Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün  Əlfi Qasımovun vəfatından 41 il ötür...

Nə vaxtsa dünyasını dəyişən yaxşı adamları unutmaq olmaz. Onların hər biri haqqında tez-tez söhbət açıb gənclərə nümunə göstərmək lazımdır. Axı, yaxşı adamlar haqqında söhbətlər yeni nəsilə örnək olduğu kimi, həm də yaxşılığın yaşaması deməkdir...

Bu gün sizə yaxın keçmişdə yaşamış bir yaxşı insan barəsində söhbət açmaq istəyirəm. Yazıçı, publisist, tərcüməçi Əlfi Səhlik oğlu Qasımovdan...

O, 1927-ci ildə Ağdam rayonunun Poladlı kəndində anadan olmuşdu. Şelli-Qaradağlı kəndinin yeddiillik məktəbini bitirdikdən sonra Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdi. Daha sonra 1943-1944-cü illərdə Ağcabədi rayonunun Xocavənd və Boyad kənd məktəblərində müəllim işləmişdi. 1944-1946-cı illərdə Ağdamda İkiillik Müəllimlər İnstitutunda oxumuş, oranı bitirdikdən sonra 1946-1951-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində ali təhsilə yiyələnmişdi...

Ömür-gün yoldaşı Rəhilə xanımın xatirələrindən: “Onunla ilk tanışlığım tələbəlik illərində oldu. O zaman mən də universitetdə- filologiya fakültəsində oxuyurdum. Taleyimiz bizi qovuşdurdu. Ondan eşitdiyim xoş, şirin, səmimi sözləri hələ də unutmamışam. Əlfi yaxşılıq etmək üçün dünyaya gəlmişdi. Dostunu, tanışını, qonşusunu canından artıq istəyərdi. Yaratdığı obrazların ovqatı, amalları ilə yaşayardı. Onun “Adilənin taleyi” povesti ötən əsrin 60-70-ci illərində populyarlıq qazanmışdı. Görkəmli yazıçı, unudulmaz pedaqoq Mir Cəlal Paşayev həmin əsəri dövrün “Leyli və Məcnun”u adlandırırdı..."

O, müxtəlif illərdə “Azərbaycan müəllimi” qəzetində şöbə müdiri və redaktor müavini, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində məsul katib vəzifələrində çalışıb. 1966-cı ildən isə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin Dövlət mətbuat komitəsində nəşriyyat idarəsinin rəisi idi.

Ədəbi yaradıcılığa ilk dəfə 1945-ci ildə Ağdamda müəllimlər institutunda oxuyarkən başlayan Əlfi Qasımovun roman və povestləri 60-80-ci illərin ən çox oxunan, müzakirə edilən və bəyənilən əsərlərindən olub. Onun “Xalq arzusu” adlı ilk şeiri Ağdamda çıxan “Lenin yolu” qəzetində çap olunub, sonradan universitetdə oxuduğu illərdə isə şeirləri respublikanın müxtəlif qəzet və jurnallarında dərc edilib. İlk kitabı 1954-cü ildə çıxan “Ərimizin ətəklərində” adlı oçerklər kitabı olan Əlfi Qasımovun müxtəlif mövzularda maraqlı hekayələri- “Məni qınamayın”, “Qızburunda tək məzar”, “Adilənin taleyi”, “Könül sevən”, “Toy gecəsi” kimi roman və povestləri çap olunub və o, zəmanəsinin tanınmış yazıçılarından, jurnalistlərindən biri kimi tanınıb.

Ötən əsrin 6-cı, 7-ci onilliklərində Azərbaycan ədəbiyyatında sənədli bədii janrın inkişafında onun xüsusi xidmətləri vardı. Yazıçı təsvir etdiyi obrazları gündəlik həyatdan və onu əhatə edən insanların arasından seçərək öz istedadı ilə daha da zənginləşdirirdi. Eyni zamanda sənədli nəsrin uğurlu yaradıcılarından biri kimi də tanınırdı. Onun əsərlərində yazıçılıqla jurnalistlika bir arada öz təbii ifadəsini tapırdı. Görkəmli yazıçı Hüseyn Abbaszadə Əlfi Qasımov yaradıcılığının bu istiqamətini təqdir edərək yazırdı: “Əlfi sənədli nəsr sahəsində ədəbiyyatımızda dərin izlər qoyub gedib və ondan sonra bizdə sənədli nəsr, demək olar ki, yox dərəcəsindədir.”

Akademik Bəkir Nəbiyev isə onu belə xarakterizə edirdi: “Əlfi Qasımov ünsiyyət sevən, qayğıkeş insan idi. Bizdən yuxarı kursda oxusa da heç vaxt bizə yuxarıdan aşağı baxmazdı. Bir müddət professor Cəfər Xəndanın, az sonra isə o vaxt hələ aspirant olan Bəxtiyar Vahabzadənin apardıqları universitet ədəbiyyat dərnəyində, daha sonra Yazıçılar İttifaqında keçirilən gənclər günlərində öz əsərlərini oxuyar, bu zaman bizim kimi təzələrin də çıxışlarını dinləyər, az-çox tənqidi qeydlərimizə də hörmətlə yanaşardı. Ümumiyyətlə, “Əlfi” sözünü araşdıranda bir mənası da ülfətə aparıb çıxarır. Görünür, ad qoyan valideynləri yanılmayıblarmış. Əlfi Qasımov başqaları ilə ülfət-ünsiyyət yaratmaq cəhətdən ancaq nadir simalarla müqayisə oluna bilərdi. Qısa bir müddətdə bir-birimizə yaxınlaşıb məhrəm olmuşduq…”

Mehriban, istiqanlı, ünsiyyətcil adam idi. Heç kimin qəlbinə dəyməz, özündən yaşca kiçikləri həvəsləndirməkdən zövq alırdı. Akademik Bəkir Nəbiyev daha sonra yazırdı: “Əlfi Qasımovun on beş nəfər igid, qeyrətli Azərbaycan qızının Şimali Qafqazdan Berlinə qədər davam etmiş müzəffər döyüş yolunu əks etdirən “Vətən çağıranda” adlı bir kitabı var. Bu kitab həmin qəhrəman qızların sayı qədər müstəqil miniatür sənədli hekayələrdən ibarətdir. Hesab edirəm ki, real qəhrəmanlar haqqında konkret tarixi, həyati faktlar əsasında, gələcəyə çağırış ruhunda yazılıb. Təcavüzkarlara nifrət və qəzəb püskürən bu kitab yaşadığımız günlərdə də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Onu tam halda və yaxud hər bir hekayəsini ayrıca nazik kitabça kimi nəşr edib əsgərlərimizə paylamaq lazımdır.”

Yenə də Rəhilə xanımın xatirələrindən: “Bir dəfə də olsun ondan incimədim, küsmədim. İşə gedəndə, evə qayıdanda üzümdən öpər, saçımı sığallardı. Təkcə mənimlə, balaları ilə yox, həmkarları ilə də son dərəcə səmimi, mehriban idi. Onun necə ailəcanlı olması indi də dillər əzbəridi. Mənə “Qara qız” deyə müraciət edərdi. Adımı çəkəndə bilirdim ki, nədənsə inciyib, kimdənsə küsüb. Qayğısını heç kimdən əsirgəməzdi. İdeal insanın bütün yaxşı cəhətləri, müsbət keyfiyyətləri Əlfidə var idi. Xainlik, paxıllıq, mərdiməzarlıq, düşkünlük onun xarakterində, təbiətində heç zaman olmayıb. Necə deyərlər, aydan arı, sudan duru kimi tanınmışdı. Heyif, zalım əcəl bizi tez ayırdı..."

...Yaz gəlir, təbiət qış yuxusundan oyanır. Tezliklə ağaclar tumurcuqlayacaq. Haqqında söhbət açdığım Əlfi Qasımov da ağaclar tumurcuqlayanda dünyadan köçüb...

