Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sən çayını dəmləyirsən. Bu, bütün hekayələrin başlanğıcıdır. Sənin hekayən də belə başlayır. Mənim də. Tehranlı bir qadının da. Onun da səhəri səninkinə bənzəyir. Çaydanı ocağa qoyur, pəncərədən çölə baxır, uşağını yuxudan oyadır, işə, məktəbə, həyata hazırlaşır. Günün birinci siqareti. Günün birinci duası. Günün birinci ümidi...

Sonra səma partlayır. Bunu necə izah etməliyəm? Sən çayını dəmləyirsən, hardasa bir uşaq ölür. Sən gülümsəyirsən, hardasa bir ana ağlayır. Sən sabahı planlayırsan, hardasa bütün sabahlar birdəfəlik ləğv olunur. Bunu necə izah etməliyəm hə? Heç cür. Çünki izahı yoxdur. Sadəcə var. Müharibə. Ölüm. Qan. Və sən çayını içməyə davam edirsən.

 ABŞ və İsrail İrana zərbə endirir. Adına "Nərildəyən şir", "Epik qəzəb" deyirlər. Adlar nə qədər təmtəraqlı, nə qədər uzaq, nə qədər... kinoya bənzər. Amma bu kinonun qurbanları realdır. Onların qanı realdır. Onların ölümü realdır.

 Hədəfləri, Tehran, İsfahan, Qum, Kərəc, Kirmanşah . Hədəflər, şəhərlər. Yəni insanlar. Yəni çay dəmləyən qadınlar, məktəbə gedən uşaqlar, işə tələsən kişilər. Yəni sən. Yəni mən.

Ali Rəhbər Ayətullah Xameneinin iqamətgahı vurulur. Peyk görüntüləri göstərir, dağıntı, tüstü, qaraltı... O ölür, ya ölmür? Fərqi var? Fərqi yoxdur? Hər halda, bir rejim sarsılır. Bir ölkə yanır. Bir xalq qan ağlayır.

 İsrail rəsmiləri deyir ki, "Xamenei öldürüldü". İran Xarici İşlər Naziri deyir ki,"Sağdır, mənim bildiyimə görə" . Qarışıqlıq və qaranlıq. Müharibənin özü kimi.

 Və ən maraqlısıysa eyni anda həm dəyişir hər şey, həm də heç nə dəyişmir. Sən hələ də çayını içirsən. Mən hələ də yazıram. O qadın hələ də ölüdür, ya diri. Fərqi yoxdur. Həyat davam edir. Ölüm də.

 İran cavab verir. Yüzlərlə ballistik raket. PUA-lar. Hədəfləri, İsrail, Bəhreyn, İraq, İordaniya, Küveyt, Oman, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri .

 Dubay.. Beşulduzlu otel. Partlayış. Dörd nəfər yaralanır. Dünyanın ən işlək hava limanı bağlanır. On minlərlə turist qapalı qalır. Onlar da çay içə bilmir. Onlar da pəncərədən baxır, amma gördükləri ancaq tüstü və oddur.

  Ölənlər, Pakistan, Nepal, Banqladeş vətəndaşları. Adları nədir? Kim bilir. Neçə yaşları var? Kim bilir. Nə arzuları var idi? Kim bilir. Onlar sadəcə rəqəmdir statistikada. "3 ölü". Üç nəfər. Üç həyat. Üç hekayə. Hamısı bitdi.

 Küveyt. Beynəlxalq hava limanı. PUA hücumu. Bir ölü, 32 yaralı. Bu rəqəmlərin içində kimlər var? Atalar? Analar? Uşaqlar? Sevgililər? Kimsə onları gözləyirdi evdə. Kimsə onlar üçün çay dəmləmişdi səhər. Kimsə onların qayıdışını gözləyirdi. Gözləyənlər hələ də gözləyir. Amma gələn olmayacaq.

 Bəhreyn. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasının qərargahı yaxınlığında partlayışlar. Hərbi baza. Əsgərlər. Onlar da kiminsə uşağıdır. Onlar da bir gün çay içirdilər, pəncərədən baxırdılar, gələcək planlayırdılar. İndi nə plan, nə gələcək, nə çay. Sadəcə partlayış. Sadəcə qan. Sadəcə ölüm.

 Yaxşı bəs İranın içində nələr olur?

 Bir tərəfdə ABŞ-İsrail zərbələri. 201 ölü, 747 yaralı. Onlardan 85-i bir qız məktəbinə düşən raketdə ölür. Səksən beş. Qız. Məktəb. Səhər. Dərs. Partlayış. Qan.  Nəticədə isə HEÇNƏ.

 85 balaca qız. Onların da bəlkə məndəki kimi çilləri var idi. Onlar da güzgüyə baxıb bəyənmirdilər özlərini. Onlar da sevmək istəyirdilər, sevilmək, böyümək, evlənmək, uşaq doğmaq, yaşamaq. 85-i də birdən bitdi. 85 hekayə. 85 ümid. 85 gələcək. Hamısı kül. Hamısı unudulacaq. Sabahın xəbərlərində yeni rəqəmlər olacaq. Yeni ölümlər. Yeni faciələr. 85 unudulacaq.

Digər tərəfdə isə... sevinc.

 Bəli, sevinc. Sosial mediada videolar yayılır. Kimlərinsə rahatlığı. Sevincləri. Bir qadın danışır.. "Xameneinin iqamətgahı vurulub". Səsində rahatlıq var. Bir məktəbdə yeniyetmələr rəqs edir, mahnı oxuyur: "Trampı sevirəm" .

Nə hiss etməli? Nə düşünməli? Bir xalqın bir qismi ölür, bir qismi sevinir. Bir qismi qaçır, bir qismi rəqs edir. Bir qismi dua edir, bir qismi lənət oxuyur. Və sən baxırsan bunlara, çayını içirsən, heç nə başa düşmürsən.

Düşünürsən ki, mən kiməm bu hekayədə? Hansı tərəfdəyəm? Haqq nədir? Ədalət nədir? Və ən əsası, bu sualların cavabı varmı?

 Yox. Cavab yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sual gecələr yata bilməyəndə gəlir, üstünə çökür, nəfəsini kəsir. Sən də boğulursan. Hər gecə. Hər dəfə.

Bəs prezidentlər nə deyir?

 Donald Tramp deyir ki,  "İranın raket sənayesini yerlə yeksan edəcəyik". "İranlılara çağırış: hökumətinizi ələ keçirin".

 Bencamin Netanyahu deyir, "Xameneinin artıq olmadığına dair çoxlu işarələr var" . "İranlılar, küçələrə çıxın, işi bitirin".

Abbas Əraqçi deyir: "Yüksək rütbəli rəsmilərin hamısı sağdır". "Trampın rejim dəyişikliyi hədəfi " mission impossible" -dur".

Və sən bütün bunları oxuyursan. Çayını içirsən. Düşünürsən.. Bu insanlar da çay içir? Onlar da səhər oyananda pəncərədən baxır? Onların da içində qorxu var? Onlar da gecələr yata bilmir? Yoxsa onlar başqa cürdür? Onlar qərar verənlərdir, biz isə icra edənlər? Onlar yazanlardır, biz isə oxuyanlar? Onlar tanrıdır, biz isə qurban?

Fərqi yoxdur. Nəticə eynidir. Ölənlər ölür, qalanlar çay içir.

BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası təcili iclas çağırır. Baş katib "dərhal hərbi əməliyyatların dayandırılması"nı tələb edir . Heç kim eşitmir. Heç kim dayandırmır. Müharibə davam edir. Ölüm davam edir. Söz davam edir. Amma söz nəyə qadirdir? Söz kimi öldürə bilər? Söz kimi dayandıra bilər? Yox. Söz sadəcə sözdür. Söz gücsüzdür. Söz acizdir. Söz ancaq ağlaya bilər. Yazıq-yazıq.

