluğunda durur, obaşdan çayın-çörəyin verir, günortalarına soyutma kartof-yumurta tədarük eləyir, axşam darvazadan girən təki əlinə su tökür, ayaqlarını təndirdən pörşələnə-pörşələnə çıxmış vedrəyə salır, kürəyini ovur, belinə banka qoyurlar. Kişilər də, bir qayda olaraq, arvadlarını söyür, hədələyir, qayınlarını ələ salır, uşaqlarını dayılarına oxşamamağa çağırırlar. Bu, bütün kənddə belədi; amma hamının ailə gizlinləri qaya koluyla çəpərlənib, ordan kənara atlanmır. Bir kopolu arvadından, bir kopakqızı ərindən eşiyə informasiya sızdırmaz.

Bu qanunların yaşı mixi yazılardan çox qədimdi və onu pozmağa kimsə cürət eləməz. Odur ki, ömrünün yarısını şəhərdə keçirmiş otuz yaşlı avropalı bəndənizin də az qala əsrin yaşıdı anasını bir dəstə gülə qonaq eləməyə ixtiyarı çatmır.

"Şarrr!" - hər gün ayağımı blokdan çölə qoyanda arxamca atılan suyun səsini eşidirəm: "Allah, sən balamı şərdən qoru, yazıqdı". Anam Allahdan başqa heç kəsin yanında "mənim balam" sözünü dilinə gətirməz, qanundan qorxur, üstəlik, inanır, özü də möhkəm inanır ki, oğlu həm də Allahın balasıdı, yoxsa məni təkbaşına böyüdüb ayağa qaldırmağa gücü çatmazdı. Əvvəllərsə anamın "ev Allahı" da varmış (mən görməmişəm). Anam onunçün səkkiz uşaq doğub, bacısı uşaqlarına qulluq eləyib, körpələrdən ikisi rəhmətə gedəndə günahın hamısını özündə görüb, "Allah" evdən gedəndə tənbəki qutusunu götürüb, onun ətrini tütündən alıb və o alandı... Atam anamın heç vaxt adını çəkməyib, onu "a kişi", "ay uşaq", kefi lap kök olanda hərdən "Allah yaratmış" çağırıb. Anam özünə görə bir kişi olsa da, heç vaxt "Allahlıq" iddiasına düşməyib, atamın boş taxtına göz dikməyib, övladlarını ərinin adıyla böyüdüb... "Çıx get dədən öyünə, üç gündən sonra gələrsən!.." - Atam son nəfəsində anama belə əmr eləyib... "Məni qovursan?" - Anam ömründə bircə yol ərinə belə cavab qaytarıb. Sonralar başa düşüb ki, kişi yasın ilk günləri onun əl-ayaq altda qalmasından narahatmış, ona acıyırmış, yazığı gəlirmiş, bəlkə də, son nəfəsində indiyəcən hiss elətdirmədiyi, dilinə gətirmədiyi sevgisini açırmış...

"Pensiyamı al, özümə gətir!" - Anamdan çıxmayan iş, xeyir ola, təqaüdün adını tutur? "Özümə xalça alacam, məni ona bükərsiz..."

Mən də neçə aydı döşümə döyürdüm ki, anama deyəcəm, Prezident təqaüdündən sənə nə alım...

                                                                                            (mart, 2000)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

Alsu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

… Bir çoxları, xüsusən kişilər tərəfindən tez-tez verilən bu sualı eşidirik: Beynəlxalq Qadınlar Günü olsa da, niyə Beynəlxalq Kişilər Günü yoxdur? Cavab isə çox sadədir — kişilərin seçmək, müxtəlif vəzifələrdə çalışmaq və s. hüquqları əzəldən olub. Qadınlar isə bu hüquqları qazanmaq üçün tarix boyu mübarizə aparıblar. Heç bir haqlarını asanlıqla əldə etməyən qadınlar azadlıq və hüquqlarının rəmzi olan bu beynəlxalq günün rəsmiləşməsinə də uzunmüddətli səy və təşəbbüslərdən sonra nail olublar.

Niyə Beynəlxalq Qadınlar Günü?

Hər il 8 Martda keçirilən Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların sosial, iqtisadi, mədəni və siyasi nailiyyətlərinin qlobal şəkildə qeyd olunmasıdır. Bu gün həmçinin gender bərabərliyini və qadın hüquqlarını dünya miqyasında təbliğ etmək üçün bir fürsət yaradır. 8 mart qadınların uğurlarını qeyd edir, gender bərabərliyini müdafiə edir və qarşıda duran çətinlikləri əks etdirir.

2026-cı ildə  “Gücünə güc qat” şüarı gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsi üçün səxavət, əməkdaşlıq və sərmayə yönümlü düşüncə tərzinin vacibliyini vurğulayır. Bu şüar daha ədalətli və firavan bir dünya yaratmaq üçün təhsil, mentorluq və maliyyə dəstəyi kimi resursların, imkanların və dəstəyin paylaşılmasının əhəmiyyətini önə çəkir.

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi 20-ci əsrin əvvəllərinə, qadınların seçki və əmək hüquqlarının uğrunda hərəkatların gücləndiyi dövrə gedib çıxır. İlk dəfə 1909-cu il fevralın 28-də Nyu-York şəhərində qadınlar daha yaxşı iş şəraiti və səsvermə hüququ tələb edərək etiraz aksiyası keçirmişdilər.

1910-cu ildə məşhur alman qadın hüquqları müdafiəçisi Klara Setkin qadınların hüquqlarını qlobal səviyyədə müdafiə etmək məqsədilə hər il keçiriləcək bir Qadınlar Günü təsis etməyi təklif etdi. Təklif konfrans iştirakçıları tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və bununla da bu günün ilk dəfə qeyd olunmasının bünövrəsi qoyuldu.

Həmin dövrdə Almaniyada Sosial-Demokrat Partiyasının Qadınlar Bürosunun rəhbəri olan Klara Setkin dünyanın müxtəlif ölkələrində insanların eyni vaxtda qeyd edə biləcəyi beynəlxalq bir gün ideyasını irəli sürmüşdü. İlk Beynəlxalq Qadınlar Günü 1911-ci il martın 19-da keçirildi və Almaniya, İsveçrə, Avstriya və Danimarkadan bir milyondan çox insan bu tədbirlərdə iştirak etdi.

Müasir dövrdə isə bu gün ilk dəfə 1975-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qeyd olundu və 1977-ci ildə rəsmi şəkildə tanındı. Əslində bu günün qeyd olunması XX əsrin əvvəllərində Şimali Amerikada və Avropada yaranan işçi hərəkatlarının fəallığı nəticəsində formalaşmışdır.

İlk illərdən bəri Beynəlxalq Qadınlar Günü həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qadınlar üçün qlobal əhəmiyyət daşıyıb. BMT-nin qadınlara həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarının dəstəyi ilə güclənən qlobal qadın hərəkatı bu günü qadın hüquqlarına dəstək toplamaq və onların siyasi və iqtisadi həyatda iştirakını təşviq etmək üçün mühüm bir platformaya çevirib.

Beynəlxalq Qadınlar Günü (BQG) haqqında 10 maraqlı fakt

1.     BQG- nin yaranmasında Klara Setkinin rolu

1910-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən İkinci Beynəlxalq İşçi Qadınlar Konfransı zamanı alman aktivisti Klara Setkin (1857-1933) hər il keçiriləcək Qadınlar Günü ideyasını irəli sürdü. Onun məqsədi müxtəlif ölkələrdə yaşayan qadınların hüquq və tələblərini müdafiə etmək üçün hamının eyni gündə bir araya gəldiyi vahid bir gün yaratmaq idi.Bu təklif 17 ölkəni təmsil edən 100-dən çox qadın tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və nəticədə 1911-ci ildə ilk dəfə Beynəlxalq Qadınlar Günü qeyd olunmağa başladı.

Klara Setkin

2.     Traynql Şörtveyst fabrikində yanğın

1911-ci il martın 25-də, Birinci BQG-dən qısa müddət sonra, Nyu York şəhərində yerləşən Traynql Şörtveyst fabrikində dəhşətli yanğın baş verdi. Bu faciə nəticəsində 140-dan çox işçi həyatını itirdi və onların əksəriyyəti gənc immiqrant qadınlar idi.

Bu hadisə qadınların işlədiyi müəssisələrdə mövcud olan ağır və təhlükəli əmək şəraitini açıq şəkildə göstərdi və nəticədə əmək qanunvericiliyində islahatların aparılmasına, həmçinin iş yerlərində təhlükəsizlik standartlarının yaxşılaşdırılmasına təkan verdi.

