Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən Bakı metropolitenində - Nərimanov stansiyasında faciəvi hadisə baş verdi. Belə ki, 20:00 radələrində 50 yaşlarında bir kişi qatar yoluna düşdü və dünyasını dəyişdi…

Qatar yolunda o sərnişin...

Kim bilir, evinə gedirdi, kim bilir, övladını, nəvəsini görməyə tələsirdi. 50 yaşlarında bir kişi… Həyatın orta yolunda dayanmış, hər addımında xatirələrini, sevinclərini, itkilərini daşıyan insan.  Ola bilsin, iş yerindəki günün yorğunluğunu düşünürdü, ya da kiminləsə mübahisə etmişdi.  Ola bilsin, sevdiyi bir insanın üzündəki gülümsəməni, evdəki sakitliyi xəyal edirdi. Hər insanın həyatında kiçik anlar var.  Bu kiçik anlar bəzən bizi həyatın mərkəzinə bağlayan incə tellərdir.

Amma həyat gözlənilməzdir. Bir anlıq diqqətsizlik, bir qısa zaman kəsiyi, bir səhv addım  bəzən geri dönüşü olmayan anlara gətirib çıxarır. Biz, səhərdən axşama kimi işimizlə, planlarımızla, gündəlik qayğılarımızla məşğul olarkən, heç düşünmürük ki, həyat bizi hər an sınaya bilər.Gözlənilməyən anda. Mərhum məgər bilirdi ki, son göz qırpımızıdır bu?

Qatar yolu bəzilərimiz üçün yalnız nəqliyyat vasitəsidir. Amma bir insan üçün, bir ailə üçün, bir toplum üçün bu yol həyatın özü kimi qırılqan olub. Hər addım, hər düşüncə, hər “sabah görüşərik” deyimi qiymətlidir. Bu anlarda itirilən hər dəqiqə, gözlənilməz bir xatirənin, bir sevginin, bir həyatı dəyişdirəcək anın ölçüsüdür.

Biz onun hekayəsini bilməsək də, bu an hamımızı düşünməyə vadar edir: Həyat gözlənilməzdir. Sevgi, qayğı, diqqət- bunlar sadəcə sözlər deyil, hər anın, hər nəfəsin qiymətidir. Bir insanın gülüşünü, bir əl sıxmağı, bir “səni sevirəm” deməyi unuda bilmərik. Çünki həyat həm qırılqandır, həm də möcüzələrlə doludur.

Həyatı qiymətləndirmək, sevdiklərimizi qucaqlamaq, “sabah”ı yalnız zamanla deyil, sevgi ilə yaşamaqdır. Hər günümüz, hər addımımız, hər seçimimiz bir əhvalat, bir hekayə, bir xatirədir. Və bəzən bir insanın həyatının itməsi bizə bunları xatırladır ki, həyatı qiymətləndirmək üçün çox gec olmadan, indi başlamaq lazımdır. Biz yalnız xatırlayırıq. Və hər xatirə bir dərsdir:

Sevdiklərimizi qucaqlayın, sözləri gecikdirməyin, anı yaşayın…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının daimi müəllifi Pərvanə Əliqızı “Canlı işıqfor” adlı yeni hekayəsini redaksiyamıza göndərməklə müşayiət məktubunda belə yazıb: “Bu hekayə insan həyatında təkliyə, peşmanlıqlara və yenidən ayaqda qalmaq cəhdinə işıq salan təhkiyədir.”

Əlindəki işıqforlu çubuğu sağa-sola fırladır, maşınlara yol göstərir, hər kəsi gedəcəyi ünvana yönəltdikcə sifətində özündən məmnun ifadə yaranırdı. Dəyişən fəsillərin dərisində qoyduğu izlər tündləşib torpaq rəngi almışdı. Arıq, çəlimsiz bədəninə geyindiyi formanın şux yaxalığı ilə meyvə saplağına bənzəyən boynu arasında ironik ziddiyyət var idi. Sanki yaxalıq o tərəf-bu tərəfə dönən nazik boynunun əyilib sına biləcəyindən ehtiyat edib onu halqaya almışdı. Köynəyin cibləri ağır yük kimi sallaq çiyinlərini bir az da aşağı dartıb paltarı büzüşdürmüşdü. Əlindəki çubuğu nə qədər cəld hərəkət etdirirdisə, eyni cəldliklə şalvarın kəmərini yuxarı dartırdı. Torpağa bənzəyən adamın başındakı papaq gözlərinin üstünü elə örtmüşdü  ki, elə bil kəllə çevrəsi hər gün bir az əriyib hansısa qapağın altına sığişmışdı. Deyəsən, əl hərəkətləri kimi gülüşü də qeyri - şüuru idi. Nə vaxtsa ilişib sifətində qalmışdı. Gedən maşınlara ötəri nəzər salır, siqaretdən tündləşib qəhvəyi rəngə çalan dişlərinin arasından hər kəsə tütün qoxulu təbəssüm göndərirdi. Yay – qış, isti – soyuq demədən hər gün burda dayanan adamın əzmi məndə qəribə maraq oyadırdı. Soyuq havanın içəridən buxarlandırdığı şüşəni silib yola boylandım. Yağışa düşüb islanan paltarıma və üzümə yapışmış saçlarıma görə rəncidə olmuş halda oturub həmin adamı izləyirdim. Yağış əynindəki şnelin üstündən süzülüb köhnə çəkmələrinin yanında gölməçələnirdi. Damcılar yerdəki suların üzərinə düşdükcə sinəsini geniş açmış gölməçə onları ağuşuna alırdı. Yerə dəyib əzilmiş damcılar sonradan gələnlərə qıymırdılar.Onları qorumaq üçün qucaqlarını açırdılar. Çünki  eyni buluddan süzülüb gəlirdilər, yaranışları eyniydi. Təkcə ortada fırlanan bu adam onlara yad idi. Ona ögey kimi baxsalar da məndən fərqli olaraq, o, yağışa qəzəblənməmişdi.

