Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Yaramaz (1988)

Rejissor: Vaqif Mustafayev

Ssenari müəllifləri: Ramiz Fətəliyev, Vaqif Mustafayev

Operator: Aleksandr İlxovski

Bəstəkar: Emin Sabitoğlu

Studiyası: “Azərbaycanfilm”

Çəkilmə ili: 1988

Janr: Tragikomediya / Sosial dram

Dil: Azərbaycan dili

Format: Rəngli kino

Film haqqında geniş məlumat

“Yaramaz” — Azərbaycan kinosunun 1980‑ci illərdə çəkilmiş, həm satirik, həm də dramatik elementləri bir araya gətirən tragikomediya filmidir. Filmin quruluşçu rejissoru Vaqif Mustafayev dövrün ictimai‑siyasi və mədəni mühitini fon kimi götürərək sadə və saf bir insanın necə cəmiyyətin sərt reallıqları qarşısında dəyişdiyini ekranlaşdırır.

Filmin əsas qəhrəmanı Hətəmdir — o, əmək həyatına yeni başlayan, təmkinli və saf qəlbli gəncdir. Hətəm hər yerdə alver, sövdələşmə və korrupsiya üzə çıxan bir mühitdə çalışır və insanlar tərəfindən «işi düz getməyən» biri kimi qəbul edilir. Lakin o, həyatın sərt ritmi ilə üzləşdikcə özünü “ağıllı” və “məqsədli” görməyə başlayır. Bu transformasiya tədricən onu yalnız uğura aparmır, həm də mənəvi çöküşə sürükləyir — o, əvvəlcə fəhləlikdən fabrik direktoruna qədər yüksəlsə də, bununla yanaşı insanlıq və təmiz qəlbini itirir.

Filmin dramaturgiyası tragikomediya janrının bütün elementlərini özündə birləşdirir: film həm gülüş doğuran situasiyalar yaradır, həm də dərin sosial mesajlarla tamaşaçını düşündürür. Hətəmin sınaqlarla və özünün xoş niyyətləri ilə dolu yol hekayəsi — təkcə Azərbaycan yox, ümumbəşəri insanlıq dilemmasını da əks etdirir.

Kino tarixi və ictimai kontekst

“Yaramaz” 1980‑ci illərdə çəkilmişdir — bu dövr yenidənqurma (perestroyka) siyasətinin təsiri altında idi və cəmiyyətin dəyişməsini ekran mediumunda əks etdirmək üçün əlverişli bir zəmin yaradırdı. Film dövrün mənəvi böhranını, indi‑indi açılan bədii ifadəni və kino sənətində yeni tezislərin formalaşmasını göstərir.

Azərbaycanlı kinoşünas Aydın Kazımzadə “Yaramaz”ı Azərbaycan tragikomediya janrının başlanğıcı hesab etmişdir ki, bu da filmin həm texniki, həm də ideya baxımından əhəmiyyətini artırır.

Əsas obrazlar və aktyorlar

Filmin baş rolu Hətəm obrazını gürcü aktyor və teatr artisti Mamuka Kikaleyşvili canlandırıb. Bu rol onun aktyorluq karyerasını daha da ucaltdı və xarakterin inanılmaz transformasiyasını ekrana gətirdi.

Digər diqqətçəkən aktyorlar arasında:

Yaşar Nuri — Maşallah,

Rasim Balayev — nazir köməkçisi rolunda,

Həsənağa Turabov — müxtəlif dramatik obrazlarda,

Larisa Boradina, Hacı İsmayılov, Ağahüseyn Kərimov və digər səhnə ustaları filmə çoxqanlı sosial spektr qatmışlar.

 Maraqlı faktlar

Filmın yaradılması Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb və həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq festivallarda nümayiş olunub — məsələn, Karlovi Vari Film Festivalında“Çarlinin qızıl əsası” və Sorrento Beynəlxalq Festivalında “Vittoriya de Sika” mükafatları qazanıb.

Məşhur italyan rejissoru Bernardo Bertoluççi bu filmi 35 ən yaxşı film siyahısına daxil edib — bu da Azərbaycan kino sənətinin dünya auditoriyası tərəfindən tanınmasında əhəmiyyətli rol oynadığını göstərir.

2013‑cü ildə film arxivdən bərpa olunub, bu isə onun tarixi və mədəni əhəmiyyətini daha da vurğulayır.

 Mədəni və fəlsəfi dəyər

“Yaramaz” təkcə güldürən film deyil — o, sosial portret, dəyişən cəmiyyətin tənqidi baxışı və insan xarakterinin deformasiya prosesi üzərində qurulan dərin düşüncədir. Film saf və yaxşı qəlbli bir adamın zamanla sistemə uyğunlaşaraq necə dəyişdiyini göstərir, həmçinin cəmiyyətin karyera, sərvət və güc axtarışının insan dəyərlərinə təsirini araşdırır.

 Tövsiyə

Əgər sən Azərbaycan kino tarixini, realist sosial dramı və tragikomediya janrını araşdırmaq istəyirsənsə, “Yaramaz” mütləq baxılmalı filmdir. Bu ekran əsəri həm kino texnikası, həm də mədəni mesaj baxımından dərin təsir buraxır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər gün işlədiyim sayta xəbərlər yazıram.

“Bu oldu”, “o oldu”.

Maduro tutuldu.

Venesuelada partlayış baş verdi.

Müharibə davam edir.

Türkiyədə qar fırtınası həyatı iflic etdi.

ABŞ-li siyasətçi Azərbaycanı hədələdi və sair, və sair…

Bu, mənim işimdir. Yazıram. Paylaşıram. Növbəti xəbərə keçirəm. Amma etiraf edim, artıq yoruluram. Yorulmaq azdır, artıq insan daralır. İçində bir sıxıntı yığılır, insan eyni hadisələri təkrar-təkrar oxumaqdan sıxılır.