3.     8 Mart tarixinin rəsmiləşməsi və Rusiyada qadınların səsvermə hüququ

Beynəlxalq Qadınlar Günü əvvəlcə müxtəlif tarixlərdə qeyd olunsa da, sonradan 8 mart tarixi ilə əlaqələndirildi. 1917-ci il fevralın 23-də Rusiyada minlərlə qadın fabrik işçisi çörək qıtlığına etiraz olaraq aksiyaya başladı və bu etiraz tezliklə Petroqrad şəhəri (indiki Sankt-Peterburq) boyunca yayılan böyük bir nümayişə çevrildi.

Rus qadınlarının bu etirazı kəskin ərzaq çatışmazlığına, Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı çətinliklərə və gender bərabərliyi tələblərinə cavab idi. Bu üsyan tarixdə “Fevral inqilabı” kimi tanınır. O dövrdə Rusiyada istifadə olunan Yuli təqviminə görə hadisələr fevralın 23-də başlamışdı. Lakin Qriqorian təqviminə görə həmin tarix 8 marta təsadüf edirdi və bu gün sonradan Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi tanınmağa başladı.

Ölkə başçısı Çar II Nikolay isə bu aksiyalardan narazı idi və Petroqrad hərbi dairəsinin komandanı general Xabalova etirazları nəyin bahasına olursa-olsun dayandırmaq əmri verdi. Buna baxmayaraq, qadınlar geri çəkilmədilər və etirazlarını davam etdirdilər. Nəticədə, cəmi bir neçə gün sonra çar taxtdan imtina etməyə məcbur oldu. Daha sonra yaradılan müvəqqəti hökumət Rusiyada qadınlara səsvermə hüququ verdi.

Minlərlə rus qadını Sankt-Peterburqda aksiyalarda iştirak edir(1917)

    Bu gün Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyanın bir çox ölkəsində qeyd olunur və sərhədləri, mədəniyyətləri və ideologiyaları aşan bir günə çevrilib. O,Azərbaycan, Rusiya, Çin, Vyetnam, Kamboca, Əfqanıstan, Kuba, Uqanda, Monqolustan, Gürcüstan, Laos, Ermənistan, Belarus, Monteneqro, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Ukrayna kimi bir çox ölkədə rəsmi bayram kimi tanınır.

Bir çox digər ölkələrdə isə bu gün rəsmi bayram olmasa da, yenə də qeyd edilir. Bu ölkələr üçün Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların nailiyyətlərini qeyd etmək, gender bərabərsizliyi haqqında məlumatlılığı artırmaq və bu sahədə daha böyük inkişafa ilham vermək üçün bir fürsət sayılır.

4.     Hər ilin fərqli şüarı olur

BQG hər il qadınları narahat edən aktual problemlərə diqqət çəkmək üçün müəyyən bir şüar ilə qeyd edilir. Bu mövzular dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən tədbirlər, müzakirələr, kampaniyalar və təşəbbüslər üçün bir istiqamət müəyyən edir. Məsələn, 2021-ci ilin şüarı “Choose to Challenge” (“Meydan oxumağı seç”) insanları gender ayrıseçkiliyinə və bərabərsizliyə qarşı çıxmağa çağırırdı. “Each for Equal” (“Hər kəs bərabərlik üçün”) (2020) isə gender bərabərliyinə nail olmaq üçün kollektiv fəaliyyətin vacibliyini vurğulayırdı. Bu kampaniya həm də hər bir fərdin rolunun əhəmiyyətini önə çəkir, hər kəsin kiçik addımlarının birlikdə böyük dəyişikliklər yarada biləcəyini göstərirdi.

“Gender Equality Today for a Sustainable Tomorrow” (“Bugünkü gender bərabərliyi davamlı gələcək üçün”) (2022) şüarı isə qadınların iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma, onun təsirlərinin azaldılması və davamlılığın gücləndirilməsi sahəsindəki mühüm rolunu vurğulayırdı.

BMT-nin məlumatına görə son illərin digər şüarları arasında “DigitALL: Innovation and Technology for Gender Equality” (2023) – texnologiya və rəqəmsal təhsildə irəliləyişə töhfə verən qadın və qızların rolu, həmçinin 2024-cü ildə “Inspiring Inclusion” (“İnkluzivliyi təşviq etmək”), 2025-ci il “Accelerate Action” (“Fəaliyyəti sürətləndir”) yer alıb. 2026-cı ilin “Gücünə güc qat” şüarı isə gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsini təşviq edir.

5.     Bəzi ölkələrdə Beynəlxalq Qadınlar Günü və Analar Günün birlikdə qeyd olunur

Bəzi ölkələrdə – məsələn, Serbiya, Albaniya, Bolqarıstan, Rumıniya, Makedoniya və Özbəkistanda qadınlara həsr olunan bu iki bayram eyni gündə birlikdə qeyd olunur. Bu bayramlar xüsusən uşaqlara analarına və nənələrinə kiçik hədiyyələr vermək üçün gözəl bir fürsət yaradır. Bu hallarda Analar Günü həm də qadınlara hörmət və təşəkkürün ifadə olunduğu bir gün kimi qəbul edilir.

6.     Beynəlxalq Qadınlar Günündə çiçək ənənəsi

Bir çox ölkədə Beynəlxalq Qadınlar Günündə qadınlara gül vermək ənənə halını alıb. Hədiyyə olunan çiçəklər ölkədən ölkəyə dəyişsə də, ən geniş yayılan seçim sarı mimozadır. Bu çiçək həm zərifliyin, həm də gücün simvoludur.

Qadınlara sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi ilk dəfə İtaliyada yaranıb. XX əsrin əvvəllərində italyan feministləri mimozanı qadın hüquqları hərəkatının rəmzi kimi seçmişdilər. Bunun əsas səbəbi mimozanın məhz mart ayının əvvəlində çiçəkləməsi, yəni Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi idi. Parlaq sarı rəngi isə canlılığı, həssaslığı və möhkəmliyi ifadə edir.

Sarı mimozanın bu günün simvolu kimi seçilməsinin başqa bir səbəbi də onun asan tapılması və münasib qiymətə olması idi. İtaliyada mimoza ağacları kifayət qədər çoxdur və yazın əvvəlində bu çiçəkləri əldə etmək çox asandır. Bu da mimozanı sosial və iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün qadınlara hədiyyə edilə bilən əlçatan bir çiçəyə çevirirdi.

İllər keçdikcə sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi müxtəlif ölkələrin mədəniyyətində də yer tutmuş və nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Məsələn, Rusiyada mimoza qadınlara hörmət və ehtiramın rəmzi hesab olunur. Buna görə də bu gün qadınlara sarı mimoza buketləri hədiyyə etmək geniş yayılmış bir ənənədir.

7.     Bənövşəyi, yaşıl və ağ 8 Martın rəmzidir

Bənövşəyi rəng tez-tez Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə əlaqələndirilir. Bu rəng tarixən qadın hüquqları və gender bərabərliyi uğrunda mübarizənin simvolu kimi istifadə olunub. Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində qadınların səsvermə hüququ uğrunda mübarizə aparan hərəkatlarla bənövşəyi rəng sıx bağlı idi.

Həmin dövrdə Böyük Britaniya və ABŞ-dakı sufrajistlər (qadınların seçki hüququ uğrunda mübarizə aparan fəallar) rəsmi rənglər kimi bənövşəyi, ağ və yaşıl rənglərdən istifadə edirdilər. Bənövşəyi rəng sədaqəti və ləyaqəti simvolizə edirdi və zamanla qadın azadlığının və bərabər hüquqlar uğrunda mübarizənin güclü rəmzinə çevrildi. Son illərdə Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyada daha geniş qeyd olunmağa başladıqca, bənövşəyi rəng qadınların gücləndirilməsini ifadə edən ümumi bir simvol kimi qəbul olunub. Bu rəng həm gender bərabərliyi uğrunda davam edən mübarizənin, həm də qadınların tarix boyu əldə etdiyi nailiyyətlərin işarəsidir.

Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə bağlı tədbirlərdə, kampaniyalarda və sosial media təşəbbüslərində bənövşəyi rəngdən istifadə edilməsi bu hərəkat üçün tanınan və vahid vizual simvol formalaşdırmağa kömək edir. Eyni zamanda bu rəng qadınların hüquqları uğrunda mübarizə aparan sufrajetlərin irsini və onların mübarizəsini də yad edir. Bununla yanaşı, gender bərabərliyi uğrunda hərəkat müxtəlif cəmiyyətlərdən, mədəniyyətlərdən və fərqli həyat təcrübələrindən olan qadınları bir araya gətirən inklüziv və çoxşaxəli bir hərəkatdır.