Sonda, Əlfi Qasımovun ruhuna rəhmət diləyib, söhbətimi xalq şairi, unudulmaz Məmməd Arazın "Yaxşı adamlar" şeiri ilə tamamlamaq istəyirəm:

"Dünyada nə qədər yaxşı adam var,

Yaxşılıq insanla əkiz doğulur.

Ən yaxşı adamlar, yaxşı adamlar,

Nədənsə, dünyada oxşarsız olur.

Yaxşılar hərəsi bir cürə yaxşı,

Hər əsr yaxşını yetirə bilmir.

Naqislər külüngü, pislər yağışı,

Yaxşının yerini itirə bilmir.

Gələnlər-gedənlər sığmayır saya,

Dünya bu minvalla dolur, boşalır,

Nə qədər yaxşılar gəlir dünyaya,

Yenə yaxşıların yeri boş qalır..."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

HabilYaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bu gün sizlərə gənc yazıçı Gülər Nizamiqızının “Sevgi sağaldır” adlı ikinci romanını müəllifin öz düşüncələri ilə təqdim edirik. Düşünürük ki, xeyli maraqlı olacaq sizlərə.

Xoş mütaliələr.

Bir qadının sevilmək arzusu və yaşaya bilmədiyi həyat

Bəzən insan bir həyatı yaşamaz, sadəcə onun kölgəsində qalır.

“Sevgi Sağaldır” məhz bu kölgədə qalan qadınların kitabıdır. Sevilmək istəyən, amma sevgini yalnız xəyallarında yaşadan bir qadının iç dünyasının sükutlu çırpıntısıdır.

Bu kitabda sevgi ideal deyil. Burada sevgi yarımçıqdır, gecikmişdir, qarşılıqsızdır. Burada bir qadın var ürəyi ilə sevən, ruhu ilə bağlanan, amma taleyi ilə məcbur edilən. O, sevilmək istəyir. Sadəcə sevilmək. Nə artıq, nə az.

Bəzən insan çox şey istəmir. Sadəcə birinin yanında “artıq” deyil, “lazım” olmaq istəyir.

Bir şəklin kölgəsində yaşanan ömür

Bu qadın həyatını özü seçmir. O, başqasının seçiminin içində yaşamağa məcbur qalır. Sevdiyi adam onun yanında olsa da, ağlında başqasıdır. Yanında bir qadın var, düşüncəsində isə tamam başqa biri.

Bu sevgi deyil. Bu məcburiyyətin adının sevgi qoyulmasıdır.

İnsan sevilmədiyi bir yerdə qalanda, özündən köçməyə başlayır.

Qadın anlayır ki, onun qurduğu xəyallar bu kişinin yaşantısı olmayacaq. Onun üçün düşünülən gələcək heç vaxt “biz” olmayacaq. O, bir xatirənin kölgəsində yaşayır. Və bu kölgə günbəgün daha da ağırlaşır.Ən ağır yorğunluq bədənin deyil, ümidin yorulmasıdır.

Sevgidə məcburiyyət sağaltmır

Kitabın ən ağrılı tərəfi odur ki, burada sevgi “sağaldır” adı altında təqdim olunsa da, oxucu anlayır:

Hər sevgi sağaltmır.

Bəzən sevgi yaralayır, əzir, susdurur.Oğlanın həyatında hər şey “olmalı olduğu kimi”dir. Amma qadının həyatında hər şey “dözülməli olduğu kimi”dir. Və bu fərq bir qadını içindən içə parçalayır.Bir insan səni sevmirsə, sən nə qədər sevgi versən də, o sevgi boşa düşür.Bu kitabda qadın qışqırmır. O, səssizcə yox olur. Ən təhlükəli yoxluq da məhz budur  insanın içindən yox olması.

Qadının daxili monoloqu

“Sevgi Sağaldır” qadının öz-özü ilə danışığıdır. O, suallar verir, cavab tapa bilmir. Gözləyir, amma gələn olmur. Ümid edir, amma ümid hər dəfə bir az daha azalır.Bəzən gözləmək səbr deyil, özünü unutmaqdır.

Qadın sevilmək istəyir, amma yalvarmaq istəmir. Qalmaq istəyir, amma əzilmək istəmir. Getmək istəyir, amma boşluqdan qorxur. Bu ikili vəziyyət onu psixoloji olaraq çıxılmaz bir nöqtəyə gətirir.

İnsan bəzən tərk edilmir, sadəcə tək buraxılır.

“Sevgi sağaldır” nəyi deyir?

Bu kitab oxucuya bir həqiqəti açıq şəkildə göstərir:Sevgi yalnız hiss deyil. Sevgi seçimdir. Məsuliyyətdir. Cəsarətdir.Əgər bir sevgi insanı daim şübhədə, qorxuda və səssizlikdə saxlayırsa, o sevgi sağaltmır.Sevgi insanı özündən uzaqlaşdırırsa, onun adı sevgi deyil.

Kimlər üçündür Bu Kitab?

Bu kitab:sevilmək istəyib sevilməyən,xəyalları ilə reallığı üst-üstə düşməyən,məcburiyyət içində “münasibət” yaşayan,öz dəyərini unutmağa başlayan qadınlar üçündür.Bu kitab oxucuya təsəlli vermir. O, oyadır.Bəzən sağalmaq üçün sevilmək yox, özünü seçmək lazımdır.

Nəticə

“Sevgi Sağaldır” bir qadının içində qalan cümlələridir.

Bu kitabın sonunda hər şey düzəlmir. Amma bir şey aydınlaşır:

Sevgi insanı sağaltmalıdır, yoxsa ona dözmək məcburiyyəti yaratmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Fotoda gördüyünüz 100 trilyon yerli dollar dəyərində Zimbabve əskinasıdır. On dörd sıfırı olan bu əskinas 21-ci əsrin tarixindəki ən güclü inflyasiyanın simvoludur.

 2000-ci illərin sonlarında Zimbabvedəki vəziyyət 21-ci əsrin ən ağlasığmaz hiperinflyasiyalarından biri hesab olunur. 2008-ci ildə ölkədə qiymətlər o qədər sürətlə artır ki, pul demək olar ki, dəyərdən düşür. Aylıq inflyasiya astronomik həddə çatır və qiymətlər hər 15 saatdan bir nəzarətsiz şəkildə ikiqat  artmasına səbəb olur. Milli valyutanı o qədər devalvasiya edir ki, hökumət dövriyyəyə 100 trilyon Zimbabve dolları əskinas buraxmağa məcbur olur. İnsanlar bir tikə çörək almaq üçün əl arabalarında əskinaslar daşıyırdılar. Çıxılmaz vəziyyətdə qalan hakimiyyət  milli valyutadan imtina etməli olur. Həmin trilyonlar isə turist suvenirinə çevrilir.

Bu gün bu, iqtisadi böhranın ölkənin hər bir vətəndaşını cəmi bir neçə ay ərzində necə "kasıb multimilyarderə" çevirə biləcəyinin açıq bir xatırlatmasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

Ədəbiyyat və İncəsənət portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qış gələndə yay üçün darıxırıq. Soyuq küləklər əsəndə deyirik: “Kaş indi yay olaydı”. Günəş, dəniz, isti axşamlar üçün darıxırıq. Amma yay gələn kimi başqa cür danışmağa başlayırıq: “Bu istilər də dözülməz oldu, kaş indi qış olaydı”.

Soyuq olanda istilik istəyirik, isti olanda sərinlik axtarırıq. Yağış yağanda günəş arzulayırıq, günəş çıxanda kölgə axtarırıq. İnsan təbiətinin ən qəribə tərəfi də elə budur- əlimizdə olanı yox, olmayanı arzulayırıq.

Sağlam olan bəzən həyatdan bezdiyini deyir, yaşamaq istəmədiyini söyləyir. Amma bir gün xəstəlik, xəsarət, ağrı ilə üzləşəndə ilk dediyi söz dəyişir: “Kaş yenə əvvəlki kimi sağlam olaydım”. O zaman insan anlayır ki, əsl nemət nə puldur, nə də şöhrət. Ən böyük nemət sadəcə sağlamlıqdır.