2026-cı ilə girəndə yenə eyni cümlələri dedik: “Bu il gözəl olsun”. Bəlkə mənim üçün gözəl olar. Bəlkə şəxsi həyatımda hər şey qaydasında gedər. Amma bir anlıq dünyaya baxıram. Öz ölkəmdən kənara. Və sual yaranır: dünyaya nə olub? Yeni ilin ilk günündən nə qədər ölüm halları oldu?  Dünyada, kimisi yeni il partlayıcısı yandırarkən yaralandı, kimisi qar fırtınasında yaralandı..

Azərbaycanda artıq sülhdür. Müharibə bitib. İnsanlar normal yaşamağa çalışır. Bəs dünya niyə bacarmır? Niyə bir ölkə rahat nəfəs alanda, digərində insanlar gecəni partlayış səsi ilə açır? Niyə biri sabaha ümidlə oyanır, digəri sağ qalacağına şübhə ilə?

Bir gün biri öldürülür. Bir gün biri bıçaqlanır. Bir gün şəhər bombalanır. Bir gün küçələr etirazçılarla dolur.

İnsan insanı yaralayır. İnsan insanın canına qəsd edir.

İnsan insan qatili olmaq üçünmü yaradılıb? Yoxsa aldığı havanı rahatlıqla udmaq üçün? Yoxsa gecələr partlayış səsinə oyanmaq üçün? Yoxsa İranda etirazçılarla birlikdə küçəyə çıxıb haqqını tələb etmək üçün? Yoxsa sadəcə susub ölmək üçün?

Bu sualların cavabı yoxdur. Adlar dəyişir. Ölkələr dəyişir. Hakimiyyətlər dəyişir.Amma nifrət dəyişmir. İnsan oğlu sanki dağıtmağı daha çox sevir. Qan xəbərləri daha tez yayılır. Ölüm daha tez diqqət çəkir. Sülh darıxdırıcı gəlir, müharibə maraqlı.

Ən acı həqiqət də budur ki, bu, yeni deyil. Bu həmişə olub. Və bəlkə də həmişə olacaq. Çünki insan oğlu bunu sevir. Qarşıdurmanı, üstün gəlməyi, məhv etməyi, sensasiyanı. Gücü haqlı saymağı. Silahı sözdən üstün tutmağı. Biz hər il “bu il fərqli olsun” deyirik. Amma fərqli olmur. Sadəcə xəbərlərin tarixləri dəyişir. Hər gün xəbər tərcumə edərkən, bu dünyanın qaranlıq tərəfini yazıram. Və bəzən düşünürəm ki, ən ağır xəbər partlayış deyil, ölüm sayı deyil, insanın buna alışmasıdır, bunu normal hal olaraq görməsidir. Artıq oxuyuruq, keçirik, unuduruq. Mən də hətta oxuyuram, bu gün görəsən nə olacaq?

İl dəyişir, təqvim dəyişir.

Amma dünya dəyişmir.

Və mən hər gün klaviaturanı açıb eyni hisslə yazıram:

İsrail təyyarələri Livanda bir kəndə beş zərbə endirib.

İsrail İrandakı etirazları açıq şəkildə istifadə edir.

ABŞ İrana kütləvi hava hücumları planlaşdırır.

Bəlkə problem illərdə yox, insanların özündədir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

İlahə Ümidli, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 Nərgiz Nasirin poeziyasında hər söz, hər sətir sükutla danışır, kövrək bir lirika ruhunu oxucuya ötürür. Onun şeirləri sanki çoxdan unudulmuş xatirələrdən, gündəlik həyatın sadə, amma dərin anlarından doğur. Hər bir obraz, hər bir təsvir, həyatın içindən gələn bir səs kimi duyulur. Onun lirikasında həssaslıq və sakitlik bir-birini tamamlayır, oxucuya iç dünyasının incəliklərini göstərir. Həyatın kövrəkliyini, zamanın keçiciliyini, insanın öz daxili aləmini hiss etdirir.

Ən çox diqqət çəkən isə, Nərgiz Nasirin duyğuları ifadə edərkən aşırı dramatikadan uzaq durmasıdır. Onun şeirlərində kövrək bir sakitlik var, sanki hər cümlə oxucuya bir nəfəs verir, həm də düşünməyə dəvət edir. Bu, yalnız söz oyunu deyil, bu, şairin həyatla, dünya ilə, insanla qurduğu dərin və səmimi dialoqdur.

Nərgiz Nasirin yaradıcılığı oxucunu düşündürür, amma yormur. O, hər sözün arxasında dayanan duyğunu göstərməyi bacarır və oxucuya bunu öz iç dünyasında tamamlaması üçün yer saxlayır. Bu, şeir sənətinin ən saf, ən kövrək formasını yaşadan bir xüsusiyyətdir.

Məncə Nərgizin şeirləri yalnız oxunmaq üçün deyil, həm də hiss etmək, yaşamaq üçün yazılmışdır. Bu şeirlər oxucunu sakit bir səyahətə çıxarır, orada hər kəlmə, hər misra bir nəfəs kimi əks-səda verir.

“Oxucu-yazıçı” layihəm çərçivəsində şairə ilə müsahibəmi paylaşmaqdan məmnunluq duyuram.

Nərgiz xanım, şeirlərinizdə sakit, kövrək bir lirika hiss olunur. Bu ton sizdə necə formalaşıb?

Sakit və kövrək ruh… Məncə, yazılan misralar insanın yaşadığı həyata və ətrafında baş verənlərə tutduğu bir güzgüdür. Mən sadəcə həyata güzgü tutmuşam. O güzgüdə əks olunan hər şey isə zamanla onsuz da kövrək olan ruhumu daha da incəldib.
Kövrəklik isə, bilirsiniz də, insanı sakitləşdirir. Daxilinə nə qədər çox sükut yığsan, yazdıqların da bir o qədər sakit olur. Axı poeziya pıçıltını sevir.

