İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"O zamanlar ağlıma da gəlməzdi ki, Azərbaycan teatrı ilə belə yaxından bağlanacağam və yaradıcılığımın ən qaynar, hərarətli illərini ona həsr edəcəyəm" Aleksandr Tuqanov

Aleksandr Tuqanov Azərbaycan teatr sənətində iz qoyan simalardandır. O, 31 mart 1871-ci ildə Moskvada doğulub. Moskvada Korş teatrında, habelə Rusiyanın bir sıra şəhərlərində aktyor, sonradan Gürcüstanda, 1924-cü ildən isə Azərbaycanda rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Aleksandr Tuqanovun fəaliyyətinin müəyyən dövrü Tiflis Azərbaycan Teatrı ilə bağlıdır.

Özünün yazdığına görə, Azərbaycan teatrı ilə ilk tanışlığı 1898-ci ildə Moskva Korş teatrı truppasının Tiflisə səfəri zamanı olub. 1912-ci ildə isə o, daimi işləmək üçün Tiflisə gəlib və burada rus teatrında fəaliyyətə başlayıb. Həmin vaxtlar burada Azərbaycan ziyalılarının yaratdığı "Müsəlman teatr cəmiyyəti"nin tamaşalarına baxıb. Bu tamaşalar "Zubalov Xalq Evi"ndə, habelə digər teatrların səhnələrində göstərilib.

O da bir mütəxəssis kimi imkan daxilində bütün tamaşaları izləyib. Tuqanovun Azərbaycan teatrına böyük maraq və bağlılığı, təbii ki, məhz o vaxtlar meydana gəlib. Onun xatirələrindən: "Zubalov Xalq Evi"ndə baxdığım tamaşalar, ekzotik Tiflisdə, başqa xalqların milli tamaşaları ilə eyni səviyyədə, böyük bir məktəb təsiri bağışlayırdı.

Zubalov Xalq Evində on bir bölmə işləyirdi. Hər millətin tamaşası öz doğma dilində səhnəyə qoyulurdu. Rus, gürcü, Azərbaycan dram dərnəklərindən başqa, burada Ukrayna, yəhudi, osetin, yunan, aysor dram cəmiyyətləri də fəaliyyət göstərirdi.

Məlum olduğu kimi, 1912-ci ildə Tiflisdə azərbaycanlı artistlərin hazırladığı tamaşaları göstərmək üçün şəhərin azərbaycanlılar yaşayan "Şeytanbazar" məhəlləsində teatr üçün xüsusi bina – "Auditoriya" açılıb. Bundan sonra tamaşaların göstərilməsi ardıcıl xarakter alıb və Tuqanov bu tamaşalara ardıcıl baxmaq imkanı qazanır.

"Bu tamaşalar məni Azərbaycan teatrı və onun ifaçıları ilə əsaslı şəkildə yaxınlaşdırırdı. Peşəkar teatr olmasa da, buradan sonralar böyük aktyorlar çıxmışdı: Sidqi Ruhulla, Mustafa Mərdanov, Əli Qurbanov, Mirseyfəddin Kirmanşahlı və başqaları", -deyirdi Tuqanov.

O, 1922-ci ildən başlayaraq azərbaycanlı aktyorların dəvəti ilə Azərbaycan dilində də tamaşalar hazırlayıb.

 "O zamanlar ağlıma da gəlməzdi ki, Azərbaycan teatrı ilə belə yaxından bağlanacağam və yaradıcılığımın ən qaynar, hərarətli illərini ona həsr edəcəyəm", – deyə Tuqanov sonralar xatirələrində qeyd edib.

Azərbaycanın Xalq artisti Mustafa Mərdanov həmin dövrü belə xatırlayıb: "1922-ci ildə öz benefisimə C. Cabbarlının "Ədirnənin fəthi" pyesini hazırlayırdım; əsərdə baş rolu – Harisi özüm oynayırdım. Tamaşanın daha gözəl hazırlanması üçün Tiflis Dövlət Rus Teatrının baş rejissoru A. Tuqanovu "Ədirnənin fəthi"nin rejissorluğuna dəvət etdik. Tuqanov əsəri gözəl surətdə hazırlayıb tamaşaya qoydu".

Nəhayət, Tiflis teatrının aktyorlarından Mustafa Mərdanov və Mirseyfəddin Kirmanşahlının, habelə inzibatçı Əli Bayramovun təkidli xahişləri nəticəsində A. Tuqanov bu teatrda işləməyə razılıq verib. Beləliklə də o, 1923-cü il avqustun 23-də Tiflis Azərbaycan Dram Teatrının baş rejissoru təyin edilib. Qeyd etdiyimiz kimi, Tuqanov teatrın aktyor heyəti və tamaşaları ilə tanış idi və sənət yanğılı bu insanları yüksək qiymətləndirib:"OvaxtTiflisAzərbaycanteatrınınMeydandakı darısqalbinasındarastlaşdığımaktyorların ürəyiişləmək, tamaşahazırlamaqhəvəsivə yanğısı ilə doluidi"

Məhzbunları nəzərə alanrejissorəslteatryaratmaq, güclü kadrlaryetişdirmək üçünbütüngücünü səfərbəredib. Tuqanovayrı-ayrı əsərlərinsəhnəyə çıxarılması ilə kifayətlənmir, hazırladığı tamaşaların ümumimədənisəviyyəsininyüksəldilməsinə də xüsusisəygöstərirvə bunanailolub. Bütün bu işlərdə onun ən yaxın köməkçisi Gürcüstanın Xalq artisti İbrahim İsfahanlı olub. Tuqanov İsfahanlını özünün müəllimi hesab edib, onun, habelə Gürcüstanın Əməkdar artisti Mirzəli Abbasovun, aktyorlardan Mirzəxan Quliyevin, Əşrəf Yüzbaşovun və digər aktyorların səhnə fədakarlığını yüksək qiymətləndirib.

Tiflisteatrındaorijinalpyeslərin, habelə Azərbaycansəhnəsi üçünyeniolanklassikəsərlərinTuqanovtərəfindəntamaşayaqoyulması aktyorlarınfərdiyaradıcılıqxüsusiyyətlərinin üzə çıxmasına şəraityaradıb, onlara özlərinə məxsuscəhətlərigöstərməkimkanı verib, tamaşaçıları teatracəlbedibOnunbuteatrdailkişi ŞəmsəddinSaminin "Gaveyi-ahəngər" pyesinintamaşası olub.

AleksandrTuqanovyazırdı: “Bu, yetkintamaşaidi, aktyorların özrollarınatamamyenimünasibətləriduyulub: butamaşabütünmövsümə müəyyənhavaverdi".

Beləliklə, başlanğıc uğurlu olub. Bunun ardınca tamaşaçılara fransız yazıçısı Jan Batist Molyerin "Jorj Danden" komediyası təqdim olunur. Bu tamaşa da böyük uğur qazanıb. Aleksandr Tuqanov teatrda baş rejissor kimi fəaliyyət göstərərkən "Uçurum", "İblis", "Şeyx Sənan", "Pəri cadu", "Ölülər" pyeslərini yeni quruluşda tamaşaya hazırlayıb.

Onun ən maraqlı quruluşlarından biri "Müfəttiş" (N. V. Qoqol) komediyasının tamaşası olub. Səhnədə ilk addımlarını atan gənc aktyor Ülvi Rəcəb məhz Tuqanovun hazırladığı tamaşalarda uğurlu obrazlar yaradıb. Onun yaratdığı Dərviş ("Şeyx Sənan"), İxtiyar ("İblis"), Məhkəmə rəisi ("Müfəttiş") obrazları tamaşaçılar tərəfindən hərarətlə qarşılanıb.

Tuqanovun Tiflis teatrında hazırladığı "Dağılan tifaq" (Ə. Haqverdiyev), "Hacı Qara" (M. F. Axundov), "Qaçaqlar" (F. Şiller, tərcümə edəni Həsən Səbri), "Məkr və məhəbbət" (F. Şiller, tərcümə edəni Ələkbər Seyfi) və "Otello" (U. Şekspir, tərcümə edəni Həsən Səbri) tamaşaları da uğurlu olub.

Məlumdur ki, Aleksandr Tuqanov Bakıda, Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında çalışarkən böyük dramaturq Cəfər Cabbarlı ilə yaradıcılıq əməkdaşlığı edib. Yazıçının pyeslərinin quruluşları əsasən ona məxsusdur. Lakin onun Cəfər Cabbarlı ilə "ilk görüşü" Tiflis teatrında olub. Tuqanov bu teatrda dramaturqun "Ədirnənin fəthi" pyesindən sonra "Aydın" və "Oqtay Eloğlu" pyeslərinə də quruluş verib.

