“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Əli Tudə (1924-1996) – tanınmış şair, yazıçı, siyasi mühacir

         Əli Tudə Cavadzadə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının, eyni zamanda siyasi lirikanın yaradıcılarından biridir. Onun – Azərbaycan ədəbiyyatının fədakar mücahidinin  bütün əsərlərinə döyüşkənlik,  azadlıq, mübarizə ruhu hakim olmuşdur.

         Cavadzadə Əli Ələmqulu oğlu Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatı və siyasi lirikasının nümayəndələrindən biridir. O, Ərdəbildən olan ailənin övladı idi, həm ata, həm ana itkisi ilə erkən yaşda üzləşmiş və nənəsinin himayəsində böyümüşdü. Bakıda oxuyarkən ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü olmuş, ilk şeirləri 1938-ci ildə almanaxda çap olunmuşdu.

Əli 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycan mənşəli olduğu üçün nənəsi ilə birlikdə İrana sürgün edilir. Ərdəbildə həm işləyir, həm də təhsilini davam etdirirdi. 1944-cü ildə İran Xalq Partiyasına, bir ildən sonra isə Azərbaycan Demokrat Firqəsinə qoşulur. Milli Hökumət dövründə nəşriyyat şöbəsinə rəhbərlik edir, “Ana dili” və digər dərsliklərin hazırlanmasında iştirak edir. Sonra Təbriz Milli Filarmoniyasını yaradan və onun müdiri olan ilk şəxs olur.

Onun nəzm əsərləri həmişə azadlığa, yeni həyata doğru can atan, Pəhləvi şahlarına və yadelli işğalçılara qarşı mübarizə aparan, öz məqsədi və ideyası uğrunda vətən torpağını qanı ilə boyayan, səngərlərdə ölən, yaralanan, lakin geri çəkilməyən, imkan tapdıqca yenidən mübarizə meydanına atılan bir xalqın döyüş nəğmələri idi. Şair canıyla, ruhuyla bağlı olduğu Vətənin sabahına ümidlə baxırdı:

Nə qədər döyüş var, mübarizə var,

Bayrağım Vətəndir, silahım qələm.

İnqilab şairin yaradıcılığının çiçəklənməsinə imkan yaratmışdı. Mübarizlik, cəsarət, mərdlik, azadlıq ruhu Əli Tudə şeirinin əsas motivinə çevrilmişdi. Gənc döyüşkən şair inqilabı vəsf edən şeirlər yazırdı.

Əli Tudə Təbrizdə qurulan azad Muxtar dövlətin – Güney Azərbaycanın misilsiz birillik nailiyyətlərinin təfərrüatlarını “Öz gözlərimlə” adlı avtobioqrafik kitabında yazıb göstərmişdi.

1946-cı ildə Milli Hökumət süqut etdikdən sonra minlərlə insan kimi, o da Şimala mühacirət etməyə məcbur qalır. Burada uzun illər ərzində Cənub həsrəti, bölünmüş Vətən mövzusu onun yaradıcılığının əsas xəttini təşkil edir.

1946-cı ildə Milli Demokratik Hökumət irtica qüvvələri tərəfindən boğulduqdan sonra Bakıya qayıdan 22 yaşlı şair ürəyinin qanı ilə “Mən nə gətirdim” şeirini yazır:

Mən öz qardaşıma mehman gələndə

Bir qələm, bir dəftər, bir can gətirdim.

Dağların döşünü toplar dələndə

Bir ləkə düşməyən vicdan gətirdim!

Dekabrın 12-də şairin sərhədi keçərkən Naxçıvanda yazdığı bu məşhur şeir bu taya keçən minlərlə insanın həyat hekayətinə, manifestinə döndü. O, ürəyində yenidən qardaşlarına qonaq getdiyini fikirləşirdi. Lakin bu ayrılıq bitməyən qara hicrana dönür. Bir daha o yerləri görə bilmir şair. Və o gündən bölünmüş vətənin "Araz", "Həsrət" adlı yanğısı onun yaradıcılığının ruhuna hopmuş olur.

Bakıda doğulan, Ərdəbildə böyüyən Əli erkən yaşlarından şeirə könül verir. Mühacir ömrü sürüb gah Quzeydə, gah da Güneydə məskunlaşan Əli Tudə məşəqqətli, ağır həyatını “ayrılıq imtahanı” adlandırırdı.

         İlk kitabı “Cənub nəğmələri” 1950-ci ildə Bakıda çap olunub.