Sizin üçün poeziyanın funksiyası nədir – təsəlli, ifadə, yoxsa müşahidə?

Məncə, poeziya bunların üçünü də özündə birləşdirir, amma müəyyən ardıcıllıqla: əvvəl müşahidə, sonra ifadə, daha sonra isə təsəlli. Çünki təsvir həmişə müşahidədən sonra gəlir.
İfadə etmək də bir növ təsvirdir, daxili halın görüntüsünü sözə çevirməkdir. Söz isə toxunmaqdır. Toxunmaq da təsəllidir: həm öz ruhuna, həm də öz ruhundan olan insanların ruhuna. Necə ki, səma dolanda buluda çevrilir, yağış yağdıqdan sonra isə həm səma aydınlanır, həm də torpaq oyanır.

Şeiri yazmağa başlayanda ilk gələn nə olur: söz, hiss, yoxsa obraz?

İlk gələn hiss olur, sonra o hiss daxildə bir şəkil alır. Bir az əvvəl dediyim kimi, daxili halın görüntüsü yaranır. Əslində, söz elə öz obrazımın ruhumda dağılmış parçalarıdır. Yazanda bu parçalar birləşir və həmin surət üzə çıxır. Fikir vermisiniz, hansısa şeiri, romanı və ya hekayəni oxuyanda altını xətlədiyimiz misralar olur.

Bax, o misralar bizim öz obrazımızın parçalarıdır. Məni daha yaxından tanımaq istəyənlər yazdıqlarıma baxa bilər. (gülümsəyir)

Təbiət obrazları şeirlərinizdə çox güclüdür. Bunlar şəxsi xatirələrdən gəlir, yoxsa poetik üsuldur?

Təbiət mənə ruh verir, qanad verir. Mən fədakarlığı, zəhməti ən birinci təbiətdə görmüşəm. Təmənnasız sənə bəxş etdiyi hər şey: nəfəs, torpaq, səma, Günəş, Ay, ulduzlar, yağışlar, göyqurşağı, fəsillər, ağaclar, çiçəklər, meyvələr, arılar və quşlar…

Təbiət insan ruhuna çox bənzəyir. İnsan xoş günlərini Günəşə, Aya; kədərli halını gecəyə, qaranlığa; şıltaqlığını coşqun sulara, sakitliyini isə sakit axan çaylara bənzədir. Yəni, hiss edə bilsək, qulaq versək, təbiət hamımızın dilində danışır. Mən Kür çayının sahilindəki kənddə böyümüşəm. Kənd insanı təbiətlə daha çox təmasda olur axı, bəlkə də bu təmas məndəki təbiət obrazını daha möhkəm yoğurub.

“Mimoza çiçəkləri” kitabınızı yazarkən hansı hiss və dövrlərdən keçdiniz? Kitabın ruhunu necə ifadə edərdiniz?

"Mimoza çiçəkləri" mənim ruhumun aynasıdır. Bu çiçək haqqında oxusanız onu çiçəyə yox insana bənzədərsiniz. Bir gün informatika dərsliyini açdım və “ruhumun çiçəyi” həmin mimoza çiçəyi ilə tanış oldum. Orada yazırdı: "Mimozaların yarpağının birinə yağış damcısı düşən kimi, tez çiçəyin yarpağı özünü bükür, beləcə digər yarpaqlara da xəbər gedir və bütün yarpaqlar özünü bükməklə müdafiəyə keçir." Çiçək verdiyin insanların sənə daş ataraq dönüş etdiyi dünyada, insan ömrü başdan-sona təcrübədir. Təcrübə isə bizi sonrakı hadisəyə qarşı hazırlıqlı edir və biz öz müdafiə sistemimizi qurmağı öyrənirik.

Şeirlərinizdə zaman, xatirə və yer motivləri güclüdür. Zaman sizin üçün poetik olaraq nə deməkdir?

Elə bir ömür yaşayırıq ki, orada zaman ömrün özünə çevrilir. Hər an keçicidir. Biz pərvanə həyatı yaşayırıq, işığa doğru gedir, amma yanacağımızı da bilirik.

“Tələsmişəm” şeirinizdə zaman anlayışı xüsusi yer tutur. Sizin üçün “gecikmək” və “tələs­mək” hansı mənanı daşıyır? Oxucu bu şeirdən hansı duyğunu özündə tapsa, bunu “doğru oxu” kimi qəbul edərdiniz?

İnsan bəzən gecikdiyini zənn edərək tələsir. Bu tələskənliklə verilən qərarlar isə çox vaxt düşünülməmiş, dərk edilməmiş addımlara çevrilir. Belə bir tələsmək, əslində, insanı həyatın əks istiqamətinə aparır. Nəticədə itirilmiş illər və yaşanmamış bir ömür qalır.

“Tələsmişəm” şeirində tələsmək anlayışı, paradoksal şəkildə, gecikməni öz içində daşıyır. Burada tələsmək sadəcə hərəkət deyil, zamanla yanlış münasibətin ifadəsidir. Oxucu bu hissi özündə tapa bilirsə, bunu şeirin “doğru oxunuşu” hesab edirəm. Arzum budur ki, oxucum “tələsmiş” deyil, zamanın dəyərini anlayan bir oxucu olsun.

Müasir qadın şairələr arasında özünüzü hara yerləşdirirsiniz? Poeziyada qadın nəfəsinin rolu nədir?