Görəsən, bu adam həftənin 5- 6 gününü burada dayanmaqdan yorulmurmu,  heç xəstələnmir, kefsizləmirmi ? Suallar getdikcə artıb məni hərəkətə gətirdi. Dayanacaqda düşüb bir xeyli geriyə onun durduğu yerə qaçdım.Piyada keçidinə baxmadan yolu keçməyim onu narahat etmişdi. Sifətinə ilişmiş gülüşün yerində təlaş əmələ gəlmişdi. Yaxınlaşıb, salam verdim.  Etinasız şəkildə salamımı alıb üzünü yola çevirdi.  Anladım ki, onun aləmində heç kəs yolun qaydalarını, qanunlarını poza bilməzdi. Yol onunçün müqəddəsdir. Bir az çəkingənlikdən , bir az da etdiyim hərəkətin yersizliyindən irəli gələn tələskənliklə birnəfəsə sual verdim :

— Mən nə vaxt buradan keçirəmsə sizi iş başında görürəm. Adətən sizin yaşınızda olan insanlar günün çox hissəsini istirahət edirlər. Ancaq siz iş vaxtınız bitənədək ayaqüstə dayanırsınız.Yorulmursunuzmu?

Ard-arda verilmiş suallardan duruxdu. Mənə çəpəki nəzər salıb yenidən öz işinə döndü. Sifətindəki dəyişiklik gözümdən qaçmadı.  Üzü  illərlə toz basmış gündəliyin varaqları kimi rəngdən- rəngə düşdü.

Gözünü qıyıb boğazını irəli uzadaraq:

— Bəzən insanlar yıxılmaqdan qorxduqlarına görə ayaqüstə qalmaçün dirənirlər - dedi.  Sözləri özünə yoxsa, başqalarına şamil etdiyini anlaya bilmədim. Cavab qeyri - müəyyən idi. Lakin hərəkətləri üz ifadələri :”İsrar etmə! Danışmaq istəmirəm“deyirdi. Uğursuz cəhdimin pərtliyi ilə geri dönüb metroya tərəf getməyə başladım.

Qəfil qoluma toxunan ələ tərəf dönəndə köhnə iş yoldaşımı gördüm. Azər üzündə gəzən coxbilmiş təbəssümlə ;

—Deyəsən, canlı svetafor olmaq fikrinə düşmüsən?Bayaqdan yolayrıcında dayanmağını izləyirəm.  

Onun zarafatını cavabsız qoymadım.

Elə bilirsən   sənin kimi “ Canlı svetafor “ olmağıma inanmayanlara yol göstərə bilmərəm!? İkimizdə gülərək, yanaşı addımlamağa davam etdik.

Yolda mənə həmin adamla eyni qəsəbədə yaşadıqlarını dedi. Lakin insanlardan qaçdığı, heç kəsə yovuşmadığı üçün onun haqqında kimsənin bir şey bilmədiyini danışdı. Aldığım laqeyid cavabdan və “hər kəsdən qaçır “sözündən sonra üzündən təbəssüm əskik olmayan insana qarşı marağım daha da artdı. Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Azər zəng vurub adamın saqqızını oğurladığını dedi. Necə olmuşdusa,  razılığını almışdı və evinə gedib  söhbət edə bilərdik.  Qəsəbənin lap ucqar hissəsindəki çökəklik bir yerdə yaşayırdı. Çox güman ki, sututar yerin başqalarının diqqətini çəkməyəcəyini bildiyi üçün burada yurd salmışdı. Kiçik taxta darvazanı döydük. Gələnin kim olduğunu soruşmadan qapını açdı.

Həə sizsiniz? – deyib qapının ağzından kənara çəkilərək bizi içəri dəvət etdi .

Üzümə ötəri baxmasına rəğmən yaddan çıxarmamışdı məni. Bu dəfə verdiyim sualların cavabını ala biləcəyimə əmin olmaq üçün gözlərinə baxdım. Orada mənim verəcəyimdən çox suallar gördüm. Başımı aşağı salıb həyətə keçdim. Hər tərəfi ot basmışdı. Yalnız evə gedən dar cığır daim ayaqlanmaqdan bərkiyib döyənəyə çevrilmişdi. Alçaq talvarlı eyvanda köhnə taxta masa və stul qoyulmuşdu. Ortadan çökmüş dam örtüyünün yağışlı havada dammağı labüd idi . Tək stulu görəndə qeyri ixtiyari qapının kandarındakı çəkmələrə baxdım, ondan başqa ayaqqabı gözə dəymirdi.

 Çirkli pəncərənin arxasından görünən köhnə tül pərdə, əsir düşmüş sahibəsinin əynində köhnəlmiş gəlinliyi xatırladırdı. Külək vurduqca açıq qapıdan gələn nəmişlik iyi tənhalığın qorxusuyla qarışırdı .

 Niyə mənə elə gəlirdi bu insan yalqızdı ? Bəlkə ailə üzvləri harasa qonaq gedib? O, da əşyalar tozlanmasın deyə onları ortalıqdan toplayıb tək adamlıq stul saxlayıb . İş yoldaşım fikirli olduğumu görüb;

—Yaxşı ki, səninlə gəldim, qəribə adamdır, heç nə danışana oxşamır, - dedi. Ardından sükutu pozmaq üçün ev sahibinə səsləndi:

 —Uşaqlar, nəvələr gözə dəymir.  

Əlində iki stul gətirən yaşlı adam:

—Kimsə yoxdur, tək yaşayıram,dedi.

 Zənnim məni yanıltmamışdı. Aldığım qoxu həqiqətən kimsəsizliyin qoxusu imiş. Deyəsən, bizə qanı qaynamışdı. Qarşımızda oturub bir az nigaran, bir az qəmli görkəmlə danışmağa başladı.

Valideynlərimdən sonra qohumların mən adlı adamı tamamilə  unutduğunu görüb  köhnə evi satıb bu evi aldım.  Həyat hekayəsi küskünlüklərlə dolu idi.