Münasibətlərdə də eyni nankorluq var. Bizi sevəni çox vaxt görmürük, onun qayğısını adi qəbul edirik. Amma bizi istəməyən, bizə soyuq davranan biri olanda nədənsə ona daha çox bağlanırıq. Bəlkə də insanın ən böyük paradoksu budur: əlində olan sevgini görməz, uzaqda olanın arxasınca qaçar.

Valideynlərlə münasibətdə isə bu həqiqət daha acı görünür. İnsan çox vaxt onların qədrini sağlığında bilmir. Bəzən bir sözlə, bir davranışla onları incidir, qəlblərini qırır. Valideyn isə yenə də susur, yenə də bağışlayır, yenə də övladını düşünür. Amma günlərin birində o insan həyatdan köçəndə, övladın dünyası sanki dağılıb tökülür. İnsan paramparça olur. Dünən qədrini bilmədiyi o insanın yoxluğu birdən-birə həyatın ən böyük boşluğuna çevrilir. Amma artıq gec olur.

Əslində həyatın bizə verdiyi ən böyük nemətlər çox sadədir: sağlam olmaq, sevdiklərimizin yanımızda olması, evdə bizi gözləyən bir valideynin varlığı. Lakin insan çox vaxt bunları itirəndən sonra anlayır.

Bəlkə də problem qışda və ya yayda deyil. Problem ondadır ki, biz xoşbəxtliyi çox vaxt uzaqda axtarırıq. Halbuki o, bəzən elə yanımızda dayanır.

İnsan nankor olmağa tez öyrəşir. Amma sahib olduqlarının qədrini vaxtında bilmək – bu artıq müdriklikdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Radə Abbasova,

AMEA Folklor İnstitutunun elmi işçisi. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yazıçı-jurnalist İmamverdi İsmayılovun oxuculara yeni təqdim etdiyi “Bayquş və qarovulçu” hekayəsi ədəbiyyatımızda qədimdən mövcud olan insan-təbiət münasibətlərinin ifadəsi kimi maraqlıdır. Sosial problemlərin bu aspektdə təsvir edilməsi yaxşı tapıntı olmaqla yanaşı şəxsin mənəvi-psixoloji durumunun təzahürü kimi təqdirəlyiqdir.

Qarovulçunun xidmət etdiyi bağın qonşuluğuna gələn bayquş öz müdhiş səsi ilə ətrafdakıları narahat edir. Əslində bayquşun səsindən çox bayquşla bağlı xalq inancında, rəvayət və əfsanələrdə yaşayan “bayquş mifi” insanları hansısa faciənin olacağı qorxusuna salır. Bağın sahibi həmin bayquşu məhv etməyi tapşırır. Qarovulçu bu tapşırıq qarşısında çıxılmaz duruma düşür, bütün sosial həyatının mənası, mənəvi dünyası silkələnir. Heç bir günahı olmayan quşa – təbiətə qəsd eləmək istəmir, ancaq onu sarsıntı və tənhalıqdan qurtarmış, mərhəmət göstərmiş bağ sahibinin də sözündən çıxa bilmir.

Qonşu bağa baxan, gününü avaraçılıqla keçirən “sosial tullantı” - içki düşkünü ilə razılaşır ki, bayquşu güdüb öldürsünlər.

Bu tədbir onların hər ikisinin faciəsi ilə sonuclanır. Qonşunun əlində açılan güllə Qarovulçunun ölümünə səbəb olur. Bir növ xalq arasında yayılmış bayquş mifini doğrulayır.

Hekayədə əsas leytmotiv təbiət və insan münasibəti olsa da, bu fonda adi bir insanın daxili təzadları, özünün özü lə, sosial həyatı, ailəsi, qızı, nəvəsi, qonşusu ilə harmoniyanın olmaması diqqət çəkir. Qarovulçunu öldürən bayquş, qonşu, güllə deyil, tarazlığını itirmiş həyatıdır.

Qarovulçu əslində deyildiyi mənada qarovulçu deyil, Qarovulçu-gözətçi mənasında işlədilir. Ancaq bu hekayədə göstərilən şəxs təkcə gözətçi deyil, o həm bağbanlıq edir, həm evin abadlığına baxır, həm də bu bağda yaşayır. Ora onun həyat və fəaliyyət mühitidir və bu mühit onu daha cansıxıcı, əzablı tənhalıqdan qurtarır. Ona görə bağ sahibinin tapşırığına - bayquşu öldürmək tələbinə “tüpürüb gedə” bilmir.

Hekayəyə xüsusi kolorit verən kənddən gəlib şəhərdə yaşayan şəxsin düşüncəsində və leksikonunda kök salmış folklor və etnoqrafik təhkiyələr, ifadə və aforizmlərdir. Düşüncəsinin dərin qatlarında yaşayan, bir növ həyat kredosuna və dəyərinə çevrilən anlayışlar, zərb-məsəllər “qarovulçunu” tanımağa, onun şəxsi dünyasına nüfuz etməyə kömək edir. Eyni zamanda onu sosial varlıq kimi xarakterizə edir. Onun faciəsinin kökünü göstərir.

Maraqlıdır ki, hekayədə bayquş xüsusi personaj kimi təqdim edilir, təbiət insanla dialoqa girir. İnsan anlaya bilmədiyindən qorxur, vahimələnir, ona qarşı çıxır. Ancaq həmişə olduğu kimi, oturduğu budağı kəsən insan yıxılmalıdır. Onu yaşadan təbiətə edilən hər bir qəsd özünə qayıtmalıdır. Burada bayquşun heç bir əməli, pis hərəkəti yoxdur. İnsan öz bəsit təfəkkürünün, anlamaq qabiliyyətinin zəifliyinin və mövqe ifadə edə bilməməyinin güdazına gedir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, böyük Nizami Gəncəvidən üzü bəri ədəbiyyatımızda, folklorumuzda, etnoqrafiyamızda və məişətimizdə yer almış “bayquş” mifi geniş və dərin tədqiq olunmamış, onun mifoloji mahiyyəti açılmamışdır.

İ.İsmayılovun bu hekayəsi bir daha mövzuya qayıtmağın zəruriliyini ortaya qaoyur. Doğrudan da, niyə insanlar bayquşdan, onun harayından qorxur, vahiməyə düşürlər? Nəvənin dilindən deyildiyi kimi, “bəy quşuna” necə qıyıb güllə atmaq olar?

Üstəlik, bu bayquş “Ana bayquş” adlanır. “Xarabalığı seyrangaha çevirməyən, viranəliyə köç salan” bayquşun məhv edilməsini tələb edən bağ sahibinin istəyi seyrangah, abadlıq, gözəllik arzusu ilə bağlı deyil, daxili səbatsızlığın, vahimənin, sosial güvənliyin nəticəsidir ki, sonda “Qarovulçunun” canını alır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan poeziyasının “bir cüt ulduz kimi parlayan” qaynar gözlü, “Ağ saçlı qartalı”, bütün dövrlərin böyük şairi, Azərbaycanımızın ilk Xalq şairi Səməd Vurğunun məşhur “Azərbaycan” şeirini Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda yaşayan Azərbaycanlılar arasında yenicə dil açan körpələrdən savayı əzbər bilməyən varmı görəsən?!

Vətənimiz Azərbaycan haqqında bir segi simfoniyası kimi səslənən bu ecazkar əsər kimlərin könlünü riqqətə gətiməyib?! Uşaqdan böyüyədək, şagirddən müəllimədək, sadə əməkçi insandan ziyalıyadək, fəhlədən alimədək, kim bu kəlimələrin qarşısında baş əyməyib?!

Müqəddəs kitablarda yazılan dualar kimi, min  dəfə səslənsə də, təkrar oxunsa da, təzəliyini, təravətini, mənasını və qüdrətini itirməyən, oxuduqca, söyləndikcə şirinləşən, yeni-yeni mənalar kəsb edən, çox sadə və çox böyük məna tutumlu, insanı dərin  fəlsəfi düşüncələrə aparan bu sözlərin arxasında nə sirr durur?