 Avropa deyir ki,"Müharibənin başlaması beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik üçün ağır nəticələr daşıyır". İspaniya deyir: "Birtərəfli hərbi əməliyyatı rədd edirik". Almaniya və Fransa qoşulmur. İngiltərə qoşulur. Rusiya və Çin pisləyir. Ərəb dövlətləri İranın cavab zərbələrini qınayır. Və sən bütün bunları oxuyursan. Başın qarışır. Kim haqlı, kim haqsız? Kim qurban, kim qatil? Kim məzlum, kim zalım? Bilmirsən. Heç kim bilmir. Hər kəs öz həqiqətində yaşayır. Hər kəs öz çayını içir. Hər kəs öz pəncərəsindən baxır. Və hər kəs ölür. Nəhayət, hər kəs ölür. Haqlı da, haqsız da. Qurban da, qatil də. Məzlum da, zalım da. Hamı ölür. Və ölüm hamını bərabərləşdirir. Ölüm ən böyük demokratdır. Seçmir, ayırmır, gəlib hamını aparır.

Gəl daha dərinə enək. İranın dərinlərinə.. 2025-ci ilin dekabrından etibarən İranda genişmiqyaslı etirazlar başlayır. Səbəb? İqtisadi böhran. Rialın çökməsi. Qiymət artımı. 1979-cu il inqilabından bəri ən genişmiqyaslı etirazlar.. 100-dən çox şəhərə yayılır. Hökumət cavab verir. 8 və 10 yanvar 2026.. Ən qanlı günlər. "Human Rights Activists News Agency" deyir: 7.000 ölü. İran hökuməti deyir: 3.117 ölü. Rəqəmlər fərqli, amma mənada eynidir. Çox insan öldü. Çox ana ağladı. Çox uşaq yetim qaldı. Çox gələcək məhv oldu.

 Britannica ensiklopediyası yazır,"Təhlükəsizlik qüvvələrinin repressiyası o qədər vəhşi idi ki, bəzi müşahidəçilər bunu "İranın Babi Yarı" adlandırdılar". Babi Yar. İkinci Dünya müharibəsində nazi almanlarının 30 mindən çox yəhudini qətlə yetirdiyi dərədir. Müqayis dəhşətli və realdır.

 İran hökuməti prioriteti təhlükəsizliyə verir. 2026-cı il büdcəsində təhlükəsizlik xərcləri 150% artır, əmək haqqı artımı isə inflyasiyanın 40%-i qədərdir. Xalq aclıqdan ölür, dövlət silaha pul xərcləyir. Tarix təkrarlanır. Həmişə təkrarlanır.

Bəs axı buranın bir də prezidenti var. Prezident Məsud Pezeşkian... O kimdir? O nə edir? O həm etirazçılarla dialoqa çağırır, həm də xarici təhdidlərə qarşı birlik istəyir. O həm islahatçıdır, həm də rejimin adamı. O həm çay içir, həm də qan. O həm bizim kimidir, həm də deyil. O da çayını içir. O da pəncərədən baxır. O da gecələr yata bilmir bəlkə. Amma onun əllərində qan var. Onun qərarında ölüm var. Onun sözündə əzab var.

Ali Rəhbər Xamenei 9 yanvarda çıxış edir. Deyir: "Nümayişçilər öz ölkələrini məhv edirlər, sadəcə ABŞ prezidentini sevindirmək üçün" . Eyni gün təhlükəsizlik qüvvələrinə əmr verir: "Öldürün, aman verməyin" .

 Öldürün. Aman verməyin. Bu sözlər. Bu sözlər. Bu sözlər. Sən onları eşidirsən. Çayını içirsən. Düşünürsən, mən heç vaxt belə söz deməmişəm. Mən heç vaxt belə qərar verməmişəm. Mən heç vaxt... amma mən də insanam. Mən də edə bilərəm. Mən də çevrilə bilərəm. Mən də ola bilərəm. Bu düşüncə ən qorxulusudur. Çünki səninlə mənim aramda nə fərq var? Biri çay içir, biri qan tökür. Amma hər ikisi çay içib böyüyüb. Hər ikisi anasının qucağında böyüyüb. Hər ikisi uşaq olub, sevib, sevilib, gülüb, oynayıb. Sonra nə oldu? Nə vaxt dəyişdi? Nə vaxt qəddarlaşdı? Nə vaxt unutdu özünün də insan olduğunu?

 Bilmirsən. Heç kim bilmir. Bəlkə də heç vaxt dəyişməyib. Bəlkə də içində həmişə o qəddarlıq olub. Bəlkə də sadəcə fürsət gözləyib. İndi fürsətdir. İndi öldürür.

 Bəs sən nə edirsən bütün bunlar olarkən?

 Sən çayını içirsən. Mən yazıram. O qadın ağlayır. O uşaq ölür. O əsgər atəş açır. O siyasətçi bəyanat verir. O jurnalist xəbər yazır. O oxucu oxuyur. Və heç nə dəyişmir. Heç vaxt dəyişmir.

Müharibə bitəcək. Yeni müharibə başlayacaq. İnsanlar öləcək. Yeni insanlar doğulacaq. Onlar da öləcək. Tarix təkrarlanacaq. Həmişə təkrarlanacaq. Və sən hələ də çayını içəcəksən. Mən hələ də yazacam. O qadın hələ də ağlayacaq. Və heç nə dəyişməyəcək.

Bəs onda niyə yazırıq? Bu boyda portal niyə ədəbi və bədii xəbər çatdırır sizə? Niyə oxuyuruq? Niyə yaşayırıq?

 Bu sualın cavabı yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sualla yaşayırıq. Hər gün. Hər an. Hər nəfəs. Və bu, ən böyük faciədir. Və eyni zamanda ən böyük möcüzə. Çünki sual olan yerdə həyat var. Cavab olsaydı, həyat bitərdi. Cavab ölümdür. Sual həyatdır. Və biz sual edirik. Deməli, yaşayırıq.

 Bu gecə sən pəncərədən baxırsan. Çöldə ulduzlar var. Sən düşünürsən.. İranda da ulduzlar var. İsraildə də. Dubayda da. Hər yerdə eyni ulduzlar. Hər yerdə eyni göy. Eyni ay. Eyni günəş. Eyni səhər. Eyni axşam. Eyni həyat. Eyni ölüm.

Bəs niyə bir-birimizi öldürürük? Niyə bu qədər nifrət? Niyə bu qədər qan? Niyə bu qədər ağrı?

Cavab yenə də yoxdur. Sadəcə sual var. Və sualın ağırlığı altında əzilirsən. Nəfəsin darıxır. Ürəyin sıxılır. Gözlərin dolur. Heç nə başa düşmürsən. Heç nə. Ancaq bir şey bilirsən... Səhər olacaq. Yenə çay dəmləyəcəksən. Yenə pəncərədən baxacaqsan. Yenə xəbərlər oxuyacaqsan. Yenə ölümlər görəcəksən. Yenə ağlayacaqsan için-için. Yenə heç nə edə bilməyəcəksən.

 Və həyat davam edəcək. Həmişə davam edir. Hər şeyə rəğmən. Ölümə rəğmən. Müharibəyə rəğmən. Qana rəğmən. Ağrıya rəğmən. Həyat davam edir. Və sən də davam edirsən. Çünki başqa seçimin yoxdur.

Bu gecə, bu mətni oxuyarkən, hardasa İranda bir uşaq ölə bilər. Hardasa İsraildə bir ana ağlaya bilər. Hardasa Dubayda bir insan yaralana bilər. Hardasa Vaşinqtonda bir siyasətçi qərar verə bilər. Və sən heç nə edə bilməzsən.

 Amma bir şey edə bilərsən əziz Oxucum. Unutmamaq. Xatırlamaq. Şahid olmaq. Və bəlkə də, nə vaxtsa, bu şahidliklər bir gün bir şeyi dəyişər. Bəlkə də heç nəyi dəyişməz. Amma ən azından sən biləcəksən ki, sən də bu tarixin bir parçasısan. Sən də bu qanın, bu ağrının, bu faciənin şahidisən. Və şahid olmaq da bir şeydir. Unutmaqdan yaxşıdır. Çayını iç. Pəncərədən bax. Xatırla. Və yaşa. Çünki həyat davam edir. Həmişə davam edir. Və sən də davam edirsən. İçindəki evdə. Öz sakitliyində. Öz dünyanda.