8.     Ən böyük nümayişlər

8 Mart münasibətilə keçirilən ən böyük aksiyalardan bəziləri İspaniyada baş verib. Məsələn, 2018-ci ildə ölkə üzrə təxminən 5 milyon insan 24 saat davam edən feminist tətil və yürüşlərə qatılmışdı. Bu aksiyalar gender bərabərsizliyinə, maaş fərqlərinə və məişət zorakılığına etiraz məqsədi daşıyırdı. Madrid və Barselona kimi böyük şəhərlərdə küçələr minlərlə insanla dolmuş, iştirakçılar qadın hüquqlarının müdafiəsi üçün toplanmışdılar.

9.     Qadınlar kosmosda

1983-cü il martın 8-də Salli Rayd kosmosa uçan ilk amerikalı qadın kimi tarixə düşdü. Bu hadisənin məhz Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi günə xüsusi məna qatdı. Salli Raydın “Challenger” kosmik gəmisində həyata keçirdiyi uçuş kosmos tədqiqatları kimi uzun müddət kişilərin üstünlük təşkil etdiyi bir sahədə gender baryerlərini sındırdı və qadınlara bərabər imkanlar verildikdə onların potensialının nə qədər böyük olduğunu göstərdi.

Onun uğuru elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat kimi sahələrdə (STEM) qadınların uzun müddət az təmsil olunduğu bir dövrdə minlərlə gənc qıza ilham verdi. Salli Raydın kosmosa uçuşunun Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə üst-üstə düşməsi qadın hüquqları sahəsində əldə olunan tərəqqini xatırladır və qadınların qarşısında duran imkanların nə qədər geniş olduğunu göstərir.  Bu, qadınlara verilən imkanların onların sözün həm həqiqi, həm də məcazi mənasında ulduzlara doğru ucalmasının rəmzidir.

 Salli Raydın kosmosa uçuş

10. Təkcə qadınlar yox, hər kəs bu məqsədi dəstəkləyə bilər

Beynəlxalq Qadınlar Günü müəyyən sərhədlərlə və ya mənsubiyyətlərlə məhdudlaşmır. O, yalnız bir ölkəyə, qrupa və ya təşkilata aid deyil. Yarandığı gündən etibarən bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində həmrəylik ruhunun formalaşmasına töhfə verib. O, icma, əlaqə və birgə fəaliyyət kimi dəyərləri təcəssüm etdirir. Beynəlxalq Qadınlar Günü inkluziv bir gün kimi hamıya aiddir.

Uzun və zəngin tarixi boyunca bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli qruplar tərəfindən qəbul olunmuş və hər cəmiyyət onu öz şəraitinə və reallıqlarına uyğun şəkildə qeyd etmişdir. Buna görə də Beynəlxalq Qadınlar Gününü dəstəkləmək heç vaxt müxtəlif qrupların və ya təşkilatların bir-biri ilə mübahisə apardığı bir məsələ olmayıb.

Feminizmin müxtəlif və inkluziv xarakteri göstərir ki, gender bərabərliyini təşviq edən bütün təşəbbüslər qiymətləndirilir və hörmətə layiq hesab olunur.

Məşhur feminist, jurnalist və aktivist Qloriya Staynemin bildirdiyi kimi:

“Qadınların bərabərlik uğrunda mübarizəsinin hekayəsi nə tək bir fəala, nə də yalnız bir təşkilata məxsusdur. Bu hekayə insan hüquqlarına dəyər verən hər kəsin birgə səylərinin nəticəsidir”.

Deməli, gender bərabərliyinə doğru irəliləyiş yalnız bir insanın və ya bir qrupun məsuliyyəti deyil - bu, hamının ortaq səyi ilə mümkün olan bir prosesdir. Hər bir səs və hər bir addım ümumi irəliləyişə töhfə verir.

Mənbə:

https://thursd.com/articles/international-womens-day-facts

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

Kamalə Abiyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məsələ Klara Setkində deyil. 8 martın Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi qeyd olunmasıdır. Bu günlə bağlı müxtəlif fikirlərə rast gəlirik. Bu bayramın "bizim” olmadığını vurğulayan, "qeyd etməməliyik" deyənlər də var. Bu, dini bayram deyil, milli bayram deyil yəni. Amma məna yükü böyükdü.

1857 - ci il 8 martda qadınlar ABŞ-ın Nyu – York şəhərinda ağır iş şəraitinə, 16 saatlıq iş gününə etiraz edirlər. Polis nümayişi dağıdır. 129 qadın yandırılaraq öldürülür. Qadınların iş şəraiti düzəlmir. Bunlar tarixdir. Bu günün Miladdan əvvəlki Bibliya rəvayətləri ilə əlaqələndirilməsi də bayrama başqa anlam vermək çabasıdır. Çünki 8 mart 1857 – ci il hadisələri baş verəndə Klara Setkin hələ doğulmamışdı. Qadınların öz azadlıqları, hüquqları uğruna mübarizəsi illərlə, əsrlərlə davam edib.

Bəs bu bayramla Klara Setkinin nə əlaqəsi var?

İllər sonra 1910–cu ildə Danimarkanın Kopenhagen şəhərində Qadın Sosialist İnternasionalın qurultayı keçirilir. Qurultayda alman sosialisti Klara Setkinin təklifi ilə öz hüquqları uğruna ölən 129 qadının xatirəsinə 8 mart Dünya qadınlar Günü kimi qeyd olunması qərara alınır. Kophenagen qərarından sonra ilk dəfə olaraq 1911-ci ilin martında Avstriya, Danimarka, Almaniya və İsveçrədə bu gün qeyd edilir.

 1914-cü ildə Rusiyada Beynəlxalq Qadınlar Günü martın 8-də baş tutur, başqa ölkələrdə də martın 8-i qeyd olunur. 1914-cü ildəki tədbir qadınların 1918-ci ilə kimi qazana bilmədikləri seçki hüququna həsr olunmuşdu. 1914-cü ilin 8 martında Londonda Boudan Trafalqar meydanına doğru qadınların seçki hüququna dəstək yürüşü oldu. 1917-ci il, fevralın son bazar günü (Yeni Stillə martın 8-nə düşür) Sankt-Peterburqda Qadınlar Gününün qutlama nümayişləri Fevral İnqilabının əsasını qoydu. 8 martda "Çörək və sülh” adı altında keçirilən bu nümayiş digər Avropa ölkələrində də baş verdi.

Oktyabr inqilabından sonra bunu SSRİ-də rəsmi bayram elan etdilər, amma 1965-ci ilə kimi iş günü idi. 8 may 1965-ci il fərmanıyla SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti SSRİ-də Beynəlxalq Qadınlar Gününü qeyri-iş günü elan etdi.

1975-ci il Beynəlxalq Qadınlar ili olaraq tarixə düşdü. Həmin ilin beynəlxalq qadın ili elan edilməsindən sonra BMT-də 1975-ci ilin 8 martı ilk dəfə Beynəlxalq Qadınlar Günü olaraq keçirildi. İki il sonra 1977-ci ildə isə nəhayət Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumi Qurultayında 8 mart "Qadın hüquqları və beynəlxalq sülh günü” olaraq qəbul edildi.

Beynəlxalq Qadınlar Günü eyni zamanda qadın hüquqlarının qorunması və bugünkü qadının daha azad olmasının tarixi səbəblərinin xatırlanmasıdır.

Mahiyyətə varsaq, 8 mart, sadəcə, qadınlar günü yox, dünyaya sülh arzulayanların, ədalət istəyənlərin, insan – Qadın haqlarını bərabər haqlar tələbi ilə qoruyanların günüdür.

Beynəlxalq Qadınlar Günü bizim Azərbaycanda da qeyd olunur. Biz də sülh istəyirik, insan haqlarını – haqlarımızı qorumağa çalışırıq. Azərbaycan həm də Avropa Şurasının qadınlarla bağlı bürosunda təmsil olunur, BMT - nin qadın məsələləri üzrə komissiyasının tam hüquqlu üzvüdür. 1995-ci ildə isə Azərbaycan rəsmi şəkildə qadınlara qarşı münasibətdə ayrı - seçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılması haqqında beynəlxalq konvensiyaya qoşulub. 1998 – ci ildə Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin yaradılması da təsadüf deyil.

