Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün 72-ci doğum gününü qeyd edən Azad Qaradərəlinin "Kuma-Manıç çökəkliyi" romanını belə bir fikirlə ifadə etmək olar: Yaddaşa doğru, irəli!

Onun bütün yaradıcılığından milli yaddaş qırmızı xətt kimi keçir.

Azad Qaradərəli 1954-cü ilin 5 martında Zəngilan rayonunun Qaradərə kəndində doğulub. APİ-nin filologiya fakültəsini bitirib. Bir müddət müəllim işləyib. 1993-cü ildə Zəngilanın ermənilər tərəfindən işğalından sonra ailəsilə birgə Bakıda yaşayır. 1996-cı ildən 2012-ci ilin iyun ayına qədər Azərbaycan Teleradio Verilişləri QSC-də - radioda çalışıb.

Karyerasına nəzər yetirək. Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsində baş məsləhətçi vəzifəsində işləyib. Bakı Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq fakültəsində dərs deyib. İlk nəsr kitabı 1987-ci ildə çap olunub. 2011-ci ildə nəşrə başlayan "Yazı" ədəbiyyat dərgisinin baş redaktorudur.

İlk hekayələrindən bu yana insanın ən ağır durumda belə mənəvi gücünü itirməməsini, humanizmin, insani duyğuların aşınmaya məruz qalsa da, sonda dirçəlib ayaqda olmasını göstərməyə çalışmışdır. Hekayələri rus, türk, polyak, ərəb və ingilis dillərinə çevrilərək Rusiya, Türkiyə, İran, Polşa, Misir və ABŞ-da saytlarda, jurnallarda, antologiyalarda yayımlanıb.

Yazıçı Azadlıq radiosunun hekayə müsabiqəsinin (2011-ci il) qaliblərindən olmuş və Polşa haqqında hekayələr müsabiqəsində xüsusi diploma layiq görülmüşdür.

On iki roman müəllifi olan A. Qaradərəli bu janrın imkanlarından istifadə edərək, daha da irəli getmiş, insanlığın anti-bəşəri meyillərə yenilmədiyini, bəşəriyyətin nicatının bir sıra mənəvi bağlardan asılı olduğunu obrazların dili ilə əks etdirmişdir. Müəllif müharibə qoxulu yazılarında da insanlığı hərbin üstünə getməyə, qeyri-insani əməllərdən çəkinməyə çağırır.

Onun kitabları:

1. Dumduru su (hekayələr)

2. Ulartı (hekayələr, radiopyeslər)

3. Dəhrə (hekayələr, nağıllar — uşaqlar üçün)

4. Qar ağlığı (hekayələr)

5. Burda yer fırlanmırdı (hekayələr, roman)

6. İrəvan qalası (iki hissəli tarixi faciə)

7. Aşiqlər (elmi-tənqidi oçerk)

8. Qaçaq Fərzalı (bədii-tarixi oçerk)

Bu arada onun “İrəvan qalası” tarixi faciəsinin kinematoqraf üçün gözəl xammal olmasını da söyləmək istəyirəm. Mövzu tapa bilməyən teleserial industriyamız, buyurun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatda hər obrazın qasırğa olduğunu deməkdə haqlıyıq... Feysbukda #yazmaqeşqdir,   #oxumaqvəfadır  həştəqləriylə paylaşdıqlarımı toplasam, elə bu adda bir kitab olar. Hərçənd, müasir Azərbaycanda naşir, nəşriyyat problemi yaşayan yazıçıyam, yenə də, general olmağı arzulamayan əsgərə inanılmadığı kimi, kitabının nəşr edilməyini arzulamayan yazıçı da mənimçün qeyri-səmimidir.

Oxumağı vəfa sayanlardandır həmsöhbətim. Şəfiqə Şirəliyeva Bakı Slavyan Universitetinin tələbəsidir. Bu dəfə onunla romantik ədəbiyyatın şah obrazlarından saydığım Emmadan danışdıq.  Biləndə ki, Şəfiqə də Emmanı sevir, çox sevindim... Ceyn Eyrin kölgəsində qalmış Emma... Mükəmməl işlənmiş obraz... Əsl qadın obrazı...

Ceyn Austen “Emma”nı yazanda nə düşünüb, yazı masasının baxdığı aynalardan eşikdə hansı kəpənək uçub, soyuyan çayı hansı fincanda olub, bunlarla maraqlanmağa ayaq yeri qoymur Emma. 1815-ci ildə nəşr olunan kitabın ilk oxucusunun kim olmağı mənimçün daha maraqlıdır. Və həmin oxucunun Emmanı mənim baxdığım yerdən görüb-görməməyi...