Məncə şairin mövqeyini yazdıqları təyin edir, bir də ən əsası yazdıqları ilə şəxsiyyətinin düz mütənasib, yoxsa tərs mütənasib olması. Düşünürəm ki, mənim poeziyadakı yerimi şəxsiyyətimlə qələmimin düz mütənasibliyi təyin edir. Poeziyada qadın nəfəsinin roluna gəldikdə isə, qadın nəfəsi poeziyanın həlimliyi, zərifliyidir. Qadın şairlərin misraları daha emosionaldır, çünki qadınlar emosiyalarını, kədərini, sevincini daha çox ifadə edə bilir nəinki kişilər. Kişilər həmişə emosiyalarını boğmağa çalışır. Çünki, cəmiyyət kişiləri "sən kişisən" ifadəsilə yükləyib. Qısası, kişi şairlərin misralarında təsadüfən zəriflik görsəniz, düşünün ki, onun qələminə də bir az qadın nəfəsi dəyib. (gülümsəyir)

Sizcə, bu gün Azərbaycan oxucusunun poeziyadan gözləntisi nədir? Oxucu ilə şair arasında məsafə varmı?

Oxucunun gözləntisi nə ola bilər, oxuduğu ruhuna hopsun, hansısa misrada özünü tapa bilsin. Desin ki: “bu misrada şair sanki məni ifadə edib.” Yəni, süni, pafosdan uzaq, yaşanan hislərə yaxın olan poeziya. Məsafə o zaman yaranır ki, şeirin dili süni olur və oxucu istədiyi duyğunu ala bilmir. Söz gərək səmimi olsun! 

Oxucu şeirinizi oxuyanda ən çox nəyi duysun istəyirsiniz?

Mən istərdim, oxucu məni oxuyanda, oxuduqlarını öz daxili aləminə yaxınlaşdıra bilsin. Yazıdakı duyğuları öz duyğularına yansıda bilsin. Çünki, hissləri doğru duya bildiyimiz qədər ətrafımızdakı sevgini böyüdə, ətrafımızla nəfəsləşə bilərik. 

Öz yaradıcılığınızda dönüş nöqtəsi hesab etdiyiniz bir şeir varmı? Niyə?

Bu barədə heç bir şeirimə haqsızlıq etmək istəmirəm. Çünki, insan həyatı dəyişkəndir. Həyat dinamik olduğu üçün də, mənim üçün hər şeirim bir dönüş nöqtəsidir. Hər yazı anı fərqli bir halın, fərqli bir düşüncənin nəticəsidir. Buna görə yaradıcılığımı tək bir şeirlə məhdudlaşdırmıram. Hər şeir yaşadığım zamanın izini daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tənha qadın səhərlər daha tez oyanır. Çünki sükut onu oyadır. Saatın zəngi, pəncərədən süzülən boz işıq, kiminsə səsi yox — sadəcə içində qalan, gecədən səhərə daşınan fikirlər. O fikirlər ki, insan yatanda susmur, sadəcə daha astadan danışır.

Tənha qadın güzgüyə baxanda üzünü yox, zamanın izlərini görür. Orada illərin yorğunluğu var, amma qocalıq yoxdur. Orada gözləməkdən öyrənilmiş səbr var, amma təslimiyyət yoxdur. O, üzündəki xırda cizgilərin hər birini xatırlayır: biri bir vidanın, yarımçıq qalan söhbətin, biri də heç vaxt soruşulmayan bir “necəsən?”in yadigarıdır.

Tənha qadın çox danışmır. Danışanda isə hamıyla yox, seçdikləri ilə danışır. Çünki o öyrənib ki, hər qulaq assn eşitmir, hər baxış görmür, hər səssizlik anlayış demək deyil. Bəzən susmaq ən səsli etirazdır, bəzən də ən dərin etiraf.

O qadın bir zamanlar çox inanmışdı. İnsanlara, sözlərə, vədlərə. İnanmaq onun üçün zəiflik deyildi, əksinə, cəsarət idi. Amma zamanla başa düşdü ki, hər inam qarşılıq tapmır, hər verdiyin dəyər geri qayıtmır. Və insan ən çox da verdiklərinin geri dönmədiyini anlayanda böyüyür.

Tənha qadın tənha qalmağı seçməyib. O, sadəcə uyğun olmayan yerlərdə özünü itirməmək üçün geri çəkilib. Bəzən uzaqlaşmaq qorxaqlıq deyil, özünü qorumağın ən səssiz yoludur. O bunu gec başa düşdü, amma başa düşdü.

Onun həyatında səs-küylü dramlar olmayıb. Heç kim qapını çırpıb getməyib, heç kim diz çöküb yalvarmayıb. Onun həyatındakı ayrılıqlar sakit olub — çay soyuyana qədər susulan masalarda, yarımçıq cümlələrdə, cavabsız zənglərdə. Ən ağır ayrılıqlar elə bunlardır: iz qoymayan, amma içini boşaldan ayrılıqlar.

Tənha qadın axşamlar işıqları tez söndürmür. Qaranlıqdan qorxduğu üçün yox, düşüncələrdən qaçmaq istəmədiyi üçün. Qaranlıqda hər şey daha dürüstdür. Orada maskalar yoxdur, rollar yoxdur, başqasının gözündə necə göründüyün önəmli deyil. Orada sadəcə sən varsan və sənin içində danışan səslər.

O qadın bəzən uşaqlığını xatırlayır. Hər şeyin sadə olduğu, kədərin də sadə olduğu vaxtları. O zamanlar insan incinəndə ağlayırdı, indi isə gülümsəyir. Çünki böyümək bir az da ağlamağı içində gizlətməyi öyrənməkdir.

Tənha qadın sevgini inkar etmir. Sadəcə onu ucalara qaldırmır. O bilir ki, sevgi səsli sözlərdə yox, gündəlik diqqətdə gizlidir. Sənin yorğunluğunu fərq edən baxışda, susduğun yerdə səni anlayan sükutdadır. Və o sükutu tapmayanda, tək qalmaq daha şərəflidir.

O qadın güclü görünür. Çünki ağrısını nümayiş etdirmir. Amma bu, onun ağrısız olduğu demək deyil. Sadəcə o, ağrını tamaşaya çevirməyib. Çünki hər dərd danışılmaq üçün deyil, bəziləri yaşanmaq üçündür.