Bəlkə bu sözlər elə Tanrının Səməd Vurğun vasitəsilə vətənimiz Azərbaycana, onun xalqına, vətəndaşlarına ünvanlanan məhəbbətinin bir təzahürü, ifadə formasıdır?! Bilmirəm!

Onu bilirəm ki, bu kəlmələr arxasında gizlənən sirlərin açılmasına ehtiyac vardır və zaman-zaman ədəbiyyatşünaslar, filosoflar, dilçilər, filoloqlar, tənqidçilər bu əsərə müraciət etmişlər və hələ indən sonra da edəcəklər.

Gənc şairin 1935-ci ildə, 29 yaşında olarkən Tanrının diktəsi ilə qələmə aldığı bu əsər, əslində müdriklik  yaşına çatmış, dünya görmüş bir şairin  yaradıcılıq hesabatının məhsulu ola bilərdi. Maraqlıdır, görəsən, bu əsəri o, harada,  hansı ovqatda yazıb və bu əsəri yaratmasına nə qədər zaman sərf edib?

Bu suala cavab tapmaq üçün tarixə, şerin yarandığı zamanın, həmin dövrdə cərəyan edən hadisələrə səyahət etmək zərurəti yaranır. Elə buradaca qeyd etməyi zəruri hesab edirəm ki, məşhur vurğunşünas alim, uzun illər Səməd Vurğunun yaradıcılığının  tədqiqi ilə məşğul olan, öz əsərlərində və məqalələrində  böyük şairin həyatı və yaradıçılığı haqqında dəqiq və zəngin məlumatlar verən fəlsəfə doktoru Aslan Salmansoy “Səməd Vurğunun “Azərbaycan epopeyası, yaxud “Qırmızı üzlü  albomun tarixcəsi”...(Azərbaycan jurnalı.-2012.-№ 3. S.167-175) məqaləsində bu suallara ətraflı aydınlıq gətirir. Aslan Salmansoyun çox qiymətli məlumatları özündə əks etdirən həmin məqaləsindən aydın olur ki, Səməd Vurğun bu şeiri 1935-ci ildə yazıb. Şeirin ilk adı “Şairin türküsü” olub, İlk variantında şeir 10 bənddən ibarət olub və  1935-ci ildə “Kirovabad bolşeviki” qəzetinin 7 iyun tarixli 129-cu sayında dərc edilib. Şair şeirə 1936-cı il nəşrlərindən başlayaraq “Azərbaycan” adını vermiş, ona yeni bəndlər əlavə etmiş,  “Poemanın proloqu” (“Ədəbiyyat qəzeti”, 7 noyabr, 1936, №27), “Poemanın proloqundan bir parça” (“Kirovabad bolşeviki” qəzeti, 18 noyabr, 1936, № 268) qeydləri ilə dərc etdirmişdir.

 Məqalədən o da məlum olur ki, Səməd Vurğun 1935-ci ildə xalqımızın 2000 illik tarixinin əsas mərhələlərini özündə əks etdirən bir epopeya (dastan) yazmaq fikrində olmuş və 1935-ci ildə yazdığı 16 poemadan -7 iri həcmli şeir və 9 poemadan ibarət (“Şairin türküsü”, “Torpağın tələbi”, “Sərgüzəşt”, “Zərdüştün xülyaları”, “Ölən məhəbbət”, “Bulaq əfsanəsi”, “Qılınc və Quran”, “ Dar ağacı”, “Füzulinin dərdi”, “Qız qayası”, “Şairin ölümü”, “Aslan və Mahniyar”, “Acı xatirələr”, “Ölməz qəhrəmanlar”, “Üsyan və quran” və “Ordenli qəhrəman) epopeyanın adını “Azərbaycan” epopeyası qoymuşdir. A. Salmansoy Səməd Vurğunun çıxışlarından birindən nümunə gətirərək, əsər üzərində işləməsinin tarixini dəqiqliyi ilə göstərir: “Hal-hazırda Azərbaycan Sosialist Şuralar Cümhuriyyətinin Lenin ordeni almasına ithaf edilmiş “Azərbaycan” poemasının üzərində işləməkdəyəm”. 1937-ci ildəki çıxışlarından birində isə şair deyir: “Son zamanlar mən “Azərbaycan” adlı böyük bir epopeya yazmışam. Burada mənim vətənimin 2000 illik tarixinin əsas mərhələləri və ona azadlıq gətirən Sovet illəri öz əksini tapmışdır. Bu epopeya bir-biri ilə bağlı olan otuz (əslində isə 16 poemadan. R.G.) poemadan ibarətdir. Epopeya Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsinə, böyük partiyamızın göstərdiyi tarixi xidmətlərə həsr edilmiş “Ordenli qəhrəman” poeması ilə bitir”. A. Salmansoyun məqaləsindən o, da məlum olur ki, Səməd Vurğun öz vədini yerinə yetirə bilməmiş və “Azərbaycan” epopeyası ayrıca kitab şəklində nəşr olunmamışdır. Aslan Salmansoy yazır: “ Güman edirik ki, şairin verdiyi vədi yerinə yetirə bilməməsinin səbəbi ona qarşı təqib və təzyiqlərin artması ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, S.Vurğun xalq düşməni elan edilən şairləri (xüsusilə H.Cavid və M.Müşfiqi) “qanadının altına almaqda” günahlandırılmış, eləcə də millətçi kimi təqsirləndirilərək 1937-ci ildə Yİ-nin katibi vəzifəsindən azad edilmişdir.

S.Vurğunun millətçilikdə ittiham edilməsinin əsas səbəbi milli ruhda, Azərbaycançılıq mövzusunda yazdığı əsərlər, xüsusilə “Azərbaycan” şeiri olmuşdur. 1937-ci ilin payızında o vaxtkı NKVD-yə dindirmələrə çağırılan və növbəti dindirmələrin birindən “səhər çayı vaxtı” qayıdan Vurğun, qardaşı Mehdixana demişdi: “... “onlar” mənim “Azərbaycan” şeirimdən bərk yapışıblar. Başa düşə bilmirlər ki, bu şeir mənim həyatımın və bütün yaradıcılığımın mənasıdır, rəmzidir... Mən bütün insanlara, bütün xalqlara və millətlərə səadət arzulayıram və bu yolda çalışıram.

Lakin bununla bərabər məndən ötrü ən müqəddəs torpaq Azərbaycandır, ən doğma xalq isə Azərbaycan xalqıdır, onun dili və şeiri mənim vicdan səsimdir, o, mənim doğma anamdır. Əgər buna görə məni millətçi etmək istəyirlərsə, qoy etsinlər. Bir gün gələr, tarix həqiqəti açar!”

 Və ən maraqlısı da odur ki, “Azərbaycan”epopeyasının proloqu  sonradan “Azərbaycan” adlanan “Şairin türküsü”dür. Və həmin əsərin indi “əlimizdə olan variantı 23 bənddən və 115 misra”dan (ifadə A. Salmansoya məxsusdur) ibarət olan “Azərbaycan” şeiridır. “

Əsərin daha mühüm əhəmiyyət kəsb edən məziyyətlərindən biri, böyük şairin burada demək istədikləri, lakin açıq mətnlə deyə bilmədiklərini sətiraltı mənalarda işlətməsi ilə bağlıdır. Bu kontekstdə yenə də hörmətli vurğunşünasımız Aslan Salmansoya istinad etməli oluram. Hər kəsə məlumdur ki, şeirin birinci bəndi aşağıdakı kimi ifadə olunur

Çox keçmişəm bu dağlardan,

Durna gözlü bulaqlardan,

Eşitmişəm uzaqlardan,

Sakit axan  Arazları,

Sınamışam dostu, yarı.