Əli Tudə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının yaradıcılarından biridir. Vətən mövzusu ilə seçilən şeirlərin müəllifi kimi şöhrət tapıb. 1945-1949-cu illərdə yazdığı şeirlərin toplandığı “Cənub nəğmələri” adlı ilk şeirlər kitabı 1950-ci ildə çap edilib. Onun  “Bakının işıqları” (1950) – (“Bakı” sözü tələbinizə uyğun olaraq çıxarılıb), “Vətən sevgisi” (1951), “Məhbusların son sözü” (1952), “Şimal hasrəti” (1953), “Arazın o tayında” (1954), “Qartal” (1959), “Qəzəb” (1960), “Buludlar” (1964), “Yanıq tütək” (1966), “Sevinc” (1973), “Şəlalə” (1974), “Ömrün illəri” (1976), “Həyat sınağı” (1978), “Nəğməli gecələr” (1981), “Günəşli baharın yarpaqları” (1983), “Tellərdə çırpınan həsrətlər” (1983), “Araz üstə palıd” (1984), “Öz gözlərimlə” (1986), “Gecikmiş vüsal” (1988), “Mənim səsim” (2002), “Yarımçıq dastan” (2004), “Mən nə gətirdim?” (2023), 20 cildlik “Əsərləri” (2014-2022) adlı şeir, poema, hekayə və povestlərdən ibarət çoxsaylı kitabları nəşr edilib. 50 poemanın, 60-dan çox kitabın müəllifidir. Əsərləri özbək, qırğız, hind, Ukrayna, rus, ingilis və s. dillərə tərcümə olunub.

Əli Tudə şeirlərində azadlıq, inqilab, Vətən sevgisi, ayrılıq, həsrət, ana dili mövzularını işləyib. Sadə heca vəznində yazması, “Bakı ədəbi dili” üslubunu Cənuba aparması ilə seçilib. O, həmçinin təbiət, sevgi, gündəlik həyat, zəhmət adamları və tarixi şəxsiyyətlər haqqında çoxsaylı şeirlər yazıb. Şairin poemaları da ölkənin siyasi hadisələrini və xalqın mübarizəsini əks etdirir.

Xatirələri (“Öz gözlərimlə”, “Həyatım, xatirələrim…”) memuar ədəbiyyatının dəyərli nümunələri sayılır.

Ömrü boyu Cənubi Azərbaycanla bağlı həsrətini unutmayan şair, yaradıcılığında Qarabağ mövzusuna da toxunmuş, xalqın acılarını və mübarizəsini əks etdirmişdir.

         Əli Tudənin yaradıcılığını üç yerə bölmək olar: yaradıcılığının erkən mərhələsi (1945-ci ilə qədər olan dövr), yaradıcılığının ikinci mərhələsi (1945-46-cı illər – Birillik Milli Hökumət dövrü), yaradıcılığının üçüncü mərhələsi (1947-ci ildən ömrünün sonuna qədər olan dövr).

         Əli Tudənin milli hökümət dövründə yazdığı ilk şeirlərində meydan, süngər od, alov, yanğı sonralar, zaman keçdikcə fikir və  məntiq ilə əvəz olunacaqdı, öz yerini obrazlı ifadələrə verəcəkdi...

Ayrılığın həsrətini ömrü boyu köksündə gəzdirən, vüsalına ancaq yuxuarda qovuşan Əli Tudə bütün yaradıcılığı boyu Vətən, Cənub həsrəti mövzusuna sadiq qaldı.

         Əli Tudə ömrü boyu siyasi mühacir kimi yaşayıb, Sovet İttifaqının pasportunu daşımayıb. Məhz buna görə də bir çox yüksək titul və mükafatlardan məhrum olub.

1996-cı il fevralın 26-da vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Murad Vəlixanov,

«Ədəbiyyat və İncəsənət» portalının İncəsənət şöbəsi

1998-ci ildə ekranlaşdırılan «Otel otağı» filmi, rejissor Rasim Ocaqovin yaradıcılığında insan psixologiyasını dar məkan üzərindən açan ən təsirli ekran əsərlərindən biri kimi yadda qalır. Film Xalq yazıçısı Anarın eyniadlı povesti əsasında ekranlaşdırılmışdır.

Bu film geniş hadisələrdən yox, sıxılmış vəziyyətlərdən doğur. Burada məkan daraldıqca insanın iç dünyası genişlənir — və gizlədilən hər şey üzə çıxmağa başlayır.

Otaq – sığınacaq yox, etiraf məkanı

Filmdə otel otağı sadəcə gecələmək üçün seçilən bir yer deyil. Bu məkan təsadüfi insanların yollarının kəsişdiyi, amma nəticələrin heç də təsadüfi olmadığı bir nöqtəyə çevrilir.

Qapı bağlanan kimi rollar dəyişir. İnsan artıq küçədəki, işdəki, cəmiyyətdəki obrazını qoruyub saxlaya bilmir.