Tənha qadın öz-özü ilə danışmağı bacarır. Bu, dəliliklilik deyil, yetkinlikdir. O bilir ki, insan əvvəlcə özünü dinləməyi bacarmalıdır ki, başqasını anlaya bilsin. Və özünü dinləmək üçün bəzən tək qalmaq lazımdır.

Onun günləri eyni görünə bilər kənardan baxana. Amma içində hər gün başqa bir sual var. “Düz yaşadım?”, “Artıq gec deyil ki?”, “Əgər başqa cür seçsəydim, kim olardım?” Bu sualların cavabı yoxdur, amma onların varlığı insanı diri saxlayır.

Tənha qadın başqalarının xoşbəxtliyinə paxıllıq etmir. O bilir ki, hər gülüşün arxasında görünməyən bir mübarizə var. İnsanlar sosial mediada paylaşdıqları həyatı yox, gizlətdikləri gerçəyi yaşayırlar. O isə gizlətməmək üçün tənha qalmağı seçib.

O qadın bəzən sevilmədiyini düşünür. Amma sonra anlayır ki, sevilməmək yox, doğru insan tərəfindən sevilməmək ağırdır. Və o, yanlış sevgidə itməkdənsə, doğru sevgini gözləməyi üstün tutur — gəlib-gəlməyəcəyini bilməsə belə.

Tənha qadın zamanla öyrənib ki, hər şeyi izah etmək məcburiyyətində deyil. Özünü sübut etmək, haqlı olduğunu anlatmaq, hisslərini müdafiə etmək — bunların hamısı insanı yorar. Bəzən susmaq ən güclü cavabdır.

O qadın gecələr pəncərədən çölə baxır. Küçədə gedən insanların hərəsinin bir hekayəsi olduğunu düşünür. Bəlkə də onlar da təkdir, sadəcə fərqli cür. Çünki tənha olmaq həmişə fiziki tək qalmaq deyil; bəzən insan ən çox kalabalığın içində tənha olur.

Tənha qadın ümidini itirməyib. Sadəcə onu səs-küyə çevirmir. Ümid onun üçün qışqıran bir inanc yox, sakit bir gözləntidir. Və bəzən elə bu sakitlik insanı ayaqda saxlayır.

O qadın bilir ki, həyat onu sındırmağa çalışıb. Amma o da həyatla razılaşmayıb. Hər səhər qalxıb, saçını darayıb, üzünü yuyub, çölə çıxıb. Bu da bir mübarizədir. Heç kimin alqışlamadığı, amma çox az adamın bacardığı bir mübarizə.

Tənha qadın sevgini bir gün yenə yaşaya biləcəyinə inanır. Amma bu dəfə tələsməyəcək. Özünü azaltmayacaq, susmalı olduğu yerdə susmayacaq, getməli olduğu yerdə qalmaq üçün yalvarmayacaq. Çünki o artıq bilir: insan öz dəyərini gec də olsa tapır.

Və bəlkə də tənha qadının ən böyük gücü budur — o, tənhalığını lənət kimi yox, bir mərhələ kimi görür. Keçici, öyrədici, formalaşdırıcı bir mərhələ.

Çünki o qadın təkdir, amma məğlub deyil. Susur, amma bitməyib. Gözləyir, amma boş yerə yox. O, sadəcə həyatla səssiz bir söhbətin içindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

Murad Vəlixanov:

Həyat bizə tək bir kimlik vermir. Doğulduğumuz andan etibarən zamanın axarında üzərimizə müxtəlif adlar, rollar və məsuliyyətlər geyindiririk. Bir dövrdə övladıq, bir dövrdə valideyn. Bəzən bacı, qardaş, dost, bəzən həyat yoldaşı. Cəmiyyət içində müəllimik, işçiyik, rəhbərik, tələbəyik. Hər bir rolun öz qaydası, öz gözləntisi, öz çərçivəsi var. Biz isə bu çərçivələr arasında hər gün bir az da bölünürük. Elə buna görə də sual yaranır: bütün bu kimliklərin içində biz özümüz ən çox hansını sevirik?

İnsan çox vaxt sevdiyi kimliklə deyil, məcbur olduğu kimliklə yaşayır. Çünki həyat şərtləri seçimdən çox uyğunlaşma tələb edir. Valideyn olmaq sevgi qədər məsuliyyət, peşə sahibi olmaq istək qədər zərurətdir. Cəmiyyət bizə “belə olmalısan” deyə-deyə, “necəsən?” sualını çoxdan unudur. Halbuki insanın içində daim danışmaq istəyən bir “mən” var. O “mən” bəzən susur, bəzən sıxılır, bəzən də özünü heç kimə anlatmadan yaşayır.

Ən çox sevdiyimiz kimlik, adətən, ən az rol oynadığımız kimlik olur. Çünki orada tamaşaçı yoxdur. Orada sübut etməyə ehtiyac qalmır. Yazıçı olan insan bəlkə də yazarkən, müəllim olan insan şagirdlə səmimi söhbətdə, valideyn olan insan övladının başını sığallayarkən, sadəcə insan olur. O anlarda adlar, titullar, statuslar arxa plana çəkilir.

Bəzən insan ən çox tək olanda özü olur. Heç kim üçün güclü görünmək, ağıllı danışmaq, doğru qərar vermək məcburiyyəti qalmayanda. Özünlə üz-üzə qaldığın anlarda hansı kimliyə sığınırsansa, əslində onu sevirsən. Çünki insan yalnız sevdiyi kimliyə qayıdır.