Bəlkə də, elə bu maraq idi Emmanı sevən başqa bir oxucunu söylətməyimin səbəbi. Emma Vudhaus kimi bir obrazı yaratmaq yerinə, kiminsə romanında, lap elə hekayəsində  olsun, həmin obrazın özü olmaq necə möhtəşəm olardı!

***

-Emma obrazını anlamaq çətindirmi?

-Düşünürəm ki, Emma anlaşılması çətin obraz deyil, tam əksinə, onun daxili inkişafı realdır. Əsərin əvvəlində Emma təcrübəsiz, bir az da özündən razı kimi tanıdılır bizə.  Lakin əsərdə zaman irəlilədikcə, biz onun öz səhvlərindən nəticələr çıxardaraq “böyüdüyünü” görürük.

-Bəlkə də, onun “böyüməyi” Ceyn bacının arzusu idi...

-Məncə, bu əsərdə müəlliflə obraz arasında arzudan çox inam hiss olunur.  Bir gənc qadının özünütanıma prosesinin haradan başlayıb-haradan bitdiyini kimsə deyə bilməz. Amma bu prosesin qısamüddətli hissəsinə belə, şahidlik etmək, fikrimcə, bütün qadınlara lazımdır. Xüsusilə, gəncliyin yaşıl çəmənində hansı gülü ən çox sevdiyinə dair qəti qərar verə bilməyənlərçün Emma işıq gələn tərəf ola bilər.  Emmanı tanıdıqca, öz səhvlərimizi xatırlayırıq... Əlbəttə, bu xatırlama kifayət edir ki, deyək: “Emma, səni elə gözəl anlayıram...”

-Harriet Smitə öz fikrincə etdiyi yaxşılıqlarla Emma kimə nəyi sübut etmək istəyirdi?

-Emmanın  sübut etməyə çalışdığı sosial baxımdan ətrafdakılardan üstünlüyü, bir də, insanlar haqqında yetərincə məlumatlılığı idi. Və biz əsər boyunca görürük ki, onun bu cəhdləri boşuna imiş... Hayberidə hamı Emma Vudhausun sosial üstünlüyünü qəbul edir, ona ehtiram göstərir, hətta sevirlər.  Harrieti Robert Martinə layiq görməməsi Emmanın həyat və insanlar haqqındakı təcrübəsizliyinin göstəricisidir. Müəllif bunu hadisələrin və Harrietlə Emmanın söhbətlərinin fonunda elə gözəl anladır ki! Yəni insan taleyi üzərində eksperiment aparmaq olmaz...

-Ümid vermək günahdır, yoxsa ümidi qırmaq?

-Düşünürəm  ki, hər iki hal da pisdir. Hər nə qədər Nitsşe ümidi işgəncə sayırdısa da, ümidin insanların “yaşamağa dəyər” tutanağı olduğunu bilirik. Ümid öləndə  ruh da ölür... Ruhunda dirilik olmayan insan isə, artıq yoxdur. Ümid işıqdır.

-Emmanın Harrietin ruhunda yandırdığı işıqları tale bir-bir söndürdü.

-Burda yenə Ceyn Austen möhtəşəmliyini dilə gətirməliyik. Hərçənd, deyirlər ki, ədəbiyyatın cinsi yoxdur, amma bəzən mükəmməl qadın obrazları üçün mütəşəkkir olduqlarımızın elə qadın yazarlar olduğunu da görürük. Harriet obrazının hər şeyə razı təbiətinə onun doğulması və böyüməsinin təsirini Austen  oxuculara ustalıqla, elə obrazın öz diliylə anladır. Bir daha görürük ki, o dövrün İngiltərəsində sosial statuslar taleyin palitrasında da öz sözünü deyir.

-Sosial statuslar həmişə olub, var və olacaq. Olmasa, dünya elə mifologiyadakı kimi, ya kiminsə çiyinlərində, ya da kiminsə sehrli güzgüsünün içində olardı... Bəlkə də, Emma həmdövrümüz olsaydı, o qız olmazdı.