Bu otaq sığınacaq deyil — üzləşmə məkanıdır.

Təsadüfi görüşlərin arxasında gizlənən həqiqət

Filmdə personajlar sanki təsadüfən bir araya gəlir. Amma dialoqlar dərinləşdikcə aydın olur ki, bu qarşılaşma qaçılmazdır.

Hər birinin keçmişi var. Hər birinin demədiyi sözlər, gizlətdiyi həqiqətlər var.

Otel otağı isə bu həqiqətlərin açıldığı səhnəyə çevrilir.

Sükutun danışdığı film

Rasim Ocaqov bu filmdə ən güclü alət kimi sükutu seçir.

Burada uzun monoloqlar yoxdur. Böyük pafoslu çıxışlar yoxdur. Amma baxışlar var, pauzalar var, yarımçıq qalan cümlələr var.

Və məhz bu sükut tamaşaçını daha çox sıxır, daha çox düşündürür.

Maskalar düşəndə insan görünür

Filmin ən güclü xətti insanın özünü gizlətmək cəhdidir.

Hər kəs özünü qorumağa çalışır. Güclü görünmək, haqlı görünmək, haqsızlıqları ört-basdır etmək…

Amma dar bir otaqda bu maskalar uzun müddət davam gətirmir.

Bir nöqtədən sonra insanın həqiqi siması üzə çıxır.

Və o sima bəzən başqaları üçün yox, öz sahibi üçün belə gözlənilməz olur.

Dar məkanın yaratdığı böyük gərginlik

"Otel otağı" Azərbaycan kinosunda məkanın psixoloji təsir gücünü ən yaxşı istifadə edən filmlərdən biridir.

Burada hadisə azdır, amma gərginlik çoxdur.

Burada hərəkət azdır, amma daxili toqquşma güclüdür.

Film səni izləməyə yox, hiss etməyə məcbur edir.

Son söz

İnsan bəzən özündən qaçmaq üçün şəhər dəyişir, həyat dəyişir, ünvan dəyişir.

Amma bəzi qapılar var ki, bağlanan kimi qaçış bitir.

“Otel otağı” bizə bunu deyir:

Ən çətin qarşılaşma başqası ilə yox — insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qalmasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk xalqlarının mədəniyyəti birgə layihəsindəyik.  Bu dəfə “Bozqır fəlsəfəsi” barədə danışacağıq.

Türklərin tarixi yalnız siyasi hadisələrin və köçlərin ardıcıllığı deyil, eyni zamanda özünəməxsus bir düşüncə sistemi və həyat fəlsəfəsinin formalaşması prosesidir. Bu fəlsəfənin mərkəzində isə “bozqır” dayanır. Bozqır sadəcə coğrafi məkan deyil, insanın dünyanı qavrama formasını, davranış modelini və dəyərlər sistemini müəyyən edən fundamental mühitdir. Məhz bu mühitdə formalaşan türk düşüncəsi azadlıq, güc və təbiətlə harmoniya kimi üç əsas prinsip üzərində qurulmuşdur.

Bozqır şəraiti insanı sərt təbii qanunlarla üz-üzə qoyurdu. Bu mühitdə yaşamaq üçün fərd yalnız fiziki baxımdan deyil, psixoloji və intellektual baxımdan da çevik olmalı idi. Bu səbəbdən türk toplumunda azadlıq anlayışı yalnız siyasi müstəqillik deyil, həm də həyatın zəruri şərti kimi qəbul edilirdi. Köçəri həyat tərzi insanı məkanla bağlamır, ona daimi hərəkət və seçim imkanı verirdi. Bu isə fərdi təşəbbüs, risk alma və məsuliyyət hissini gücləndirirdi. Azadlıq burada anarxiya deyil, təbiətin sərhədləri daxilində formalaşan şüurlu sərbəstlik idi.

Bu fəlsəfənin ikinci əsas elementi gücdür. Lakin türk düşüncəsində güc yalnız fiziki qüvvə ilə məhdudlaşmırdı. O, həm də iradə, təşkilatlanma və strateji düşüncə ilə əlaqəli idi. Bozqırda zəiflik yalnız fərdi deyil, bütövlükdə tayfanın məhvinə səbəb ola bilərdi. Buna görə də güc kollektiv məsuliyyətlə birləşirdi. Tarixi mənbələr, xüsusilə Orxon-Yenisey abidələri göstərir ki, türk hökümdarları gücü yalnız hökmranlıq vasitəsi kimi deyil, xalqı qorumaq və nizam yaratmaq üçün zəruri prinsip kimi dərk edirdilər. Bu mətnlərdə güc ilə ədalət arasında əlaqə açıq şəkildə vurğulanır ki, bu da bozqır fəlsəfəsinin etik ölçüsünü ortaya qoyur.