O, sonralar bu barədə belə yazıb: "Bu, xatirəsi mənim üçün müqəddəs olan, son dərəcə gözəl, böyük dramaturqla ilk görüş idi". Dövri mətbuat teatrın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib. Tuqanovun xatirələrindən: "Dövri mətbuat bizim işimizə dostcasına, nikbin baxırdı. Əməyimiz hədər getmirdi, birgə işimizin elə ilk çağları, ilk mövsüm göstərdi ki, müstəqil yolla irəliləyən Azərbaycan teatrı yaşamağa qadirdir".

Həmin vaxtlar Tiflis Azərbaycan Teatrının uğurları Bakı teatr ictimaiyyətinin də diqqətini cəlb edib. Şübhəsiz, uğurlu tamaşaların meydana çıxması əsasən Aleksandr Tuqanovun adı ilə bağlı olub. Əlbəttə, bu işdə teatrın fədakar aktyorlarının əməyi də danılmazdır. Tuqanov 1924-cü ildə işləmək üçün Bakıya – Azərbaycan Dövlət Dram Teatrına dəvət edilib. O bu təklifi məmnuniyyətlə qəbul edib və sonralar belə yazıb:

 "Tiflisdə ilk mövsümün uğurları elə böyük idi ki, mən Azərbaycan teatrındakı bu təcrübəmi davam etdirmək üçün imkanı əldən verməmək qərarına gəldim". Beləliklə, Aleksandr Tuqanov 1924-cü ilin yazında Tiflislə, oradakı rəssam, şair və aktyor dostları ilə vidalaşıb yeni teatr yaratmaq, bütün bilik və təcrübəsini sevdiyi sənətə həsr etmək barədə qəlbində baş qaldıran çoxdankı arzularını reallaşdırmaq üçün Azərbaycana, yeni iş yerinə gedibdir. Sonra isə Bakıda uzun  və səmərəli fəaliyyət başlayıb.

Tanınmış teatr xadimi 6 mart 1960-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqanvə İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,"Haberdili.com"unAzərbaycannümayəndəsi

Bəzən insan öz içində elə bir səssizliyə düşür ki, orada nə ünvan var, nə də müraciət ediləcək konkret bir ad. Sözlər havada qalır, cümlələr boşluğa deyilir və hisslər öz sahibindən belə gizlənməyə çalışır. Bu esse də elə bir səssizliyin içindən doğulur. “Ölsəm, bağışla” — bu ifadə bir insana deyil, bir yerə deyil, bir zamana belə deyil. Bu, bəlkə də özümə, bəlkə də keçmişimə, bəlkə də heç vaxt tam anlaya bilmədiyim varlığıma yönəlmiş bir xitabdır.

İnsan özünü tanımağa çalışdıqca daha çox sualların içində itib-batır. Mən də bu sualların içində uzun zamandır yol axtarıram. Hər dəfə bir cavab tapdığımı düşünəndə, onun yalnız başqa bir sualın başlanğıcı olduğunu anlayıram. Bu səbəbdən də bəzən düşünürəm ki, insanın ən böyük yanılması “özünü tanıdığını” sanmasıdır. Mən isə özümü tanımadığımı qəbul edərək yaşayıram. Bəlkə də bu, mənim ən böyük həqiqətimdir.

Dünyagörüşüm sadə deyil. Mən hər şeyi iki tərəfdən görməyə çalışanlardanam. Yaxşı ilə pis arasında sərhəd çəkməkdə çətinlik çəkirəm. Çünki bilirəm ki, insanın içində həm qaranlıq, həm də işıq var. Mən öz qaranlığımla da, işığımla da barışmağa çalışmışam. Amma bu barışıq heç vaxt tam olmur. Həmişə içimdə bir münaqişə qalır. Həmişə bir tərəf digərinə üstün gəlmək istəyir.

Bəlkə də bu səbəbdəndir ki, mən insanlara qarşı nə tam güvənə bilirəm, nə də tam uzaqlaşa bilirəm. Mən aralıqda qalanlardanam. Həmişə bir az yaxın, bir az uzaq. Bu məsafə isə bəzən qoruyucu qalxan kimi görünür, bəzən isə dərin bir tənhalığın səbəbi olur. Mən tənhalığı seçmişəmmi, yoxsa o məni seçib — bunu dəqiq bilmirəm. Amma bildiyim bir şey var: mən tək qalanda özümə daha yaxın oluram.

“Ölsəm, bağışla” demək, əslində bir etirafdır. Bu etirafda günah da var, yorğunluq da, bəlkə də bir az ümid də. Mən həyatım boyunca bir çox şeyi yarımçıq buraxmış ola bilərəm. İnsanlara deyə bilmədiyim sözlər, içimdə saxladığım hisslər, qorxularım, tərəddüdlərim… Bunların hamısı mənim iç dünyamın parçalarıdır. Mən bu parçaları birləşdirə bilmədiyim üçün bəzən özümü natamam hiss edirəm.

Amma eyni zamanda düşünürəm ki, bəlkə də insanın gözəlliyi elə bu natamamlığındadır. Tam olan heç nə inkişaf etmir. Qırıq olan isə hər zaman dəyişir, yenilənir, böyüyür. Mən də qırıq tərəflərimlə böyüməyə çalışmışam. Hər ağrıdan bir dərs çıxarmağa çalışmışam. Amma bu dərslər bəzən çox ağır olub.

Mənim üçün həyat heç vaxt yalnız yaşamaqdan ibarət olmayıb. Mən hər zaman həyatın mənasını axtarmışam. Sadəcə var olmaq mənə kifayət etməyib. Mən “niyə” sualını çox verənlərdənəm. Niyə buradayam? Niyə bu hissləri yaşayıram? Niyə bəzi insanlar həyatımıza girir, bəziləri isə gedir? Bu sualların çoxuna cavab tapa bilməmişəm. Amma bəlkə də cavabın olmaması belə bir cavabdır.

İnsan bəzən öz hisslərindən qorxur. Mən də qorxmuşam. Sevməkdən, bağlanmaqdan, itirməkdən… Çünki bilirəm ki, hər sevginin içində bir itirmə ehtimalı var. Bu ehtimal isə məni həmişə ehtiyatlı edib. Amma eyni zamanda bilirəm ki, qorxaraq yaşamaq da yaşamaq deyil. Bu səbəbdən də bəzən qorxularımın üzərinə getmişəm. Bəzən isə geri çəkilmişəm. Mənim həyatım bu iki hərəkətin arasında keçib.

Dünya mənim üçün sadəcə fiziki bir məkan deyil. Bu dünya mənim içimdə də var. Mənim iç dünyam bəzən xarici dünyadan daha qarışıqdır. Orada xatirələr var, arzular var, qorxular var, peşmanlıqlar var. Mən bu dünyada tək deyiləm. Mənim keçmişim də oradadır, gələcəyim də. Hər biri mənimlə danışır, mənə nəsə deməyə çalışır.

Bəzən keçmişim məni buraxmır. Keçmişdə etdiyim səhvlər, qaçırdığım fürsətlər, deyə bilmədiyim sözlər… Bunlar mənimlə qalır. Mən onları unutmağa çalışsam da, onlar məni unutmur. Amma zamanla başa düşmüşəm ki, keçmişdən qaçmaq mümkün deyil. Onu qəbul etmək lazımdır. Çünki o, mənim bir hissəmdir.

Gələcək isə həmişə qeyri-müəyyəndir. Mən gələcəkdən qorxuram, amma eyni zamanda ona ümidlə baxmaq istəyirəm. Bu iki hissin arasında qalmaq isə çox yorucudur. Amma bəlkə də həyat elə budur — qorxu ilə ümid arasında bir balans tapmaq.

“Ölsəm, bağışla” demək, eyni zamanda bir vida deyil. Bu, daha çox bir anlayış istəyidir. Mən başa düşülmək istəyirəm. Amma bilirəm ki, insanın tam başa düşülməsi mümkün deyil. Hər kəs öz dünyasında yaşayır. Hər kəs öz prizmasından baxır həyata. Bu səbəbdən də mən artıq başa düşülmək üçün çox çabalamıram. Mən sadəcə özüm olmağa çalışıram.

Özüm olmaq isə düşündüyüm qədər asan deyil. Çünki insan bəzən başqalarının gözündə necə göründüyünü düşünərək yaşayır. Mən də bundan qaça bilməmişəm. Amma zamanla başa düşmüşəm ki, başqalarının fikirləri ilə yaşamaq insanı özündən uzaqlaşdırır. Mən isə özümə yaxın olmaq istəyirəm.