 Əslində, bu tarix haqda üzun–uzadı nəsə yazmaq fikrim yox idi. Bir az elə alındı. Ağlımda dolaşan çox eşitdiyimiz "dahilərin, tarixi şəxsiyyətlərin əksəriyyəti kişilərdi” sözləridi. Bunu, məsələn kişilər daha ağıllıdı, beyinlərində qırışlar çoxdu və bu kimi başqa səbəblərlə izah edənlər də olur. Təskinlik üçün (hər halda mən belə düşünürəm) "onları dünyaya gətirən qadınlardı” deyirlər. Mənim qənaətim başqadır: Məsələ təkcə dünyaya gətirməkdə deyil, o səviyyəyə çatdırmaqdadı. İstənilən qadın - ana, baçı, həyat yoldaşı, qohum, dost kişini zirvədə görmək istəyir, ona dayaq olur, ruhlandırır, qulluğunda dayanır…

Bəs kişilər? Məsələn, bizdə qadın böyük amallarla yaşayırsa, seçilmək istəyirsə, nə baş verir? Hökmən ona mane olurlar: evdəki kişilər - ata, qardaş, həyat yoldaşı. Onlar olmasa, ətrafdakılar. Qadına dəstək olanda o yazıçı da, alim də, deputat da, nazir də… ola bilər və olur da. Üstəgəl, məişət qayğılarının heç olmasa, yarısı kişinin öhdəsinə düşsə, dahilərin çoxu qadınlar olar.

 Xatırlatma. Dünyanı heyrətləndirən beyinlərdən biri Eynşteyndir. Onun haqda "Dahi” filminə baxmışam. Öz tələbə yoldaşı olmuş ilk xanımının ona çox dəstək olduğunu bilirdim. Amma İsveçrə Federal Politexnik məktəbinə fizika – riyaziyyat müəllimi ixtisasına imtahan verərkən Mileva Mariçin riyaziyyat imtahanında Eynşteyndən də üstün bal yığan yeganə tələbə olduğunu bilmirdim. Fizikadan isə hər ikisinin balı eyni olub. Qadın çox savadlı, çox zəki olur. Eynşteynə dəstək verir, ilk elmi yazılarını oxuyur, rəy verir, düzəldir, araşdırmalarda yardım edir və s. Amma o vaxt çap olunan heç bir elmi məqaləsində xanımının adı keçmir…

Bu savadlı qadın yalnız üç uşaq anası olaraq məişət, ailə qayğılarıyla çabalayan biri kimi qalır…

 Filmdə o dövrün başqa elm adamlarının da həyatına aid maraqlı hadisələr yer alır.

Məsələn, Pyer və Mariya Kürilər cütlüyü. Nobel mükafatına layiq görülən Pyer Küri xanımı Mariya Kürinin adının olmadığını bildikdə mükafatdan imtina edir: "Bu nəticələri əldə etməmdə Mariyanın zəhməti çoxdu. O, mənimlə birlikdə çalışıb, ona haqsızlıqdı” deyir. Mariyanın bir alim kimi yalnız qadın olduğu üçün görməzdən gəlindiyinə etiraz edir. Beləliklə, münsiflər Mariya kimi böyük alimə göz yuma bilmirlər və o, ilk dəfə Nobel mükafatı alan qadın, ayrı–ayrı elm sahələrində (fizika və kimya) iki dəfə Nobel almış yeganə alim olur. Belə…

Diqqətli olsaq, məktəbdə yaxşı oxuyan, üzağardan, daha məsuliyyətli, daha böyük arzularla yaşayan şagirdlərin əksərən qızlar olduğunu görmək çətin deyil. Amma sonra? Hə, bu sonra kişilərlə bağlı olduğu üçün qızlarımızın arzularının çoxu xəyal olaraq qalır. Məktəbdə işləyənlər də qadınlardı. Heç bu kişilər - atalar valideyn kimi də məktəbdə çox görünmürlər. Niyə? Təhsil çox çətin sahədi ona görə. Bir polis rəisi olub onun - bunun haqqını tapdalamağı qadınlar baçarmaz.

2021 – ci il İSESKO tərəfindən "Qadınlar ili” elan olunub. Fevralın 11-də keçirilən "Qadınlar və qızlar elmdə” Beynəlxalq videokonfrasda ölkəmizin Birinci vitse - prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın maraqlı çıxışı oldu. Ölkəmizin Birinci xanımının bu tədbirə qonaq dəvət edilməsi həm də Azərbaycanla İSESCO arasındakı əlaqələrin göstəricisidir. Mehriban xanım bu ilin "Qadınlar ili” elan edilməsinin əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı. Mən də bu gün Mehriban xanım Əliyevanın bütün fəaliyyəti ilə hər birimizə örnək ola biləcəyini vurğulamaq istəyirəm.

Sonda demək istərdim ki, Qadınlar qayğı çəkər, əzab çəkər, dözər, sevər, öyrədər. Əziz KİŞİLƏR, səlahiyyətləri qadınlara verin. Dünyanı qadınlar xilas edə bilər. Məsələn, ən azı bu qədər çəkişmələr, müharibələr olmaz. Təbii ki, bunu kişi eqosu bacarmaz. Heç olmasa həyatınızda, yanınızda, ətrafınızda olan qadınları sevin, sevindirin, dəyərləndirin, hər gününü bayrama döndərin, onların qarşısında maneə olmayın, onlar kimi siz də arxa, dayaq olun. Onları dözümə sürükləməyin. Siz bunu bacararsız! Qadın sevgisi sizin dayağınızdı. Onların sevinci sizin bayramınızdı.

BAYRAMINIZ MÜBARƏK!

 8 MART gününə

Bu gün hər qəmini soyunub dünya,

Çaylar gülüş olub dodaqlarında.

Təbəssüm donunu geyinib dünya

Sevinc gözü dolub bulaqların da.

Ulduzlar axışır bu gün torpağa,

Qadın gözlərindən nurqoparmağa.

Günəş də göylərdən enibdi yerə

Qadın ürəyindən od aparmağa.

Dünya sağlıq deyir qadın şəninə,

Dənizlər əlində piyaləsidir.

Səpilən qadının qədəmlərinə

Dağların nəğməkar şəlaləsidir.

Bu gün təravətə dönübdü çöllər,

Bu gün səadətə bürünüb ellər.

Məhəbbət,gözəllik çələngi kimi

Bu günü saçına taxıbdı illər.

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

Qadın anlayışı bəşər tarixində sadəcə bioloji və ya sosial məna daşımır. Qadın həyatın başlanğıcı, ailənin dayağı, cəmiyyətin mənəvi sütunu kimi hər zaman xüsusi yerə sahib olub. İnsan ilk dünyanı ananın qucağında tanıyır, ilk sözləri onun dilindən eşidir, ilk mərhəməti və sevgini onun qəlbində hiss edir. Buna görə də qadın yalnız bir fərd deyil, həm də nəsillərin davamını təmin edən, cəmiyyətin ruhunu formalaşdıran müqəddəs bir varlıqdır.

Tarix boyu qadınlar yalnız ailə ocağının qoruyucusu kimi deyil, həm də çətin dövrlərdə xalqın mənəvi dirənişinin simvolu kimi çıxış ediblər. Müharibələr, ictimai sarsıntılar və taleyüklü anlarda qadınlar bəzən səngərə yollanan oğulları böyüdən ana, bəzən də bütöv bir xalqın taleyini dəyişən lider kimi tarix səhnəsinə çıxıblar. Qadının gücü çox vaxt səssiz və görünməz olur, lakin onun təsiri cəmiyyətin formalaşmasında son dərəcə böyükdür.

Müasir dövrdə qadınların rolu daha da genişlənib. Bu gün qadınlar elm, təhsil, mədəniyyət, siyasət, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə mühüm nailiyyətlər əldə edirlər. Onlar yalnız ailə daxilində deyil, ictimai həyatın bütün sahələrində fəal iştirak edərək cəmiyyətin inkişafına töhfə verirlər. Bu dəyişikliklər isə qadınların hüquqları və bərabərliyi uğrunda uzun illər aparılan mübarizələrin nəticəsidir.

Bu mübarizənin rəmzinə çevrilmiş günlərdən biri də 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günüdür. XX əsrin əvvəllərində qadınların əmək hüquqları, sosial bərabərlik və daha ədalətli həyat tələbləri ilə başlayan hərəkat zamanla bütün dünyada qadın həmrəyliyinin simvoluna çevrildi. Bu gün artıq yalnız hüquq mübarizəsinin xatirəsi deyil, həm də qadınların cəmiyyətə verdiyi töhfələrin qiymətləndirildiyi bir tarixdir.