Üçüncü və bəlkə də ən incə prinsip təbiətlə harmoniyadır. Bozqır insanı təbiətə qarşı deyil, onunla birlikdə yaşamağa məcbur edirdi. Bu səbəbdən türklərin dünyagörüşündə təbiət müqəddəs element kimi çıxış edirdi. Göy, yer və su anlayışları yalnız fiziki obyektlər deyil, kosmik nizamın hissələri idi. Bu baxımdan Göy Tanrı inancı təbiət və insan arasında tarazlığın ideoloji ifadəsi kimi çıxış edirdi. İnsan özünü bu sistemin mərkəzi deyil, bir hissəsi kimi görürdü və bu da ekoloji balansın qorunmasına gətirib çıxarırdı.

Bozqır fəlsəfəsi eyni zamanda sosial münasibətlərin formalaşmasına da təsir etmişdir. Tayfa daxilində münasibətlər qarşılıqlı etimad və sədaqət üzərində qurulurdu. Çünki sərt təbii şəraitdə sağ qalmaq yalnız kollektiv əməkdaşlıqla mümkün idi. Bu isə türk toplumunda həmrəyliyin, sözə sədaqətin və liderə bağlılığın əsas dəyər kimi formalaşmasına səbəb olmuşdur. Liderlik isə yalnız gücə deyil, həm də müdriklik və ədalət prinsipinə əsaslanırdı.

Müasir dövrdə bu fəlsəfi model öz ilkin formasını qismən itirsə də, onun əsas elementləri türk xalqlarının mentalitetində hələ də yaşayır. Azadlığa bağlılıq, gücə və iradəyə hörmət, eləcə də təbiətə qarşı həssas münasibət bu gün də müxtəlif formalarda özünü göstərir. Bu baxımdan bozqır fəlsəfəsi yalnız keçmişin mirası deyil, həm də müasir kimliyin dərin qatlarında yaşayan davamlı mədəni kod kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, bozqır fəlsəfəsi türklərin tarix boyu qazandığı təcrübənin ümumiləşmiş formasıdır. O, insanın təbiətlə mübarizəsi deyil, onunla uzlaşması üzərində qurulan həyat modelini təklif edir. Bu modeldə azadlıq məsuliyyətlə, güc ədalətlə, insan isə təbiətlə balans içində mövcuddur. Bu isə türkləri yalnız tarixi aktor kimi deyil, eyni zamanda özünəməxsus fəlsəfi sistem yaradan sivilizasiya kimi dəyərləndirməyə imkan verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Bəhmən Yusif oğlu Axundov (1910–1980) XX əsr Azərbaycan ziyalı mühitinin formalaşmasında iştirak edən simalardan biri kimi diqqət çəkir. O, 1910-cu il dekabrın 28-də İrəvan quberniyasının İrəvan şəhərində fəhlə ailəsində dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıq illəri mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə keçmişdir; 1917-ci ildə atasının vəfat etməsi ailənin sosial vəziyyətini ağırlaşdırmış, 1918-ci ildə bölgədə baş verən milli qarşıdurmalar nəticəsində ailə doğma yurdunu tərk edərək Şərur rayonunun Yenica kəndinə köçmək məcburiyyətində qalmışdır.

Ailənin böyük övladı olması səbəbindən Bəhmən Axundov erkən yaşlarından əmək fəaliyyətinə başlamış, bununla yanaşı təhsilini də davam etdirmişdir. O, ilkin təhsilini Yenica kənd məktəbində başa vurduqdan sonra Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olmuşdur. Təhsilini daha da inkişaf etdirmək məqsədilə sonradan Orta Asiya Dövlət Plan İnstitutunda oxumuşdur.

1934-cü ildə ali təhsilini tamamladıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində əmək fəaliyyətinə başlamış, lakin elmi fəaliyyətə marağı onu daha irəli aparmışdır. Qısa müddət sonra Moskvada Krjijonovski adına Plan İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunmuş və 1939-cu ildə burada görkəmli alim Stanislav Qustoviç Strumilinin elmi rəhbərliyi altında namizədlik dissertasiyası üzərində işləməyə başlamışdır.

Bu faktlar göstərir ki, Bəhmən Axundovun həyat yolu sosial çətinliklərə baxmayaraq təhsilə və elmə yönəlmiş, ardıcıl inkişaf xətti ilə xarakterizə olunmuşdur. Onun bioqrafiyası XX əsrin ilk yarısında Azərbaycan ziyalılarının formalaşma modelini, yəni erkən əmək, paralel təhsil və mərkəzi elmi mühitlərə inteqrasiyanı aydın şəkildə əks etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

 "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“BDU könüllüləri” təşkilatının Jurnalistika fakültəsi üzrə könüllülərinin təşkilatçılığı ilə “MediaPulse” təcrübə proqramının növbəti görüşü baş tutub. Görüşün qonağı radio və televiziya aparıcısı Rauf Şirinov olub.