Mənim hisslərim dərin və qarışıqdır. Mən sadə hisslər yaşayan biri deyiləm. Mən hər şeyi çox hiss edirəm. Bu isə bəzən mənim üçün bir yük olur. Amma eyni zamanda bu, mənim gücümdür. Çünki hiss etmək insanı insan edən ən əsas xüsusiyyətlərdən biridir.

Bəzən düşünürəm ki, əgər bir gün yox olsam, arxamda nə qalacaq? Mənim sözlərim? Mənim hisslərim? Yoxsa sadəcə bir xatirə? Bu sualın cavabı məni düşündürür. Amma bəlkə də önəmli olan arxada nə qalacağı deyil, yaşadığım müddətdə nə hiss etdiyimdir.

Mən həyatı tam anlamasam da, onu hiss etməyə çalışmışam. Hər anı, hər duyğunu… Bəzən bu hisslər məni incitmiş, bəzən isə gücləndirmişdir. Amma hər halda, mən bu hisslərlə yaşamışam. Və bu, mənim üçün dəyərlidir.

“Ölsəm, bağışla” — bu sözlərdə bir zəiflik yoxdur. Əksinə, burada bir cəsarət var. Özünü qəbul etməyin cəsarəti, səhvlərini etiraf etməyin cəsarəti, yaşadıqlarını inkar etməməyin cəsarəti… Mən bu cəsarəti öz içimdə tapmağa çalışmışam.

Əgər bir gün yox olsam, istəyirəm ki, bu sözlər havada qalmasın. İstəyirəm ki, bu sözlər bir anlam qazansın. Amma eyni zamanda bilirəm ki, hər sözün bir ünvanı olmaq məcburiyyəti yoxdur. Bəzən sözlər sadəcə var olmaq üçün deyilir.

Mən də bu sözləri var olmaq üçün deyirəm.

Bəlkə də bu esse mənim özümlə bir dialoqumdur. Bəlkə də bu, mənim iç səsimin kağıza köçürülmüş halıdır. Amma hər nədirsə, bu mənəm. Bütün qarışıqlığımla, bütün ziddiyyətlərimlə, bütün hisslərimlə…

Və əgər bir gün bu səs susarsa —

Ölsəm, bağışla.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Şair, qiraətçi Lalə Həsəncan bu günlərdə qardaş Türkiyədə keçirilən ədəbi tədbirlərdə ölkəmizi ləyaqətlə təmsil edib və bizləri qürurlandırıb..

Şeir bəzən bir millətin yaddaşıdır; bəzən də iki qardaş coğrafiyanın eyni ürəkdə döyünən səsi… Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin qapıları bu dəfə sözlərin deyil, ürəklərin görüşünə açıldı. Bu mənalı görüşə öncülük edən Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin sədri Serhat Kabaklıya hörmət və ehtiramımızı bildirərək başlamaq istərdik.

Azərbaycan, Güney Azərbaycan, Türkməneli və Anadolunun içlərindən gələn səslər; eyni ağrının, eyni sevdanın və eyni dirçəlişin misralarında birləşir. Çanaqqaladan Qarabağa uzanan bu böyük xatirə yalnız bir zəfərlər zənciri deyil; eyni zamanda şeirlə daşınan bir ruhun ifadəsidir.

Şəhriyarın duyğulu misraları ilə müasir şairlərin səsləri bir araya gələrkən, dinləyiciləri həm keçmişin dərinliklərinə, həm də bu günün canlı duyğularına səsləyir. Bu ziyafət yalnız bir şeir dinləməklə deyil; ortaq bir mədəniyyətin, ortaq bir taleyin və ortaq bir dilin yenidən xatırlanmasıdır.

Tədbirdə Türk Ədəbiyyat Vəqfinin başqanı Serhat Kabaklı, habelə Hamit Ahmetzade, Ali Yağmuroğlu, İclal Akkaplan, Bayburtlu Şinasi, Şeref Yılmaz və s kimi dəyərli isimlər iştirak etmişlər.

Azərbaycanı şair və qiraətçi Lalə xanım Həsəncan təmsil etmişdir. O, öz yaradıcılığı və qazandığı uğurlarla bizi daim sevindirir və qürurlandırır. Düşünürəm ki, Lalə xanımı bir az daha yaxından tanımaq hər birimiz üçün maraqlı və faydalı olar.

O, 22 ilə yaxındır ki, müəllim vəzifəsində çalışmaqdadır. "Təhsildə İnkişaf və İnnovasiyalar üzrə VI Qrant Müsabiqəsi"nin fərdi kateqoriyalar üzrə qalibi də seçilmişdir.

Lalə xanım müxtəlif mükafat və nominasiyalara layiq görülmüş, bir sıra diplomlarla təltif olunmuş laureatdır.

O, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin dəstəyi keçirilən "Nizami günləri" layihəsinin bədii qiraətçi üzrə iştirakçısı, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və Gəncə-Daşkəsən Regional Mədəniyyət İdarəsinin dəstəyi ilə keçirilən "Mədəniyyətə könül ver” layihəsinin iştirakçısı da olmuşdur.

Lalə xanım Müasir Azərvaycan qadın yazarlarının antologiyası "Zərif kölgələr"in IV sayılan buraxılışında şeirlər müəllifi, "Aktiv şagird və diqqətli valideyn" portalının təsisçisi, "Zəfər günü" video çarxının ssenarist və ideyaçısı, orta məktəbdə isə metodibirləşmə rəhbəridir.O, həm də -"Eşqlərin sultanı" şeirlər kitabın müəllifidir.

Lalə xanım bütün bunlarla kifayətlənmir. Onun ürəyi yazıb-yaratmaq eşqi ilə döyünür. O inanır ki, daha böyük uğurlar hələ qarşıdadır.

İstedadı ilə yanaşı, insani keyfiyyətləri ilə də hər kəsin diqqətini cəlb edir və hörmətini qazanır. Necə deyərlər, “Ağac bar verdikcə başını aşağı əyər.” Lalə xanım da məhz belə insanlardandır – uğur qazandıqca sadəliyini və təvazökarlığını qoruyan insanlardan.

Azərbaycanımızı qardaş Türkiyədə ləyaqətlə təmsil edən Lalə xanıma hər kəs kimi biz də inanır, ona sonsuz uğurlar və yeni yaradıcılıq zirvələri arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Heyran Zöhrabova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Gözlərini dikib bir müddət gölməçədəki əksini izlədi. Bir yağış damlası gölməçəyə düşərək sudakı əksini dağıtdı.

Başını qaldırıb səmaya baxdı. Hüzn rənginə bürünmüş buludlar yenə boşalmağa hazır idi, yağış küləyi  əsməyə başlamışdı.

Asta addımlarla evə doğru qayıdarkən, əvvəlcə yavaş-yavaş çisələyən, sonra isə qəfil güclənib leysana çevrilən yağışa tutuldu. Paltosunun yaxalığını qaldıraraq addımlarını tezləşdirdi.

Görünür, yağışa tutulan tək o deyildi. Küçələr, üst geyimlərini, əllərindəki çantaları çətir əvəzi başlarına tutub ora-bura qaçışan insanlarla dolu idi.

Qəfil şiddətlənən yağış və boz buludlar axşamın qaranlığını da özləri ilə birgə gətirərək erkəndən şəhərin üzərinə örtmüşdü. Sürətlə şütüyən maşınlar, şəhərin işıqlarını əks etdirən  asfalt üzərində toplanmış yağış suyunu səkidəki insanların üstünə sıçradırdı.

Hamı başını aşağı salıb bir an öncə evinə çatmağa tələsərkən, bir cütlük şən qəhqəhələri ilə yağışı yararaq onun gəldiyi istiqamətə doğru qaçırdı. Oğlan üst geyimini çıxarıb hər ikisinin başı üzərinə tutmuşdu. Bir-birinə qısılıb onun paltosunun altına sığınsalar da, xeyli islanmışdılar. Qızın saçlarından  damcı-damcı su süzülürdü. Amma buna baxmayaraq, çox xoşbəxt və şən görünürdülər. Gah bir-birilərinə baxıb ürəkdən gülür, gah da qaçırdılar.

Onlar qaçdıqca, ayaqqabıları suya toxunduqca suyu püskurdür, damcılar ətrafa sıçrayır, sanki qırılmış muncuq boyunbağı kimi ətrafa səpələnirdi.

- Az gül, tez ol, yoxsa xəstələnəcəksən, - deyə oğlan qızı tələsdirdi.

Onlar şən gülüşləri ilə sürətlə onun yanından ötüb keçdilər.