Azərbaycan cəmiyyətində qadına hörmət və ehtiram qədim zamanlardan mövcud olub. Bu torpaq tarix boyu güclü, müdrik və qəhrəman qadınlar yetişdirib. Türk dünyasının igid hökmdar qadınlarından biri sayılan Tomris öz xalqını qoruyan və düşmən üzərində qələbə qazanan sərkərdə kimi tarixə düşüb. Onun adı qadın iradəsinin və cəsarətinin rəmzi kimi bu gün də xatırlanır.

Azərbaycan tarixində qadınlar yalnız döyüş meydanlarında deyil, elm, ədəbiyyat və xeyriyyəçilik sahəsində də böyük iz qoyublar. Qarabağın görkəmli şairəsi və xeyriyyəçisi Xurşidbanu Natəvan yalnız poeziyası ilə deyil, həm də xalqın rifahı üçün gördüyü işlərlə yadda qalıb. O, Şuşada su kəməri çəkdirmiş, maarif və mədəniyyətin inkişafına böyük töhfə vermişdir.

XX əsrin əvvəllərində isə Azərbaycan qadınları Şərq dünyasında ilk dəfə siyasi hüquqlar əldə edən qadınlar sırasında yer aldılar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması dövründə qadınlara seçki hüququnun verilməsi həmin dövr üçün son dərəcə mühüm və tarixi bir addım idi. Bu fakt Azərbaycan cəmiyyətində qadına verilən yüksək dəyərin bariz nümunəsidir.

Müasir dövrdə də Azərbaycan qadınları qəhrəmanlıq nümunələri göstərməkdə davam edirlər. Qarabağ uğrunda mübarizə illərində qadınlar həm arxa cəbhədə, həm də informasiya və humanitar sahədə böyük fədakarlıq nümayiş etdirdilər. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Salatın Əsgərova bu qəhrəman qadınların simvollarından biridir. O, həqiqəti dünyaya çatdırmaq uğrunda həyatını qurban verərək tarixə adını yazdırdı.

Bütün bunlar göstərir ki, qadın yalnız ailənin deyil, bütöv bir xalqın gələcəyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan qüvvədir. Ana kimi o, millətin sabahını yetişdirir, müəllim kimi nəsilləri maarifləndirir, qəhrəman kimi isə Vətəni qoruyur.

8 Mart sadəcə bayram günü deyil. Bu tarix qadının fədakarlığını, zəhmətini və cəmiyyət üçün gördüyü böyük işi xatırladan bir gündür. Çünki qadın varsa həyat var, qadın varsa gələcək var.

Azərbaycan qadını isə bu həqiqətin ən gözəl təcəssümüdür – o həm ana, həm müəllim, həm də qəhrəmandır. Tarixi yaradan da odur, gələcəyi yetişdirən də. Ona görə də qadına hörmət yalnız bir günün deyil, bütün həyatın borcudur.

Şəkildə: Azərbaycan qadını 100 il əvvəl

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rubrikamızda bu gün ilk baxışda adi, amma adi olduğu qədər də özündə çox ciddi mesajlar daşıyan bir rəsm əsəri barədə danışacağıq.

Dünyaşöhrətli flamand rəssamı Vinsent Van Qoq “Çiçəkləmiş badam budağı stəkanda” rəsmini 1888-ci ildə çəkmişdir.

Sen Remi de Provans şəhərciyi yanındakı qospitalda dünyaya vəsiqə qazanmış rəsm çox sevdiyi  qardaşı Teonun yeni dünyaya gəlmiş oğlunun şərəfinə çəkilmişdir. Uşağa Vinsent adı qoyulmuşdu. 

Badam nədir? Baharın rəmzi, həyatın davam etməsinə işarə.

Rəsm hazırda Amsterdamdakı Van Qoq Muzeyində saxlanılır. 

Gözəlliklər tək göz və zövq oxşamırlar, həm də insanı pozitivə yükləyirlər, gəlin bunu unutmayaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Təqdim edir: “Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Bir şair, bir şeir rubrikasında bu gün sizlərə Təranə Turan Rəhimlinin “Ömür belə yaşanır” adlı şeirini təqdim edir. Şeir bu gün anadan olmasının 51-ci ildönümü qeyd edilən mərhum millət vəkili, ictimai-siyasi xadim Qənirə Paşayevanın xatirəsinə ithaf olunub.

Dərdliyə əl uzadan,

Güc verən, İşıq Qadın.

Sevgisi, eşqi başqa,

Allaha aşiq qadın.

Gözəl şeirdir. Təsirlənməmək olmur.

ÖMÜR BELƏ YAŞANAR

İşıq qadın – Qənirə xanımın əziz xatirəsinə

Dünyaya Haqq yolunda

İşıq olmağa gəldin.

Hamını elə sevdin

Səni doğması bildi.

Qolların hey uzandı

Hər ürəyi qucmağa.

Əlin qonan çiyinə

Qanad taxdın uçmağa.

Ümid çırağı oldun

Gözünə dəyən gözə.

Köksünə sığmır deyə

Könlünü verdin sözə.

Allahın lütfü idin

Bu millətə, bu yurda.

Haray saldın aləmə

Vətən qalanda darda.

Səndən öyrəndi çoxu

Mərhəməti, ülfəti.

Təmənnasız sevməyi,

Kimsəsizə hörməti.

Dərdliyə əl uzadan,

Güc verən, İşıq Qadın.

Sevgisi, eşqi başqa,

Allaha aşiq qadın.

Şəhid analarının

Təsəllisi, dayağı,

Ayağının altında

Açıldı cənnət bağı.

Yol aldın uzaqlara,

Turan ağlayıb bitdi.

Utandırdın əcəli,

Elə dəyərlə getdin.

Həyatınla göstərdin

Şərəf necə daşınar.

Ölümünlə dərs verdin:

Ömür belə yaşanar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

8 Martdır.Çöldə bahar qoxusu var. Havada təzə açmış çiçəklərin ətri, insanların əlində qırmızı güllər, küçələrdə gülüş səsləri. Amma bu günün hekayəsi güllərdən, şirniyyatlardan, təbriklərdən çox-çox əvvəl başlayıb.

 Uzaq bir ildə, 1857-ci ildə, Nyu-Yorkun soyuq küçələrində yüzlərlə qadın ayağa qalxdı. Onlar toxuculuq fabriklərində çalışan qadınlar idi. Günlərlə işləyir, aclıqdan səhər yeməyini unudur, kişilərdən az maaş alırdılar. Və bir gün dözmədilər. Küçələrə çıxıb dedilər: "Biz də varıq. Biz də insanıq. Biz də bərabərlik istəyirik." Polis gəldi, döydü, dağıtdı. Amma o qadınların səsi sönmədi. O səs 1908-ci ildə yenə yüksəldi. Yenə Nyu-Yorkda, yenə eyni küçələrdə. 15 min qadın "Çörək və Gül" deyə qışqırdı. Çörək həyat üçün, gül yaşamaq sevinci üçün.

1910-cu ildə Kopenhagen şəhərində bir qadın, Klara Setkin ayağa qalxıb dedi: "Gəlin bu günü bütün dünya qadınlarının günü edək." Və elə də oldu.

 1917-ci ildə Rusiyada qadınlar "Çörək və Sülh" deyə küçələrə çıxdı. O gün martın 8-i idi. Və o gün başlayan etirazlar bütöv bir imperiyanı yıxdı. Qadınların səsi bir çarı devirdi.

1975-ci ildə BMT rəsmən tanıdı. 8 Mart bütün dünya qadınlarının günüdür.

Bu gün 8 Martdır. Amma bu gün təkcə çiçək vermək günü deyil. Bu gün o qadınların xatirəsinə hörmət günüdür. O qadınlar ki, səssiz qalmadılar, dözdülər, döyüşdülər, qalib gəldilər.

 Bəs bizim torpağın qadınları? Onların hekayəsi nə zaman başlayır?

 Çox qədimdə, dastanların içində.

Tomris, çöllərin kraliçası. Düşmənə boyun əyməyən, oğlunun intiqamını qılıncının ucuyla alan qadın. Deyirlər ki, o döyüşə girəndə küləklər dayanar, dağlar nəfəsini tutardı. O, sadəcə bir qadın deyildi. O, azadlığın simvolu idi.

Sara Xatun, sözü silaha çevirən diplomat. 15-ci əsrdə Ağqoyunlu dövlətini təkbaşına idarə edən, Sultan Fatehlə "ana-oğul" deyə danışan qadın. O, döyüş meydanında yox, diplomatik masalarda vuruşdu. Və qalib gəldi. Çünki bildi ki, qadının sözü də qılınc kimidir. Düz vuranda kəsər.