-Ailə mühitindən kənarda heç nə görməyən bir qızdır Emma Vudhaus. Müasirimiz olsaydı,  təhsil alardı, özünə karyera qurardı, həyata yalnız evlilikdən ibarətmiş kimi yanaşmazdı. Daxili baxımdan isə, fikrimcə, elə eyni qalardı; hamıya yol göstərməyə çalışan, hamı üçün ən yaxşısını arzulayan, öz sevgisinin və sevildiyinin fərqində olmayan Emma.

-Amma Frenk Çörçill var...

-Həm də, yoxdur. Emma üçün Frenk yenə sosial status baxımından ona uyğun olan adam idi, vəssalam! Daxilən isə o, heç vaxt Frenki öz duyğu aləminin mərkəzində tapmadı.

-Axtardı...

-Yenə qadın psixologiyası və yenə qadının sevilmək istəyi... Məncə, bu, instinktivdir. İnstinktivlik özünütənqidlə aşılmalıdır. Ceyn Austen bizə bunu əsərin sonlarına yaxın deyir.

-Razıyam. Müəllif bu romanda öznütənqidin fərqli formalarını verir. Sizcə, müasir qızlar bu özünütənqidin hansı formasına möhtacdır?

-Vacib olan forma başqaları ilə müqayisə etmədən özünü analiz etməkdir. Çağdaşlarımız  özlərini daim başqaları ilə ölçürlər.  Fizikən də, ruhən də yaralanır insan başqasından geri qaldığını görəndə.  Bir gənc, bir tələbə kimi həmişə özümdən soruşuram: “Dünənki Şəfiqədən nə öyrəndim?” Bu sualın cavabını özümüz tapdığımız kimi, hesabatımızı da özümüzə verməli, qərarlarımızın məsuliyyətini dərk etməliyik.

-Emmanı sevməmək olarmı?

-Emmanın Harrietin həyatında yandırıb-söndürdüyü ümidlər, Naytlinin öyüdlərinə və iradlarına etinasız yanaşması oxucuya çox da xoş gəlməyə bilər. Bununla belə, ilk oxunuşdan anlayırıq ki, o, qərəzsiz, səmimi və hər şeydə ədalət axtarandır. Təbii, burada onu da nəzərə almalıyıq ki, hər kəsin ədalət ölçüsü də fərqlidir, o ölçüyə uymaq metodları da... Emma insan kimi mükəmməl deyil. Ki, heç bir insana “o, mükəmməldir!” deyə bilmərik. Amma sizin də dediyiniz kimi, Emma mükəmməl ədəbi obrazdır! Ceyn Austen Emmanı sevib-sevməməyi belə, oxucunun öhdəliyinə buraxır. Bu, onun yazıçı manevridir. Və Emma bu gün hələ də sevilirsə, demək, uğurlu manevrdir.

-Təşəkkürlər, Şəfiqə! Ədəbiyyatın  Ceyn Austen fəslində görüşdük bu dəfə də... Yolumuz bir də hansı ədəbi fəsildə, hansı obrazın ruh dənizində kəsişəcək, bilmirəm. 

-Siz sağ olun! O fəsildə, o dənizdə yenidən görüşənədək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi Məşvərət Şurasının nazirlərin 12-ci və Yaşıl Enerji Məşvərət Şurasının nazirlərin 4-cü iclası, qərarlarla yanaşı bir sıra önəmli məqamlarla yadda qalacaq. Bəli, tarix yalnız tribunada elan edilmir – o, masa arxasında, müzakirə mühitində yazılır. Ayrıca, bəzən boru kəmərləri tankdan-topdan irəlidə – dəyişim gücünə malik ola bilir... Prezident İlham Əliyevin çıxışında səslənən fikirlər yalnız enerji siyasətinin texniki konturları kimi götürülməməlidir; o çıxış həm də XXI yüzilin yeni geosiyasi gerçəkliyinin fəlsəfəsini ifadə edir.

On iki il öncə başlanmış təşəbbüs bu gün artıq böyük bir enerji platformuna çevrilib. O vaxtlar bir layihə kimi görünən Cənub Qaz Dəhlizi indi Avrasiya məkanında işbirliyinin gerçək, işlək bir arteriyasıdır. Prezidentin sözləri ilə desək, “birlikdə toplaşmağın və mühüm məsələləri müzakirə yolu ilə həll etməyin nə qədər vacib olduğunu” indi daha aydın görürük. Çünki son on iki il dünya üçün asan keçmədi: pandemiyalar, müharibələr, enerji böhranları və geosiyasi gərginliklər yaşandı... Lakin bütün bu sınaqlara baxmayaraq, Azərbaycan və tərəfdaşları enerji təhlükəsizliyini bir ideyadan gündəlik həyatın hiss olunan gerçəkliyinə çevirməyi bacardı.