O isə ixtiyarsızca dönüb, üzündə ad verə bilmədiyi bir təbəssümlə arxalarınca baxdı. O qədər yadırğadı ki bu xoşbəxtliyi.. Bu xoşbəxtlik ona qəribə gəldi, hətta bir az yad.

Sonuncu dəfə nə vaxt belə ürəkdən güldüyünü xatırlamırdı. Zamanı bir yana qalsın, ömrü boyu heç belə xoşbəxt olub-olmadığını belə dəqiq bilmirdi.

Xoşbəxtlik nə idi?

Hamı üçün eyni mənayamı gəlirdi?

Bütün insanlara bərabər paylanırdımı?

Xoşbəxtlik hər insan üçün fərqli şəkildə təzahür edirdi. İnsanların lüğətində onun adı belə müxtəlif idi. Kimi üçün pul, şöhrət, komfortlu həyat, kimi üçün sadəcə sağlamlıq və aramlıq, kimi üçün sevdiyi işlə məşğul olmaq idi. Kimi üçün isə az öncə yağan gurultulu və soyuq yağışa baxmayaraq, xoşbəxt şəkildə yanından ötüb keçən bir cütlük kimi sevgi, gözəl ailə və səadət idi. Bəziləri üçünsə xoşbəxtlik sadəcə başını soxa biləcəyi bir evdən ibarət idi.

Bəs xoşbəxtliyin önəmi nə qədər idi?

Bəlkə də onun önəmi insanların onu nədə gördüyü ilə ölçülürdü.

Dünyanın bir bucağında xoşbəxtlik bir parça quru çörək, çirkli belə olsa, içmək üçün bir qurtum su ikən, dünyanın başqa bir bucağında o çörək yol kənarlarına, zibil qablarına atılır, su isə israf olunurdu.

Bir yerdə xoşbəxtlik son model telefonlar, bahalı maşınlar, lüks villalar demək idisə, başqa bir yerdə insanlar müharibələrin əlindən öz kiçik, komfortsuz daxmalarında belə rahat yaşaya bilmirdilər.

Bəs xoşbəxtliyi ölçmək olardımı? Onun həcmini, sahəsini müəyyən etmək mümkün idimi?

Bəlkə də hamıya bərabər paylanan yeganə şey elə onun ölçüsü idi.

Bəli, xoşbəxtliyin ömrü dünyanın hər bucağında eyni idi - "qısa".

Başa çəksən ayağa, ayağa çəksən başa çatmayan yorğan kimi gödək, bir göz qırpımına sərf olunan zaman qədər az...

Həcmi və sahəsi isə yenə də insanların onu nədə gördüyündən asılı idi.

Bəzən xoşbəxtliyin həcmi bir cüt göz qədər olurdu, fərqi yox idi mavi, yaşıl və ya qəhvəyi.

Bəzən bir parça çörək boyda idi, fərqi yoxdur isti, soyuq, təzə və ya bayat

Bəzən isə yanağa zənəxdan qonduracaq təbəssüm qədər...

Sahəsi isə bəzən bir qəlb, bəzən bir ev, bəzən də bir dünya dolusu olurdu.

Kim bilir, bəlkə də xoşbəxtlik elə işdən qayıdarkən yağışa tutulmaq, əlindəkilərin qiymətini bilmək, öz çiçək baxçanı öz zəhmətinlə abadlaşdırmaq, anı yaşamaq idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Bu gün martın 31-idir. Bu tarix bizə Mart qırğınlarının ildönümü kimi tanışdır. 1918-ci ilin martında rus-erməni ittifaqı bolşevik-daşnak formasında təzahür edərək Azərbaycanda misli görünməmiş qırğınlar törədib. O günlər nələrin baş verdiyindən uzun illər bizlər bixəbər qalmışıq. Yalnız müstəqillik qazandıqdan sonra tarixin bu ağ ləkələrinə aydınlıq gəlib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı Varisin Bakıda və İstanbulda nəşr edilən, Təbrizdə hissə-hissə dərc olunan, “Qızıl cib saatı” romanından bir hissəni sizin ixtiyarınıza verir. Həmin hissədə 1918-ci ilin Bakı qırğını bir erməni mirzənin gündəliyindəki qeydlərinin dərci ilə oxuculara çatdırılır. 

Nəzərinizə çatdıraq ki, roman arxiv sənədləri əsasında qələmə alınıb, bütün faktlar realdır. Ona görə də oxuduqca adam daha çox dəhşətə gəlir. Öz vətənimizdə başımıza gətirilənlər bir ibrət dərsi olmalıdır, bu səhvlərimiz bir daha təkrarlanmamalıdır.

 ***

“İstəyirsiniz, mən göyləri, yerləri şahid çəkim ki, qələm əsla cansız deyil, canlıdır. O, yazdıqlarının mahiyyətinə varır, sevincindən bəhs edəndə özü də sevinir, kədərdən bəhs edəndə isə dərdə, qəmə, batır.

Artıq tam olaraq Bakıda mənim millətimin müsəlmanlara qarşı qətliam həyata keçirdiklərinə əmin olduqdan, “erməniləri müsəlmanlardan qorumaq”, “bolşevizmi qəbul ermək istəməyənlərə bolşevizmi qəbul etdirmək” kimi cəfəngiyyatlardan dolayı yalan pərdəsinin küçələr boyu qalaqlanmış günahsız, dinc müsəlmanların eybəcər hala salınmış meyitləri reallığıyla tam yırtılmasından sonra mən həqiqətən bir utanc hissi keçirirdim. And olsun o müqəddəs Yaradana ki, yer yarılsaydı yerə girərdim.

Martın 25-də - onda ki, martın 24-də 36-cı Türküstan polkunun tələbi, matrosların hədə-qorxusu və Çaparidzenin müdaxiləsindən sonra bizimkilər qətliamı dayandırmışdılar, tərəflər arasında barışıq elan olunmuşdu, gec də olsa Fəhlə, əsgər və matros deputatları Soveti Bakıda asayişi bərpa etməyə başlamışdı, həmin məqamda bir iş də o olmuşdu ki, Sovetin müsəlman üzvü Kazım Axundova şəhərin dağlıq hissəsini – Çəmbərəkəndi mümkün ola biləcək erməni basqınlarından qorumaq üçün 10 silahlı matros verilmişdi. O vədədə tanış olduğum bu fədakar insan öz işini təkcə Çəmbərəkəndi qorumaqla bitmiş hesab etmirdi, küçələrdə qalaqlanmış meyitlərin yığılmasının təşkili ilə də məşğul olurdu.

Haşıyədən kənara çıxıb söyləyim ki, bütün şəhər üzrə həm bolşeviklərin, həm də müsəlman komitələrinin təşkilatçılığı ilə meyitlər yığılırdı, “Vulkan” cəmiyyətinin istifadəsiz qalmış limanına 6748 meyit yığılmışdı, sonra onlar Petrovsk və Jeleznodorojnıy limanlarından barajlarla Bibi Heybətə daşındı. Ən azı altı baraj meyit aparmışdılar, and olsun Yaradana. Meyit yığılması düz 31 marta kimi davam etmişdi. Bunlar hələ meyitlərin hamısı deyildi. Sonradan bəzi meyitlərin Sabunçu, Suraxanı və Binə kəndlərində quyulara basdırılması aşkar ediləcəkdi, Poxlu Dərədə isə elə təkcə bir quyudan qulağı, burnu, cinsiyyəti kəsilmiş, qarnı yırtılmış 57 qadın meyiti aşkarlanacaqdı.

Hə, Axundov Nikolayevsk küçəsindən meyitlər daşınanda gözlərindən bildır-bildır yaş axıdaraq üç və beş yaşlı uşaqların, gimnaziya şagirdlərinin meyitlərini mənə göstərib soruşurdu ki, Allah heç bu zülmü götürərmi.

Mərkəzi Türmənin yanında 400 müsəlman meyiti saydım. Hamısı soyundurulmuşdu, başları Qərb istiqamətində qoyulmuşdu. Niyə? Bilmədim. 

Qeyri-ixtiyari gözlərim meyitlərin arasında üç müsəlman tanışımın meyitini axtarırdı, əzabla öldürülmüş insanların hamısının gözlərinə, burunlarına, ağızlarına dəhşət ifadəsi necə qonmuşdusa, sanki hamısı bir-birinin oxşarı idi, kimin kim olmasını çətin ayırd edərdin.