 Nigar. Koroğlunun Nigarı. Dağları aşan, çayları keçən, yaralı ərinə çatmaq üçün ölümə gedən qadın. Deyirlər ki, Nigar atını Çənlibelə çapanda quşlar susub, dağlar ona yol verib. Çünki belə sevgi qarşısında heç nə dayana bilməz.

 Həcər. Qaçaq Nəbinin Həcəri. Dağlarda ərlə bərabər qaçan, güllələrə sinə gərən, ac qalan, susuz qalan, amma heç vaxt tərk etməyən qadın. O, sədaqətin özü idi. Belə sevgi az olur. Belə sədaqət az olur.

 Nüşabə, ağlı ilə İsgəndəri belə heyrətləndirən qadın hökmdar. O göstərdi ki, qadın taxtda da otura bilər, müdrikcəsinə.

Tutu Bikə dövlət idarə edən, ədalətiylə tanınan qadın.

Xurşudbanu Natəvan, şeirləriylə, rəsmləriylə, xeyirxah əməlləriylə Azərbaycan qadınının ən gözəl siması. O, Qarabağın bülbülü idi. Xan qızı idi, amma xalqın ürəyinə yol tapdı. Ağrını, sevinci, həsrəti, sevgini onun şeirlərində oxumaq olar. O, sözün qadını idi.

 Bunların hamısı Azərbaycan qadınıdır. Tomrisdən Sara Xatuna, Nigardan Həcərə, Nüşabədən Tutu Bikəyə, Natəvandan bizim günlərə qədər... Bir zəncirin həlqələridir onlar. Hər biri öz dövründə, öz savaşında, öz sevgisində, öz əzabında qalib gəlib.

 Və unutmaq olmaz ki, məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti  Şərqin ilk demokratik respublikası, qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verdi. Hələ bir çox Qərb ölkələrindən əvvəl. Hələ 1918-ci ildə. Bu, Azərbaycan qadınının nə qədər dəyərli olduğunun ən böyük sübutudur.

 Və gəldik bu günə. 2026-cı ilə. Müasir Azərbaycan qadınlarına.

Leyla Məmmədbəyova, səmaya qalxan ilk qadın pilotumuz. Ona dedilər: "Qızsan, uça bilməzsən." O uçdu. Dedilər ki, "Yıxılacaqsan." O uçdu, uçdu, uçdu. Ömrü boyu uçdu. Və heç vaxt yerə enmədi. O, qanadlı qadın idi.

Şövkət Səlimova, dənizlərin qadını, ilk azərbaycanlı qadın kapitan. Dedilər: "Qadın kapitan olmaz." O oldu. Dalğalarla döyüşdü, fırtınalara qalib gəldi. Dəniz onu tanıdı. O, dərinliklərin qadını idi.

Ziba Qəniyeva, Moskvanı müdafiə edən, 129 faşist öldürən, 8 saat qarda yatıb düşməni izləyən qadın. Dedilər: "Qızsan, evlən." O, tüfəng götürüb döyüşə getdi. Və qalib gəldi. O, gülləyə sinə gərən qadın idi.

 Ümileylə Məmmədova, torpağı bəsləyən, pambıq yığan, itkin əri gözləyən qadın. Deyirlər ki, Ümileylə pambıq yığanda elə bil ana uşaq əmizdirirdi torpağı. O, torpağın qadını idi.

 Nəsibə Zeynalova, Hökümə Qurbanova, Nəcibə Məlikova səhnədə ölümsüzləşən obrazlar. Onlar Azərbaycan qadınının sənətini, zəkasını, gözəlliyini səhnədə yaşatdılar. Onların oynadığı hər obraz bir qadın hekayəsi idi.

Şövkət Ələkbərova, səsi ilə ürəklərə yol tapan sənətkar. Onun oxuduğu hər mahnı bir qadının ürək səsi idi. O, səsin qadını idi.

Mehriban Əliyeva, ürəklərə yol tapan, xeyirxahlığıyla, zəkasıyla, gözəlliyiylə bütün Azərbaycan qadınlarının simvolu olan xanım. Onun hər addımı, hər əməli bizə xatırladır ki, qadın nə qədər böyük işlər bacarar. O, müasir Azərbaycan qadınının ən parlaq simasıdır. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən layihələr, Heydər Əliyev Fondunun xeyirxah missiyası, mədəniyyətimizin, təhsilimizin, səhiyyəmizin inkişafına verdiyi töhfələr hamısı Azərbaycan qadınının gücünü, zəkasını, mərhəmətini dünyaya göstərir.

Və daha nələr, nələr, nələr...

Neçə-neçə qadın var bu torpaqda. Adlarını bilmədiklərimiz, amma varlıqlarıyla bu dünyanı gözəl edənlər. Evdə uşaq böyüdən analar, işdə gecə-gündüz çalışan bacılar, sevdikləri üçün canından keçən sevgililər, elm edən, sənət edən, müharibədə vuruşan, sülh quran qadınlar...

Sən, sən, sən...

Sən o qədər çoxsan ki, sayıb qurtarmaq olmur.

Bu gün 8 Martdır. Çöldə günəş var. Havada baharın o incə, şirin qoxusu. İnsanlar bir-birinə çiçək verir, təbrik edir, gülümsəyir. Amma bilirsənmi, əziz qadın, bu gün sənə demək istədiyimiz tək şey "təbrik edirəm" deyil.

Bu gün sənə demək istəyirik ki, sağ ol.

Sağ ol ki, sən varsan.

Sağ ol ki, gecələr yatmayıb uşaq böyüdürsən.

Sağ ol ki, işləyirsən, yorulursan, amma heç vaxt təslim olmursan.

Sağ ol ki, sevirsən, sevdirirsən, ümid verirsən.

Sağ ol ki, bu dünyanı gözəl edən sənsən.

Sənin sayəndə bu torpaq var.

Sənin sayəndə bu dil var.

Sənin sayəndə bu mədəniyyət, bu adət-ənənə, bu sevgi var.

Heydər Əliyev deyirdi: "Azərbaycan qadınına eşq olsun, eşq olsun, eşq olsun!"

Biz də deyirik.. Eşq olsun sənə, qadın!

Sən ki, tarixin ən qaranlıq günlərində belə işıq saçdın.

Sən ki, müharibələrdə oğullar böyütdün, düşmənə qarşı göndərdin, şəhid tabutunu çiyinlərində daşıdın.

Sən ki, zəfər günlərində sevincdən ağladın.

Sən ki, hər zaman, hər yerdə, hər şəraitdə dimdik durdun.

 Bu gün sənin günündür. Amma əslində hər gün sənin günündür. Çünki sən varsansa, hər gün bayramdır.

Uzun yaşa, gözəl qadın.

Xoşbəxt yaşa, dəyərli varlıq.

Sevildiyini bil, hörmət edildiyini hiss et.

Və heç vaxt unutma. Sən bu dünyanın ən böyük möcüzəsisən.

 Qadınlar anlaşılmaz varlıqlardır. Amma Azərbaycan qadınını anlamaq üçün bu torpaqda doğulmaq kifayətdir. Çünki o, bu torpağın özüdür. Dağların özüdür. Dənizin özüdür. Havanın özüdür. Sevginin özüdür.

O, hər yerdədir. Hər şeydədir. Və o olduğu üçün biz varıq.

Bu gecə pəncərədən baxıram. Çöldə ulduzlar var. Hər ulduz bir qadının simasıdır mənə. Kimi Tomrisdir, kimi Sara Xatun, kimi Nigar, kimi Həcər, kimi Natəvan, kimi Leyla, kimi Şövkət, kimi Ziba, kimi Ümileylə, kimi Mehriban, kimi... sən.

Və mən düşünürəm.. Nə gözəldir ki, sən varsan. Nə gözəldir ki, siz varsınız.

Bayramınız mübarək, əziz qadınlar.

Analarımız, bacılarımız, sevgililərimiz, yoldaşlarımız, qızlarımız, nənələrimiz, xalalarımız, bibilərimiz hamınızın bayramı mübarək.

Gecəniz işıqlı, gününüz günəşli, ürəyiniz sevgi dolu olsun.

Varlığınız əbədi olsun.

 Söz bitən yerdə belə, sevgi bitmir. Və qadın varsa, söz heç vaxt itmir.

8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Gününüz mübarək...

Şəkildə: Həmin o Klara Setkin

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Təqdim edir: Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müəllif hüquqları: Paweł Głogowski, Euronews

Geosiyasi sarsıntılar investorları, o cümlədən fərdi sərmayəçiləri fiziki qızıl külçələrini aktiv şəkildə almağa sövq edir. Ekspertlər buna təəccüblənmirlər. Bu aktivin üstünlüyü ondadır ki, onu asanlıqla özü ilə aparmaq və dünyanın istənilən nöqtəsində satmaq mümkündür.