 Amma unutma. Çöldə bir dünya var. O dünya yanır. O dünya ağlayır. O dünya ölür. Və sən onun bir parçasısan. İstəsən də, istəməsən də.

03.03.2026. "Ədəbiyyat və incəsənət" portalında bir anlıq dayanırıq. Çünki tarix qanla yazılsa da, məna sözlə yoğrulur.

 Bu gecə İran yanır, dünya nəfəsini tutub. Biz isə burada, sözün limanında, şahidlik edirik. Unutmamaq da bir məsuliyyətdir.

Unutma. Bu sətirlər sənin üçün yazılıb. Və bir də, dostum, özünü unudaraq çayını soyutma.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət”

1986-cı ildə məşhur hind dərvişi Oşo dünya turuna çıxıb bir aylıq turist vizası ilə Yunanıstana gəlir. Bu zaman yunan pravoslav kilsəsi hökumətdən tələb edir ki, Oşonu deportasiya etsinlər, yoxsa qan su yerinə axacaq. Kilsə "Oşo bizim dinimizə sataşır, ələ salır" deyirdi.

Yunan polisi Oşonu qanunsuz həbs edir, 5000 dollar cərimələyir və ölkədən çıxarır. Oşo aeroportda jurnalistlərə bu sözləri deyərək Yunanıstanı tərk edir:

“Əgər 1 adam 1 aylıq turist vizası ilə sizin 2000 illik əxlaqınızı və dininizi darmadağın edə bilərsə, heç o dini qorumağa dəyməz, belə din məhv olmalıdır”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 287 nömrəli Zəkalar liseyidir.

 Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR:

Əhmədli Aygün Əkbər qızı 04.01.1964-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1981-ci ilə orta təhsilini Bakı şəhərindəki 116 nömrəli  məktəbdə qızıl medalla tamamlayıb. Həmin il BDU-nun biologiya fakültəsinə daxil olub 1986-cı ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1986-1992-ci illərdə təyinatla AMEA-da Fizika, sonra Botanika İnstitutunda böyük laborant vəzifəsində çalışmışdır.

1992-1994-cü illərdə Xəzər Hövzə poliklinikasında həkim-laborant, sonra laboratoriya müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1994-cü ildən 287 saylı Zəkalar liseyində biologiya müəlliməsi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 2004-cü ildən həmin liseyin direktoru vəzifəsində çalışıb.

2000-2001 və 2001-2002-ci illərdə 2 dəfə “İlin ən yaxşı müəllimi”, “İlin ən yaxşı mühazirəsi” müsabiqələrinin qalibi olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin diplomları ilə təltif olunub.

2004-cü ildə Əməkdar müəllim adına layiq görülmüşdür.

2007-ci ildə elmi işimi tamamlayıb Biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru adını qazanmışdır. Biologiya fənninin tədrisinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə yazılmış metodik vəsaitlərin müəllifidir.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil islahatları layihəsinin materiallarının hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Fəaliyyətilə əlaqəli bir çox yerli və xarici seminar və konfranslarda iştirak etmişdir. İdarəetmə ilə bağlı “Məktəbin idarə olunması”, “Təhsilin təşkili və idarəedilməsi”, “Ümumtəhsildə kurikulum islahatları və onun idarəolunması” və s. təlimləri uğurla bitirmişdir.

Direktoru olduğu müddətdə lisey iki dəfə “Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi” (2008, 2013) müsabiqəsinin qalibi olub.

2023-cü ildə Heydər Əliyevin 100 illiyi medalına layiq görülmüşdür.

Ailəlidir, iki övladı var.

ŞAGİRD:

Mən, Hacalıyeva Natəvan Elnur qızı 09.08.2009-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. İbtidai təhsilimi “Dəniz” uşaq bağçasında almışam. Orta təhsilimə 2015-ci ildə 287 nömrəli Zəkalar liseyində başlamışam. Hal-hazırda həmin liseyin 11-ci sinfində təhsilimi davam etdirirəm.

Təhsil aldığım illərdə həm məktəbdaxili, həm də özəl müəssisələrin bilik yarışları və sınaq imtahanlarında iştirak edib bir çox fəxri fərman və təltifnamələrə layiq görülmüşəm.

İbtidai sinifdə “Qiraətçi” nişanına layiq görülmüşəm.

RFO-da riyaziyyat fənni üzrə dəfələrlə yarımfinal mərhələsinə qədər yüksəlmişəm. 2022- Beynəlxalq SASMO olimpiadasında diplom əldə etmişəm.

2023- Yazıçılığa olan marağımdan BŞTİ tərəfindən keçirilən “Düşünən şagird” hekayə müsabiqəsində iştirak etmiş və birinci yerin qalibi olmuşam. Bu nailiyyətimi diqqətə alıb gənc yazıçı olaraq məni Yazıçılar Birliyindəki mötəbər tədbirə dəvət ediblər.

2024-cü ildə doqquz illik orta təhsilimi qırmızı attestatla tamamlamışam.

2024-2025-ci illər üzrə keçirilən beynəlxalq “Economics olimpiad” yarışmasında sertifikat qazanmışam.

EDU təhsil şirkətinin H.Əliyevin 100 illiyi (2023) və Anım Günü (2025) münasibətilə keçirdiyi intellektual yarışlarda komandam ilə iki dəfə qalib olmuşam.

Çoxşaxəli mütaliə etməyi çox sevirəm. İqtisadi, siyasi mövzulara xüsusi maraq göstərirəm, intellektual yönümlü inkişafıma önəm verirəm. Yaxın gələcəkdə ilk kitabımı çap etmək niyyətindəyəm.

İkinci qrup üzrə hazırlaşıram. Gələcəsinə maaliyyə və ticarət sahəsi üzrə mütəxəssis olmağı arzu edirəm.

ESSE:

Sən hələ məni oxumamısan.         

Sahib olduğumuz hər bir əşya dəyər görməyə layiqdir. Xüsusilə də, kitablar. Çünki onlar insan düşüncəsini, təcrübəsini və ümidini öz səhifələrində daşıyan səssiz bilik xəzinəsidir. Bəs nə üçün dövrümüzdə bizə müsbət mənada bir çox şeyin yolunu göstərən kitabları rəflərində tozlanmağa tərk edirik? Əslində, cavab çox sadədir. Çünki insanlar çox vaxt asan əldə olunan məlumatları daha üstün tuturlar. Düşündürərək öyrədən kitabların hikmətinə dəyər vermirlər. Bu isə bizim gələcəyimiz üçün çox məyusedici bir vəziyyətdir. Çünki bu, insanı asana alışdırır. İnformasiyanın sadəcə bir hissəsi ilə kifayətlənməyi normallaşdırır. Və ən əsası, bizə kitabların bəxş etdiyi o çoxşaxəli bilikləri, fikirləri əlimizdən alır.

Kitabların ikinci plana keçməsinin əsas sabəbkarları, təəssüflər olsun ki, dövrümüzdə demək olar, bütün sahələri ələ keçirən internet, süni intellekt kimi yeni icadlardır. İnsanlar sanki kitablarla artıq təqaüdə çıxma vaxtı gəlibmiş kimi davranırlar. Onları işlərindən azad etməyə can atırlar. Amma kitablar buna layiq olmadıqlarını düşünür. Məyus olsalar da, onlar qışqırmır, şikayət etmir, sadəcə rəflərdə tozlanaraq susurlar. Elə bu susqunluq da onların ən güclü etirazıdır. Çünki açılmayan hər səhifə oxunmamış bir düşüncə, yarımçıq qalmış bir təcrübə deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyat tarixinə baxanda bir nümunə görürük: böyük şairlər bədbəxt insanlar olublar. Dueldə həlak olanlar, sürgündə ölənlər, intihar edənlər, güllə ilə biçilənlər. Repressiya görənlər, mühacirətdə sürünənlər, yoxsulluqla boğuşanlar. Bu siyahı uzanır. Bəs xoşbəxt şair varmı? Yaxud xoşbəxtlik şeirə ziddir?

Xoşbəxt insan şeir yazmır, çünki şeir yazmaq ehtiyacı duymur. Şeir əzabın məhsuludur. Əzab olmazsa, söz axtarışı başlamır. Xoşbəxt insan yaşamaqla kifayətlənir, şair isə yaşayanı sözə çevirməli olur. Və bu çevrilmə prosesi ağrı tələb edir. Ağrısız şeir yoxdur.