Bu gün Azərbaycan qazı 16 ölkəyə çatır və bu göstəriciyə görə ölkəmiz boru kəmərləri ilə qaz tədarük edən ölkələrin sayı baxımından dünyada birinci yerdədir. Bu fakt, əlbəttə, sadəcə statistika kimi götürülməməlidir; bu, yeni enerji diplomatiyasının göstəricisidir. Azərbaycanın qazı artıq Avropanın enerji xəritəsində önəmli yer tutur və coğrafiya genişlənməkdə davam edir. Almaniya, Avstriya kimi ölkələrin də bu siyahıya qoşulması Avropa enerji bazarında Azərbaycanın rolunun artdığını göstərir. Eyni zamanda Suriyaya qaz tədarükünün başlanması enerji siyasətinin humanitar ölçüsünü də ortaya qoyur – yəni enerji yalnız iqtisadi resurs kimi qəbul edilmir, necə deyərlər, bir baxıma həyatın özünə çevrilir.

Enerji siyasətində digər önəmli xəttin şaxələndirmə olduğu istər rəsmi istər ictimai platformlarda dəfələrlə vurğulanıb. Azərbaycan Prezidentinin vurğuladığı kimi, şaxələndirmə yalnız istehlakçılar üçün deyil, istehsalçılar üçün də həyati əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan bu baxımdan yeni yataqların – “Abşeron”, “Ümid”, “Azəri-Çıraq-Günəşli”nin dərin qaz layları və “Şahdəniz”in növbəti mərhələsinin – işlənməsi ilə hasilatı artırmağı planlaşdırır; habelə mövcud boru kəmərləri sisteminin genişləndirilməsi üzərində düşünüldüyü də bəllidir. Çünki Cənub Qaz Dəhlizi, demək olar, tam gücü ilə işləyir və gələcək tələbat yeni infrastruktur tələb edir.

Ancaq Bakı yalnız qaz haqqında danışmır. Bakı artıq enerji keçidi haqqında danışır. Külək və Günəş elektrik stansiyaları, Qara dənizin dibi ilə Avropaya uzanacaq enerji kabeli, Mərkəzi Asiyadan gələcək yeni enerji bağlantıları… – bütün bunlar Azərbaycanın enerji siyasətinin gələcək konturlarını müəyyən edir. 2032-ci ilə qədər 6–8 giqavat bərpaolunan enerji gücü əldə etmək planı isə bu strategiyanın miqyasını göstərir. Biz artıq, təkcə ekologiya məsələsinə vurğu etmirik; söhbət, iqtisadiyyatın, sənayenin və yeni texnoloji sahələrin – süni intellekt və data mərkəzlərinin enerji təminatından gedir.

Prezidentin çıxışında özəlliklə diqqət çəkən məqam isə praqmatik yanaşmadır. O, açıq şəkildə bildirdi ki, bərpaolunan enerji vacibdir, lakin qazıntı yanacaqlarını tamamilə nəzərə almamaq reallıqdan uzaqdır. Bəli, bu ideoloji yanaşmadan daha irəli – real siyasətin ifadəsidir. Bəli, enerji təhlükəsizliyi romantik şüarlardan uzaqda – balanslı və ağıllı strategiyadan doğur.

Bu gün Azərbaycan enerji göndərən ölkə olmaqla yanaşı, həm də enerji körpüsü rolunu oynayır. Qazaxıstan və Türkmənistan neftinin tranziti, Türkiyə və Avropada enerji infrastrukturlarına yatırımlar, Aralıq və Egey dənizlərində neftayırma güclərinin genişləndirilməsi – bütün bunlar Azərbaycanın qlobal enerji zəncirində mövqeyini gücləndirir.

Budur, Bakıdan dünyaya verilən ismarıc sadədir, amma dərin anlam daşıyır:

enerji təhlükəsizliyi ilk sırada güvən məsələsidir və yalnız resurs məsələsi kimi yorumlanmamalıdır.

Görünür ki, XXI yüzilin enerji xəritəsində həmin güvən mərkəzlərindən biri Azərbaycan olacaq. Bəs niyə də olmasın?..

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

3 aprel 1973-cü ildə Martin Kuper Nyu Yorkun küçələri ilə gedərkən mobil telefonu ilə zəng etdi. Bu, o vaxt üçün heyrətamiz və mobil telefonla edilən ilk zəng idi.