Fevral ayının sonuncu şənbə günündən etibarən investorlar getdikcə daha çox köhnə, etibarlı qızıl aktivinə üz tuturlar. Bu, təsadüfi deyil. ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi kampaniyaya başlaması bazarlarda dərhal və kəskin reaksiyaya səbəb oldu. Fond birjalarında ciddi eniş müşahidə edildi (Asiya, Avropa və Uoll-stritdə fyuçers indeksləri 1,5–2,5 faiz aşağı düşdü). Eyni zamanda kapitalın neft və qızıl kimi təhlükəsiz aktivlərə axını açıq şəkildə hiss olundu.

Brent markalı neftin qiyməti əvvəlcə 13 faiz artaraq bir barel üçün 80 ABŞ dollarını keçdi, daha sonra 9–10 faiz artım səviyyəsində sabitləşdi. Qızılın qiyməti isə bir unsiya üçün 5420 ABŞ dollarına qədər yüksələrək 3 faizdən çox artdı. Sonradan müəyyən korreksiya baş verdi və cümə günü səhər qızılın qiyməti təxminən 5100 ABŞ dolları səviyyəsində dəyişirdi.

İranla münaqişə klassik “təhlükəsiz liman” tələbinin katalizatoruna çevrildi. Bu eskalasiya yalnız hərbi toqquşmaları deyil (məsələn, Hörmüz boğazında tanker hərəkətinin dayandırılması), həm də diplomatik gərginliyi əhatə edir. Məsələn, İspaniyanın ABŞ bazalarına çıxış verməkdən imtina etməsi prezident Tramp tərəfindən ticarət təhdidlərinə səbəb olub. Bütün bunlar qızılın yenidən etibarlı investisiya aləti kimi mövqeyini gücləndirdi.

Mazoviya Zərbxanasının prezidenti Pavel Mazurek bu prosesi praktiki baxımdan belə şərh edir:
“Biz fiziki qızıl külçələrinə marağın artdığını müşahidə edirik. Alışların bir qismi risklərin sığortalanması məqsədi daşıyır, lakin bəziləri təəssüf ki, emosiyalar və münaqişənin daha da genişlənməsi qorxusu ilə bağlıdır. Tarix göstərir ki, hər bir böyük geosiyasi sabitsizlik qızıla tələbatın artmasına səbəb olur. Belə dövrlərdə qızıl yalnız investisiya deyil, ilk növbədə kapitalın qorunması alətinə çevrilir.”

Oxşar vəziyyət 2022-ci ilin fevralında, Rusiya Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlayanda da müşahidə olunmuşdu. O zaman qızıla tələbat təkcə birjalarda deyil, külçə satıcılarında da kəskin şəkildə artdı. Pavel Mazurek xatırlayır:

“Biz şirkətdə başa düşdük ki, pis bir hadisə baş verib. Bunu qəzetlərdən və ya xəbərlərdən deyil, qızıl almaq istəyənlərin sayının eksponensial artmasından, mağazamızın qarşısında yaranan növbələrdən gördük. Müharibə insanların panikaya düşərək kütləvi şəkildə qızıl almasına səbəb oldu.”

Fərdi investorlar arasında tendensiyalar

Ekspertlər fərdi şəxslərin qızıl almasına marağın sabit şəkildə artdığını qeyd edirlər. Mazurekin məlumatına görə, 2025-ci ildə polşalıların 21 faizi qızılı “ehtiyat üçün” alıb.

“Fiziki qızıl külçələrinə maraq hər il 30–50 faiz artır. Bu, əsasən fərdi alıcılar arasında müşahidə olunur. Artım yalnız əməliyyatların sayında deyil, həm də alış səbətinin dəyərində özünü göstərir. Qismən bu, qızılın qiymətinin artması ilə bağlıdır,” – deyə o izah edir.

Ekspert əlavə edir:
“Portfellərində qızılın olduğunu etiraf edən polyakların payı 10–15 faizdir. Bu, qərb qonşularımızla müqayisədə çox deyil. Bununla belə, maariflənmə artır – əvvəllər əsasən daşınmaz əmlaka və ya rəqəmsal aktivlərə üstünlük verən insanlar portfellərini getdikcə daha çox qiymətli metallarla şaxələndirirlər.”

Müqayisə üçün qeyd edək ki, Almaniyada fərdi təsərrüfatlar və investorlar birlikdə dövlətin özündən daha çox qızıla sahibdirlər. Hesablamalara görə, söhbət 9000–9300 ton qızıldan gedir (bunların 5229 tonu külçə və sikkələr, 3805 tonu isə zinət əşyalarıdır). Bundesbankın ehtiyatları isə 3350–3378 ton təşkil edir.

Polşada isə vəziyyət əksinədir: Polşa Milli Bankının ehtiyatları hazırda təxminən 550 ton təşkil edir (700 tona qədər artırılması planlaşdırılır), vətəndaşların şəxsi ehtiyatları isə 200–500 ton arasında qiymətləndirilir.

2023-cü ilin əvvəlinə olan məlumata görə, polyakların fiziki formada ümumilikdə təxminən 149 ton qızılı var idi. Bu isə adambaşına orta hesabla təxminən 3 qram qızıl deməkdir. Almaniyada isə bu göstərici təxminən 103 qramdır.

Dünya miqyasında isə bu sahədə Hindistan liderdir. Orada fərdi ev təsərrüfatlarının əlində təxminən 26 000–34 600 ton qızıl var. Bu qızılın böyük hissəsi nəsildən-nəslə ötürülən zinət əşyaları və investisiya formalarındadır.

İkinci yerdə 23 000–31 000 tonla Çin gəlir. ABŞ-da isə təxminən 26 000 ton şəxsi qızıl ehtiyatı mövcuddur.

Yüksək tələbatın olduğu ölkələrdən biri də Türkiyədir. Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, türklər 2022-ci ildə 80 ton qızıl alıblar. Bunun əsas səbəbi yüksək inflyasiya (ildə 80 faizə qədər) və türk lirəsinə inamsızlıqdır.

Mərkəzi banklar nümunə göstərir

Avropa Mərkəzi Bankından tutmuş Çin, Hindistan və ABŞ banklarına qədər bir çox mərkəzi banklar artıq uzun illərdir ki, rekord həcmdə qızıl toplayırlar. 2025-ci il belə alışların ardıcıl dördüncü ili olub.

Məqsəd ehtiyatları şaxələndirmək və geosiyasi parçalanma dövründə xüsusilə vacib sayılan ABŞ dollarından asılılığı azaltmaqdır.

İnvestorların düşüncəsində dəyişiklik

Lüksemburqda yerləşən Oldenburg Capital Partners şirkətinin təsisçisi Patris Mesnye hesab edir ki, hazırkı tələbat yalnız xəbər başlıqlarına reaksiya deyil.

“Birbaşa reaksiya proqnozlaşdırılandır: böyük geosiyasi sarsıntı baş verəndə fərdi alıcılar sikkə və külçələrə üz tuturlar. Lakin indiki vəziyyəti fərqləndirən məqam yüksək tələbatın davamlı olmasıdır,” – deyə o Euronews-a müsahibəsində bildirir.

Onun sözlərinə görə, daha dərin səviyyədə dollar aktivlərinə etimadın tədricən azalması, inflyasiya təsiri və qızılın məhdud istehsal imkanları səbəbindən daxili dəyərinin sabit qalması barədə anlayışın genişlənməsi müşahidə olunur.

Niyə fiziki qızıl?

Bəs niyə investorlar çoxsaylı virtual alternativlərə baxmayaraq fiziki külçələrə üstünlük verirlər?

Mazoviya Zərbxanasının nümayəndəsi Aneta Mazurek ilk növbədə mobillik faktorunu qeyd edir:

“2022-ci ildə müharibədən qaçan ukraynalılar özləri ilə nə götürə bilirdilər? Yalnız cibə və ya çamadana sığan şeyləri. Sizdə sənət əsərləri, mənzillər, avtomobillər ola bilər, amma fövqəladə vəziyyətdə onları necə aparacaqsınız? Qızıl isə yeganə aktivdir ki, onu rahatlıqla götürüb qaça bilərsiniz.”

O həmçinin vergi üstünlüklərini də xatırladır: Avropa İttifaqının qanunvericiliyinə görə investisiya qızılının satışı və idxalı ƏDV-dən azaddır.

Üçüncü vacib amil isə qlobal likvidlikdir:

“Qızılı dünyanın istənilən yerində, istənilən valyutaya satmaq mümkündür. Onu almaq üçün sadəcə pul lazımdır, satmaq isə həmişə asandır – çünki ona daim tələbat var.”