Mən bu yazımın əvvəlində qələmin canlı olmasından, yazdıqlarının mahiyyətinə varmasından boşuna söz açmadım. Zira, yazdığım qeydlərin həcmcə çox böyüməməsi, belimə şələləyib özümlə eldən-elə gəzdirdiyim rükzakımı tam zəbt etməməsi üçün onsuz da çox mətləbləri qeyd etməkdən vaz keçir, bir növ qənaət rejiminə əməl edirəm. Həmin gün Kazım Axundovun bir insaflı qəzetəçi sayaraq məni və həvəskar fotoqraf olan rus Vladimir Sokolovu Kərpicxana deyilən yaşayış məskəninə dəvət etməsi Sokolovdan tarix üçün üç-dörd foto çəkməsi xahişi səbəbindən doğmuşdu, amma o anlarda bax məhz dediyim qələmlə bağlı hadisə baş verdi. Necə ki, bir vəhşət görəndə insanın damarında qanı donur, bax eləcə də, mənim qələmimin mürəkkəbi dondu, nə illah elədim, qeydlərimi başa çatdıra bilməyib titrək əlimlə birtəhər qələmimi və qeyd dəftərimi rükzakıma dürtüşdürüb gözümlə gördüyüm, insanlıqla bir araya gəlməyəcək səhnəni beynimə yazası oldum.

Bir mənzildə Sokolov ilk fotosunu çəkdi, iki yaşlı körpəni yeddi-səkkiz verşka uzunluqlu kazaçkov mismarı ilə daş divara pərçimləmişdilər. İkinci mənzildə növbəti fotosunu çəkəsi olan Sokolov içini çəkərək “heyvanlar” söylədi, bu sözün, sandım ki, bizlərin hər birinə, o cümlədən mənə də aidiyyatı var, özü də çoxdur.

Yataqda 13-14 yaşlı çılpaq qız uzanıqlı vəziyyətdə əbədi yuxuya dalmışdı, bədəni qançır-qançır idi, ayaqları aralıydı, ayaqlarının arasında qan gölməçəsi yaranmışdı, iki-üç milçək vızıltılyla qan içirdi. Biçarəni onlarca şəxs sıra ilə zorlamışdı, elə bu təcavüzdən də dünyasını dəyişmişdi, olduqca ürəkdağlayan mənzərə idi.

Daha bir neçə mənzili gəzəndən sonra növbəti mənzilə yetişəndə birinci otaqda yerdə 23-24 yaşlı lüt qadının və altı-yeddi yaşlı oğlan uşağının meyitini gördük. İkinci otağa keçəndə isə... Mən bilmirəm, vallah bilmirəm, müqəddəs xaç haqqı bilmirəm, insan hansı anında bütün insanlıq deyilən xüsusiyyətlər cəmini itirib Ali Yaradanın iradəsinin ziddinə olaraq ən yırtıcı, ən vəhşi heyvandan belə yırtıcı və vəhşi xislətə düşə bilər. Yerdə südəmərkörpə meyitivardı, sifətindəkigülümsərifadə ondanxəbərverirdiki, kürəyinə süngü soxularkən şipşirinyuxudaymış. Bilmirəm, uşaqlaryuxugörə bilirlərmi, ancaqhəminanonungözəlyuxugördüyü şəksizidi. Bəlkə də yuxusundaoböyümüşdü, xoşbəxtlik, bəxtəvərçilikdənizinə baş vurmaqdaydı... Körpənin əl-ayağını isə içərisoxulmuş kirli-paslı küçə itlərigəmiribdidişdirirdi. 

Sokolovnecə dəhşətə gəldisə foto çəkməyidayandırıbhövlnakoradanqaçdı, mənsə Axundovunfasiləsizyağdırılan “BunuAllahgötürərmi” suallarının şillə kimi üzümə-gözümə çırpılan şiddətindənqurtulmaq üçünmıxlanıbyerdə qalmış zalımayaqlarımdantərpənibgetməyiacizanə surətdə ricaedə-edə qaldım...

Buhadisə məninecə əzmişdi, qəlbiminecə inlətmişdi, söyləyə bilmirəm. Dəfələrlə oyataqdaqan-içində ölübqalmış kütləvizorlanmayaməruzqalanqızınyerində bacımNoranı, nişanlımAnuşutəsəvvüredib ürəyimin çırpıntılarındanköksümü yarıb çölə çıxacağı və gəriləndamarlarıntabgətirməyərəkpartlayıbyaşadığımevinağappaqdivarlarını alqırmızı qanlabulaşdıracağı təəssüratı yaşamışdımhəmingecə.

Hələ o körpə!!! Aman Allah!

Çox sarşılmışdım. Nəyin bahasına olursa olsun geriyə qayıtmaq istəyirdim, amma dezertir damğası alacağımdan, valideyinlərimin incildilməsindən hədsiz ehtiyat etməyim yenə də mənim şərin qoynunda duruş gətirib qalmağımı diktə edirdi.

***

Bakı qətliamı xırda-para epizodları çıxmaq şərti ilə yatırılmışdı, “İrəli” daşnak qəzeti yazırdı ki, bu son xoşagəlməz günlərdə Erməni Milli Şurası müsəlman əhalini bacardıqca müdafiə edir, onları himayəsi altına alırdı. Bu boyda yalanmı olardı?

Müsəlman komitələri isə qırğının, ziyanın miqyasını hesablayırdı. Təkcə elə 19-21 mart tarixlərində - üç gündə Bakıda 11 min müsəlman öldürülmüşdü, əhaliyə 400000000 rubl ziyan dəymişdi. Bakının müsəlmanlar yaşayan Məmmədli, Poxlu Dərə və Kərpicxana adlı hissələri büsbütün dağıdılmış, əhalisi güllələnmiş, süngüdən keçirilmişdi. Şəhərin mərkəzindəki əksər binalar, mehmanxana və mağazalar qarət edilmiş, yandırılmışdı. Bir də təkrarlayım ki, Bakının qürur rəmzi olan, arxitektura şedevri İsmailiyyə binası da həmçinin.

Ara azacıq sakitləşən kimi vahimə və panika içində olan bəzi Bakı sakinləri canlarını qurtarmaq üçün Biləcəri dəmir yolu stansiyasına (Bakı stansiyası quldurların tam nəzarətində idi) gedir, ordan faytonla 50 rubl ödəməklə Sumqayıt stansiyasına yollanır, ordan yük vaqonu ilə Xaçmaza, ordan da atlarla Qubaya pənah aparırdı. Halbuki, mənim əlimdə səhih məlumat var idi ki, müsəlman qırğını tək Bakı ilə məhdudlaşmayacaq, böyük dəmir yolu stansiyalarında – Yevlax, Ucar və Kürdəmirdə, ən əsas coğrafi nöqtələrdə - Quba, Lənkəran və Gəncə quberniyasında, xüsusən Şamaxıda daha azğınlıqla davam etdiriləcək.

Bakı qırğınından keçən növbəti günlərdə mən əzab və səksəkə içində əvvəlki ünvanımda yaşamaqda davam edir, hər günümü bir şüşə vodka ilə bitirməklə növbəti gündə Poqosovdan xidmətimi bitirməyim və geriyə - vətənə qayıtmağım müjdəsini gözləyirdim. Amma bu gözləntim elə gözlənti olaraq da qalır, qurğuşun ağırlığında olan ümidlərim polad ağırlığında olan reallıq yükünün altında çabalayıb inləyirdi.

Otaq yoldaşlarım yaxşı ki, mürəxxəs olub getmişdilər. Yoxsa bu ağır durumda onların mövcudiyyatına sadəcə tab gətirə bilməyəcəkdim. Şəhərə çıxır, Poqosovun, yanına gedib-gəlir, bu şəhərdə yeganə həmdəmim olan Yakov Smirnovu ziyarət edib saatlarca söhbətləşir, Bakının talanmış, xarabalığa çevrilmiş baş küçələri ilə dərdli-dərdli gəzişirdim.