Kuper “Motorola” adlı kiçik bir elektronika şirkətində işləyirdi. Şirkət əsasən radio məhsulları istehsal edirdi. Lakin 1970-ci illərdə eyni zamanda “Motorola” mobil telefon sistemi üzərində də çalışmağa başladı. AT&T adlı nəhəng bir şirkət də eyni zamanda mobil telefon sistemi yaratmaq üzərində çalışırdı.

Kuper insanların hər yerdə istifadə edə biləcəyi telefon hazırlamaq istəyirdi. Beləliklə, o və komandası işə başladı. Onlar ilk mobil telefonun dizaynı və yaradılması üçün cəmi 90 gün sərf etdilər. Bu, əl ilə yığılmış böyük, ağır bir şey idi. Rəsmi olaraq telefon “Dynamic Adaptive Total Area Coverage” mənasmı verən DynaTAC adlanırdı. Ancaq bu çox ağır olduğu üçün onu “Kərpic” adlandırdılar. Onun çəkisi 1,1 kiloqram idi.

Telefonun təqdimatmda Kuper həqiqətən onun hər yerdə istifadə oluna biləcəyini göstərmək üçün çölə çıxdı. O, ilk zəngi 1973-cü ildə Nyu Yorkun küçələrindən etdi. Bəs kimə zəng etdi? AT&Tnin (yəni rəqib şirkət) mobil telefon proqramma cavabdeh olan doktor Coel Engelə zəng etdi. İkisi salamlaşdıqdan sonra Kuper doktor Engelə dedi: “Mən sizə mobil telefondan zəng edirəm. Əsl mobil telefon. Şəxsi, əl, portativ mobil telefon”. Kuper bildirdi ki, xəttin o biri ucunda səssizlik hökm sürürdü. Düşünürəm ki, o, dişlərini qıcayırdı.

Doktor Engels isə özünü sındırmadı, zəngi xatırlamadığını söylədi.

Bu zəng nəhəng bir şeyin başlanğıcı olsa da, hər şey dərhal dəyişmədi. İnsanlarm ala biləcəyi DynaTAC versiyasmı yaratmaq üçün “Motorola” on ildən çox vaxt sərf etdi.

1983-cü ildə DynaTAC 8000X təxminən 4000 dollara satışa çıxdı. Telefonu enerji ilə doldurmaq 10 saat çəkirdi və siz onunla yalnız 30 dəqiqə danışa bilərdiniz. Kuper daha sonra zarafatla dedi ki, qısa batareya ömrünün heç bir əhəmiyyəti yoxdur: Çünki siz o telefonu bu qədər uzun müddət qulağmızda saxlaya bilməzsiniz!

Kuper ilk zəng edəndən bəri mobil telefonları çox dəyişdi. İndi onlar daha kiçikdirlər və şəkil çəkmək, oyun oynamaq və internetdə axtarış etmək kimi daha çox şey edə bilərlər. Hazırda 94 yaşı olan Kuper mobil telefonların bu gün etdiklərindən təsirlənir, lakin o, onların hələ də yaxşılaşa biləcəyini düşünür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qız qalası yaxınlığında, İçərişəhərin qədim küçələrindən birində bu gün yalnız özülləri görünən bir ibadət məkanı var. Bu yer vaxtilə Bakının ən müqəddəs xristian ziyarətgahlarından biri – Müqəddəs Varfolomey kilsəsi idi. İndi isə o, həm dini inancın, həm də şəhərin çoxqatlı tarixinin şahididir.

Şəhidlik məkanı üzərində ucaldılan kilsə

 Rəvayətə görə, miladın 71-ci ilində Həzrət İsa Məsihin 12 həvarisindən biri – Həvari Varfolomey məhz Qız qalasının ətəyində bütpərəstlər tərəfindən ağır işgəncələrlə qətlə yetirilib. Deyilənlərə görə, o, Kiçik Asiyadan başlayaraq Hindistana, oradan isə Xəzər dənizi sahillərinə qədər İncil təlimini yayıb, nəhayət indiki Bakı əraizində çarmıxa çəkilib, dərisi soyulub və başı kəsilib.

 Bu faciəli hadisənin baş verdiyinə inanılan ərazidə əsrlər boyu müqəddəs yer kimi ehtiram göstərilib.