Aneta Mazurek əlavə edir ki, qızılı hissələrə bölmək də mümkündür. Məsələn, “kombibar” adlanan külçələr şokolad kimi hissələrə ayrılır və saxlanması da çox asandır.

“600 min funt sterlinq dəyərində olan bir kiloqram qızıl smartfon kimi cibə sığır,” – deyə o müqayisə aparır.

Qiymətlərin gələcək proqnozu

2025-ci ilin sonunda qızılın qiyməti bir unsiya üçün təxminən 4000 dollar idi. 2026-cı ilin yanvarında isə 5500 dollara qədər yüksəldi. Bu sıçrayış yalnız geosiyasi səbəblərlə deyil, həm də inflyasiya böhranı ilə bağlı idi.

Hazırda qızılın qiyməti təxminən 5100 dollar səviyyəsindədir. Lakin JP Morgan, Wells Fargo, UBS, CIBC, Deutsche Bank və Société Générale analitiklərinin 2026-cı ilin sonu üçün proqnozları 6000 dollar səviyyəsindən də yuxarı qiymətləri göstərir.

Dünya Qızıl Şurasının məlumatına görə, dünyada indiyədək hasil edilmiş qızılın ümumi həcmi təxminən 7 milyard unsiyadır və onun bazar dəyəri təxminən 35,6 trilyon ABŞ dolları təşkil edir.

P.S.

O ki qaldı bizim Azərbaycana, bəli, bineyi-qədimdən qızılsevən xalq kimi tanınan biz azərbaycanlılar da qızıl ajiotajındayıq. Azərbaycanda qızılın qiymətində son dövrlərdə kəskin artım müşahidə olunur. Bunun əsas səbəbi qlobal bazarda qızılın bahalaşmasıdır və yerli bazar da bu tendensiyaya uyğun dəyişir.

İqtisadçıların məlumatına görə:

-son bir ildə qızıl qiymətləri təxminən 50–55% artım göstərib;

-artım əsasən qlobal siyasi risklər, inflyasiya və investorların qızıla yönəlməsiilə bağlıdır.

Hal-hazırda yerli bazarda metal dəyərinə görə təxminən belə qiymətlər formalaşır:

·       999,9 əyyar qızıl: ~250–280 manat/qram

·       750 əyyar: ~187–210 manat/qram

·       585 əyyar: ~146–180 manat/qram

·       1 unsiya qızıl – təxminən 8712 manatsəviyyəsindədir.

Zərgərlik məmulatlarında isə emal və xidmət xərclərinə görə qiymətlər daha yüksək olur.
Azərbaycanda qızılın qiyməti son aylarda yüksəlir və dünya bazarındakı bahalaşma davam edərsə, qiymətlərin bir qədər də artması ehtimal olunur.

Foto: AP

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hürriyyət!.. O nə qüvvədir ki, zehinləri, fikirləri, xəyalları, bəşərin bütün ruh və mənəviyyatını sövq ediyor!..

Türklər ya ölər, ya hicrət edərlər, fəqət, qul olmazlar.

XX əsr Azərbaycan-türk ictimai fikrinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri - Əli bəy Həsənzadənin doğum günüdür.

O, uzun müddət alim, həkim, rəssam, şair, tənqidçi, tərcüməçi, müəllim, jurnalist kimi fəaliyyət göstərmişdir. 7 mart (köhnə təqvimlə 24 fevral) 1864-cü ildə Salyanda dindar ailədə anadan olub.

Tiflis gimnaziyasını bitirmiş (1875–1885), uşaqlıq və tələbəlik illərində türk, fars, ərəb, alman və rus dillərini öyrənmişdi. Əli bəy Hüseynzadə babası Şeyx Əhməd ilə onun dostu Azərbaycan dramaturgiyasının banisi, ictimai xadim Mirzə Fətəli Axundzadənin (1812–1878) söhbətlərindən faydalanmış və onların tərbiyəsi altında zamanının ədəbi çevrəsini tanımışdı.

Bütün şüurlu ömrü boyu öz məhsuldar qələmi ilə ümumtürk mənəvi dəyərlərini tədqiq və təbliğ etmiş, türkün tərəqqisi naminə öz parlaq istedadının bütün gücü ilə çarpışmışdır.

Kitabları:

1. Əbədi gözəlliklər. 

2. Nicat məhəbbətdədir. 

3. Qərbin iki dastanında türk.

4. Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?

5. Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar. 

6. Kəfalət, yaxud vəfadar dostlar (F. Şillerdən nəzmən tərcümədir). 

Əli bəy Hüseynzadə 1940-cı ildə İstanbulda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Əli Çağla, “Ədəbiyyat və incəsənət”, Güney Azərbaycan təmsilçisi

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun təşkilati  dəstəyi ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında həyata keçirilən “Güney Azərbaycan Ədəbiyyatının təbliği” layihəsində bu gün sizlərə Pərisa Təqizadənin şeirlərini təqdim edəcək.

Son bir ildə böyük oxucu auditoriyası toplayan və hər iki Azərbaycanda sevilərək izlənən layihəmiz davam edir. 

Bu gün hamımızın gözləri Güney Azərbaycandadır,

I.

Darıxır xiyabanlar 

Küçələr 

Pəncərələr, 

Əsarətin zəncirini qırmağa

Yerikləyirlər gülləyə 

Baramanı tərk edən kəpənəklər. 

Yarır Ərkin bağrını dilsiz etirazlar 

Baltalanırlar birbəbir çinarlar,

Artıq zeytun dalları kökdən qurusun 

Mən güllərə darıxmışam 

Güllələrsə ürəyimə 

Gəl qanımı sovur azadlıq 

Canım gicişir adın gələndə 

Damarlarımda al qanım darıxır. 

II.

Bu şəhər bu qədər qaranlıq deyildi 

Qar yağardı zalımın xiyabanlarına 

Əriyib canlanardı ürəyimizdə 

Novdanların taqqataq səsi 

Oxuyardı sərçələri,

Yaşayırmışıq kimi

Xəyal qurub 

Qol-boyun dolaşardıq 

Sevgimizdən keflənmiş küçələrini 

Biz uduzduq. 

Bir gecə yarısı 

Çıxmaz küçələrə azadlıq adı veriləndə 

Bağışla ana 

Uduzan balana

Ölüm yaraşar. 

III.

Gicəlir otağım 

Bir kölgə düşdü pəncərəyə sanki 

Saat qabağının zili tək 

Səsin beynimdə hələ də fırlanır. 

Yoxluğun Təbrizi səssizliyə bürüyür 

Təbrizin də gözləri küçələrindədir. 

Aynalar əl-ələ səni yoxlayır 

Sənsizlik başıma belə çırpılmamışdı. 

IV.

Mən 

Mirzə Cəlilin yazmadığı son məktubam. 

Molla Nəsrəddin nağılında 

Pəncərə həsrətində boğulan 

Müsəlman qadın. 

Qəm pəncərəsinin ssenari təməli.

Kefli İsgəndərin içməyə qıymadığı son bardağıyam. 

Mən tanrının ətəyindən asılan yasaq almayam. 

Bayraq olub göylərdə əsməyə həvəslidirsə ürəyim 

Mən barış ağacının sınan beliyəm. 

Mən tanrının göndərməmiş son mələyi. 

İnsanların çəkə bilmədikləri həsrət yükü. 

Çiçəklərin solan üzüyəm 

Hər yarpağım torpaq qoxulu. 

Mən tanrının doğulmamış son beşik qızıyam. 

V. 

Nə qədər yetimdir ürəyin şair, 

Payız yetişəndə dərdin deşilir. 

Darıxır varlığın, sıxılır canın, 

Solunda sızlayan həyat eşilir. 

Batır qulaqların ədalət kimi, 

Kimsəni eşitmək istəmir canın. 

Bir sən olursan, bir də sonsuz yağış, 

Həsrətdir damarda dolaşan qanın. 

Kədərli atırsan addımlarını,

Bilmirsən taleyin harasındasan? 

Gəzirsən tapasan həsrətin sonun, 

Oyanmaz bəxtinin çarasındasan. 

Dənizsən, önündə damladır həyat, 

Sığmayır yer-göyə dəli ürəyin. 

Nə yatdın, nə yuxu görəsən axı –

Nə biləsən nədir arzun, diləyin? 

Qasırğa, yaz, yağış, əsən küləklər, 

Hər fəsil şairə güzdür, payızdır. 

Dəlidən soraqlaş şairin halın, 

Dəlilik şairə yaranan özdür. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)