Poqosovun yanına gedib-gələndə də, digər erməni komitələrinə baş vuranda da, küçələri gəzəndə də fikrim-zikrim həm də onda olurdu ki, birdən Hamleti görərəm, ondan bir xəbər bilərəm. Hesabla o da bu vədələr Zaqafqaziyada olmalıydı, tale bizi kaş ki, yenidən görüşdürəydi, keçmiş o xoşbəxt həyatımın yeganə yadigarı ilə bircə an baş-başa qala bilməyim mənə bu iztirablı aylardan, illərdən qat-qat dəyərli olardı. Amma Hamletdən yox, Qriqori Melkumyandan xəbər tutdum – Qriqori əmimdən, atamın dostundan. O şəxsdən ki, 1912-ci ilin günəşli və küləkli bir günündə Üsküdərdəki evimizə qonaq gəlib anamın bişirdiyi yaşıl lobya soyutmasını sarımsaq-qatıqla bəh-bəhlə yediyi zamanda atamın məni işə düzəltmək xahişini məni bax bu bəlaya – bu oküz boyunduruğuna salmaqla həll edərək yaxşılıq etdiyi halda əslində görünməz bir pislik eləmişdi. Sonradan, necə ki mənəvi ölümümə bu cür səbəbkar olmuşdusa, eləcə, Vanda alçaq Mesrop Ülgüc tərəfindən həbs edilərək zülmət zirzəmiyə salındığımda da xilaskarıma çevrilmişdi, xəbərimi eşidib dərhal Vana gəlmiş, əlaqələrinin köməyi ilə məni fiziki ölümün pəncəsindən qoparmışdı. Parapet yanındakı Erməni kilsəsindən əzizlərimçün dua etmək ritualını bitirib çıxanda Konstantinopolda atamla Qriqori əminin müştərək dostları olan Vartaz əmini gördüm. Tanrım, özgə vaxtı heç salam vermədiyim, çox da xoşlamadığım bu adamı burada görcək necə sevindim, ona sarmaşıb necə ağladım?! Vartazdan  Konstantinopolun, hətta atamın belə qoxusunu da aldım həmin anda. Bax onda hal-əhval tutmağımızın sonunda Qriqori əmimin edam edilməsi xəbərini eşitcək sarsıldım. Deməzsənmiş, Qriqori Melkumyan 1915-ci ilin 17-18 iyulunda Diyarbakırın Ziyer kəndində 500 qiyamçının, 29 iyulda Maraşda 400 qiyamçının, 2-3 avqustda Sivasda da yenə də 400 qiyamçının üsyanlarının təşkilatçılarından biri kimi Dendil yaxınlığında həbs olunaraq edam edilibmiş.

Onunla Muşda olanda – 1915-ci ilin yanvarında son dəfə telefon əlaqəmizi xatırladım. Göz yaşı içində tam yorulduğumu, usandığımı, hətta intihar edəcəyimi söyləmişdim. O da demişdi, “Ağlını başına yığ, uzağı apreldə müharibə bitəcək. Bəxtin gətirsə müstəqil Ermənistanın fədaisi kimi, gətirməsə isə zəngin təcrübəyə malik bir qəzetəçi kimi Konstantinopola dönəcəksən, atan da səni evləndirəcək. Toyunda da Qriqori əmin musiqiçiləri özü dəvət edəcək, aşıq Şeram və aşıq Avasını çağıracağam, bir erməni “Tərəkəmə”si də oynayacağam”.

Sona qədər millətçi, sona qədər qərəzli oldu. Hətta son sözlərində də türkün “Tərəkmə”sinə erməni “Tərəkmə”si dedi. Eh. Həyat. Sənin dolanbac yollarında azmamaq bəlkə də mümkünsüzdür.

***

Bir də bilirsiniz, 1918-ci ilin martında Bakı küçələrində nəyi müşahidə etmək acınacaqlıydı? Sadəlövh müsəlmanlar onlara dəyən ziyana görə Şaumyanın, onun əlaltılarının qəbuluna düşmək üçün uzun-uzadı növbələr yaratmışdılar, xırda qaniçənlərin vurduqları ziyana görə böyük qaniçənlərdən pənah umurdular. Belə bir hadisənin də şahidi olmuşdum: qırğın zamanı ayağından güllə dəyib amputasiyaya məruz qalan Serkovnıy, 18 ünvanında yaşayan binəva birisi - Məmməd Əliyev əsalara dirənərək iki sutka gecə-gündüz növbə gözləmiş, nəhayət Şaumyanın kabinetinə düşəndə gözlərindən yaş axıdaraq ailə üzvlərinin güllələndiyini, bütün əmlakının talandığını söyləmiş, çarəsiz duruma düşdüyünü vurğulayaraq imdad diləmişdi. Şaumyansa üz-gözünü turşudub: “Allahına şükür elə ki, özün sağ qalmısan. Get burdan!” – hədəsi ilə onu qovmuşdu.

Həmin dönəmlər Bakıya ürək dağlayan bir mənzərə hakim idi. Erməni mənzillərində şadyanalıq, yeyib-içmə, qələbə təntənəsi öz epogey halına çatmışdı. (Bir gün qapımı döyüb, erməni mühəndis Adamovun həyat yoldaşı mənə bir ovuc şirinlik qənd də gətirib vermişdi, müsəlmanların Novruzunu qara gətirib qanlarına susandığını görcək evlərə şəkər paylayacağını əhd etdiyini dilə gətirmişdi). Erməni komitələri, daşnak bürosu məclislər, ballar keçirir, əldə etdikləri milyonlarla pulun, daş-qaşın işığında qopardıqları ton-ton ərzaqdan israfcasına dadır, oxuyur, rəqs edir, əylənirdilər. Doğmalarını itirən, ev-eşiyi yandırılan sağ qalmış müsəlmanlar isə (şikəst qalanı, yaralı olanları da kifayət qədər idi) çəkdikləri dəhşətli əzabla bahəm bütün maddiyyatlarını, ərzaq ehtiyatlarını itirdiklərinə görə indi də aclıq təhlükəsinə tuş gəlmişdilər. O günlərdə gözlərim şəhər zibilliklərində yemək axtaran, acından küçədə yıxılıb qalan müsəlmanları görməyə alışmışdı. Zəngin neft səltənətinin aborogen millətinin bu hala salınması, fikrimcə, çox böyük ədalətsizlik idi. Amma bu ədalətsizliyi bir erməni kimi etiraf etməyim kimə lazım idi? Poqosov və Poqosovkimilər “vətən xaini” damğası ilə dərhal mənim məhvimə fərman verər, ailəmi belə təqibə məruz qoyardılar. Müsəlmanlar üçünsə mənim – sıravi bir erməni yazarının, sözü sözlər yanında milçək vızıltısı qədər belə eşidilməyəcək bir məğmun, aciz, gücsüz bəndənin söylədikləri yaralarına məlhəm, dərdlərinə təsəlli ola bilməyəcəkdi. Mənim millətim xristian olması – xristian güclərə arxalanması hesabına bu mücadilədə güclü tərəf idi, müsəlmanları tam yenmişdi - əsas həqiqət bax buydu.

O ki Əhməd İzzət Paşanın əmriylə yaş senzinə görə ordudan kənarlaşdırılmış Maraş komantanı Süleyman Paşa təsəlli üçün atlı qarışqaları döyüşdürərkən təqribən eyni ölçülü-biçimli, eyni güclü qarışqalardan birinə qahmar çıxaraq yoğun barmağıyla digərini daim aşağı itələyirdi, eynən o cür də bolşevizmin yoğun barmağı erməni – müsəlman münaqişəsinin müqəddəratını həll etməkdəydi.

Qaranlıq düşəndə qarabasmalarım başlayırdı, ağlımı get-gedə itirmək üzrə olduğumu ehtimallarım, fərziyyələrim daha aydın isbatlayırdı. Bu şəhərin hər gün təkrarlanan küləklərinin vıyıltısı pəncərəni çərçivə qarışıq qoparmaq, damı laxladıb uçurmaq çabalarıyla çıxardıqları səs-sədayla mənə lap sarımı uddururdu. Bir yandan da, çox güman, ev sahibəsinin yanına gələn erkəklərin gecə yarı belə usanmadan taxta pillələri cırıldadaraq aşağı-yuxarı çıxmaları içimə vəlvələ salırdı. Gözlərim yuxusuzluqdan alışıb yansa belə onları yuman kimi gah bu lənətə gəlmiş səslərin qorxu-hürküsü, onlar imkan verəndə isə həmin o qarabasmaların basqısı (daha çox qaynar su ilə dolu qazan başıma əndərilir, ərşə çatan tonqalda heyvan kimi ətim şişə taxılıb qızardılır, xəncərlə gözüm ovulub xırçıltıyla yerə tökülürdü) məni yataqdan dik atılmağa, işığı yandıraraq su qrafinini başıma çəkməyə, yanğımın söndürülməsi prosesinin bir belə uzun çəkməsindən sonra da təngnəfəs halda ciblərimi axtararaq papiros və kibrit tapıb ciyərlərimin məhvini labüdləşdirən papirosçəkmə cəzasına sövq edirdi.