1892–1936: Kiçik kapella, böyük mənəvi məna

 Kilsə 1892-ci ildə İçərişəhərdə “qaranlıq sıralar” adlanan ərazidə, yerli xristian icmasının ianələri hesabına inşa edilib. Tikinti xərci təxminən 2000 rubl olub. Layihənin müəllifi memar İ.V.Edel idi və bina rus pravoslav kilsə memarlığı üslubunda tikilmişdi.

14 sentyabr 1892-ci ildə – Müqəddəs Xaçın ucaldılması bayramı günü – Bakıda möhtəşəm təqdis mərasimi keçirilib. Liturgiyada qubernator V.P.Roggen, ruhanilər və çoxsaylı dindarlar iştirak edib, kilsəyə doğru təntənəli yürüş təşkil olunub. Kilsənin üzərinə güzgülü xaç qoyulub, divarında isə belə bir mərmər lövhə yerləşdirilib:

 “Bu yerdə Məsihin 12 şagirdindən biri, müqəddəs Həvari Varfolomey Məsih üçün canını verdi.”

 Kiçik kapella formasında olan ibadətgahın interyeri Varfolomeyin və digər müqəddəslərin ikonaları ilə bəzədilib. Burada həmçinin ikonalar və dini broşuralar üçün anbar mövcud idi. Kilsə hər gün səhərdən axşama qədər açıq olurdu.

 Maraqlıdır ki, bu məbəd Bakının ilk və ən qədim kilsəsinin özülləri üzərində inşa edilmişdi. Hətta əvvəlki kilsənin ikonostasından üç təsvir də burada qorunub saxlanılmışdı.

Dağıdılma və yaddaş

 Kilsə 1936-cı ilə qədər fəaliyyət göstərdi. Lakin sovet dövründə aparılan dinlə mübarizə kampaniyası çərçivəsində bina söküldü. Ondan yalnız bünövrə qaldı.

 Bu gün həmin özüllər 2015-ci ildən etibarən arxeoloji abidə kimi qeydə alınıb və qorunur. İçərişəhərin qədim ruhunu yaşadan bu qalıqlar Bakının dini və mədəni müxtəlifliyini xatırladan mühüm tarix izidir.

Müasir dövrdə anım mərasimləri

 Hər il iyunun 24-də – Müqəddəs Varfolomeyin anım günündə – Bakı yeparxiyası kilsənin qalıqları üzərində dua mərasimi (moleben) keçirir. Bu ənənə, dağıdılmış məbədin mənəvi varlığının yaşadığını göstərir.

 2003-cü ildə isə Konstantinopol patriarxı I Varfolomey Müqəddəs Varfolomeyin qalıqlarının bir hissəsini Azərbaycan xristian icmasına hədiyyə etmişdi. Həmin müqəddəs əmanət hazırda Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralında saxlanılır.

Tarix və inancın kəsişdiyi məkan

Müqəddəs Varfolomey kilsəsi artıq mövcud olmasa da, onun hekayəsi yaşayır. Qız qalasının kölgəsində qalan bu özüllər Bakının çoxmillətli, çoxdinli tarixinin bir parçasıdır. Burada bir vaxtlar dua səsləri yüksəlir, zəvvarlar toplaşır, şamlar yanırdı. İndi isə tarix həmin bu qalıq daşlarda yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tanınmış naşir və ictimai xadim Şəmil Sadiq “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanının Vatikan nüsxəsinin Azərbaycanda ilk dəfə nəşr olunduğunu açıqlayıb.

Şəmil Sadiq bildirib ki, XVI əsrdə köçürülmüş və hazırda Vatikan Apostol Kitabxanasında qorunan nüsxə ilk dəfə əski əlifbadan müasir Azərbaycan əlifbasına çevrilərək oxuculara təqdim edilir.

“‘Kitabi-Dədə Qorqud’ dastanının Vatikan nüsxəsini ölkəmizdə ilk dəfə nəşr edən naşir kimi qürurluyam”, – deyə o vurğulayıb.

Qeyd edək ki, bir müqəddimə və altı boydan ibarət olan, “Hekayəti-Oğuz-nameyi-Qazan bəg və ğəyri” adı ilə tanınan bu nüsxə Oğuz igidlərinin qəhrəmanlığını, şərəfini, mərdliyini, sevgi və ailə dəyərlərini özündə əks etdirir.