Qeyd edildiyi kimi, İlk variantında “Şairin türküsü” adlanan şeirin birinci bəndi ilə bağlı A. Salmansoy yazır: “Şeirin 1-ci bəndinin 3-cü misrası avtoqrafında: “Terekləri, Arazları”dır. Çap zamanı “Terekləri” sözü mətndən çıxarılmış, misra “Sakit axan Arazları” şəklinə salınmışdır.

Əvvəla, belə bir təbii sual yaranır: şeirdə Azərbaycanın poetik xəritəsini cızan şair bu xəritəyə niyə Terek çayını da daxil edir. S.Vurğun Terek çayının yerinə Azərbaycandakı başqa bir çayın adını çəkə bilməzdimi? “Söz S. Vurğunun əlində mum kimi idi” və şübhəsiz qafiyə və ahəngə xələl gətirmədən o, bunu çox asanlıqla edərdi. Deməli, “Terek” adını şair mətnə məqsədli daxil edib. “Niyə”sini anlamaq üçün əsərə bir də nəzər salaq. “Terekləri” sözü mətndən çıxarıldıqdan sonra:

“Eşitmişəm uzaqlardan,

Sakit axan Arazları”

-misraları uzaq məsafədən Arazı eşitmək, ona qulaq asmaq mənasında başa düşülür. Əgər şair bu fikri çatdırmaq istəsəydi, “eşitmişəm” yerinə, elə “dinləmişəm” sözünü yazardı. Buradakı “uzaqlardan” sözü məsafə yox, zamana, daha dəqiq desək keçmişlərə, uzaq keçmişlərə işarədir. Uzaq keçmişlərə xəyalən səyahət etdikdə isə yada Azərbaycanın ərazisindən Terekin də keçdiyi qədim torpaqları, sərhədləri, Dəmir qapı Dərbənd, eləcə də Şimali Qafqazın və Azərbaycanın ruslar tərəfindən işğalı düşür. Beləliklə, Terek və Araz çaylarının şair tərəfindən yanaşı işlədilməsinin, eləcə də “Terek” sözünün çap zamanı ixtisar edilməsinin səbəbi üzə çıxır. Hər halda mətni biz belə başa düşürük və əgər belə olmasaydı, “Terek” sözü çap zamanı ixtisar edilməzdi...

Belə sətiraltı ifadələr şeirdə kifayət qəqərdir və onlrın mənasının böyk əksəriyyəti hələ də tam açılmayıb.

 Fikrimcə, Səməd Vurğun şair olaraq, təkcə “Azərbaycan” şeirini yazmış olsaydı, o, bütün məna və poetik ifadələri ilə bir bu əsəri ilə ümumxalq məhəbbəti, ümumxalq sevgisi qazana bilərdi…

O, da məlumdur ki, müəllifin özü də sonralar “Azərbaycan”əsərinəheyranlığını gizlətməyib, özü yaradıcılığında dəfələrlə ona müraciət edib. Dediklərimə bir misal gətirmək istəyirəm.

Səməd Vurğun Böyük Vətən Müharibəsinə silsilə şeirlər həsr etmişdir. Onların hamısı dəyərli əsərlərdir. Lakin bunların sırasında ən kövrək şeirlərdən biri “Mənə belə söyləyirlər” şeiridir. Şeirin mənasını oxucuya daha aydın çatdırmaq üçün daha çox sitat gətirirəm. “Görüb tanış olmadığım, qayğısına qalmadığım şeir dostu bir insandan bir xatirə söylədilər; Bizim elli bir qəhrəman, bir yaralı qızıl əsgər, son nəfəsdə səni andı, dəniz kimi dalğalandı:

Dedi: “Doktor, aman doktor,

Sağlığıma güman yoxdur.

Bıçağını saxla bir dəm,

Bilirəm ki, öləcəyəm.

Qoy Vurğunun sözlərindən,

Bir bənd deyim, son dəfə mən.

“El bilir ki, sən mənimsən,

Yurdum-yuvam, məskənimsən.

Anam, doğma vətənimsən,

Ayrılarmı könül candan,

Azərbaycan, Azərbaycan.”

Deyib bu son sözlərini,

Yumdu qara gözlərini.

Qeyd etməyi zəruru hesab edirəm ki, Səməd Vurğun yaradıçılığını əhatəli tədqiq edən M.Hüseyn, B.Vahabzadə, X. R.Ulutürk, Y.Axundlu, A.Zeynallı, İ.Mustafayev, Y.Qarayev, Q.Quliyev, Q.Bayranmov, C.Abdullayev  və digər ədəbiyyatşünasların, tənqidçilərin və tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti öz əsərlərində, məqalələrində və tədqiqatlarında şairin “Azərbaycan” şeirindən, onun bədii dəyəri, sadə dili,  fəlsəfi dərinliyindən söhbət açmış və yüksək qiymət vermişlər.

Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyev 1997-ci ilin martında (Azərbaycanın o vaxtkı Prezidenti, Ulu öndər Heydər Əliyev şairin 90 illik yubileyinin bütün il boyu keçirilməsi barədə tapşırıq verib. Yubiley tədbirinin yekunu 1997-ci ilin martında keçirilib, həmin tədbirdə Ulu öndər şairin yaradıcılığı haqqında geniş çıxış edib), Xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının  90 illik yubiley gecəsindəki nitqində deyirdi: ”Səməd Vurğun şeirinin böyüklüyü, eyni zamanda gözəlliyi ondan ibarət idi ki, onun hər kəlməsi, hər sətri,  hər bir Azərbaycanlının qəlbinə çatırdı, onun beynini fəth edirdi, onu öz təsiri altına salırdı. Səməd Vurğunun şeiri bu gün də müasirlərimizə, gənc nəslə ilham, ruh verir, onları coşdurur, daha da vətənpərvər edir, onlara vətəni, milləti, torpağı sevməyi öyrədir”.  Ulu Öndər öz çıxışında şairin “Azərbaycan“ şeiri üzərində xüsusi dayanır və deyirdi:” Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri dillərdə əzbər olubdur. Bilirsiniz, o qısa sözlərdə o qədər dərin məna var ki, həmin sözləri hər bir insan dilinə gətirib, təkrar edərkən, öz xalqına, ölkəsinə bir daha öz məhəbbətini, sevgisini, sədaqətini ifadə edir. Ulu Öndərin elə bu dedilklərnin nəticəsidir ki, O, Azərbaycanımıza olan sonsuz məhəbbətini Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri ilə ifadə edir və bu əzəmət və qüdrət sahibi şeirdəki bəndləri dedikcə kövrəldiyini gizlədə bilmir.

 El bilir ki, sən mənimsən,

Yurdum, yuvam, məskənimsən.

Anam, doğma vətənimsən!

Ayrılarmı könül candan?

Azərbaycan, Azərbaycan!”

Əslində Uli Öndər Heydər Əliyevin Səməd Vurğun və onun “Azərbaycan” şeiri haqqında söylədiyi qısa, lakonik və dərin mənalı fikirlər böyük şair və onun “Azərbaycan” şeirinin dəyərini tam ifadə etmiş olardı. Bununla belə şairin bu qeyri-adi  əsərinin möhtəşəmliyini tam ifadə etmək üçün digər müəlliflərin də fikirlərini bu yazıya daxil etmək istədim.