Tədbiri açıq elan edən Jurnalistika fakültəsinin dekan müavini Samir Xalidoğlu qonağın peşəkar fəaliyyəti haqqında məlumat verərək, bu cür görüşlərin tələbələrin praktik biliklərinin artırılmasında mühüm rol oynadığını vurğulayıb.

Rəsmi hissədən sonra tədbir Rauf Şirinov ilə tələbələr arasında səmimi və interaktiv müzakirə şəraitində davam edib. Görüş zamanı aparıcı televiziya və radio sahəsindəki təcrübəsini bölüşüb, canlı yayımlar, media mühiti və peşənin incəlikləri barədə ətraflı danışaraq tələbələrin suallarını cavablandırıb.

Sonda Rauf Şirinov gənclərə daim öz üzərlərində çalışmağın, təcrübə qazanmağın və seçdikləri sahəyə maraq göstərməyin vacibliyini vurğulayaraq onlara uğurlar arzulayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Səni niyə belə sevdim,

belə istədim niyə,

canımdakı min tikana,

bir gülə istədim niyə?!

Eşqdə gizlətdim bu canı

görəmməyən varmı, hanı?!

həm gizlətdim, həm də hamı

bilə istədim niyə?

Min illərçün də Allahdan

Gecə-gündüz, hər an, hər an

səni özümə həm sultan,

həm də, həm də

kölə istədim niyə?!

Vaqif Bayatlının “Səni niyə belə sevdim?” şeiri insanın iç dünyasında baş verən ən ziddiyyətli və dərin hissləri sadə, lakin təsirli sözlərlə ifadə edir. Bu şeirin mənə bu qədər təsir etməsinin əsas səbəbi onun səmimiyyəti və sevginin izah olunmaz tərəflərini açıq şəkildə göstərməsidir.

Şeirin ilk misralarından etibarən sevginin məntiqdən kənar olması diqqəti çəkir: “canımdakı min tikana, bir gülə istədim niyə?!” ifadəsi sevginin ağrı ilə gözəlliyi necə birləşdirdiyini göstərir. Burada insanın sevərkən əzab çəkəcəyini bildiyi halda yenə də o hissə yönəlməsi çox tanış və real bir duyğudur. Bu ziddiyyət oxucuda öz təcrübələri ilə paralellər qurmağa imkan verir və şeiri daha yaxın edir.

İkinci bənddə isə gizlədilən, amma eyni zamanda bilinməsi arzulanan sevgi təsvir olunur. “Həm gizlətdim, həm də hamı bilə istədim niyə?” misrası insanın daxili ikililiyini açır. İnsan bəzən hisslərini qorumaq istəyir, amma eyni zamanda anlaşılmaq və görünmək ehtiyacı da duyur. Bu psixoloji incəlik şeirin təsir gücünü artırır.

Son bənd isə sevginin ən yüksək və ən ziddiyyətli nöqtəsini göstərir: sevdiyini həm “sultan”, həm də “kölə” kimi görmək istəyi. Bu, sevginin içində həm ucalıq, həm də itaət, həm güc, həm də zəiflik olduğunu göstərir. Sevgi burada tək bir hiss yox, mürəkkəb və çoxqatlı bir vəziyyət kimi təqdim olunur.

Bu şeirin xoşuma gəlməsinin əsas səbəblərindən biri də onun sadə dilinə baxmayaraq çox dərin mənalar daşımasıdır. Oxuduqca insan öz hisslərini tapır, öz suallarını görür. Şeir konkret cavablar vermir, əksinə, oxucunu düşünməyə vadar edir: “niyə?” sualı açıq qalır və bu da onun təsirini daha da gücləndirir.

Bir sözlə, şeir insanın sevgi qarşısında acizliyini, ziddiyyətlərini və səmimiyyətini əks etdirdiyi üçün yadda qalır. Bu isə əslində öz hisslərini tanımaq və qəbul etmək deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Molla Nəsrəddinin dilindən:

"Dayım rəhmətə gedib. Hələ yasın şoku canımızdan çıxmamış, getmişik qəbiristanlığa yer danışmağa. Elə bil torpaq yox, Bakının mərkəzində obyekt alırıq...”

Və davam edir:

“Deyirlər:Tək torpaq 8.000 manat.

Bir anlıq fikirləşdim ki, yəqin içində kombi sistemi, isti döşəmə də var. Amma yox, bildiyimiz torpaq.