Aristotel deyirdi ki, tragediya katarsisə gətirir. Şeir də katarsis vasitəsidir. Amma katarsisə ehtiyac yalnız kədər olanda yaranır. Xoşbəxt insanın katarsisə ehtiyacı yoxdur, ona görə şeirə də ehtiyac duymur. Şeir yazma ehtiyacı psixoloji sıxıntıdan qaynaqlanır. Sıxıntı isə xoşbəxtliklə uyğun gəlmir.

Amma bu fikir mübahisəlidir. Çünki bəzi şairlər həyatda nisbətən xoşbəxt görünüblər. Uzun ömür yaşayan, dövlət vəzifəsi tutan, sevgi tapan, şöhrət qazanan şairlər də olub. Amma dərindən baxanda bu xoşbəxtlik çox vaxt səthi imiş. Sürgünlər, senzura, maliyyə problemləri, ailə dramları onların həyatının alt qatı bunlarla doluymuş. Şeirləri isə məhz bu ağrılardan doğulurmuş.

Kədərsiz şeir mümkündür, amma o, lirik deyil. Epik şeir, satirik şeir, didaktik şeir kədərsiz ola bilər. Amma lirik şeir — yəni ürəkdən gələn şeir mütləq kədər tələb edir. Çünki lirika şəxsi hissdir və şəxsi hiss ən çox qəlb sancısından yaranlr.

Xoşbəxt şair yazsaydı, nə yazardı? Sevinci, məmnuniyyəti, harmoniyanı. Amma bu emosiyalar sözə çevrilmir. Sevinc anında sən yaşayırsan, yazmırsan. Yazmaq özü-özlüyündə kənar baxışdır, özündən ayrılmaqdır. Ayrılmaq isə xoşbəxtliyin ziddinə gedən hərəkətdir. Xoşbəxt insan özünə baxmaq istəmir, yaşamaq istəyir. Şair isə özünə baxmalıdır ki və bu baxış xoşbəxtliyi pozur. Kədər şeirə geniş spektr verir. Kədərli şair ölüm, ayrılıq, yoxsulluq, tənhalıq, ədalətsizlik haqqında yaza bilər. Xoşbəxt şair isə məhdud mövzularda qalır. Ona görə bədbəxt şairlər daha geniş diapazona malikdirlər.

Amma bəzi nəzəriyyəçilər iddia edirlər ki, şeir əzabdan yox, həssaslıqdan doğulur. Şair kədərli olduğu üçün yox, dərindən hiss etdiyi üçün yazır. Və xoşbəxt şair də ola bilər, əgər o, həssas qalarsa. Amma praktikada bunu təsdiq edən nümunə yoxdur. Çünki həssaslıq özü ağrı mənbəyidir. Həssas insan xoşbəxt ola bilməz. Poeziyada "xoşbəxt şeir" janrı yoxdur. Toy şeirləri, təntənəli mədhiyyələr var, amma onlar ənənəvi formdur, şəxsi emosiya ifadə etmir. Şəxsi xoşbəxtlik şeirə çevrilmir, çünki sözsüzdür. Xoşbəxtlik sükutda yaşayır, sözdə yox.

Bir nəzəriyyə də var: şair yazarkən kədərlənir. Yəni o, xoşbəxt olsa belə, yazı prosesi onu kədərləndirir. Çünki yazmaq daxilə enməkdir. Daxil isə həmişə qaranlıqdır, kölgələrlə doludur. Ona görə şair yazmağa oturanda xoşbəxtliyini saxlaya bilmir. Yazı onu başqa dünyaya aparır və o dünya kədərli dünyadır.

Müasir dövrədə "xoşbəxt şeir" yazmağa cəhd olur. Sosial şəbəkə şairləri sevinc, motivasiya, müsbət emosiya haqqında yazırlar. Amma bu şeirlər estetik dəyər daşımır, çünki səthi qalır. Dərin şeir ancaq dərin emosiyalardan doğulur dərin emosiya isə həmişə ağrılıdır.

Xoşbəxt şair ola bilməz, çünki şeir özü ağrılı fəaliyyətdir. Şair hər misranı qan-tər içində dünyaya gətirir. Hər söz seçimi əzabdır, hər ritm axtarışı mübarizədir. Bu prosesdən zövq alınsa da, əzab aradan getmir. Və bu əzab xoşbəxtliyi məhv edir. Bəzi şairlər xoşbəxt görünürlər, amma daxilində kədərlidirlər. Onlar ictimaiyyətə təbəssüm göstərirlər, amma şeirlərində ağlayırlar. Oxucu şeirlərinə baxanda onların həqiqi üzünü görür. Xoşbəxtlik maskadır, kədər isə əsl sifətdir. Kədər şeir yazmaq üçün zəruridir, çünki şeir həqiqət axtarışıdır. Həqiqət isə ağrılıdır. Xoşbəxtlik illyuziyadır, kədər isə gerçəklikdədir. Şair gerçəkliyi yazır, illyuziyanı yox. Ona görə də şair kədərli olmalıdır.

Bəzi hallarda xoşbəxt şair olur, amma o, xoşbəxtliyi şeir üçün qurban verir. Yəni xoşbəxtlik ilə şeir bir yerdə mövcud ola bilmir. Şair seçim edir ki ya xoşbəxt olacaq və yazmayacaq, ya bədbəxt olacaq və yazacaq. Böyük şairlər ikincini seçiblər.

Tarixi nümunələrə baxanda görürük ki, uzun xoşbəxt həyat yaşamış, amma böyük şeir yazmamış şairlər unudulub. Yalnız bədbəxt, amma böyük şeir yazan şairlər yadda qalıb. Deməli, ədəbiyyat tarixi kədəri qiymətləndirir, xoşbəxtliyi yox.

Nəticə: Xoşbəxt şair ola bilərmi? Nəzəri olaraq bəli, praktiki olaraq yox. Çünki şeir özü bədbəxtlik gətirir. Əgər şair əvvəlcədən xoşbəxtdirsə, şeir onu bədbəxt edəcək. Kədər şeirin zərurəti deyil, amma onun əvəzolunmaz şərtidir. Bu şərti qəbul etməyən şair böyük şair ola bilməz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Bəzi insanlar var ki, onların ömrü sadəcə yaşanmış illərin cəmi deyil, qurulan zavodların, yetişən mütəxəssislərin, yazılan kitabların, qazanılan hörmətin tarixidir. Zəhməti ilə ucalan, biliyi ilə seçilən, insanlığı ilə sevilən ziyalı Təbrik Müzəffər oğlu Quliyev də məhz belə ömür sahiblərindəndir. 

1946-cı ilin 8 martında, qədim Ordubadın ziyalı ailəsində dünyaya göz açan Təbrik müəllimin taleyinə elm, zəhmət və məsuliyyət yazılmışdı. Uşaqlıq illərindən aldığı ailə tərbiyəsi, mühitin intellektual nəfəsi onun gələcək həyat yolunun təməlini möhkəm etdi. Elmə olan marağı onu 1970-ci ildə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunun kimya fakültəsinə gətirdi. Bu seçim sadəcə peşə seçimi deyildi, bu, gələcək böyük bir sənaye və elmi fəaliyyət yolunun başlanğıcı idi.

Ali təhsilini başa vurduqdan sonra təyinatla Sumqayıt şəhərində yerləşən Kimya zavodunda əmək fəaliyyətinə laborant kimi başlayan gənc mütəxəssis qısa zamanda öz zəhməti, dəqiqliyi və peşəkarlığı ilə seçildi. Onun üçün vəzifə pillələri heç vaxt məqsəd olmayıb. Əsas amalı işə vicdanla yanaşmaq, nəticə əldə etmək, faydalı olmaq idi. Elə buna görə də o, addım-addım yüksəldi, məsul vəzifələrə layiq görüldü.