Tək övlad  olmuşdu. Atası dülgərliklə ailəsini ortabab dolandırmışdı. Yeganə oğlunu sənət sahibi etmək üçün texnikuma daxil olmasına kömək etmişdi. Bütün valideynlər kim nəvə, toy- mağar arzusuna düşmüşdü.Ancaq bu məsələdə aralarında  konflikt yaranmışdı. Oğlunun sevdiyi qızın ailəsi  onlardan qat – qat imkanlı idi. Atasının vəzifəli şəxs olduğunu eşidəndə :

— Bizi dövlətlilərə yamaq etmə, —demişdi. Mən ailəmə  bab olmayan qızın qapısına elçi gedə bilmərəm. Anası oğlunun arzusuna əməl etməyə çalışsa da faydası olmamışdı. Atanın qüruru tanımadıqları insanlarla arasında uçrum yaratmışdı.  Həmin uçurumdan ən dərinə yuvarlanan isə yeganə oğlu olmuşdi.Cəsarəti qırılan gənc təkidlərin qarşısında boyun əymişdi. Yaranan vəziyyətdən istifadə edən qohum əqraba  uyğun bildikləri ailəylə qohum olmaq qərarına gəlmişdilər .

Müsahibim  dərin kədərlə danışmağa başladı.

Həyətdə mağar qurulmuşdu,toy çalınırdı. Hamı sevinir, oynayırdı. Təkcə mən yad adam kimi kənardan izləyirdim. Çıxış yolunu evi tərk etməkdə gördüm. O vaxt mənim atdığım addım yalnış addım idi. Həm öz ailəmi, həm də o, qızın ailəsini çıxılmaz vəziyyətdə qoymuşdum. Atam tənələrə dözmədi. Onun gedişindən sonra ömrünün son günlərinə qədər anamın qulluğunda durmağı özümə borc bildim. Düşündüm belə olasa, atamın ruhu məni bağışlayar.

O, danışırdı ;—günahkarlıq hissindən doğan peşmanlıqla büzüşüb kiçilirdi.Gözümün qarşısındakı mənzərə ağlımda başqa suallar yaradırdı. Özün günahkar sayan tənha insanın suçu nə idi? Sevməkmi, yoxsa hər kəsi məmnun edə bilməməkmi? Bəs onu qınayanlar sonra hara yox olmuşdular ?

Gözlərini yerə dikib torpağın dərinliyindən ya itirilmiş gəncliyini, ya da onu tərk edib gedənləri axtarırdı. Arada başını qaldırıb qapıya boylandı. Yolçəkən gözləri gedənləri geri qaytarmaq gücündə deyildi.

Onu xatirələrin əlindən almaqdan ötrü işindən sual verdim.

İşinizi çox sevirsiniz. Necə həvəslə işlədiyiniz müşahidə etmişəm.

Həyatda öz yolumu tapa bilmədim. Lakin peşəmlə, insanlara kömək etməklə rahatlıq tapdım. Yəqin, mənə baxıb düşünürsünüz özü yolunu-izini itirmiş adam özgələrə necə yol göstərə bilər ; - ağır, xışıltılı nəfəs dərib davam etdi. Hərdən mənə elə gəlir ki, insanlara deyil sadəcə maşınlara yol göstərirəm. Onların arasındakı sözsüz rabitə həmişə mənə maraqlı gəlib . Sadəcə işıqlarını yandırıb söndürməklə biri – birini anlayırlar.

Yenə sifətində  təbəssüm yarandı.Cizgilərinə yaxından diqqət edərkən nəhayət həmin gülüşün adını tapdım. Bu öz talehinə istehza edən insanın təbəssümü idi.

Onun kövrəldiyini görüb iş prosesində rast gəldiyi məzəli hadisələrdən danışmasını istədik . Həvəslə danışır, bizə qoşulub gülürdü.

Söhbətimizi bitirib ayağa qalxdıq.  Qulaq asdıqlarından təsirlənmiş dostum təkrar darvazanın cırıtısın eşidəndə dilləndi:

—Gələndə ev sahibini məzəmmət edirdim. Niyə görə bu qapı-baca baxımsızdı? Darvazanın səsi aləmi bürüyür, —deyirdim. İndi anladım ; o, bilərəkdən insan səsinə həsrət qalmış həyəti canlandırmaq üçün cırıltını susdurmur. Geri qanrıldım- dirsəyini masaya söykəyib siqaret çəkirdi. Barmaqlarının arasından qalxan tüstü başının ətrafında halələnirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının BİR MƏKTUB, BİR ŞEİR rubrikasında sizlərə AYB üzvü Ayxanın “Nöqtə” şeirini təqdim edirik.

Nöqtə

Abzasdan başlayaq,

                    bir tire qoyaq.

Yazaq ...

                 biraz səndən,

                 biraz da məndən.

Sənli fikirlərdə vergüllər olsun,

Qoyulsun üç nöqtə,

                  yenidən davam eləsin,

sənli düşüncələr heç vaxt bitməsin.

Məndən yazılanda ...

Sözdə həmişə,

                      qoşa nöqtə olsun.

Davamı səninlə -

                         səndən başlasın.

Dırnaq işarəsi açılsın hərdən,

Bizi yox, sevgini tərənnüm etsin,

Bizə məhəbbətin dərsin öyrətsin.

Bizli fikirlərdə nöqtə olmasın,

Fikir tükənəndə nöqtə qoyular.

Bir gün gələr,

                ölüm bizə qonaq olar,

O zaman, sualsız - nöqtə qoyular.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2024)

İmran Verdiyev, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 Erməni filosof, şair və publisist M.Nalbandyan yazırdı: “Erməni qusanlarını yalnız erməni ailələrində doğulduqlarına görə erməni hesab etmək olar. Qədim nəğmə və mahnıların, havaların əksəriyyəti azərbaycanlılardan götürülüb. Mən ermənilərin yaşadıqları çox yerləri dolaşmışam, həmişə də çalışmışam ki, sırf ermənicə deyilmiş bir söz eşidəm. Lakin həmin sözü dinləmək indiyə kimi nəsibim olmayıb”. Bəlkə də, elə buna görə fransız tarixçi J.Ş.Deserbye  qeyd edirmiş ki, ”Erməni danışıq dili türk, tatar dilinin bir dialektidir.”Bəs, görəsən, erməni qusanları (ozan sözünün təhrif olunmuş formasıdır)  niyə Azərbaycan dilinə möhtac qalmışdılar?