Mollaya tərəf dönüb deyirəm:

-Əmi, uzununa yox e, bəlkə düzünə basdıraq? Bir az qənaət edək.

Molla qaşlarını çatıb deyir:

-Bala, dinimizə görə olmaz.

Deyirəm:

-Yaxşı, onda bəlkə yandıraq? Heç olmasa yer dərdi olmasın.

Deyir:

-Balama qurban, o da olmaz. Hindus zadıq bəyəm, meyitimizi yandıraq?

Qalmışıq belə… Torpaq bahadı, alternativ yoxdu, din icazə vermir, bazar qiyməti uçub. Dayı da qalıb ortalıqda".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının 1 şair, 1 şeir rubrikasında bu gün şair Əfrahim Hüseynlinin əziz qızı Afaq xanıma yazdığı "Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş" şeiri təqdim edilir.

Əfrahim Hüseynli Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, həkim və şairdir.

Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş

(Qızım Afaqa)

Bu günü günlərin padşahı bildim,-

Haqsız gileyləri günahım bildim.

Mən ki, başım üstə Allahı bildim,-

Ömürdən bezməyin heç yeri yoxmuş!

Zəhranın, Zeynəbin, Salehin səsi

Gətirib bu evə bir yaz nəfəsi…

Dağıldı həsrətin o daş qəfəsi,-

Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş!

Günləri qınadım hər kəlməbaşı,

Ötən də bilmədim hər gələn qışı.

Əriyə bilərmiş yolların daşı,-

Asmağın-kəsməyin heç yeri yoxmuş!

Tanrının yazdığı yazı da varmış,

Qışa qənim olan yazı da varmış,

Günəşli günlərdən, yazıda varmış,

Əlini üzməyin heç yeri yoxmuş!

Allahım illərin gör harasında

Pay verdi qaş ilə göz arasında.

Yüz giley-güzarlı söz arasında

Gümanı gəzməyin heç yeri yoxmuş!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bu günkü müsahibimiz əsərləri ilə ürəkləri fəth edən gənc bəstəkar və dəyərli yazar Vüqar Sübhandır. Bir millət o zaman xoşbəxtdir ki, onun Vüqar kimi gəncləri yetişir. Bu yolda bizlər də ona uğurlar arzulayır, yeni-yeni zirvələr diləyirik.

1. Vüqar bəy, ilk olaraq özünüz haqqında oxucularımıza qısa məlumat verə bilərsinizmi?

-Mən özümü "Duyğu bənnası" və "Kəlamçı" kimi təqdim etməyi sevirəm. Bu ifadələr mənim varlığımın iki ayrılmaz qütbüdür. Duyğu bənnası kimi səslərin memarlığını qurur, musiqiçi kimliyimlə qəlblərə toxunuram; Kəlamçı kimi isə sözün sehri ilə düşüncələrimi sətirlərə köçürür, yazıçı kimliyimi ifadə edirəm. Hər iki kimlik bir-birini tamamlayan tək bir ruhun təzahürüdür.

2. İlham mənbələriniz nələrdir?

-Həqiqi yaradıcılıq tək bir mütləq mənbədən qidalanır. Bu, tamamilə ruhun ucalığına bağlı bir haldır. Mənim üçün ilham – sükutun içindəki səs, yolun gətirdiyi dərinlik, təbiətin əzəməti və saflığın nizamıdır. Mən varlığın görünməyən tərəfindəki duyğulardan feyz alaraq o hissləri notlara və kəlmələrə çevirirəm.

3. Adətən günün hansı vaxtlarında yaradıcılıqla məşğul olursunuz? Bu vaxtın sizin üçün xüsusi bir cazibəsi varmı?

-Yaradıcılıq vaxtı dəyişkən olsa da, gecələrin mənim həyatımda xüsusi, mistik bir yeri var. Gecənin sükutu bədəni yorsa da, ruhu azad edir. Gecə – insanın öz daxili dünyası ilə üz-üzə qaldığı, ən səmimi etirafların pıçıldandığı andır. Məhz o saatlarda mən özümü daha aydın və daha bütöv hiss edirəm.

4. Yaradıcılığınızda hansı bəstəkarların və ya musiqiçilərin təsiri olub?

-Yaradıcılıq yolumda bir çox sənətkarın izi var. Adlarını tək-tək çəkməsəm də, həyatımın müxtəlif dövrlərində mənə istiqamət verən, ruhumu zənginləşdirən hər bir bəstəkarın irsindən faydalanmışam. Onların hər birinə minnətdaram; çünki sənət böyük bir zəncirdir və biz hər birimiz o zəncirin bir halqasıyıq.

5. Ən çox sevdiyiniz bəstəkar və ya əsər hansıdır?