Və bu arada onu da qeyd edək ki, Şəmil bəy öz projesi olan “Hədəf” liseyində milli-etnik kökə bağlı təhsil konsepsiyasını tətbiq etməsi ilə də qürurlana bilər. Bu təhsil ocağı şagird, uçenik yox, yüksək savadlı və dünyagörüşlü balabilgələr yetişdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Müharibə heç zaman uğur gətirmir. Daima qırğınlar, talanlar və qarətlərlə yadda qalır. Adətən müharibə dönəmində rejim dəyişilir və bu da qurbansız ötüşmür. Dinc əhali, məsum uşaqlar və ən əsası heç bir siyasətə alət olmayan günahsız xalq bu qırğınların qurbanı olur. Belə dönəmlərdə müharibədən də pis düşmən var: kütlə!

Kütlə psixologiyası mənə görə canlı bombadır. Harda varsa, orada qırğın var, talan var, qarət var. Bəlkə də müharibə o qədər ziyan vurmur ki, ölkəyə “canlı bomba” adlandırdığımız kütlə psixologiyası daha çox ziyan vurur. Hər zaman onlar alət rolunda olur. Onların əli ilə müharibə ocaqları aktiv hala gətirilir.

Təbiət də belə yaradılıb. Güclülər zəifləri yeyərək həyatda qalmağa çalışır. Sağlam heyvanlar yığışıb xəstə heyvanı yeyir və beləcə həm həyatda qalır, həm də təbiəti mühafizə etmiş olurlar. Bu qanun həm insanlar üçün, həm də dövlətlər üçün keçərlidir.

Düşünürəm, qonşular da xalqlara verilmiş bir imtiyazdır. Qonşu heç zaman qonşunun pisliyini istəməz. İstəməz ki, onun ayağına daş dəysin. Amma və lakin bəzi hallarda bunun qarşısını almaq mümkün olmur. Ərazi iddiaları, güc iddiaları, hərc-mərclik, çəkişmələr və intriqalar bu alovu daha da körükləyir.

Çoxdan bir kitab oxumuşdum: “Yıxılan rejimin, bitməyən eşqin hekayəsi”. Kitab sonuncu Pəhləvi şahı daxil olmaqla Pəhləvilərin çöküşündən, dini rejiminin hakimiyyətə gəlməsindən və xalqın küçələrə çıxıb “bayram” etməsindən bəhs edən bir kitabdır. Bu hadisə təxminən 1979-cu ildə baş verib. O zaman da “azadlıq aşiqləri” və yaxud kütlə küçələrə tökülərək iğtişaşlar yaradır, dövlətin malını qarət edir, inzibati binaları dağıdır və ən əsası isə günahsız və məsum insanları öldürürdülər. Məscidlər siyasi tribunaya çevrilir, inanc burada təkcə metafizik deyil, siyasi enerjiyə sahib olurdu.

Böyük bir çək-çevirlə şah rejimi süqut etdi və yerinə dini rejim gəldi. Nə qədər dini rejimi dəstəkləyən qüvvə var idisə, bir o qədər də şahçı var idi. Təqribən 47 il keçir o hadisədən və biz bir daha rejimin süquta uğradığına şahidlik edirik. Yenə rejim dəyişikliyi, yenə günahsız insanların qətliamı və yenə zərər görən bir millət.

Biz bu gün qonşuluqda baş verən müharibəni dəstəkləməyən ölkələr sırasındayıq. Tərəfləri daima sülhə səsləyirik. Sabitliyi qorumağa və əmin-amanlığı bərpa etməyə çalışırıq. Biz bu çağırışı illərcə müharibə şəraitində yaşayan bir ölkə olaraq edirik. 30 ilə yaxın içinə sürükləndiyimiz müharibə nə qədər millətimizə və ölkəmizə zərər verdi, bunu biz bilirik. Hər dəfə səngərdən şəhid xəbəri bizi 30 il gözüyaşlı qoydu. Son söz isə döyüş meydanında deyildi. Lakin Azərbaycanın apardığı bu haqq savaşında heç bir günahsız insan tələf olmadı. Bu müharibənin qalxanı qondarma rejim yaradanların başına qaxac oldu. İndi qarşı tərəf özü də anlayır və dərk edir ki, illər boyu aparılan müharibə siyasəti heç kimə xeyir vermədi.