Bir ayrı yazımızda da qeyd etdiyimiz kimi, ermənilərdə aşıq sənəti olmayıb. “Təbii, bəzi ermənilər olub ki, Azərbaycan aşıqlarının yanında (çox zaman züy tutan balabançı və ya dəmkeş olaraq-İ.V.) bu sənətə maraq göstəriblər, amma bu o anlama gəlmir ki, aşıq sənəti onlara məxsusdur. Çünki ermənilərdə tarixən aşıq olmayıb”. Sonralar bu züy tutanlar, dəmkeşlər qusanlıq (aşıqlıq) etməyə cəhd göstəriblər. Daha doğrusu, Azərbaycan aşıq sənətini təqlid etməyə başlayıblar. Amma məcburən Azərbaycan (türk) dilində çalıb-oxuyublar. Çünki şəmkirli erməni qusan Yervantın Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, professor M.Qasımlıya dediyi kimi, “erməni dili aşığa uyğun deyil, saza yatmır”. Təsəvvür edin, erməni qusanı ermənicədən narazıdır, bu dildə çalıb-oxuya bilmir! Elə bu fakt sazın sırf Azərbaycan (türk) hadisəsi olduğunu sübut etmirmi?! Erməni qusanlarının “əsərlərinin əksəriyyətinin türkcə” olması da üstəlik sübut deyilmi?!

Bizcə, bunun əsas səbəbi Azərbaycan dilinin coğrafi dairəsinin genişliliyi ilə yanaşı, ta qədimdən Qafqazda linqva franka,həm də şeir və musiqi dili  olmasıdır. Professor Q.Namazov “Erməni qusanları qoşmalarını azərbaycanca yaradırdılar” adlı məqaləsində haqlı olaraq yazır ki, “Türk-Azərbaycan dilinin təsir dairəsi o qədər əhatəli idi ki, istər-istəməz azərbaycanlılarla qonşu olan başqa xalqlar da bu dildən  ünsiyyət vasitəsi, həm də fikrin poetik ifadəçisi kimi istifadə edirdilər. Azərbaycan xalq şeiri və ozan-aşıq lirikası Yaxın Şərqdə elə geniş bir vüsət almışdı ki, hətta erməni qusanlarının əksəriyyəti şeirlərini bu dildə yaradır, erməni əlifbası ilə yazıya köçürürdülər”. Ermənilərin özlərinin tarixçisi, professor A.Babaxanyan deyirdi ki, “Erməni qusan yaradıcılığının az bir hissəsi, hətta demək olar ki, əhəmiyyətsiz bir hissəsi bizim ədəbiyyata aiddir. Onların əsərlərinin əksəriyyəti türkcədir (azərbaycancadır)”.     

Azərbaycan (türk) dilinin erməni dilinə təsirinin tarixi isə çox qədimlərə gedib çıxır. Bu barədə ilk tədqiqatın müəllifi, XIX əsrdə yaşamış alman alimi, doktor Mordman yazırdı: “Məlumdur ki, ermənilər hind-Avropa mənşəli xalqdır. Lakin onların dili Turan dillərinin güclü təsirinə məruz qalmışdır. Bu ifadə ilə mən heç də çoxəsrlik əlaqə nəticəsində alınmış sözləri yox, eramızın IV, V, VI və VII əsrlərində erməni dilində işlənən Turan sözlərini nəzərdə tuturam”. Sonrakı əsrlərdə də “qədim erməni dili” həmişə Azərbaycan və digər türk dillərinə möhtac olmuşdur. Dilçi H.A.Acaryan 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş I Beynəlxalq Türkoloji qurultayda “Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı əlaqələri” mövzusunda rus dilində etdiyi məruzəsində göstərirdi ki, “Adətən, bir dil başqa dildən isim, sifət, nadir hallarda feilləri alır. Erməni dili isə bunlarla yanaşı, türk dillərindən miqdar, sıra sayları, zərf və bağlayıcıları da almışdır. Azərbaycan və digər türk dillərinin erməni dilinə təsiri təkcə leksik alınmalardan ibarət deyil, erməni dilinin qrammatikası və fonetikası da bu dillərin güclü təsirinə məruz qalmışdır”.

Ona görə də realist erməni ədəbiyyatının banisi X.Abovyan: “Dilimizin yarısı Azərbaycan sözləridir. Onların dili bizim millətin ağzına o qədər dadlı gəlmişdir ki, ermənilər öz dillərini buraxıb nəğmə, nağıl,zərb-məsəlləri azərbaycanca deyirlər. Azərbaycan dili bizdə o qədər yayılmışdır ki,bu dili hətta qadınlar və uşaqlar belə başa düşürlər. Buna görə də xalq içərisində məşhur və fitrətən şairlik istedadına malik olan adamların tatarca (azərbaycanca) şeir yaratmaları və oxumaları çox təbii bir haldır. Öz səslənməsi, poetikliyi və ahəngdarlığı ilə, qrammatik cəhətdən tatar (Azərbaycan) dili başqa dillər arasında ən yaxşısıdır”,- deyirdi.   