-Doğrusu, tək bir bəstəkara bağlanmaqdansa, fərqli ruhların fərqli şah əsərlərinə aşiq olmağı üstün tuturam. Mənim nəzərimdə sevgi bəstəkarın şəxsindən çox, onun yaratdığı əsərə layiqdir. Əgər birini fərqləndirməliyəmsə, Nino Rota-nın ölməz "The Godfather" kompozisiyası mənim üçün musiqinin ən dərin və ən təsirli zirvələrindən biridir.

6. Dinləyicilərdən gələn rəylər sizin üçün nə qədər önəmlidir?

-Dinləyicilərin rəyləri mənim üçün sadəcə bir fikir deyil, musiqimin kainatda əks-sədasıdır. Əsərlərimin hansı qəlblərdə yuva qurduğunu, haralarda səsləndiyini eşitmək mənim üçün maraqlı və dəyərlidir. Bu səbəbdən hər bir səmimi rəyi diqqətlə dinləyirəm.

7. Hansı əsərini daha çox məşhurluq qazanıb?

-Çox şükürlər olsun ki, qələmə aldığım və bəstələdiyim əsərlər insanların ortaq duyğularına xitab edə bildi. Aləmlərin Rəbbi, sonsuz qüdrət sahibi Allaha minnətdaram ki, nəinki Azərbaycanda, həm də qardaş Türkiyədə dinləyicilərin qəlbinə yol tapan birdən çox əsərim var. Bu sevgini qazanmaq ən böyük mükafatdır.

8. Gələcəkdə hansı layihələr üzərində işləməyi planlaşdırırsınız?

-Planlarımda tamamlamaq istədiyim bir neçə yeni əsər var. Əslində, mənim içimdə hər bir əsər artıq tamdır və hazırdır. İndi ən önəmli mərhələ – o ilhamın "doğuşu" və reallaşmasıdır. Bu, sancılı, lakin müqəddəs bir prosesdir. Yaradıcı insana həqiqi məqam qazandıran məhz bu diriliş anlarıdır.

9. Yeni başlayan bəstəkar və musiqiçilərə tövsiyələriniz nə olardı?

-Onlara tövsiyəm odur ki, səbri özlərinə yol yoldaşı, nizam-intizamı isə həyat prinsipləri etsinlər. Ən əsas, təkəbbürdən uzaq olsunlar. Unutmasınlar ki, həyatda hər saniyə hər şey dəyişir. Sənətkarın böyüklüyü onun sadəliyində və daimi öyrənmək eşqindədir.

10. Musiqi və ədəbiyyat sizin üçün nə ifadə edir?

-Musiqi və ədəbiyyat mənim üçün həyatın özüdür. Ədəbiyyat – düşüncənin cismi, musiqi isə onun ruhudur. İnanıram ki, söz olmasaydı, insan varlığının bir mənası, bir mahiyyəti olmazdı.

11. Hobbiləriniz haqqında məlumat verə bilərsinizmi?

-Səyahət etmək mənim ən böyük ehtiraslarımdan biridir. İmkanım olsa, dünyanı qarış-qarış gəzər, ayaq dəyməyən dağlarda, sükuta qərq olmuş meşələrdə hisslərimi dinləyərdim. Dünyanı görməkdən çox, onu "hiss etməyi" sevirəm. Hər şeyə rəğmən həyat gözəldir və mənim ən böyük hobbim – yaşamaq sənətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Hüseyn Xəlilovun xatirəsinə

Kamalə Abiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Səni görəndə tanımaqda çətinlik çəkdim. Çiynində yaralı döyüş yoldaşın, əlində silahın çinar kimi boy verərək gedirdin. Mən bu boyda böyüklüyü, təmizliyi, sevgini tanımaqda aciz qaldım. Sənsə  ürəkdən ürəyə köçüb,  ev-ev dolaşıb Şuşaya gedirdin.

Şəkillərinə, görüntülərinə çox baxdım. Göz yaşı oldum. Özümü o qədər gücsüz bildim ki. Başımı çiynində hiss elədim, sevginin böyüklüyünü duydum. Mənə güc verdin. Özümü güclü bildim. Bu saflığın önündə çirkinliklərdən doydum, xilas oldum. Dünyanı başqa cür gördüm. Həyata başqa cür baxdım.

 Bu ağrının sevincinin nəhəngliyini necə yaşayar insan? Ağlayımmı, ağımı deyim? Sevinimmi? Hanı o ürək anlasın?

Sənə baxdıqca səni tanıtmaq istədim hamıya. Amma sənə nə yazım? Nə yazım ki, kiçik görünməsin? Sən türk oğlunun böyüklüyünü göstərdin dünyaya?