Bəxtiyar Vahabzadə çoxşaxəli yaradıcılığı və milli azadlıq ideyaları ilə Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikir tarixində ölməzlik qazanmış şəxsiyyətdir. Ona ölməzlik qazandıran göstəricilərindən biri də özünün elmi fəaliyyətini - həm namizədlik, həm də doktorluq dissertasiyasını, məhz ölməz Səməd Vurğun yaradıcılığına həsr etməsidir. Bəxtiyar Vahabzadə yazır: "Səməd Vurğun yaradıcılığı küll halında dünya görmüş, sinəsi xəzinə ağsaçlı müdrik bir qocaya bənzəyir. Bu qocanın sinəsində xalqın nağıl və dastanları, atalar sözləri, məsəlləri, muğamı, aşıq mahnıları, üzərində iztirablı günlərin kədəri, xoşbəxt günlərin sevinci, fərəhi naxışlanmışdır. Bu qoca, ağsaçlı Azərbaycan xalqının simvoludur, bəlkə də şairin qəhrəmanlarından Azər babanın özüdür. Azərbaycan xalqının"Avesta" dövründən bu günə qədərki tarixi-Nİzami qüruru, Füzuli kədəri, Xaqani mübarizliyi, Nəsimi hikməti, Vaqif səmimiyyəti, Koroğlu qəhrəmanlığı, Sabir gülüşü bu böyük yaradıcılıqda öz əksini tapmışdır. Bu böyük yaradıcılığın epiqrafı şairin "Azərbaycan" şeiridir”.

Görkəmli tənqidçi, ədəbiyyatşünas, publisist, dramaturq, xalq yazıçısı Mehdi Hüseyn şairin “Azərbaycan” şeirini sanki “xalqın özü tərəfindən qoşulmuş bayatılar” adlandırır: “Vətənin tərənnümündən söhbət gedəndə, dillər əzbəri olan “Azərbaycan” şeiri yada düşür. Bu , Azərbaycan haqqında  ən gözəl bir mahnıdır. Səməd vurğunun bədii yaradıcılığı haqqında  danışan zaman, insan bu şeiri epiqraf gətirmək istəyir. Bu da son dərəcə qanunidir. Belə şeirlər milyonların ürəyindən xəbər verdiyi üçün də insanın ürəyinə əbədi həkk olunur. Nə qədər böyük bir səmimiyyət, necə də mənalı bir sadəlik. Elə bil bu , şair tərəfindən yaradılmış, yazılmış bir əsər deyil, xalqın özü tərəfindən qoşulmuş bayatılardır:

Hey baxıram bu düzlərə

Ala gözlü gündüzlərə,

Qara xallı ağ üzlərə,

Könül istər şeir yaza,

Gəncləşirəm yaza-yaza...

Səməd Vurğunun Azərbaycan sevgisini yüksək dəyərləndirən, onun bu qeyri-adi sevgisinin Azərbaycandan uzaqılarda şahidi olan, bu sevgini heyranlıqla müşahidə edən, 1950-ci illərdə SSRİ qaz sənayesi naziri vəzifəsində işləmiş, Səməd Vurğunla yaxın dost olan Sabit Orucov öz xatirələrində yazırdı: “Mən indiyədək Səməd Vurğun qədər Azərbaycanı böyük hərarətlə sevən ikinci bir şairə rast gəlməmişəm. O moskvalı dostlarına Bakıdan, Azərbaycandan sonsuz məhəbbətlə danışardı. Elimizin adət və ənənələrindən, poeziyamızdan, mərd və mübariz oğullarımızın qəhrəmanlığından elə ürək dolusu söhbət açırdı  ki, hamı heyran qalıırdı.”

Səməd Vurğunu hələ gənc yaşalrından tanıyan. Ailəliklə dost olan, şairin yaradıcılığına hər zaman yüksək dəyyər verən, onun yaradıcılığı haqda fikirlərini ötən il işıq üzü görən 2=3+4 yaxud iki ailədə üç xalq yazıçısı, dörd xalq şairi” kitabında qələmə alan xalq yazıçısı yazır: ”Səməd Vurğun xalqımızın qəlbində, ruhunda, mənəviyyatında müstəsna yer tutan şairdir. Bakıdan Makuyacan, Dərbənddən Mərəndəcən, Qarabağdan Qaradağacan, Naxçıvandan Zəncanacan, Qəzvindən Qazağacan bu torpağın hər qarışında Vurğunun adı ən əziz, ən doğma ad kimi iftixarla səslənir.

Xəritələr müxtəlif olur-siyasi xəritələr, fiziki xəritələr, tarixi xəritələr. Səməd Vurğun yaradıcılığının ən parlaq səhfələri, başda məşhur “Azərbaycan” şeiri olmaqla yurdumuzun poetik xəritəsidir”.

Ədalət naminə qeyd etməliyik ki, Səməd Vurğuna qədər bəzi şairlər, o çümlədən dövrünün adlı-sanlı şairi olan Hacıkərim Sanılı da  Azərbaycanımıza şeir həsr etmiş və şeir ”Azərbyacan, Azərbaycan”adlanır. Hətta internet mənbələrdə professor Əli Saləddinin səhvi ucbatından həmin şeir Əhməd Cavadın seçilmiş əsərlərinə daxil edilmiş və orta məktəb dərsliklərində müəllif olaraq Əhməd Cavad göstərilmişdir. Forma, quruluş, təsvir etibarı ilə bu şeirlər arasında oxşarlıq olsa da, “Mən nə Sanılıyam, nə də Cavadam” deyən Səməd Vurğunun ”Azərbaycan” şeiri, həm məzmun, həm məna , həm həcm, həm də fəlsəfi yük və poetik ifadə cəhətdən həmin şeirdən tamamilə fərqlənir. Fikrimi tamamlayaraq vurğulamaq istəyirəm ki,  Səməd Vurğun vətənimiz Azərbaycanı tərənnüm edən bu şeiri yazmaqla poeziyamıza “Azərbaycan” mövzusu gətirdi və ondan sonra gələn bütün şairlər ən gözəl, ən şah şeirlərini bu mövzuya həsr etdilər. Bununla belə heç bir şairin əsəri Səməd Vurğunun “Azərbyacan” poeması səviyyəsinə yüksələ bilmədi. Dediklərimin təsdiqi üçün vurğunşünas alim, Qurban Bayramovun fikirlərinə istind etmək istəyirəm. O yazır: “Məlumdur ki, ədəbiyyatımızda istər Vurğundan qabaq, istər onun yaşadığı dövrdə, istərsə də sonralar Azərbaycan, vətən məhəbbəti mövzularında, hətta adları da “Azərbaycan”, “Vətən” olan çoxlu şeir yazılmışdır... Lakin bu şeirlərin heç biri S.Vurğunun “Azərbaycan”ı qədər şöhrət qazana bilməmişdir. Şeirdə Vətən hissi mücərrəd, ümumi hiss deyildir; bu, canlı, qızğın bir hisslə yaşanmış vətəndaşlıq pafosudur; Vətəni xalq təfəkkürü, xalq mənəviyyatı, xalqın tarixi təcrübəsi ilə duymağın, dərk etməyin poetik məhsuludur. Məhz bu keyfiyyətlərə görə “Azərbaycan”-Vətən mövzusunda təkrarolunmaz poetik kəşfdir”.Qeyd olunanlar barədə A. Salmansoyun fikirləri də maraqlıdır.

O, yazır: “Azərbaycan” şeiri haqqındakı mütəxəssis rəylərini toplasaq, mübaliğəsiz deyirik ki, bir kitaba sığmaz. S.Vurğunun “Azərbaycan” şeiri ilə dil açmayan azərbaycanlı körpəsi olmadığı kimi, “Azərbaycan” şeiri haqqında yazmayan, fikir yürütməyən Azərbaycan ədəbiyyatşünası da, demək olar ki, yoxdur. Digər tərəfdən o da həqiqətdir ki, “”Azərbaycan” şeirindən sonra poeziyamızda vətənin vəsfi ilə bağlı yaranmış bütün bədii nümunələr bu və ya digər şəkildə S.Vurğunun dünyaduyum və deyim tərzinə söykənir, S.Vurğun ənənələrini davam etdirir”.