Mənbələr göstərir ki, ermənilərin Azərbaycan dilində şeir yazmalarının və çalıb-oxumalarının da tarixi çox əvvəllərə gedib çıxır. Məsələn, hələ XIII əsrdəyaşamış Hovanes Zəncanlı «Məryəm» adlı şeirini azərbaycanca yazıb. Yenə həmin əsrdə Azərbaycan türkcəsində yazmış erməni şairi B.H.Yerzinqasinin şeirlərində Allaha “Tenqri”, Məryəmə “Tenqri anası” deyə dualar edilir, erməni qaynaqlarında təsadüf edilən azərbaycanca mənzumənin («Molla oğlu ilə keşiş qızının deyişməsi») məzmunu isə «Əsli-Kərəm» dastanının motivlərini xatırladır. XIV-XVIII əsrlərdə H.Tlkuransi, K.Yerzinkatsi, M.Naqaş və D.Bağişetsi, K.Axtamaretsi və V.Qucağ, D.Murad,, N.Ovnatan, S.Nova, Miran, Bağıroğlu, Əmiroğlu, Q.Yeqaz, T.Dədə, Ş.Meleko, K.Nova, Q.Hovanes və başqa onlarla erməni qusanları yaşamış, azərbaycanca (türkcə) yazıb-yaratmışlar. Bunlar “tək bir səbəbdən qusan idilər ki, öz məşhur əsərlərini onlar üçün anlaşılan dildə”, yəni Azərbaycan (türk) dilində ifa edirdilər” (tarixçi, professor Leo) 

İntibah dövründə Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının, eləcə də aşıq yaradıcılığının çiçəklənməsi və daha da inkişaf etməsi nəticəsində azərbaycanca çalıb-oxuyan erməni qusanlarının (aşıq deməyə də adamın dili gəlmir) da sayı artmışdı. Belə ki, həmin dövrlərdə Türkiyədə və Cənubi Qafqazda Anadolu və Azərbaycan türk ləhcəsi ilə yazıb-oxuyan yüzlərlə erməni qusanı yaşamışdır. Azərbaycanca şeir qoşan və oxuyan ermənilərin sayının getdikcə artmasının birinci və əsas səbəbi yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Qafqazda əsas işlək dilin (linqva franka) Azərbaycan dili olması, ikinci səbəbi erməni dilli dinləyici və tamaşaçı auditoriyasının məhdudluğu idi. Üçüncü səbəb isə XIX əsrin birinci yarısınadək müasir erməni ədəbi dilinin – aşxarabarın formalaşmaması, əski erməni ləhcəsini – qraparı isə sadə və savadı olmayan ermənilərin başa düşməməsi sayıla bilər.  Beləliklə, Azərbaycan dilində yazıb-oxumaqdan başqa yol qalmırdı. Erməni qusanları ancaq Azərbaycan dilinin köməyi ilə özlərinə çoxlu dinləyici və tamaşaçı toplaya bilirdilər. Təsadüfi deyildir ki, erməni publisisti və ədəbiyyatşünası A.Arşaruni “Nizami və erməni ədəbiyyatı” adlı yazısında etiraf edirdi ki, “Azərbaycan dili, demək olar ki, erməni aşıqlarının və erməni xalqının doğma dili olmuşdur. Əks-təqdirdə onlar dinləyicilər qarşısında müvəffəqiyyət qazana bilməzdilər və onların dili dinləyicilər üçün anlaşılmazdı”. Deməli, erməni qusanlarının azərbaycanca yazması movcud şəraitlə və həyati zərurətlə bağlı olub.     

Onu daqeyd edək ki, erməni qusanlarının Azərbaycan dilində yazıb-yaratmalarına    movcud siyasi həyatın da ciddi təsiri olmuşdur. Xüsusən XVI əsrdə mərkəzləşmiş Azərbaycan dövlətinin yaranması, Səfəvilər sülaləsinin ilk hökmdarı Şah İsmayılın hakimyyətə gəlməsi, ölkənin sosial-iqtisadi və mədəni həyatında dəyişikliklərin baş verməsi, şahın özünün də ədəbiyyat və incəsənətlə maraqlanması və ana dilində şeirlər yazması, saz-söz ustalarını öz sarayına toplayaraq onlara himayəçilik etməsi, Azərbaycan dilinin dövlət dili elan olunması və bu dilin Səfəvilər dövlətində yaşayan bütün xalqlar (o cümlədən ermənilər) arasında əsas ünsiyyət vasitəsi olması və s. prosesə təsirsiz qalmamış və bu, erməni qusanlarının da azərbaycanca yazmasına stimul yaratmışdı. 

Sonrakı dövrlərdə də türk-Azərbaycan dilinin coğrafi təsir dairəsi geniş və əhatəli olmaqda qalmış, azərbaycanca yazan erməni aşıqlarının sayı artmaqda davam etmişdir. Matenadaranda və Ermənistan arxivlərində uzun illər tədqiqat aparan filologiya elmləri doktoru İ.Abbasov qeyd edir ki, XVII-XIX əsrlərə aid elə bir erməni əlyazması yoxdur ki, orada erməni əlifbasında Azərbaycan xalqının qədim nəğmələrinə təsadüf edilməsin. 

Bütün ölkədə olduğu kimi, ermənilərin sıx yaşadıqları İrəvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazisində də Azərbaycan dili həmişə dominant olub. İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində 1829-1831-ci illərdə kameral siyahiyaalma keçirən rus tarixçi-statisti İ.Şopenin Azərbaycan dilinin yayılma arealı haqqında qeydləri də bunu sübut edir. Görkəmli yazıcımız Y.V.Çəmənzəminli də “Azərbaycan ədəbiyyatında erməni müəllifləri” adlı əlyazmasında qeyd edirdi ki, “Ermənilər, gürcülər və rus mühacirləri bir-birinə yavuqlaşdıqda onların dilək və arzularına yeganə tərcüman olan türkcəmizdir”. 1843-cü il avqust ayının 27-də İrəvan qalasında olmuş alman səyyahı A.Haksthauzen isə yazırdı: “Ermənilər öz mahnılarını ermənicə yox, tatar (türk) danışıq dilində qoşur və oxuyurlar, çünki məhz bu dil Cənubi Qafqaz xalqları arasında ünsiyyət, ticarət və anlaşma dilidir. Bu nöqteyi-nəzərdən Azərbaycan dili Avropada geniş işlənən fransız dili ilə müqaisəyə gələ bilər. Bununla bərabər, bu dil xüsusi poeziya dilidir. Çox güman ki, erməni şerlərinin zəif yayılmasının səbəbi məhz bundadır, ən məşhur erməni şairləri, əsərlərinin geniş yayılması üçün həmişə tatarca (azərbaycanca) yazırdılar”. 