Cəmiyyət bizə daim daha çox rol yükləyir, amma nadir hallarda soruşur: “Sən bu rolların hansında nəfəs ala bilirsən?” Nəfəs ala bildiyin kimlik isə sənin ruhuna ən yaxın olanıdır. Çox vaxt bu kimlik kənardan görünmür, alqışlanmır, titul qazandırmır. Amma insanı diri saxlayan da məhz odur.

Bəlkə də ən çox sevdiyimiz kimlik sadəcə “özümüz olmaq”dır. Heç kimin gözləntisinə uyğunlaşmadan, heç bir maska taxmadan, olduğu kimi qalmaq. Bu, ən çətin, amma ən səmimi kimlikdir. Çünki özün olmaq cəsarət tələb edir.

Sonda sual yenə qalır: ən çox kim olmağı sevirik?

Cavab sadə görünür, amma dərin mənalıdır:

Biz ən çox ruhumuza yaxın olan kimliyi sevirik.

Və insan yalnız o kimlikdə olanda özünü yarımçıq deyil, bütöv hiss edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Salida Şərifova,

Filologiya Elmləri doktoru, professor. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Kamalə Abıyevanın poetik nümunələrində bədii obrazlar özünü həm geniş, həm də qısa, bəzən isə açıq-aydın şəkildə, bəzən üstüörtülü, eyhamlı şəkildə təqdim edilir. Bu amillərə baxmayaraq, şairin poetik dünyasında görünən obrazlar zəngin və müxtəlif olması ilə seçilirlər. Şairin obrazlar qalereyasında şəhid, Vətən, müəllif məni, Azərbaycan, ana və s. obrazlarla üzləşmək olar.

Kamalə Abiyevanın şəhidlərə məktub şəklində yazdığı “Sən elə azadsan” adlı şeirində canını dogma Vətəninə fəda etmiş şəhidlərin ümumiləşdirilmiş obrazı canlandırılır. Şeirdən bir bəndə diqqət yetirək:

Bu torpaq uğruna fəda etdiyin

həyatına qurban, özünə qurban.

Bağrımı yandıran son nəfəsinin

“Vətənim sağ olsun” sözünə qurban.

Şair Vətən uğrunda canından keçən bu ölməz qəhrəmanların fiziki məhv olmalarına rəğmən, əbədiyaşar olmalarını açıqlamağa nail olur. Şairin “Şəhidlərə”, “Sənin arzuların”, “Vətən savaşı” və s. şeirlərində ölməz şəhidlərimizin obrazı yaşadılır. Kamalə Abiyeva şəhidlərin Vətənə dönməsini poetik dillə tərənnüm etməsi şairin sənətkarlığının təsdiqləyicisidir:

Sən ki arzuladın Vətən olmağı,

Qəlbin bu arzuyla məşələ döndü.

Sən elə sevdin ki, ana torpağı

Torpağa qarışıb Vətənə döndün.

Şairin əksər şeirlərində obraz kimi müəllif məni çıxış edir. Bu müəllif məni Ana Vətən də ola bilir, ana da, körpə də ola bilir, şəhid də... Müəllif məni şairin şeirlərində bir çox obrazlarda çıxış edir. Məsələn, “Mənə nağıl danış” adlı şeirdə müəllif məni nağıl istəyən bir şəxsin obrazı kimi təqdim edilir. Bu yaşlı insan da ola bilər, körpə uşaq da. Məsələn, şeirdən bir bəndə diqqət edək:

Mənə nağıl danış, nağıl, ay ana,

Yatım bu dünyadan bir az xəbərsiz.

Yatım yuxularda nağıllar görüm,

Yatım körpə kimi qəmsiz, kədərsiz.

“Azadlıq” şeirində isə azadlıq arzusunda olan müəllif məni vətəndaş qismində çıxış edir:

Ruhun azadlıq sevər.

Azadlıq istər.

Azadlığı geyinər, sevinər.

Kamalə Abiyevanın “Anladığım həqiqət”, “İnanmadım” və digər şeirlərində kamil, dolğun ana obrazı canlandırılır. “İnanmadım” şeirində anasını fiziki itirmiş, lakin mənən onunla yaşayan qadının ana sevgisində ananın obrazı canlandırılır.

Ana, səni özlədim

Ana, səni gözlədim...

Hey yol çəkdi gözlərim

Bu yol gedər-gəlməzdi,

Kimsəni də bir daha

Geriyə gətirməzdi.

“Anladığım həqiqət” şeirində də şairin anayla bağlı nisgilli dünyasının olmasına rəğmən, ananın əvəzolunmamazlığı, həyatda tutduğu mövqeyi obraz səviyyəsinə qaldırılaraq təqdim edilir:

Eşidərək səsini, duyaraq nəfəsini,

Açan çiçəyə, gülə baxmaqdan daha gözəl,

 heç nə yoxmuş dünyada.

Elə sənin yanında gözəl imiş dünya da.

Şair bütün gözəlliklərin fövqündə ana varlığının olması ilə yanaşı, onunla bir olma məqamının səadət olmasını, həyatı dərk etməyimizə yol göstərmələrini sərgiləməyə də qadir olur.

“Qocaldım ana” şeirində Anaya olan sevgi fonunda ana obrazı təqdim edilir:

Sənsiz sevinmək də necə çətindir

Bölünmür sevincim, artır ağrılar

Dərd-sərin içimdə gəzirəm indi

Tək sənə deməyə ehtiyacım var.

Kamalə Abiyevanın ana obrazı içərisində şəhid anasının obrazı diqqəti cəlb edir. “Şəhid anası” şeirində şair şəhid analarının ümumiləşdirilmiş obrazını canlandırır:

Ağlama gözünün yaşını sil sən

Sənin göz yaşında Vətən boğular.

Ay müqəddəs qadın sənin bətnindən

oğul doğulmayıb Vətən doğulub.