Azərbaycançılıq məfkurəsinin ən böyük daşıyıcılarından biri olan, bu məfkurəni yaşadığı dövrün bütün ziddiyyətlərinə,  ideoloji  basqılarına və həyati təhlükələrinə baxmayaraq öz əməlində, fəaliyyətində və yaradıcılığında ən parlaq şəkildə tərənnüm edən  və təcəssüm etdirən Səməd Vurğunun bütün yaradıcılığı və fəaliyyətini küll halında  Azərbaycan haqqında bir dastan, Aslan Salmansoyun təbirincə desək “Azərbaycannamə” adlandırmaq olar. Və bu dastanın proloqu da, epiloqu da ”Azərbaycan” adlı şeirdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Son iki yüz il ərzində Azərbaycan tarixinin böyük bir hissəsi müxtəlif imperiyaların hakimiyyəti altında qaldığı üçün geniş ictimaiyyətə demək olar ki, məlum deyildi. Bir çox hallarda bu tarix ya gizlədilmiş, ya da onun öyrənilməsinə qadağalar qoyulmuşdu. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə tariximizin unudulmuş səhifələrini yenidən araşdırmaq, görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini obyektiv şəkildə öyrənmək imkanı yarandı.

Bu araşdırmalar sayəsində XIX əsrin birinci yarısında Qarabağda yaşamış görkəmli və hörmətli simalardan biri - Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanovun həyatı və fəaliyyəti də diqqət mərkəzinə gəldi.

Fərhad bəy Məlik-Aslanov 15 iyun 1805-ci ildə Qarabağın Dizaq mahalının məşhur Tuğ kəndində, bölgənin qədim və nüfuzlu zadəgan nəsillərindən olan Məlik-Aslanovlar ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun atası Məlik Aslan bəy Dizaq mahalının son məliki və naibi olmuş, bir müddət rus idarəçilik sistemi dövründə Zəngəzur mahalının da naibi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Mənbələrə əsasən qeyd etmək lazımdır ki, Qarabağ məlik nəsilləri arasında Məlik-Aslanovlar soyu tamamilə müsəlman, yəni azərbaycanlı mənşəli yeganə nəsillərdən biri hesab olunur.

Fərhad bəy ilk təhsilini doğulduğu Tuğ kəndindəki mədrəsədə almışdır. O, xüsusilə Şərq dillərinin öyrənilməsinə böyük maraq göstərirdi. Sonralar rus dilini də yaxşı mənimsəmiş və bu biliklər onun hərbi xidmətində mühüm rol oynamışdır.

1829-cu ildə Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı qraf İvan Paskeviç Qarabağ əyalətinin azərbaycanlı sakinlərindən ibarət dörd müsəlman süvari alayı və Kəngərli süvari dəstəsini təşkil etdi.

Fərhad bəy də həmin dövrdə yaradılmış 1-ci müsəlman (azərbaycanlı) süvari alayında hərbi xidmətə başladı. Bu alay general Nikolay Rayevsky rəhbərlik etdiyi birləşmiş süvari briqadasının tərkibinə daxil idi. Briqadada xidmət edən azərbaycanlı döyüşçülər müxtəlif hərbi əməliyyatlarda mühüm döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirirdilər.

Elə həmin illərdə - 1829-cu ildə məşhur rus şairi Alexandr Puşkin Qafqazdakı fəal orduya qoşulmaq məqsədilə dostu Rayevskinin yanına gəlmişdi. Şair briqadada olduğu müddətdə azərbaycanlı ziyalı və zabitlərlə də tanış olur. Onların arasında görkəmli alim və yazıçı Abbasgulu aga Bakikhanov, kapitan Fərəcula bəy və poruçik Fərhad bəy də var idi.

General Rayevski gənc zabiti şairə “Фаргат-Бек, сын Малик Аслана из Карабаха” - yəni “Qarabağlı Məlik Aslanın oğlu Fərhad bəy” kimi təqdim etmişdi. Fərhad bəyin şəxsi keyfiyyətləri, davranışı və Şərq mədəniyyətinə bağlılığı Alexandr Puşkinə böyük təsir bağışlamışdı.

Bu təsirin nəticəsi olaraq şair “Лагерь при Евфрате” (“Fərat sahilində düşərgə”) adlı əlyazmasında “Из Гафиза” (“Hafizdən”) silsiləsinə daxil olan “Шеер I. Фаргат Беку” (“Şeir I. Fərhad bəyə”) adlı şeirini məhz ona həsr etmişdir. Bu fakt Azərbaycan tarixi üçün maraqlı və diqqətəlayiq hadisədir. Belə ki, bu şeir XIX əsrdə Qarabağdan olan bir azərbaycanlı zabitin böyük rus şairinin yaradıcılığında özünəməxsus iz qoyduğunu göstərir.

Не пленяйся бранной славой,                               

О красавец молодой!                                           

Не бросайся в бой кровавый                                  

С карабахскою толпой!                                                               

Знаю, смерть тебя не встретит:                                    

Азраил, среди мечей,                                                   

Красоту твою заметит -                                           

И пощада будет ей!                                                   

Но боюсь: среди сражений                                        

Ты утратишь навсегда                                               

Скромность робкую движений,                                      

Прелесть неги и стыда!                                             

                   *

Uzaqlaş, vuruşma, şan şöhrətindən,

Səneygözəlcavan, eygözəlcavan!

Qarabağ dəstəsiarasındasən

Qanlı döyüşlərə girmə, atmacan! 

Bilirəmki, ölümrastgəlməzsənə,

Qılınclariçində Əzrayılgörcək.

Hayıfı gələcəkbelə birhüsnə,

Ölümcaynağındannicatverəcək.

Ancaqdöyüş vaxtı qorxuramki, mən

İtsinsadəliyin, cəldhərəkətin!

Səninəbədilik çıxsınəlindən

Bu gözəl camalın, abrın, ismətin.

Aleksandr Puşkin,                                                             

"5 iyul 1829-ci il, Fərat düşərgəsi".

Tərcümə edib Zəhra Bilal qızı.

Bu şeir ilk dəfə 1830-cu ildə Sankt-Peterburqda nəşr olunan “Tsarskoye selo” almanaxının 233-cü səhifəsində dərc edilmişdir. Bu fakt Fərhad bəy Məlik-Aslanovun adının XIX əsr rus ədəbiyyatı tarixində də qeyd olunmasına səbəb olmuşdur.

Ərzrum səfərindən qayıtdıqdan bir müddət sonra Alexandr Puşkin Moskvaya səfər edir. O, burada tez-tez Uşakovlar ailəsinin qonağı olur və ailənin üzvlərindən Yekaterina Uşakova ilə səmimi münasibətlər saxlayırdı. Uşakovlar Presnya bölgəsində, Zamorenova küçəsi,16 ünvanında yaşayırdılar.

Bu ev Moskvada dövrünün tanınmış yazıçıları, musiqiçiləri, rəssamları və müğənnilərinin toplaşdığı bədii-artistik mühit kimi məşhur idi. 29 sentyabr 1829-cu ildə həmin evdə təşkil olunan növbəti ballardan birində Puşkin Ərzrum səfəri zamanı gördüklərindən, tanış olduğu insanlardan və Qafqaz səfərinin təəssüratlarından danışır.

Şairin söhbətlərindən ilhamlanan həmin axşamın qonaqlarından biri - istedadlı rəssam Novikov sadə karandaşla gənc və yaraşıqlı bir zabitin portretini çəkir. Bu, Puşkinin Qafqazda tanış olduğu Fərhad bəy idi. Şair portretin bənzərliyinə o qədər təəccüblənmişdi ki, rəsmin aşağı hissəsində “Фаргат-Бек” (“Fərhad bəy”) sözlərini yazmışdır.

1829-cu ildə döyüş meydanlarında göstərdiyi şücaətə görə Fərhad bəy IV dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeni ilə təltif olunur. İgidliyinə görə o, 11 may 1830-cu ildə praporşik rütbəsinə yüksəldilir.

1834-cü ilin noyabrında Varşavaya göndərilən Zaqafqaziya Müsəlman Süvari Alayının tərkibində Fərhad bəy də xidmət etmiş və burada poruçik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Fərhad bəy Qarabağa qayıdır və daha sonra Məkkəyə ziyarət edərək “Hacı” titulunu qazanır. Dövrünün bir sıra şair və ziyalıları ilə onun məktublaşmaları məlumdur. O, həmçinin məşhur Azərbaycan aşığı Aşıq Pəri ilə dostluq münasibətləri saxlayırdı.