1972-73-cü illərdə Ümumdünya Gənclər Festivalının istehsalat göstəriciləri üzrə laureatı adını qazanması gənc mütəxəssisin ilk böyük uğurlarından idi. Ardınca 1983-cü ildə Ümumiittifaq Xalq Təsərrüfatı Sərgisinin “Bürünc” medalı, 1984-cü ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı Laureatı adı, 1985-ci ildə “İttifaq ixtiraçısı” fəxri adı gəldi. Bu mükafatlar sadəcə təltif deyil, illərin zəhmətinə verilən dəyərin, peşəkarlığın təsdiqi idi.

Təbrik müəllimin fəaliyyəti yalnız istehsalatla məhdudlaşmadı. O, həm də elmi araşdırmalarla məşğul olaraq 2000-ci ildə kimya elmləri üzrə doktorluq işini uğurla başa çatdırdı. Elm və istehsalatı birləşdirə bilmək hər kəsə nəsib olmur. O isə bu iki sahəni bir-birini tamamlayan qüvvəyə çevirməyi bacardı.

Uzun illər Kimya Birliyində baş kimyaçı kimi çalışdı, 1994-1998-ci illərdə Kimyəvi Reaktivlər və Lak-boya müəssisəsinin direktoru oldu, 1998-2003-cü illərdə isə həmin zavodun baş direktoru vəzifəsini daşıdı. 2005-ci ildə Üzvi-Sintez zavoduna rəhbərlik etdi, 2006-2011-ci illərdə Layihə İnstitutunun baş mühəndisi kimi fəaliyyət göstərdi. Hər vəzifədə onun əsas prinsipi dəyişməz qaldı: məsuliyyət, yenilikçilik və insan amilinə dəyər.

Əməyi dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. 2009-cu ildə “Əməkdar mühəndis” fəxri adına layiq görüldü, 2013-cü ildə SOCAR-ın fəxri fərmanı ilə təltif olundu, 2016-cı ildə isə “Tərəqqi” medalı ilə mükafatlandırıldı. 2019-cu ildə Sumqayıt şəhərinin 70 illik yubileyi ərəfəsində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülməsi isə onun şəhərin sənaye və ictimai həyatındakı xidmətlərinə verilən ali qiymət idi.

2011-ci ildən etibarən təqaüdə çıxsa da, o, cəmiyyət həyatından kənarda qalmadı. 2022-ci ilin 6 sentyabrında Sumqayıt şəhər Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilməsi bir daha göstərdi ki, onun sözü, mövqeyi və təcrübəsi bu gün də dəyərlidir. Ağsaqqallıq sadəcə yaş göstəricisi deyil, müdriklik, ədalət və nüfuz deməkdir. Təbrik müəllim bu adı da ləyaqətlə daşıyır.

Onun peşəkar ömrünün coğrafiyası yalnız bir ölkə ilə məhdudlaşmayıb. 1987-1988-ci illərdə o, uzaq Kuba Respublikasında yerləşən kimya zavodunda baş mühəndis kimi çalışaraq bilik və bacarığını beynəlxalq müstəvidə nümayiş etdiribdir. Tropik iqlimin istisində, fərqli bir mühitdə Təbrik müəllim öz prinsipiallığı, dəqiqliyi və yüksək təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə seçilib, istehsalat prosesinə yeni nəfəs gətiribdir.

Əməyinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi olaraq Ernesto “Çe” Gevara adına fəxri fərmanla təltif olunması onun peşəkarlığının və məsuliyyətinin bariz nümunəsidir. Bu mükafat sadəcə bir sənəd deyil, zəhmətin, fədakarlığın və mühəndis təfəkkürünün beynəlxalq səviyyədə qəbulunun təsdiqi idi.

Təbrik müəllim daim öyrənməyə, yeniliyə açıq bir mütəxəssis olubdur. O, biliklərini daha da təkmilləşdirmək məqsədilə University of Californiada kurs keçmiş, müasir elmi-texniki yeniliklərlə yaxından tanış olubdur. Qazandığı təcrübə və bilikləri sonradan öz ölkəsində tətbiq edərək, sənayenin inkişafına mühüm töhfələr veribdir.

Beləliklə, onun həyat yolunda həm uzaq qitələrin təcrübəsi, həm də doğma yurda xidmət amalının vəhdəti aydın şəkildə görünür.

Qəlbi elmlə döyünənTəbrik müəllim üç elmi və dörd bədii kitabın müəllifi kimi düşüncələrini, təcrübəsini və həyat müşahidələrini də oxucularla bölüşüb. Bu kitablar həm elmi irs, həm də mənəvi mirasdır.

Ailəsinə bağlılığı isə onun həyatının ən dəyərli tərəfidir. Üç övlad atası, yeddi nəvə və iki nəticə babası olan Təbrik müəllim üçün ən böyük sərvət ailə ocağının istiliyi, nəsillərin davamıdır. Onun həyat yolu övladları və nəvələri üçün bir məktəb, bir örnəkdir.

Hazırda yubiley yaşını qeyd edən Təbrik Müzəffər oğlu Quliyevin ömrü zəhmətin, elmin və vətənə xidmətin parlaq nümunəsidir. Onun həyat salnaməsi Sumqayıtın sənaye tarixinin ayrılmaz hissəsidir.

Belə ömürlər cəmiyyətin dayağı, gənclərin yol xəritəsidir.

Təbrik müəllimə möhkəm cansağlığı, uzun ömür, ailə səadəti və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. Qoy onun adı həmişə zəhmətin, ləyaqətin və ziyalılığın rəmzi kimi çəkilsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Aygün Bayramlı, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Azərbaycan musiqi tarixində ilk qadın bəstəkar kimi tanınan Ağabacı Rzayeva yaradıcılığı boyu xalqın ruhuna yaxın melodiyalar yaratmışdır. Üzeyir Hacıbəylinin tələbəsi olaraq, milli melodik xətti ustalıqla qoruyub saxlamış, muğamlarımızın incəliklərini dərindən bilən bəstəkar olmuşdur. Tarzən Mirzə Fərəcin ilk qız nəvəsi olaraq, həm də tar ifaçılığında özünü göstərmişdir.

Ağabacı Rzayeva yalnız musiqini deyil, uşaqların dünyasını da yaxşı bilirdi. Buna görə də onun uşaq üçün yazdığı mahnılar həm sadə, həm də qəlbə toxunan melodiyalardan ibarət olmuşdur. Belə musiqi nümunələrini yaratmaq üçün əlbəttə ki, uşaq psixologiyasını da bilmək vacibdir. O, uşaqların dilində yazan bəstəkar idi. Təxminən 60 uşaq mahnısının müəllifi olan bəstəkarın əsərləri uzun illər boyu sevilmiş, dillər əzbərinə çevrilmişdir.

Onun yaradıcılığının ən tanınmış nümunələrindən biri də “Evimizə gəlin gəlir” mahnısıdır. Segahın əvəzsiz ahəngi altında yaranan bu əsər xalqın toy adət-ənənələrini, sevincini və milli ruhunu əks etdirir. İki yaxın rəfiqə olan Mirvarid Dilbazi və Ağabacı Rzayevanın qələmi ilə yaranan mahnı illərdir hər toy mərasiminin sevimli, arzuolunan musiqisi olmuşdur. Biz bu gün də demək olar ki, bütün toylarda bu mahnını eşidirik. Əsl sənət illər keçsə, yenə yaddan çıxmır, unudulmur və hətta hər dinləndikcə ilk eşitdiyimiz gün kimi təzə, doğma gəlir insana. Çünki, o, xalqın ən zərif duyğuıarını nəğməyə çevirməyi bacarmışdır. Elə Buna görə də Ağabacı Rzayeva milli ruhumuzun bəstəkarıdır.

Özü heç vaxt ailə qurmasa da, ana olmasa da, Ağabacı Rzayeva tarixə düşən toy mahnılarını və unudulmaz uşaq melodiyalarını yaratdı. Bütün bunlar bir insan qəlbinin mənəvi zənginliyindən, dərinliyindən irəli gələn məqamlardır. Onun əsərləri öz dövrünün çətinliklərinə, təzyiqlərinə baxmayaraq milyonlarla qəlbə yol tapmış və musiqi dünyasında əvəzolunmaz yerini tutmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Olduqca yüksək səviyyədə təqdimat mərasimləri keçirən, bu mərasimləri əsl kitab bayramına çevirən Prezident Kitabxanasında ötən gün yenə qələbəlik idi, tanınmış dilçi alim, şair-publisist, professor Mahirə Hüseynovanın – Mahirə Nağıqızının “Qərbi Azərbaycan: danışan izlərin işığında” kitabının təqdimatı və “O səməndər mənəm, küldən yarandım” adlı ədəbi-bədii görüşü keçirilirdi.