İran–İsrail və Amerika müharibəsi güllələrdən daha çox qorxunun, ideologiyadan daha çox inamın, siyasətdən daha çox isə insan ruhunun ehtiyaclarından xəbər verir. Dönüb sonuncu İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin dövrünü xatırlasaq, görərik ki, ölkə daha çox zahirdə modernləşmə, sənayeləşmə və qərbləşmə ilə yadda qalıb. O dövr “Ağ inqilab” torpaq islahatları, qadınlara seçki hüququ, təhsil imkanlarının genişlənməsi ilə xatırlanır. Bu modernləşmənin sürəti xalqın mədəni və dini şüurundan daha sürətli idi.

Kənddən şəhərə köç edən, ənənəvi dünyagörüşü ilə neft pullarının gətirdiyi yeni həyat tərzi arasında qalan insan özünü toparlaya bilmirdi. Şahın təhlükəsizlik orqanı SAVAK qorxu atmosferi yaradaraq dissidentləri susdururdu. Qorxu ilə modernləşmə paralel yürüdüləndə cəmiyyət zahirən sakit, daxilən isə partlayışa hazır olur.

İllər keçdi, ay dolandı, şah devrildi. İran cəmiyyətində qərb tipli modernlik çoxlarına azadlıqdan çox boşluq kimi göründü. Bu boşluğu isə din doldururdu. Müqəddəslik siyasi hakimiyyətə çevrilərək sərt mexanizmlər tətbiq olundu. Xalq qorxudan qaçaraq inanca sığındı, inancın siyasi forması isə yenidən qorxu yaradırdı. Hakimiyyət insanın içindəki hər şeyi soyunduraraq minlərlə adsız məzarları hər gün qırmızı qərənfillərlə süslədi. “Böyük Şeytan”, “Kiçik Şeytan” ritorikası daxili problemləri xarici təhlükə ilə əsaslandırmağa xidmət etdi. Sanksiyalar istər-istəməz iqtisadi çətinliklər yaratdı. Məqsədlər və hədəflər üst-üstə düşmədi. Biri sekulyar liberalizmlə idarə olunduğu halda, digəri teokratik idarəetmə modelinə üstünlük verdi.

Müharibələr hər kəsə göstərdi ki, dəqiq hesablamalar yuxudan oyanmağa aman vermədiyi halda, dini yalvarışlar qatı toz dumanına dönüb nəfəsləri kəsdi. Çünki mərmi trayektoriyası dua ilə deyil, fizikanın qanunları ilə dəyişir. Mistik ümid sadəcə təsəlli verib mənəvi dayaq qazandıra bilər. Biri qəlbin sakitliyini təmin etdiyi halda, digəri həyatın təhlükələrinə qarşı konkret həll yolları tapır. Düşünürəm ki, İranın hekayəsi hələ bitməyib. O, həm roman, həm dram, həm də yarımçıq qalmış bir şeirdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

 Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Bu gün yenidən görüşümüzün ünvanı dəyişir və biz, “Bir şair, bir  şeir” rubrikasında görüşürük. “Mən bahar demişəm səni tanıyandan bəri hər şeyin adına” misraları ilə başlayan bir şeirlə qarşınızdayam. Bahar nədir? Hərarət, işıq, sevgi, ülfət, yüksək əhval-ruhiyyə... Siz də yaxşı bildiyiniz hər şeyə “bahar” deməyə cəsarət duyursunuzmu?

Mən bahar demişəm

səni tanıyandan bəri hər şeyin adına,

Bahar demişəm Bakının dörd fəslinə, sahilin inadına.

İçərişəhərin o lal, qaranlıq küçələrinə,

Durnaların gəlişinə, qaranquşların gedişinə,

Bələkdəki körpənin ilk gülüşünə –

Bahar demişəm.

Yarpaqların payızda titrəyərək solmağına da,

Arabir sənsizlikdən gözlərimin dolmağına da...

Mən heç qorxmamışam, çəkinməmişəm

Sənin qanlı bıçaqla köksümü yarmağına da,

Vallah, ona da bahar demişəm.

Sevmişəm, misralara sığınmışam,

Yaralanmışam,

Qaralanmışam...

Aralanmışam özümdən, həm də sözümdən,

Ruhumun paramparça olmasına da bahar demişəm.

İndi martın ayazı qapımı döyəndə belə,

Adını pıçıldayıram şaxtalı küləklərə.

Sən mənim ən doğma məğlubiyyətim,

Ən şirin ağrımsan.

Səninlə gələn hər fırtınaya, hər tufana,

Ömrümü beləcə talan eləməyinə

Bahar demişəm mən...

Çünki səndən gələn hər kədərdə bir həyat var idi;

Sən varsan deyə,

Hətta ölümün özünə belə...

Bahar demişəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)