Fərhad bəyin övladları da atalarının yolunu davam etdirərək bölgədə nüfuzlu və hörmətli şəxslərə çevrilmişdilər. Oğullarından Mehdi bəy İrəvan Kişi Gimnaziyasının məzunu olmuşdur. XIX əsrin ortalarında o, şəxsi vəsaiti hesabına Kürdlər kəndinin salınmasına təşəbbüs göstərmiş, kəndə içməli su gətirmək üçün kəhriz çəkdirmişdir. Bu kəhriz sonradan “Mehdi bəy kəhrizi” kimi tanınmışdır. 2023-cü ildə həmin kəhriz aşkar edilmiş tarixi abidələr siyahısına daxil edilmiş və Azərbaycan dövləti tərəfindən mədəni irs nümunəsi kimi qorunması istiqamətində nəzarətə götürülmüşdür.

Mehdi bəy qardaşı Sadıx bəyin köməyi ilə 1883-cü ildə (bəzi mənbələrə görə 1885-ci ildə) Tuğ kəndində dövrün tələblərinə uyğun Rus-Avropa tipli məktəb yaratmışdır. Onlar məktəbin kasıb şagirdlərinə dərs vəsaitləri və maddi yardım göstərərək təhsilin inkişafına böyük töhfə vermişlər.

Sadıx bəy dövlət qulluqçusu kimi fəaliyyət göstərmiş, kollec katibi mülki rütbəsini daşımışdır. O, Zəngəzur qəzasında polis pristavı və Şuşa polis idarəsinin üçüncü bölməsində pristav vəzifələrində xidmət etmişdir.

Fərhad bəyin digər oğulları - Aslan bəy və Səlim bəy əsasən ailə təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdular. Ailənin geniş əkin sahələri, üzüm bağları, qırxa yaxın çoxillik tut ağacı, çoxlu mal-qara və Qarabağ cinsindən olan atları var idi.

Aslan bəy məşhur şair və tarixçi Mir Mehdi Xəzaninin qızları Asya xanım və Ziba xanımla yaşam qurmuşdu. Mir Mehdi Xəzani öz əsərlərinin bir qismini məhz Aslan bəyin Tuğ kəndindəki evində qalarkən qələmə almışdır.

Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanov 1889-cu ildə doğulduğu Tuğ kəndində vəfat etmişdir. Onun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Bu hekayə bir tərəfdən XIX əsr Qarabağ mühitini, digər tərəfdən isə böyük rus şairi ilə taleyi kəsişən bir azərbaycanlı zabitin həyat yolunu göstərir.

Şübhəsiz ki, Fərhad bəy haqqında daha geniş və fundamental tədqiqat aparmaq mümkündür. Ümid etmək olar ki, gələcəkdə tarixçilərimiz bu maraqlı şəxsiyyətin həyatını daha ətraflı araşdıraraq Azərbaycan tarixinin bu səhifəsini tam şəkildə üzə çıxaracaqlar.

Şəkildə: Fərhad bəy Məlik-Aslanovun portreti

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunda insan vicdanını, cəmiyyətin susqunluğunu və bir fərdin cəsarətini bu qədər sadə, amma təsirli şəkildə göstərən filmlər azdır. 1981-ci ildə ekranlaşdırılan Bağlı qapı məhz belə ekran əsərlərindən biridir. Bu film təkcə bir məhəllədə baş verən hadisəni deyil, əslində bütöv bir cəmiyyətin mənəvi durumunu əks etdirən güzgü kimi yadda qalır.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun görkəmli ustalarından biri olan Rasim Ocaqov, ssenari müəllifi isə tanınmış dramaturq və yazıçı Rüstəm İbrahimbəyovdur. Bu iki sənətkarın yaradıcılıq tandemi Azərbaycan kinosunda dərin psixoloji çalarları ilə seçilən bir çox ekran əsərləri yaratmışdır. “Bağlı qapı” da onların bu uğurlu əməkdaşlığının nəticələrindən biridir.

Bir məhəllənin səssizliyi

Filmin hadisələri Bakının köhnə həyətlərindən birində baş verir. Bu həyət, əslində, sovet dövrünün tipik şəhər həyətlərindən biridir: insanlar bir-birini tanıyır, gündəlik həyatlarını birlikdə yaşayırlar, bəzən sevinclərini, bəzən də dərdlərini bölüşürlər.

Lakin bu həyətin də hamının bildiyi, amma danışmaq istəmədiyi bir sirri var. Hərdən bir evdən qadın fəryadı eşidilir. Hamı bilir ki, həmin qadın ərinin zorakılığına məruz qalır. Qonşular bunu eşidir, bəzən pəncərədən baxır, amma çox vaxt heç kim qarışmaq istəmir. Çünki bu hadisə artıq onların gözündə “ailə məsələsi” kimi qəbul olunmağa başlayıb.

Beləliklə, o evin qapısı bağlı qalır. Həmin qapının arxasında isə bir insanın taleyi, ağrısı və kömək çağırışı gizlənir.

Muradın seçimi

Filmin əsas qəhrəmanı Muraddır. Onun obrazını sovet kinosunun tanınmış aktyorlarından biri olan Rodion Naxapetov canlandırır. Murad həyatda çətinliklər görmüş, səhvlər etmiş, lakin insanlığını itirməmiş bir insandır.

O, məhəlləyə qayıdanda hər şey əvvəlki kimi görünür. Lakin qadının fəryadı yenə də eşidilir. Bu səslər bir çox insan üçün adi bir hadisəyə çevrilmiş olsa da, Murad üçün belə deyil. Onun vicdanı bu səssizliyə dözə bilmir.

Bir gün qadının çarəsiz fəryadı yenidən həyəti bürüyür. Hamı eşidir. Amma heç kim qapıya yaxınlaşmır.

Və həmin an Murad qərar verir.

O, tərəddüd etmir. Qapıya yaxınlaşır və bağlı qapını qıraraq içəri daxil olur.

Qapının simvolik mənası

Filmin ən güclü tərəflərindən biri də məhz bu səhnənin simvolik mənasıdır. “Bağlı qapı” sadəcə bir evin qapısı deyil. Bu qapı insanların qorxusunun, laqeydliyinin və bəzən də rahatlıq naminə susmasının rəmzidir.

Rejissor Rasim Ocaqov bu film vasitəsilə tamaşaçıya sadə, amma ağır bir sual verir:

Haqsızlıq qarşısında susmaq doğrudurmu?

Bəzən cəmiyyətin qəbul etdiyi “qarışmamaq” prinsipi əslində ədalətsizliyin davam etməsinə səbəb olur. Murad isə bu susqunluğun divarını qıran insandır.

Kino tariximizdə iz qoyan film

“Bağlı qapı” Azərbaycan kinosunda sosial-psixoloji dram janrının uğurlu nümunələrindən biri hesab olunur. Film təkcə dövrünün deyil, bu günün də aktual mövzusuna toxunur. Çünki cəmiyyət dəyişsə də, bəzən insanlar yenə də eyni dilemmanın qarşısında qalırlar: görmək, amma susmaq... ya da müdaxilə etmək.

Filmdə həmçinin Azərbaycan səhnəsinin görkəmli aktrisalarından biri olan Nəsibə Zeynalova və tanınmış aktyor Hacı İsmayılov kimi sənətkarların iştirakı ekran əsərinə xüsusi rəng qatır.

Son söz

Bəzən həyatımızda da belə qapılar olur. O qapıların arxasında baş verənləri hamı bilir, hamı eşidir, amma çox az insan o qapını açmağa cəsarət edir.

“Bağlı qapı” filmi isə bizə sadə, amma çox böyük bir həqiqəti xatırladır:

Bəzən ədaləti qorumaq üçün sadəcə bir qapını açmaq kifayətdir. Amma o qapıya doğru addım atmaq üçün cəsarət lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)