Tanınmış elm və ədəbiyyat xadimlərinin, Qərbi Azərbaycan ziyalılarının qatıldığı tədbiri evsahibi statusunda açıq elan edən Prezident Kitabxanasının direktoru, professor Afət Abbasova müəllifin elmi və bədii yaradıcılığından bəhs etdi, yeni nəşrin Qərbi Azərbaycanın tarixi həqiqətlərinin və mədəni irsinin təbliğindəki əhəmiyyətini vurğuladı.O söylədi ki, professor Mahirə Hüseynova dilçi alim kimi, Qərbi Azərbaycanın qədim türk mənşəli kənd, dağ və çay adlarının əsl etimologiyasını elmi faktlarla sübut edərək, erməni saxtakarlığını ifşa edib.

Daha sonra çıxış edən Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Mahirə xanımın ortaya qoyduğu əməyin ümumi Qayıdış Konsepsiyasına verdiyi fayda, Milli Məclisin deputatları Hikmət Babaoğlu müəllifin faktlara orijinal baxış bucağı, Məlahət İbrahimqızı və Fazil Mustafa Mahirə xanımın titanik əməyi və onun bəhrələri barədə danışdılar.

Millət vəkili Mehriban Vəliyeva, AMEA-nın Abbasqulu Ağa Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Qərbi Azərbaycan tarixi şöbəsinin rəhbəri Cəbi Bəhramov, Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Baş direktoru Varis, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, yazıçı-publisist Şərəf Cəlilli, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Elmi-təşkilati şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İbrahim Bayramov və Azərbaycan Şəhər Bələdiyyələri Milli Assosiasiyasının və Nərimanov rayon bələdiyyəsinin sədri Təmraz Tağıyev çıxış edərək professor Mahirə Hüseynovanın həm alim, həm də ziyalı kimi fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdilər.

Natiqlər nəşrin onomastik yaddaş və toponimlər üzərində qurulan elmi ağırlığına diqqət çəkdilər. Kitabın həm elmi faktlarla zənginliyini, həm də Mahirə Hüseynovanın şair-publisist ruhundan süzülən bədii təsvirlərin, vətən həsrəti və torpaq nisgilinin oxucuya necə təsirli şəkildə ötürüldüyünü xüsusi olaraq qeyd etdilər.

Prezident Kitabxanasında bir ənənə var, rəsmi hissədən sonra musiqili-bədii hissələr tədbirlərə xüsusi çalar verir. Bu dəfə də belə oldu, tədbir Mahirə Nağıqızının zəngin bədii yaradıcılığına həsr olunan ədəbi-musiqili kompozisiya ilə davam etdi.

Kompozisiyada Xalq artisti Gülyanaq Məmmədova və Əməkdar artist Gülüstan Əliyevanın ifasında Mahirə Nağıqızının sözlərinə bəstələnən mahnılar səsləndirildi. Daha sonra Afət xanımın təşəbbüsü ilə tədbirin qonaqları Mahirə xanımın şeirlərini oxudular.

Sonda xatirə fotosu çəkildi və hər kəs bu bilik və maarif üünvanından böyük təəssüratlarla ayrıldı.

Fotolar AzərTAC-ın fotomüxbiri Səfiyar Məcnunundur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti xanım Aktotı Raimkulova Qazaxıstan Respublikasına rəsmi səfəri çərçivəsində Milli Akademik Kitabxananı ziyarət edib və təşkilat tərəfindən nəşr edilən kitabları Kitabxanaya təqdim edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, səfər zamanı Fondun prezidenti professor Aktotı Raimkulova və Milli Akademik Kitabxananın direktoru Kumis Seitova arasında görüş keçirilib. Görüş zamanı kitabxanaların türk dünyasının ortaq dəyərlərinin qorunmasında və gələcək nəsillərə ötürülməsində xüsusi rolunu qeyd edilib.

Milli Akademik Kitabxananın direktoru Fond tərəfindən hədiyyə edilən kitabların elmi ictimaiyyət və oxucular üçün vacib mənəvi xəzinə olduğunu bildirib.

Sonda tərəflər qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində birgə səylərin davam etdiriləcəyini ifadə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Xanım Aydın. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Cəlil Məmmədəli oğlu Cavadov (1 avqust 1918 – 6 fevral 1980) – tanınmış azərbaycanlı hərbi xadim, SSRİ tarixində ilk türk və müsəlman kontr-admiral, hərbi dəniz zabiti, ictimai-siyasi fəal. 1954–1971-ci illərdə Azərbaycan SSR Orduya, Aviasiyaya və Donanmaya Könüllü Yardım Cəmiyyətinin (OADKYC) Respublika Komitəsinin sədri, 1959–1963-cü illərdə isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub.

Uşaqlığı və təhsili

Cavadov 1918-ci ildə Abşeronun Fatmayı kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Məmmədəli Cavadov neft sənayesində çalışıb, anası Həmidə xanım isə yerli məscid axundunun qızı idi. Cəlil Cavadov 1929-cu ildə Fatmayı kənd məktəbini, 1935-ci ildə isə Bakıda Nərimanov adına Sənaye Texnikumunun kimya fakültəsini bitirib. Bir müddət "AzNeft" sistemində çalışdıqdan sonra təhsilini Moskva Kimya-Texnologiya İnstitutunda davam etdirmiş, lakin hərbi xidmətə cəlb olunaraq Sevastopoldakı P.S.Naximov adına Hərbi Dənizçilik məktəbinə qəbul olunub.

Böyük Vətən müharibəsində iştirak

Cavadov İkinci Dünya Müharibəsinin ilk günlərindən etibarən Dunay Hərbi Donanmasında xidmətə başladı. Miçman, sonra isə leytenant rütbəsi ilə Dunay çayında, Qara dənizdə, Sevastopolda, Tuapsedə və Şimal Donanmasında döyüşlərə qatıldı.

O, desant əməliyyatlarında, strateji şəhərlərin təxliyəsində, artilleriya dəstəyində və dəniz yollarının minalardan təmizlənməsi əməliyyatlarında xüsusi qəhrəmanlıq göstərmişdir. Sevastopolun müdafiəsi, Kerç–Feodosiya əməliyyatı, Qafqazın müdafiəsi, Liinaxamari desantı, Bratislava və Vyana uğrunda döyüşlər onun iştirak etdiyi mühüm hərbi əməliyyatlardır.

Müharibə dövründə Cavadov bir neçə dəfə yaralanmış, mühasirədən döyüş gəmiləri çıxarmış və kəşfiyyat əməliyyatlarına rəhbərlik etmişdir. O, göstərdiyi igidliyə görə iki dəfə “Qırmızı Ulduz” ordeni, “Sevastopolun müdafiəsinə görə”, “Qafqazın müdafiəsinə görə”, “Qələbəyə görə” medalları və digər mükafatlarla təltif edilib.

Sülh dövründə hərbi və ictimai fəaliyyət

Müharibədən sonra Cavadov Xəzər Donanmasında xidmətini davam etdirmiş, daha sonra Donanmaya Yardım Könüllü Cəmiyyətində rəhbər vəzifələrdə çalışıb. 1954-cü ildən etibarən Azərbaycan SSR OADKYC Respublika Komitəsinin sədri kimi hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsi, gənclərin hərbi hazırlığı və dəniz biliklərinin yayılması sahəsində ciddi fəaliyyət göstərib.

Cavadov həmçinin Bakı Hərbi Dəniz Klubunun formalaşmasında, dəniz idman növlərinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun təşəbbüsü ilə müxtəlif təlim-məşq bazaları və kurslar təşkil olunub.