Belə vaxtlar “bəlkə mən lənətlənmişəm” deyə düşünür, bu düşüncənin öldürücü təsiri əvvəlki vəziyyətimi bunun yanında lap toyagetməli edirdi. Özümü hamam otağına salıb başımı soyuq suyun altına tutur, fınxırıb burnumu təmizləməklə kəsilməkdə olan nəfəsimi bərpa edəcəyimi düşünür, bir də alüminium tübikdəki mentol dadı verən pasta ilə ciddi-cəhdlə, var-gücümlə dişlərimi sürtürdüm.

Haçansa hardansa oxumuşdum ki, ruhi sarsıntı keçirən insanların özəl qəribəlikləri olur, gecə yarısı dişimin mina qatının indicə qoparılıb aparılacağı təəssüratı yaradan çox kobud təmasla diş fırçalamağım, şübhəsiz, mənim ruhi sarsıntımı isbatlayan özəl qəribəliyim sayıla bilərdi. 

Tarix ona görə tarix olur ki, güclüyə xidmət edib zəifi aşağılayır. Tarixin qələmini, kağızını güclülər ayırır, onu yazan mirzələri güclülər seçir, bir tikə çörəyini, bir içim suyunu verir ki, otur yaz. Onlar da yazır. Qaraya ağ, ağa qara deyə-deyə yazdıqlarını üst-üstə qalaqlayırlar.

Şərəfin tarixi əsla mümkün olan şey deyil. Məncə, yalnız şərəfsizliyin tarixi mövcuddur!”

Şəkildə: 1918-ci ilin mart soyqırımı. Bakıda meyitləri daşıyırlar. (Azərbaycan Milli Arxivinin fotosu Vikipediyadan götürülüb)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın həyatında ən çətin qərarlar şəxsi taleyi ilə bağlı olur. Ailə qurmaq, sevgi və məsuliyyət arasında seçim etmək hər dövrdə aktual mövzulardan biri olub. 1983-cü ildə çəkilmiş Evlənmək istəyirəm filmi də məhz bu mövzunu gündəlik həyatın sadə prizmasından təqdim edən ekran əsərlərindən sayılır. Filmin rejissoru Cahangir Mehdiyev bu ekran işi vasitəsilə insan münasibətlərinin incə tərəflərini ön plana çıxarır.

Ailə mövzusuna baxış

Filmin əsas xətti ailə qurmaq istəyən insanın daxili tərəddüdləri üzərində qurulub. Burada sevgi, məsuliyyət və sosial gözləntilər bir-biri ilə toqquşur. Obraz həyatının yeni mərhələsinə qədəm qoymaq istəsə də, bu qərarın gətirdiyi dəyişikliklər onu düşünməyə vadar edir. Bu yanaşma filmin psixoloji yükünü formalaşdırır.

İnsan münasibətləri

Film romantik süjetdən daha çox münasibətlərin reallığını göstərir. Dialoqlar sadə və həyatidir. Obrazlar arasında qarşılıqlı anlaşma, bəzən isə fikir ayrılıqları tamaşaçıya tanış görünür. Bu, ekran əsərinin səmimiliyini artırır və onu gündəlik həyatla yaxınlaşdırır.

Sosial mühit

1980-ci illərin cəmiyyətində ailə qurmaq mühüm mərhələ hesab olunurdu. Film bu sosial reallığı da əks etdirir. Qohumların, dostların və ətraf mühitin təsiri obrazın qərarına təsir edən amillər kimi təqdim olunur. Bu isə filmin sosial qatını gücləndirir.

Rejissor yanaşması

Cahangir Mehdiyev filmi sakit tempdə qurur. Rejissor dramatik hadisələrdən çox, personajların daxili dünyasına diqqət yetirir. Kamera uzun planlarla obrazların emosiyalarını izləyir. Bu üslub tamaşaçını hadisələrin içinə daha dərindən cəlb edir.

Üslub və atmosfer

Filmdə gündəlik həyat səhnələri üstünlük təşkil edir. Məkan seçimi və vizual sadəlik hadisələrin real təsir bağışlamasına kömək edir. Musiqi və pauzalar emosional vəziyyəti gücləndirir, lakin süni dramatizmə yol verilmir.

Yekun

“Evlənmək istəyirəm” filmi insanın həyatındakı mühüm seçimlərdən birinə — ailə qurmaq qərarına psixoloji və sosial prizmadan yanaşır. Film göstərir ki, evlilik yalnız sevgi deyil, həm də məsuliyyət və düşünülmüş addımdır.

Bəzən insanın ən böyük qərarı həyatının istiqamətini dəyişir.

“Evlənmək istəyirəm” filmi isə xatırladır ki, ailə qurmaq təkcə iki insanın deyil, iki taleyin birləşməsi deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Milli.Az-a istinadən xəbər verir ki, Azərbaycan kinosunun tanınmış aktyoru, Kinematoqrafçılar İttifaqının sədri, xalq artisti Rasim Balayev vəfat edib. 

Məlumata görə, sənətkar müalicə aldığı Türkiyədə dünyasını dəyişib.

Onun ölümü mədəniyyət ictimaiyyətində dərin kədər doğurub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.03.2026)

Türkiyədəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi qardaş ölkədə mədəniyyətimizin təbliği sahəsində müstəsna fəaliyyətlə məşğuldur. Budur, növbəti nəticə: Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Opera və Bale Baş Müdirliyi ilə əldə olunmuş razılaşmaya əsasən Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri Türkiyənin opera səhnələrində nümayiş etdirilməkdədir.

Bu əməkdaşlıq çərçivəsində martın 26-da Ankarada Azərbaycanın dahi bəstəkarı, Türk dünyası musiqisinin zirvəsi  Üzeyir Hacıbəylinin məşhur operettası “Arşın Mal Alan” əsəri səhnəyə qoyulub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türkiyədəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzindən verilən məlumata görə, əsərin premyerasında Ankara Opera və Bale Genel Müdiri Demet Gökalp, Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Samir Abbasov, mədəniyyət, incəsənət xadimləri, yerli azərbaycanlılar, media nümayəndələri, geniş ictimaiyyət iştirak edib.

Tamaşada baş rolları Əsgər-Şenol Talınlı, Gülçöhrə-Esin Talınlı, Asya-Olça Bora, Süleyman-Serkan Kocadere, Əsgərin xalası-Sibel Kızıltaş, Soltan bəy-Mehmet Yılmaz, Telli-Ayten Hanalioğlu və Vəli-İbrahim Halil Turgut ifa ediblər.

Yüksək səhnə tərtibatı, dekorasiya, artistlərin Azərbaycan və Türk dillərində ortaq istifadə etməklə oynadıqları rollar və musiqilər böyük maraqla qarşılanıb.

Anşlaqla keçən “Arşın mal alan” əsərinin tamaşası Ankara tamaşaçılarının alqışları ilə müşaiyət olunub.

Qeyd edək ki, sözügedən tamaşanın Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi və Ankara Dövlət Opera və Balet Teatrının birgə əməkdaşlığı ilə Türkiyənin müxtəlif bölgələrində də səhnələşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu layihə Azərbaycan mədəniyyətinin Türkiyədə təbliği və iki qardaş ölkə arasında mədəni əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrının rəhbəri

Müasir qloballaşma dövründə mədəniyyət anlayışı yalnız milli sərhədlərlə məhdudlaşmır, əksinə, müxtəlif xalqların, cəmiyyətlərin və sivilizasiyaların qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan dinamik bir sistemə çevrilir. Bu kontekstdə “dünya mədəniyyətinə inteqrasiya” anlayışı yalnız mədəniyyətlərarası əlaqələrin genişlənməsi deyil, həm də milli kimliyin qorunaraq ümumbəşəri dəyərlərlə uzlaşdırılması kimi başa düşülür. Bu məqalədə mədəniyyət fenomeni, onun struktur komponentləri, dünya mədəniyyətinə inteqrasiyanın nəzəri və praktik əsasları, eləcə də bu prosesin metodik aspektləri geniş şəkildə təhlil edilir.

Mədəniyyət anlayışı və onun çoxşaxəli mahiyyəti

“Mədəniyyət” termini latın mənşəli olub “cultura” sözündən yaranmışdır və ilkin mənada torpağın becərilməsi anlamını ifadə etmişdir. Zaman keçdikcə bu anlayış daha geniş məna qazanaraq insan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edən kompleks fenomenə çevrilmişdir. Müasir elmi ədəbiyyatda mədəniyyət aşağıdakı əsas istiqamətlərdə izah olunur:

Maddi mədəniyyət – insanın yaratdığı maddi sərvətlər (memarlıq, geyim, məişət əşyaları və s.);

Mənəvi mədəniyyət – ideyalar, inanclar, dil, incəsənət, ədəbiyyat və s.;

Sosial mədəniyyət – davranış normaları, adət-ənənələr, etik prinsiplər;

İntellektual mədəniyyət – elmi biliklər, təhsil sistemi və düşüncə tərzi.