Azərbaycan dilinin üstünlüyü XX əsrdə də davam etmişdir. Həmin əsrin əvvəllərində yaşamış erməni yazıçısı və pedaqoqu Q.Acayan bildirirdi ki, indi də “Erməni xalqı və onun aşıqları türkcə danışmaqda heç bir çətinlik çəkmirlər, bu dil ermənilər üçün doğma kimidir, ona görə də biz türkcə oxuyuruq”. Acaryanın bu sözləri danılmaz tarixi həqiqəti əks etdirir.

Y.Ramazanov özünün “Azərbaycan dilində yazıb-yaradan erməni aşıqları” əsərində qusanların Azərbaycan dilində yazmalarının digər səbəblərindən birini də ermənicənin şeir dili kimi  yoxsul, (Akademik N.Y.Marr erməni xalqı kimi erməni dilini də hibrid dil adlandırırdi.) Azərbaycan dilinin isə poeziya üçün “əlverişli və qabil dil” olmasında, dilimizin zənginliyində, finksoinal imkanlarının genişliyində, ecazkarlığında, poetikliyində və musiqili ahəngdarlığında görürdü.

Bu həqiqəti erməni akademik M.Abeğyan da etiraf etməyə məcbur olmuşdu. O,“Xalq nəğmələri” adlı əsərində belə yazırdı: “Bədbəxtlikdən dilimiz qafiyə cəhətdən yoxsuldur. Həmahəng sözlər məhdud miqdardadır. Bu səbəbdən də xalq çox zaman qafiyə üçün tanış olduğu türk (Azərbaycan) dilinə müraciət edir”.Professor A.Babaxanyan isə əlavə edərək deyirdi ki, “Qusanlar üçün nağıllarda, mahnılarda təsvir olunan həyatı ifadə etməkdən ötrü türk dili erməni xalq ləhcələrindən daha səlis, daha ifadəli və dahazəngindir”.

Ümumiyyətlə, tədqiqatların nəticəsində XVII əsrdən XX əsrin ortalarınadək Anadoluda və Cənubi Qafqazda türk dilinin Anadolu və Azərbaycan ağzı ilə yazıb-oxuyan 400-ə (G.Tarverdiyana görə, 1300 nəfərə) yaxın erməni qusanı müəyyən edilmişdir.  

Əlbəttə, ermənilərin Azərbaycan dilində oxuyub-yazmasında ədəbi-mədəni əlaqələrin təsiri də olub. Akademik B.M.Jirmunski yazırdı ki, “heç bir milli ədəbiyyat, başqa xalqların ədəbiyyatı ilə canlı, yaradıcı və qarşılıqlı təsirdən kənar inkişaf etməmişdir”. Y.Ramazanov yuxarıda adını göstərdiyimiz əsərində qeyd edir ki, qusanların Azərbaycan dilində yazması həm də “ədəbi-mədəni əlaqələrin folklordaki təzahür əlamətlərindəndir”, Ə.Yeravanlı da bunu ədəbi əlaqələrin “ən parlaq təzahürlərdən” sayır. Folklorşünas alim H.İsmayılov isə dastanlarda olan şeirlərin ermənilər arasında geniş yayılmasını ermənilərin daima Azərbaycan-türk mədəniyyətinə tarixi bağlılığı, bədii düşüncələrin kasadçılığı üzündən folklorumuza möhtac qalması ilə əsaslandırır. Bunları erməni alimləri özləri də təsdiq edirlər. Ədəbiyyatşünas M.Canaşyan və erməni din xadimi, folklor toplayıcısı, naşir T.Y.Balean yazırdılar ki, erməni “qusan yaradıcılığı türk təsiri altında olub”. A.Arşaruni və M.Nalbandiyan bu təsirin mahiyyətini açıqlayaraq deyirdilər: ”Erməni xalqı daim Azərbaycan folklorundan və Azərbaycan xalqının klassik ədəbi irsindən uğurla istifadə etmişdir, bu ədəbiyyata və folklora həmişə məhəbbətlə yanaşmışdır”. “Erməni qusanları hər zaman azərbaycanlı ustadlarının yaradıcılığına söykəniblər”.

Ümumiyyətlə, erməni folkloruna Azərbaycan aşıq ədəbiyyatının təsiri, erməni qusanlarının Azərbaycan aşıq sənətinin ənənələrindən bəhrələnmələri - lap düzü oğurluqları sübuta ehtiyacı olmayan aksiomadır. Nə etsinlər, özlərində olmayıb, istəyiblər ki, onların da aşıq sənəti olsun, amma bu sənəti yaratmağa iqtidarları çatmayıb, ona görə də oğurlamağa məcbur olublar. Öz yazıçıları V.Papazyanın qeyd etdiyi kimi, “cahil, savadsız, vəhşi və ilk öncə şüursuz və əsasən soyğunçuluq və quldurluqla məşqul olan, şimal vəhşiləri kimi ov hesabına yaşayan”lardan bundan artıq nə gözləmək olardı?! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Muğanda yaşayan İsmayıl Pilpayədir.

İsmayıl Pilpayə

Muğan

Xatirə

Çıxmaz bir küçədir

Diş ağrısından da ağrılı, xatirədir.

Xatirə

Arazın o tayından gedən tirendir

Son görüşü

Bitirəndir.

Xatirə

İlk müəllimdir

Və mənlə oturan bir qız.

Ayaqlanmış bir güldür

Uşaqlıq bağında

Yeyilməmiş bir alma

Və alınmamış öpüşün həsrəti

Anların payızlığında.

Xatirə

Həsrətlə qarışıb

Axşam çağı pəncərədən qalxan

Hər səhər adamı yuxudan çağıran

Titrəməkdir küçə başında

Sevməkdir qorxa-qorxa

İlk “Alo”-dur telefonda.

Xatirə

Uduzmaq dəyəridir

Susqun və bom-boş əllərlə

Enməkdir dərəyə.

Xatirə

Bağlanmış bir pəncərədir

Gün çıxana

Bir ulduzdur, sönməyəcək

Düşməyəcək bu eyvana.

Xatirə

Açılmayan bir boğçadır

Damcı-damcı

Gözlərindən aslanır

Yavaş-yavaş boy atır.