Ali rütbə və siyasi fəaliyyət

1968-ci ildə Cavadov SSRİ Ali Sovetinin qərarı ilə kontr-admiral rütbəsinə layiq görülmüş və bu, onu SSRİ-də bu rütbəyə yüksəlmiş ilk türk və müsəlman zabit etmişdir. Eyni zamanda o, SSRİ və Azərbaycan Kommunist Partiyası qurultaylarının nümayəndəsi, Təftiş Komissiyasının üzvü, SSRİ OADKYC Rəyasət Heyətinin üzvü olub.

Cavadov SSRİ-ni təmsil edən nümayəndə heyətlərində iştirak etmiş, o cümlədən Bolqarıstana və Macarıstana rəsmi səfərlərdə olmuşdur. Onun rəhbərlik etdiyi OADKYC Azərbaycan gəncləri arasında hərbi-vətənpərvərlik işini canlandırmışdır.

Son illəri və vəfatı

1971-ci ildə səhhəti ilə bağlı vəzifədən istefa verən Cavadova Müdafiə Nazirliyi tərəfindən "Silahlı Qüvvələrdə qüsursuz xidmətə görə" təşəkkür və fəxri saat təqdim edilib.

Cəlil Cavadov 1980-ci il fevralın 6-da vəfat edib, Bakıda hərbi ehtiramla dəfn olunub. Onun xatirəsi Azərbaycan hərb tarixinə qızıl hərflərlə yazılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Milli dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər və ədəbiyyat tariximizdə qılıncla qələmin vəhdətində quran bir neçə qüdrətli sima vardır. Qazi Bürhanəddin, Cahan şah Hǝqiqi, Şah İsmayıl Xətai məhz belə qüdrətli simalardan, sərkərdə-xaqanlardandır. Bu böyük söz xiridarları vaxtın, zamanın fövqündə dayanaraq dövləti işləri ilə yanaşı, ədəbi-mədəni proseslərə, ictimai-siyasi və fəlsəfi baxışlar sisteminə də təsir etmişlər. Dövlətin, cəmiyyətin nicatını elmi-irfabda mərifətdə görən bu dahilər cahil insandan kamil insana körpü olmaqla yanaşı, həm də haqq aşiqindən həqiqət elçisinə çevrilmişlər.

Atası Qara Yusifin 1410-cu ildə təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin başına keçməmişdən öncə Şərqdə, türk dünyasında sufi fəlsəfi görüşləri ilə tanınan, Nəiminin və Nəsiminin təsiri ilə şeirlər yazan, sənət gülzarına təravətli çiçəklər və zərif incilər bəxş edən Cahan şah Həqiqi hürufi biçimində qələmə aldığı şeirlərində insanı Allaha bərabər tutmasa da, Allahı onda, onun varlığında görürdü:

Təcəlla qıldı camalında vahidi surət.

Bu mənadan sənə məzhəri Allah dedim...

Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı

Türkcə və farsca lirik şeirlər yazan, "həqiqət" sevən, yeniliyi qəbul edən, iqtisadi, sosial və mədəni islahatları ilə dövlətini tərəqqiyə qovuşduran Cahan şah Həqiqi sənət-söz adamlarını sarayında himayə edər, XIV-XV yüzilliklərdə məşhur olan ziyalılarla, sənətkarlarla dostluqda bulunardı. Şah Qasım Ənvar, Bədr Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Əbdül Qadir Marağalı kimi dühalara ehtiram bəsləməsi də onun poeziyaya, musiqiyə xüsusi rəğbəti və ehtiramı ilə bağlı idi.

Sarayında ədəbi məclislər təşkil edən, burada ana dilində və farsca qələmə aldığı şeirləri oxuyan Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı. Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı olan Cahan şahın ədəbi əsərlər toplusu "Divan"ı taleyin sərt üzündən öncə əldən-ələ keçərək, İstanbul Saray kitabxanasına, sonra isə Britaniya Muzeyinə –  indi Britaniya Milli kitabxanasına gəlib düşmüşdür. Daha dəhşətlisi, kədərlisi isə odur ki, "Divan"ın ikinci nüsxəsi isə hazırda İrəvanda Maştos adına qədim Əlyazmalar İnstitutunda erməni daşnaklarının nəzarəti altındadır. Analitik təfəkkürü, diplomatik gedişləri, mükəmməl daxili və xarici siyasəti ilə Qaraqoyunlu dövlətinə sabitlik gətirən Cahan şahın uğurlarının əsasında onun məntiqi qərarları, humanist və xeyirxah duyğuları ilə yanaşı, Qaraqoyunlu Qara Yusifin qızı, yəni bacısı Şahsaray dayanırdı.

1447-ci ildə Əmir Teymurun nəvəsi Şahruh xanın ölümündən sonra Qaraqoyunlu dövlətinin Teymurlu xanədanından asılılığını birdəfəlik ləğv edən Cahan şah Şirvanşahlar dövləti ilə münasibətləri normallaşdırmış, bacısı Şahsarayın Şirvan şahlığa isti münasibətinə və Şirvan sufilərinə məhəbbətinə önəm vermişdir.

Cahan şah Əfzələddin Xaqaninin qəzəllərini, qəsidələrini əzbərdən söyləyən, "Mədain xərabələri"ni oxuduqca kövrələn bacısına xüsusi səlahiyyət verərək onu Qara-qoyunlu dövlətinin mənəvi elçisi və himayədarı hesab edirdi.

Cahan şah Həqiqi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”

Şahsarayın diqqəti və qayğısı sayəsində Cahan şahın zamanında Azərbaycanın bir sıra yörələrində mədrəsələrin təməli qoyulmuşdu. Mədrəsələrdə şəriət dərsləri ilə yanaşı, şərq fəlsəfəsi və klassik şərq ədəbiyyatı da tədris olunmağa başlamışdı.

Qardaşının 32 illik hakimiyyətini müdrikliyi ilə zinətləndirən Şahsaray ədəbi məclislər təşkil edərək şairləri, qiraət ustalarını, xəttatları saraya cəm edərdi.

Qəzəllərin, udun, sazın və kamanın mahir ifaçısı kimi tanınan Şahsaray müqəddəs kitabların üzünü köçürmək, risalələr tərtib etdirmək kimi müqəddəs işləri də həyata keçirmişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Təbrizin abadlaşdırılması, tarixi binaların tikilməsi, yaşıllıqların salınması kimi əhəmiyyətli işləri gerçəkləşdirən Şahsaray təməli Cahan şah tərəfindən qoyulan Göy Məscidin tikintisində xüsusi xidmətlər göstərmiş, batini və zahiri kamilliyi ilə hər kəsi heyrətləndirən Göy Məscidin inşasını Şərqdə məşhur olan Nemətulla Bəvvab oğluna etibar etmişdir.

Çini və rəngarəng mərmərlərdən, firuzəyi boyadan istifadə edən nəqqaş tarixi bir sənət əsərinin, memarlıq incisinin qapılarını Cahan şahın və Şahsarayın üzünə açanda Qaraqoyunlu hökmdarı gözəllikdən vəcdə gələrək söyləmişdi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”. Sonralar xalq arasında İslam Firuzəsi adı ilə tanınan Təbriz Göy Məscidinin tikintisində Şahsarayla birgə şahın ömür-gün yoldaşı Canbəyim xatun və onun qızı Saliyə bəyimin də iştirak etməsinə baxmayaraq, məscid qardaşının fərmanı ilə ona ithaf olunmuşdur.

“İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”

Tarixi mənbələr elmin və mədəniyyətinin himayədarına çevrilən Cahan şahı qüdrətli sərkərdə, xaqan və istedadlı şair kimi təsvir etməklə onu həm də sərt siyasi-fəlsəfi görüşlərdən uzaq bir dövlət xadimi kimi təsvir edir. Mənbələrdə lirik şeirlərin və qəzəllərin müəllifi olan Cahan şahın sərtliyini yumşaldan qüvvə kimi məhz Şahsarayın adı çəkilir. Müdrik, məğrur, olduqca gözəl və nəzakətli olan Şahsarayı xalqla şah arasında vasitəçi, körpü hesab edər və “İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”, - deyərdilər.