Mədəniyyətin bu komponentləri bir-biri ilə sıx bağlıdır və bütöv bir sistem təşkil edir. Bu sistemin inkişafı isə yalnız daxili faktorlarla deyil, həm də xarici təsirlərlə, yəni digər mədəniyyətlərlə qarşılıqlı əlaqə nəticəsində baş verir.

Dünya mədəniyyəti və onun formalaşma prosesi

Dünya mədəniyyəti müxtəlif xalqların yaratdığı mədəni dəyərlərin sintezindən ibarət olan ümumbəşəri bir sistemdir. Bu sistem tarix boyu müxtəlif mərhələlərdən keçmişdir:

Antik dövr – qədim sivilizasiyaların (Misir, Mesopotamiya, Yunan, Roma) mədəni irsi;

Orta əsrlər – dini və fəlsəfi düşüncənin üstünlük təşkil etdiyi dövr;

Yeni dövr – humanizm, maarifçilik və elmi inqilabların təsiri;

Müasir dövr – qloballaşma, informasiya texnologiyaları və mədəniyyətlərarası dialoq.

Bu mərhələlər göstərir ki, dünya mədəniyyəti statik deyil, daim inkişaf edən və dəyişən bir sistemdir. Hər bir xalq bu sistemə öz töhfəsini verir və eyni zamanda digər mədəniyyətlərdən təsirlənir.

Mədəni inteqrasiya anlayışı

Mədəni inteqrasiya müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ortaq dəyərlərin formalaşması prosesidir. Bu proses aşağıdakı əsas istiqamətlərdə həyata keçirilir:

Mədəni mübadilə – incəsənət, ədəbiyyat, musiqi və digər sahələrdə qarşılıqlı təsir;

Təhsil və elm sahəsində əməkdaşlıq – beynəlxalq layihələr, tələbə mübadiləsi proqramları;

Kütləvi informasiya vasitələri – media və rəqəmsal platformalar vasitəsilə mədəniyyətlərin yayılması;

Turizm – xalqlar arasında birbaşa əlaqələrin qurulması.

Mədəni inteqrasiya yalnız təsir və qəbul prosesi deyil, həm də adaptasiya və transformasiya prosesidir. Bu zaman milli mədəniyyət öz xüsusiyyətlərini qoruyaraq yeni elementlərlə zənginləşir.

Milli mədəniyyət və onun qorunması məsələsi

Dünya mədəniyyətinə inteqrasiya prosesi bəzən milli kimliyin zəifləməsi təhlükəsi ilə müşayiət olunur. Lakin düzgün yanaşma tətbiq edildikdə bu proses əksinə, milli mədəniyyətin inkişafına təkan verə bilər.

Milli mədəniyyətin qorunması üçün aşağıdakı metodik prinsiplər vacibdir:

Dil faktorunun qorunması – ana dilinin inkişafı və düzgün istifadəsi;

Folklor və ənənələrin yaşadılması – milli bayramlar, adət-ənənələr;

Milli incəsənətin dəstəklənməsi – teatr, kino, musiqi və ədəbiyyat;

Təhsil sistemində milli dəyərlərin təbliği.

Bu prinsiplər göstərir ki, inteqrasiya prosesi yalnız qəbul etmə deyil, həm də təqdim etmə və özünüifadə prosesidir.

Qloballaşma və mədəniyyət

Qloballaşma müasir dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir və mədəniyyətə birbaşa təsir göstərir. Bu prosesin müsbət və mənfi tərəfləri vardır.

Müsbət tərəflər:

Mədəniyyətlərarası dialoqun genişlənməsi;

Yeni ideyaların və yaradıcılıq formalarının yaranması;

İnformasiya və biliklərin əlçatanlığı.

Mənfi tərəflər:

Mədəni homogenləşmə riski;

Yerli mədəniyyətlərin zəifləməsi;

Kütləvi mədəniyyətin dominantlığı.

Bu səbəbdən qloballaşma şəraitində mədəni siyasət balanslı şəkildə aparılmalıdır.

Mədəniyyətlərarası kommunikasiya

Mədəni inteqrasiyanın əsas mexanizmlərindən biri mədəniyyətlərarası kommunikasiya hesab olunur. Bu kommunikasiya yalnız dil vasitəsilə deyil, həm də davranış, simvolika və dəyərlər sistemi vasitəsilə həyata keçirilir.

Effektiv mədəniyyətlərarası kommunikasiya üçün aşağıdakı bacarıqlar vacibdir:

Empatiya və tolerantlıq;

Fərqli mədəniyyətlərə hörmət;

Analitik düşüncə və uyğunlaşma qabiliyyəti;

Dil və kommunikasiya bacarıqları.

Bu bacarıqların inkişafı təhsil və sosial mühit vasitəsilə təmin olunur.

Təhsil sistemində mədəni inteqrasiya

Təhsil mədəni inteqrasiyanın əsas alətlərindən biridir. Müasir təhsil sistemi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də şəxsiyyət formalaşdırmaq funksiyasını yerinə yetirir.

Təhsil sistemində mədəni inteqrasiyanın tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə həyata keçirilə bilər:

Kurikulumun zənginləşdirilməsi – dünya mədəniyyəti üzrə dərslərin artırılması;

Beynəlxalq proqramlar – tələbə və müəllim mübadiləsi;

Multikultural təhsil – müxtəlif mədəniyyətlərin öyrənilməsi;

Rəqəmsal resurslardan istifadə – onlayn platformalar və virtual mühit.

Bu yanaşma tələbələrin həm milli, həm də qlobal düşüncə tərzinə malik olmasına şərait yaradır.

Mədəni siyasət və dövlətin rolu

Mədəni inteqrasiyanın uğurla həyata keçirilməsi üçün dövlət siyasəti mühüm rol oynayır. Bu siyasət aşağıdakı istiqamətləri əhatə etməlidir:

Mədəni irsin qorunması və bərpası;

Beynəlxalq mədəni əlaqələrin inkişafı;

Yaradıcılıq sənayelərinin dəstəklənməsi;

Gənclərin mədəni fəaliyyətə cəlb edilməsi.

Bu istiqamətlər göstərir ki, mədəniyyət yalnız estetik dəyər deyil, həm də strateji resurs kimi qiymətləndirilməlidir.

Rəqəmsal dövrdə mədəni inteqrasiya

İnformasiya texnologiyalarının inkişafı mədəni inteqrasiyanın yeni mərhələsini formalaşdırmışdır. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə mədəniyyətlərin yayılması sürətlənmiş və daha geniş auditoriyaya çatmışdır.

Bu prosesin əsas xüsusiyyətləri:

Virtual mədəni mühitin yaranması;

Sosial şəbəkələrin təsiri;

Rəqəmsal incəsənətin inkişafı;

Onlayn təhsil və mədəni layihələr.

Lakin bu mühitdə informasiya bolluğu və keyfiyyət problemi də nəzərə alınmalıdır.

Metodik yanaşmalar və tətbiq modelləri

Mədəni inteqrasiyanın effektiv həyata keçirilməsi üçün elmi-metodik yanaşmaların tətbiqi vacibdir. Bu yanaşmalar aşağıdakı modelləri əhatə edir:

Komparativ metod – müxtəlif mədəniyyətlərin müqayisəli təhlili;

Sistemli yanaşma – mədəniyyətin kompleks şəkildə öyrənilməsi;

Tarixi metod – mədəni inkişafın mərhələlərinin araşdırılması;

Interdisiplinar yanaşma – müxtəlif elm sahələrinin inteqrasiyası.

Bu metodlar mədəniyyətin daha dərindən və obyektiv şəkildə öyrənilməsinə imkan yaradır.

Mədəniyyət və dünya mədəniyyətinə inteqrasiya müasir dövrün ən aktual məsələlərindən biridir. Bu proses yalnız qlobal əlaqələrin genişlənməsi deyil, həm də milli kimliyin qorunaraq inkişaf etdirilməsi deməkdir. Elmi-metodik yanaşmaların tətbiqi, təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi və dövlət siyasətinin düzgün qurulması bu prosesin uğurla həyata keçirilməsinin əsas şərtləridir.

Nəticə etibarilə demək olar ki, mədəni inteqrasiya balanslı şəkildə həyata keçirildikdə həm milli, həm də qlobal səviyyədə mədəni inkişaf üçün geniş imkanlar yaradır. Bu isə insanlığın ortaq dəyərlər ətrafında birləşməsinə və daha harmonik cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.

"Ədəbiyyat və İncəsənət"

(27.03.2026)