F.e.d. Lütviyyə Əsgərzadənin vurğuladığı kimi “Kamalə xanımın şeirləri bütövlükdə Vətənimizə, Şəhidlərimizə, şəhid analarına sitayişdir, duadır”. Kamalə Abiyeva şeirlərində də ana əzəmətini üstün tutaraq, anaya məhəbbəti qüvvətli şəkildə səsləndirir. Şairin ana ilə bağlı şeirlərindəki ana obrazı ilə onun şəxsiyyətinin birləşməsinin də şahidi oluruq. Ana obrazının simasında özünün də bir ana kimi arzu və istəklərini, düşüncələrini səsləndirir. Bunu ən çox müəllif mənində özünü büruzə verən xoş niyyətin təbliğində müşahidə edirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Harun Soltanov və Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İKİ MÜƏLLİF BİR OBRAZDA

İki qəm gördü məni, qaçdı uzaqdan gəldi.

Biri soldan hücum etdi, biri sağdan gəldi.

Üzbəüz dağ ilə durdum, elədim dərdimi faş

"Buna insan dözə bilməz" səsi dağdan gəldi.

Yar olan səmtə gedən yellərə qoşdum ruhu

Qoxlayıb zülfün, öpüb lalə yanağdan, gəldi.

Mərhum şairin bu sətirlərini oxuduqca - yaşadıqca, həyat necə də tutqun görünür insana. Uşaqlıqda dahiləri-Cavidi, Dostoyevskini, Müşfiqi, Drayzeri, Hüqonu görürdüm. Hər birinin həyatında qaçılmaz tragediyalar olduğunu oxumadan hiss edirdim. Onlar kimi olmaq üçün həyatıma hansı tragediya və ya tragediyaların olması üçün sanki tələsirdim. İndi isə 23 yaşındayam. Bu fikirlərdən ayılaraq özümə gəlirəm və ya həyata qayıdıram.

Bəzən sən də, mənəvi baxımdan 23 yaşında olarsan. Evinin mətbəxində dayanıb səhər yeməyi hazırlayarsan, qəhvə dəmləyib musiqiyə qulaq asarsan. Nədənsə bu an ürəyinə toxunar. Orada eləcə dayanıb işə getməyi və quru təmizləmə xidmətindən paltar götürməyi düşünərsən. Həmçinin oxuduğun kitablar, planlaşdırdığın səyahətlər və yaranan münasibətlər kimi daha həyəcanverici şeyləri. Ya da bəlkə də yaddaşından silinər, bu isə daha az həyəcanverici olar. Bir anda özünü evində və ya bədənində hiss etməzsən və sadəcə evini istəyərsən, amma "analar" artıq evin kimi gəlməyə bilər.

Telefonunda əvvəllər bir nömrənin rahatlığı var idi,hər gün səni dinləyən bir qulaq və heç kimə məxsus olmayan qucaqlayan qollar. Amma beş dəqiqəlik bir dövrdə nostalji çox olduqda və olduğun şəxs haqqında düşüncələrin sənə yad gələndə, özünü tələyə düşmüş hiss edərsən. Bir daha bu qədər gənc olmayacağını dərk edəndə, amma ilk dəfə bu qədər yaşlı olduğunu hiss edərsən. On altı yaşından bura necə gəldiyini xatırlamadığın vaxt və eyni zamanda on altı yaşındakı kimi hiss edəndə, bu sənə artıq yad gəlir.

Mahnı bitir. Qəhvə hazırdır. Nəfəs alıb-verəcəksən. Təxminən beş dəqiqəyə yaxşı olacaqsan.Demişdim ki, telefona "dost-doğma" hesab etdiyim şəxsdən bildiriş gəlir... Beş dəqiqə sonra masanın kənarında sonuncu qurtumu fincanda qalan qəhvə ilə göz-gözə gəlib evdən çıxmalı olduğunu xatırlayarsan. Axı sənin iyirmi üç yaşın var. Sən niyə həyatı bu qədər tez yaşayıb bitirmək istəyirsən? Sən elə dünən on altı yaşında xəyalları yerə-göyə sığmayan gənc deyilsənmi? Gəzmək istəyən, arzularına sərhəd qoymayan, gələcəyin gələcəyinə dair ümidlərini tükətməyən o yeniyetməyə nə oldu? Nə vaxt qorxduğu passiv həyatı yaşamağa məcbur oldun?

Səhər işə gedib, axşam təhsilini davam etdirən, bütün həyatı iş-dərs-ev döngüsü olan biri kimi yaşamaq, arzularını itirmək, nəyin uğruna çalışdığını xatırlamamaq, ən çox bu yaşda aşiq olmağı arzulayıb incinmək və incitmək adlı məfhumlardan qorxduğun üçün addım belə ata bilməmək necə bir duyğudur?

Suallar arasında itmiş başını götürüb evdən çıxdım. Dayanacağa yaxınlaşanda ağlımda sadəcə bir sual var idi: -Qapını bağladım?

Bundan əmin deyildim. Amma qəlbimin bütün dünya üçün geniş olduğuna əmin idim. Açarı isə bəzən gözəl musiqidə, bəzən gözəl intonasiya ilə deyilmiş şeirlərdə, bəzən isə heç ayrıla bilmədiyim bir kitabdadır.

Deyəsən, içdiyimin qəhvə ya da neqroni olduğuna da əmin deyildim.

Evdən çıxarkən evə çox gecikdiyimin fərqinə varmışdım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Elçin Səlimlinin şeirləri təqdim edilir.

QİSMƏTİMƏ YAZ

Yenə ayrılığı yazma bəxtimə,

Nankor bir adam tək, dəymə xətrimə,

Düşməsin vəs-vəsə incik təxtimə,

Nə qışım bəllidi, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

Nə qəlbim isindi, nə gözüm güldü,

Həsrət qəh-qəh çəkdi, nə dözüm güldü,

Sevgidən həzz alıb, nə üzüm güldü,

Nə payız göründü, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

Həyat çox nisbidir, ömürsə qısa,

Keçdiyim bütün yol batmasın pasa,

Getdiyim bu yoldan dönmərəm əsla

Dadıma yay çatmaz, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

XİLAS EDƏR

Ürəyimdə hərarət var,

Dizlərimdə hələ təpər.