Ağlı və analitik təfəkkürü ilə Qaraqoyunlu sarayını bəzəyən Şahsaray Təbrizdə geniş yayılmış Əxi fəlsəfi cərəyanın üzvü olmuşdur. İnsanı dostluğa, qardaşlığa, bərabərliyə, mərifətə və ilahi eşqə səsləyən bu fəlsəfi cərəyanın ideyalarını dəstəkləyən Şahsaray sufilərin və hürufilərin də dostu, sirdaşı olmuşdur.

Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı

Hakimiyyəti qorumaq üçün çox zaman kütləvi axınların, dini-fəlsəfi cərəyanların əleyhinə çıxan qardaşının qarşısında sədd olan, qətliamların, edamların qabağını alan Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin tarixinə fikir və söz azadlığının, humanizmin nümunəsi kimi yazılmışdır. Bu səbəbdən də o, yerli feodalların, vergi yığanların özbaşınalığına son qoymaq üçün sarayda tədbirlər tökən Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı. Kəndlilərlə yanaşı, şəhərlərdə yaşayan sənət və ticarət adamları ilə də görüşən Şahsaray onlara diqqət yetirərdi. Qaraqoyunlu dövlətində iqtisadi, sosial və mədəni problemləri həll etmək üçün Şadlı, Baharlı, Düharlı, Qaramanlı, Alpavut, Çakərli, Bayramlı, Ayınlı, Hacılı, Dügərli oymaqlarında, Göyçə və Ağbaba-Şörəyel mahalında, Maku nahiyəsində, Gəncəbasarda nümayəndəliklər yaradar, dinləmələr, sorğular aparar, sənətin və mədəniyyətin qorunmasına nəzarət edərdi.

Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı ilə çiyin-çiyinə döyüşmüşdür

Eyni boydan, Oğuz xanın soyundan olan iki oğuz dövləti Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu arasındakı rəqabətdən hər zaman narahat olan, şair təbiətli qardaşını dostluğa səsləyən Şahsaray Qaraqoyunlu sarayında siyasi müşavirələr təşkil edərdi. Şahsaray hər iki dövlətin dost və qardaşlığını bildiyindən müxtəlif boyların başçılarını qonşu dövlətlərlə normal münasibətə çağırardı. Ədəbi-mədəni tədbirləri, sənət-söz adamları ilə görüşlərdə bir növ siyasi proseslərə təsir edən Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin nicatını el birliyində görərdi. Bu səbəbdən də o, hər zaman Osmanlı – Şırvan, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu münasibətlərində tarazlığın yaranmasına səy göstərərdi.

1410-cu ildə atası Qara Yusif tərəfindən təməli qoyulan Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı Cahan şahın yürütdüyü siyasəti dəstəkləməklə yanaşı, ağır döyüşlərdə onunla çiyin-çiyinə qılınc sıyırıb ox atardı. Şahsaray onlarla eyni soydan olan Bayandur xanın yadigarı Ağqoyunlu Uzun Həsəni və onun anası Sara xatunu döyüşlərdən çəkindirmək məqsədilə danışıqlar aparardı. İki soyun arasındakı münaqişəni yatırmaq, dinc münasibətlər qurmaq üçün Şahsaray bəzən Sara xatundan kömək də istərdi.

Qeyd edək ki, 1468-ci ilə qədər davam edən bu danışıqlar uğursuzluqla nəticələnmiş, Ağqoyunlu Uzun Həsənin altı minlik seçmə ordusu artıq qocalığı boynuna alan Qaraqoyunlu hökmdarı Cahan şahı yenmişdi. Onun ölümü ilə bitən bu döyüş Təbrizin fəthi ilə nəticələnmişdi. Yeni bir Azərbaycan dövlətinin meydana gəlməsi ilə Qaraqoyunlu dövlətinə son qoyulmuşdu. Kədər hiss ilə onu da qeyd edək ki, Milli dövlətçilik tariximizin acı səhifələrindən biri də belə yazılmışdı.

Sonralar Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayıl Xətainin zamanında dirçələn Təbriz səlib yürüşlərinin, rus və fars imperiyalarının dəhşətlərini də görmüşdü.

Bu hadisədən beş yüz il ötəndən sonra isə Qara Yusifin təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin sonuncu köçü Ağrı dağının, Göyçə gölünün ətəyindən axırıncı dəfə qopmuşdur. 1988-ci ildə erməni daşnaklarının fitnəsi ilə tarixə Qara Yusif, Qara İsgəndər, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray, Miskin Abdal, Abbasqulu bəy Şadlinski, Aşıq Alı, Dədə Ələsgər kimi qüdrətli simalar, sərkərdələr, el sənətkarları bəxş edən Göyçə, Zəngəzur, İrəvan, Dərəçiçək, Dərələyəz, Vedibasar, Ağbaba-Şörəyel mahalları son dəfə ən böyük faciəsini yaşadı. Ermənistanın işğalçılıq siyasəti Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı Qara Yusifin, Qara İsgəndərin, Cahan şah Həqiqinin, Əleykə Könüldaşın, Şahsarayın soyundan olan onlarla qəhrəman, məğrur, igid Qaraqoyunlu oğlu Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda şəhidliyi qəbul etmişdir!

Qaraqoyunlu hökmdarları Qara Yusifin, Cahan şah Həqiqinin, Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətainin illərlə saraylarında xan olduğu şəhərlər indi Qərbi Azərbaycanın - Ermənistanın tərkibindədir. Yüz illər boyu bir nəfər də erməninin yaşamadığı bu torpaqlara ermənilər XVIII yüz ildən başlayaraq Rus imperiyasının siyasəti ilə köçürülməyə başladı. Çar Rusiyasının, Avropa və Amerika emissarlarının diktəsi ilə 1906-1917-ci, 1918-1948-ci, 1988-ci illərdə erməni daşnaklar türk-müsəlman soyqırımlarına imza atmışlar. 1948-1988-ci illərdə olan deportasiyalar nəticəsində Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətinin məskəni sayılan Qərbi Azərbaycan təcavüzə məruz qalaraq bütünlüklə boşaldılmışdır. Ermənistanın bu dəhşətli təcavüzkar siyasəti, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı da davam etmiş, Azərbaycan ərazisinin 20 faizi işğala məruz qalmışdır.

Biz üzü Qərbi Azərbaycana – Qaraqoyunluların diyarınayıq!

Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi hökmdarlarının təməlini qoyduğu yüzlərlə tarixi tikili, maddi-mədəniyyət inciləri, qəbirüstü abidələr yerlə-yeksan edilmiş, oronimlər, oykonimlər, toponimlər dəyişdirildi. Azərbaycan sənətkarlarının, qız-gəlinlərinin gözünün nuru, əlinin əməyi ilə yaranan incəsənət nümunələri xarici dövlətlərə erməni xalqına məxsus əsərlər kimi təqdim olunmuşdur. Bu dəhşətləri yaşayan Azərbaycan xalqı təkcə bir milyondan çox qaçqın və məcburi köçkünün problemi ilə yaşamamış, beynəlxalq kürsülərdə haqq davasına qalxmışdır. “Bizim işimiz haqq işidir, biz zəfər çalacağıq. Qarabağ Azərbaycandır!” nidası ilə düşmən üstünə yeriyən Azərbaycan, Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin və qüdrətli Azərbaycan ordusunun iradəsi ilə 44 günlük Vətən Müharibəsində tarixi ədaləti bərpa etmişdir.

Bu gün biz üzü İrpuni qalasına, İrəvan xanlarının sultanlarının diyarına, Qərbi Azərbaycanayıq. Bu torpaqlarda təkcə Qara Yusif, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray kimi qüdrətli sərkərdə-xaqanların ruhu dolanmır. Orada həm də Nəiminin Ermənistanın Eçmiǝdzin kitabxanasında yeganə əlyazması olan “Cavidannamə”si, İrəvanda Maştos adına Əlyazmaları İnstitutunda Cahan şah Həqiqinin “Divan”ı, hər səhifəsində Azərbaycan tarixinin böyük bir mərhələsi yaşayan əlyazmaları, kitablar və maddi-mədəniyyət inciləri girova çevrilmişdir. Otuz illik işğaldan, intizardan sonra Şuşa qalasını gavur əlindən aldığımız kimi onu da xilas edəcəyik! Bu, bizim alın yazımız, Tanrıdan tale payımızdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)