Xatirə

Daşlar arasında cücərir

Ağrı doğan bir fəhlədir

Həm gündüzdür,

Həm gecədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Ədəbiyyatda gənclik müxtəlif janrlarla məhrəm münasibətə girmək deməkdir. Bir janrın içində qala-qala qocalmaq olar. Janrdan janra adlayanda isə yazıçıya, elə bil, yeni energiya gəlir. Fizika öyrədir ki, atomun hissəciyi öz orbitindən çıxıb o birinə sıçrayanda özündən enerji buraxır. Janrdan janra sıçrayan zaman, neytral zonada yazıçı da belə bir energiyanı hardansa alır. Həmən atomdan olmasın?!

2.

“Nəhayət, baxışın mənə dəyəndə

 Nəhayət, tanıdıq bir-birimizi.

O uzaq dənizin dibsizliyində

 Sən su pərisiydin, su pərisi.”

3.

Başlamağı bacarmaq kimi qurtarmağı da bacarmaq lazımdır. Hər şeyin əvvəli və sonu vardır. Biz bu əvvəl ilə sonun arasındayıq. Hərəmiz bir nöqtədə.

4.

Mən heç bir tələbəmi heç vaxt heç bir müəllimin ayağına verməyəcəyəm. Amma heç bir müəllimi də heç bir tələbənin ayağına vermərəm.

5.

Nizami, Nəsimi, Füzuli kimi neçə-neçə təfəkkür və mərifət sahibi üçün Vətən bütün dünya, bütün kainat idi. Bu insanlar dünyanı ölkələrə, insanlığı millətlərə, irqlərə, rənglərə bölmürdülər. Onlar üçün “müsəlmanlar və başqaları” bölgüsü yox idi. Bəlkə elə buna görə onlar bizim üçün belə əlçatmazdılar?!

6.

Ali məktəblərdə Azərbaycan dilinin saatlarını artırmaqdan söz düşəndə bunu, adətən, filoloji istiqamətdəki ixtisaslar üçün nəzərdə tuturlar. Əslində isə, Azərbaycan dili saatlarının filoloqlardan daha çox riyaziyyatçılar, fiziklər, bioloqlar, həkimlər, iqtisadçılar... üçün artırılması mexanizmini işləmək lazımdır.

7.

Ədəbi təhlildə “Bu, azərbaycanca deyil!” hökmünə son qoymaq lazımdır. Belə düşüncə tərzi bütövlükdə dil inkişafının qarşısına sədd çəkir. Əsərin dilində, əlbəttə ki, müəllif tərəfindən dərk edilmiş icazəli pərakəndəlik, hərc-mərclik olmalıdır. Aydın olan odur ki, “azərbaycanca deyil!” baş verməsə, azərbaycanca dərinləşə, genişlənə bilməz! Sığallı, ütülü bədii dil 20-ci əsrin ortalarında qaldı. İnkişaf nəyisə qırmaq, nədənsə vaz keçmək, oxucunu təkcə təəccübləndirmək yox, ona alternativ quruluşlar təqdim və təlqin etməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

( Portret cizgiləri)

 Dünyaxanım  Ağalarqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycan Allah tərəfindən xüsusi olaraq seçilmiş bir ölkədir. Niyə? Çünki, bu qədər fitri istedada malik olan bir ölkə başqa necə ola bilərdi axı!? Torpağından ya suyundan, ya əsrarəngiz təbiətindənmi yazsam, ya bu Vətənin alimləri, yazıçıları, şairləri,  rejissorları, aktyorları, rəssamları,  musiqiçiləri, rəqqasları, idmançıları və daha nə qədər sadalamadığım işinin əsl peşəkarları olan istedadlar haqqındamı yazım? Yazmaq, tanıtmaq   istədiyim neçə  gözəl sənətkarlarımız var ki, əfsuslar olsun, onların bir çoxları layiqincə mətbuatda, mediada, televiziyada  ışıqlandırılmır. Səbəbi nədir deyə bilmərəm...

Musiqinin ən eycəzkar, ən sehirli bir sahəsi var. Çoxsəsli xor.  Musiqi qəlbə tək ona yazılan sözlər ilə deyil, səslərin biri-birinə toxunuşu ilə danışır və xor da bu toxunuşun sanki ən poetik formasıdır. Xor, insan səslərinin həmahəng birləşməsindən, hər kəsin “mən” yox “biz” olduğu prinsipdən və bu birlikdən  ərsəyə gələn kollektiv bir ifaçılıq sənətidir.  Xoru idarə edən isə onun dirijoru, xora istiqmət verəni, müəyyən ritm altında eynilə qəlb atışlarına bənzər şəkildə xorun ürək kimi bir olub döyünməsini təmin edən, vahid bir  varlığa çevirən biridir. O, musiqini duyan, onunla danışan, eyni zamanda ona yön verən və rəhbərlik edəndir.    Ölkəmizdə xor ifaçılığının, xor sənətinin professional əsası  dahi Üzeyir bəy Hacıbəyovun sayəsində qoyulub. Bütün müsəlman şərqində ilk opera yazan Üzeyir bəy bütün operanlarında xor partiyaları yazıb. Daha sonra neçə-neçə bəstəkarlarımız hər zaman öz  yaradıcılığında xor musiqisinə xüsusi yer vermişlər. Xor və dirijor məktəbimiz hər zaman özünəməxsusluğu, peşəkarlığı ilə başqa ölkələrdən seçilmişdi.

Bu yazımda sizi dəyərli  musiqiçimiz, bizi Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da  öz uğurları ilə sevindirən və qururlandıran ,  önəmli işləri ilə seçilən  Elnarə xanım Kərimova ilə tanış etməyi və qısa da olsa onun barəsində yazmağı özümə  borc bilirəm.