Savaşmaq çün bu cahanla,

Qollarımın gücü yetər.

Türk oğluyam, soyum bəlli,

Qamətim, həm boyum bəlli,

Binəm bəlli, hoyum bəlli,

Ərənlərim məndən betər.

Bir-birindən mərd oğullar,

Düşmənlərə dərd oğullar,

Bir qaya tək, sərt oğullar,

Döyüşlərdə yenilməzlər.

Bayrağımın yox rəngindən,

Yorulmaram hərb, cəngimdən,

Qılınc qopar qəbzəsindən,

Bu cahanı xilas edər.

SƏNƏ DÖNƏCƏYƏM

Qəlb evim yenə də param-parçadır,

Zülmət gecələrdən hey həsrət yağır,

Ürəyim ah çəkir, könlüm ağlayır,

Qalmasın gözlərin sənin yollarda

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

Kəssə də yolumu min türlü bəla,

Yağsa da yağmurlar, tutulsa hava,

Yığılsa qoşunlar, başlasa dava,

Qorxmadan özümü sərrəm yollara

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

Büsbütün bir ömrü fəda eylədim,

Kimə nə qandırdım, yada neylədim,

Həsrəti düşmənə rəva görmədim,

Fırtına, qasırğa qopsa yollarda

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

QƏRİB OCAĞIMI

Mən "Günəş" dən isti sandım,

İnan sənin qucağını.

Bu canımdan elə çıxdın,

Gülüm, sən öz acığını.

İnan məndən bir də gəlməz,

Bu dünyaya, bu cahana.

Yoxluğumu kimsə bilməz,

Gəzmə, qərib ocağımı.

Gəl gəzək biz yenə qoşa,

Arzularla başdan-başa .

Gəl son qoyaq bu savaşa,

Seçib, dünya bucağını.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda  yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.

Kamil Qəhrəmanoğlu

Xiyav

POST MODERN MANİFESTİ

Bu cəsəd istidir hələ

Kəfəni üşüyür yaralardan

Üşənir kəndindən.

Od çığırtısıdır səsimdə

Kölgələr titrəyir öfkəmi

Düşür ovcuma qışqırıqları

Barmaqlarımda misralanır qurdlar

Və liberallar manifest yazır ördəklərə

İki quru alma qaxı çeynəyir qafiyələrim

Kəlmələri başıma papaq tikirəm hələ

Nöqtələri düymə

Nöqtə ayaqları dünyadan böyük

Və...

Burda armudlar atom qoxusunu gəlir

Şimaldan cənuba

Bir kitabın köhlən kişnərtisi

Kimi diskinmələrdən...

Qarğa gözləri pəncərə xınasında batmış

Şüşə, şüşə sındırıblar

Və bədənimdən çıxarıblar məni

Darıxır məndə sözcüklər

Axır gözlərindən dağlar

Və günəş tut çiçəklərini tumarlayır tellərində.

Bu cəsəd istidir hələ

Kəfəni üşüyür yaralardan

Yanmış, məzarlar ölüləri.

Tanrının keşi qaçır dodaqlarımdan

Ağzımı İsmayıl bıçağı kəsir

Başmağımdan ulayır birisi

Ətəşin güneyliyini gəlirəm doğudan

Və... sərçə siçanlar

Yatır gözlərimi alça xoluna...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Mən harda oluramsa, olum, bu mənim şəxsi işimdir. Yetər ki, yazdıqlarım xalqın yanında olsun.

2.

Sabir Rüstəmxanlı bir dəfə xatırladı ki, Süleyman Rüstəmlə söhbətlərinin birində o deyirmiş ki, heç kim bilmir, mənim qırmızı bayraqlı şeirlərimin arxasında nə gizlənib. Vaxt gəldi və bayraqlar çəkildi. Hamı gördü ki, onların arxasında heç nə yox imiş. Şair aldanırmış. Süleyman Rüstəm aldanışı bütün aldadılmış şairlərin faciəsi idi.

3.

“Evimin bir tərəfi

Yazdı, günəş çıxıbdı.

Bu birində - şaxta, qış...

 Qəribədi, deyilmi?!”

4.

Məndən niyə daha şeir yazmamağım barədə soruşanlara: Mənim üçün poeziya İtaka adası kimi bir şeydir. Mən öz İtaka adama hökmən qayıdacağam. Amma digər tərəfdən. Mən bəyəm şeir yazmışam?! Əsla! Mən ancaq və ancaq harmoniyaya can atmışam.

5.

Biz Allahın yuxusuyuq. Görəsən, bizim bu əlacsız və artıq hər hansı məntiqdən kənar hərəkətlərimiz onu yuxusunda diksindirirmi?! Və o, nəhayət, qəbul edəcəkmi, bizim bütün yaxşı-pis elədiklərimiz onun bu gözəl yuxusunun sakitliyini qorumaq üçün verə biləcəyimiz sonuncu güc yığımımızdır?!

6.

Qeyri-ciddi ədəbiyyat nə zaman başını qaldırır və adamın üstünə elə gəlir ki, elə bil, alçaq dağları bu yaradıb?! Bu o zaman baş verir ki, ciddi ədəbiyyat susur.

7.

“ Gülün adı” ilə “Yarımçıq əlyazma” arasında paralellər və oxşarlıq axtaranlara: Onların arasında fərq var. Bu fərq İtaliya ilə Azərbaycan arasında olan qədərdi. Elə bir mükəmməl və möhtəşəm roman qarşısında mənim mətnim “Sehrbazlar dərəsi”ndəki Görükməz təpə kimidir. Var, amma görükmür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)