Elnarə Kərimova 1962-ci ildə dünyaya göz açıb. Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecində Xor dirijorluğu  üzrə təhsil alıb, 1988-ci ildə Üzeyir Hacıbəyli adına Dövlət Konservatoriyasını bitirdikdən sonra isə cəmi 26 yaşında olarkən Azərbaycan Dövlət Xor Kapellasına baş dirijor təyin edilmişdir. Xor kapellası ilə çıxış etdiyi beynəlxalq səfərlər çərçivəsində 1991-ci ildə Orta Asiyanın bir neçə paytaxtında maestro Hikmət Şimşək ilə birlikdə Ahmet Adnan Sayğunun “Yunus Emre Oratoriyası”nı səsləndirmiş,  1992-ci ildə qardaş Türkiyənin paytaxtı Ankaradan iş təklifi alan Elnarə xanım Ankara Dövlət Radiosu çoxsəsli xorunun dirijoru, 1994–1998-ci illər arası əvvəlcə Hacettepe Dövlət Konservatoriyasında, daha sonra isə Bilkent Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdi.. 1999-cu ildən etibarən “Orfeon” çoxsəsli kamera xorunu qurur və bu günə kimi bu xorla işləməyə davam edir. Bu kollektivlə İngiltərə və Kanadada birincilik, Avstriyada keçirilən Xor Festivalında  isə dörd gümüş medal qazanmış, həmçinin Azərbaycan, Belçika, Pakistan, İsrail, Yaponiya və Çində konsertlər vermişdir.  2009-cu ilin sentyabrında TÜRKSOY-un təşkil etdiyi beynəlxalq layihə çərçivəsində Üzeyir Hacıbəylinin “Koroğlu” operasının xor səhnələrinin hazırlığı  üzərində işləmişdir. Sözsüz ki, bu illər ərzində isə Azərbaycanla bağlarını qoparmamışdır. Sözü düşəndə də deyir ki, “ Azərbaycan ana Vətənimdir. O cənnətməkan məmləkəti unutmaq olarmı?”

“Orfeon” xorunun Azərbaycanda istər İctimai Televiziya, istər ayrı-ayrı  konsert salonlarında uğurlu və maraqlı çıxışlarını çox gözəl xatırlayıram. Onu da qeyd edim ki, bu xorun üzvləri ayrı-ayrı ixtisasların sahibidirlər. Aralarında həkim, müəllim və başqa sahələrdən olan insanların musiqi təhsillərinin olmamaları, onların  peşəkar səviyyədə xor ifaçısı olmaqlarına mane olmur. Mən deyərdim ki, professional xor kapellasından geridə qalmayan hətta səviyyə, üslub və xor sinxronluğu, musiqi həssasiyəti ilə onlarla eyni pillədədirlər. Bu gözəl xoru görüb onlarla tanış olduqdan sonra 2010-cu ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycanda da gənclərdən ibarət çoxsəsli kamera xoru yaratmaq üçün Elnarə xanım Kərimovaya müraciət etdilər və Elnarə xanım qısa bir müddətdə  600  gəncə tək-tək qulaq asıb,  dinlədikdən sonra bir qisim seçilən gənclərdən ibarət “ Buta” Kamera Xorunu yaratdı. Tək Azərbaycanda deyil həmçinin Avropada, İtalyada musiqi festivalında iştirak etdi “Buta” kollektivi. Cüzeppe Verdi adına Milan Konservatoriyasının səhnəsində uğurla ölkəmizi təmsil etdilər.  Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə bir diskləri də işıq üzü gördü. Müslüm Maqamayev adına   Azərbaycanın Dövlət Filarmoniyasının səhnəsindəki çıxışlarını isə şəxsən izləmək və dinləmək mənə də nəsib oldu. Bu gənclərin və sözsüz ki, dirijorun ərsəyə gətirdikləri iş olduqca gözəl idi. Xorun ömrü  əfsus ki, uzun olmadı. Bildiyim qədər maddi səbəblərə bağlı olaraq “Buta” Xor kollektivi fəaliyyətini dayandırdı. Düzdü bir kollektivin ayaqda durması, var olması üçün müəyyən vəsait gərəkdir. Bu, səhnə geyimləri, aylıq məvaciblər, lazım gəldikdə bəstəkarlara yeni əsərlər üçün verilməli olan qonorar və sairədir. Ancaq keyfiyyətli iş sözsüz ki, hər bir sahədə maddi dəstək tələb edir. Və buna da dövlətimizin və Mədəniyyət Nazirliyinin çox şükürlər olsun ki, gücü yetər.  Hamı kimi mən də “Buta” Xorunun Dövlət Kamera Xoru kimi, dövlət statusu alacağına çox inanır və ümid edirdim. Nə yalan deyim, hələ də ümidimi itirmirəm. Yəqin ki, Mədəniyyət Nazirliyi bu haqda çox ciddi düşünəcək. Axı xor kollektivi yaratmaq elə də asan iş deyil. Həm də xor millətin birlik simvolikasıdır. Dünyanın ən aparıcı ölkələri öz xor kollekrivləri ilə  çox məşhurdurlar. Onlar xor kollektivlərinə daha böyük üstünlük verirlər.

Elnarə xanım həmçinin YARAT mərkəzinin təşkilatçılığı ilə 2022-ci ildə ustad dərsləri ilə Azərbaycan  musiqiçiləri ilə görüşmüş və onları xor musiqisinin ecazkarlığı ilə yaxından tanış etmişdir. 2018-ci ilin sentyabrında isə Elnara xanım Kərimova Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən “Xalq Artisti” fəxri adına layiq görülmüşdür. Həm Azərbaycan, həm Türkiyədə davam edən uğurlu fəlaliyyətində Elnarə xanım Kərimovaya bol-bol uğurlar arzu edirəm. Yaşayın, yaradın, gənclərimizə daima xor musiqisinin gözəlliyini aşılayın. Çalışın ki, Azərbaycan xoru da dünyada öz sözünü layiuqincə deyə bilsin. Əgər 44 günlük Vətən müharivəsi ilə və tarixi  qələbəmizlə biz, dünya xalqlarını mat qoya bildiksə, deməli, biz öz xorumuzla da dünya xalqlarını mat qoyub, necə bir yumruq olduğumuzu sübut edə bilərik. Axı Azərbaycan xalqı dünyanın ən qədim mədəniyyəti olan xalqlarından biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)