 “Azərbaycan” oldun oğul.

Sən 18 yaşında...

Yanımda olsan yəqin “uşaq” deyərdim sənə.

Sən 18 yaşında... 18 yaşa nə yazım?

Bakının Nardaran kəndində 2002-ci ilin bir yaz günündə martın 27-də doğuldu Hüseyn Rasim oğlu Xəlilov. Məktəbli oldu hamı kimi. 295 nömrəli tam orta məktəbdə doqquzillik təhsil alandan sonra peşə məktəbində orta təhsilini başa vurdu, həm də dülgərlik ixtisasına yiyələndi. 2020-ci ilin mayında 18 yaşlı gənclər kimi müddətli hərbi xidmətə yollandı.  Ağcabədidə, sonra Beyləqanda 181 nömrəli hərbi hissədə Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin əsgəri oldu.

Bunları yazmağa nə var? Sonranı necə yazım? Sən bir yazıya, hekayəyə, kitaba sığmazsan ki, oğul. Səni hara sığdırım?

Sən neçə-neçə kəndi, Füzulini, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlını , Hadrutu keçdin, Şuşaya qədər getdin. Neçə yaralını odun-alovun içindən çıxardın, düşmən gülləsindən qorudun. Sən azad Şuşaya gülümsədin.  8 noyabrda ədalətin zəfəri ilə barışa bilməyən düşmənin atdığı minaların qəlpələrindən özünü qoruya bilmədin. Səninlə birgə 49 nəfər döyüş yoldaşın da bu mina qəlpələrinə tuş gəldi...

Ölüm də aciz qaldı, sənə qıyamadı. Beş aydan artıq dolandı başının üstə. 2021-ci il 25 aprelə kimi diləmi tutdu səni, yalvardımı sənə? Gülümsədinmi yenə?

Önündə aciz qaldı. Onsuz da səni apara bilmədi ölüm.

Bu igidlərdən yazanda düşünürəm: Bu oğulları necə doğdu analar? Necə yola saldı hərbi xidmətə? Onlardan bunu soruşa bilmirəm. Özləri bölüşür xatirələrini.

 Zəminə Hüseynova: Sübh tezdən yola saldım. Sənədləri qalmışdı, geri qayıtdı. Əslində arxasınca ağlayırdım, ağlamağımı görüb başını yellədi ki, yəni niyə ağlayırsan? Elə deyirdi hərbiyə gedəcəm, erməniləri bicəcəm. Mübariz İbrahimov idealı idi. Onun haqqında bütün məlumatları toplayırdı.  Onun kimi igidlik göstərmək istəyirdi. Bir dəfə telefonu açıq qalmışdı, özü yatırdı. Anayam, dedim görüm nəyə baxır, kiminlə danışır.  Ancaq Mübariz İbrahimovun şəkilləri, videoları, onun haqqında yazılar.  Özü də həmişə deyərdi ki, Mübariz İbrahimov olacağam. Elə igidliklə də döyüşüb balam. 2 noyabrda son dəfə danışdıq.  “Torpaqlarımızı ermənilərdən alırıq, Şuşaya gedirik, bizə uğur arzulayın” dedi. Sonra xəbər gəlmədi. 10 noyabrda xəbər verdilər ki, yaralanıb, hospitaldadı. Bir-neçə dəfə əməliyyat olundu. Aprelin 25-nə kimi ümidlə yaşadıq. Nələr çəkdik...

Nələr çəkdiyini göz yaşı pıçıldayır.  O günləri unutmaz ki, ana.

Sən təsəlli vermək istəyirsən, söz axtarırsan, tapmırsan. Nəfəsin də boğazında düyünlənir.

Ana özü danışır: Hər birimiz bu qələbəni arzulayırdıq. Bizə bu sevinci yaşadanlardan biri də mənim oğlumdu. Qəhrəman olmaq istəyirdi, oldu.

Rəşid İlham oğlu Əliyev də 2020-ci ildə hərbi xidmətdə olub. İlk gündən ərazi bütövlüyümüz uğruna döyüşüb. Nə qədər yaralını xilas edib. Döyüş yoldaşları Əsgər Quliyev, Orxan Qardaşxanlı, Tofiq Quliyevlə birlikdə ən çətin vəziyyətlərdə bölüyü susuz, ərzaqsız qoymayıb. Özündən danış dedim: Nə deyim? Neynəmişik ki? Döyüşmüşük, torpaqlarımızı azad etmişik. Bu bizim borcumuzdu. Əvvəl-axır bunu etməliydik. Hüseynlə də 2020-ci ilin iyul ayından birlikdə hərbi xidmətdə olmuşuq. Hücum zamanı bir-neçə gün görüşməsək də bütün döyüşlərdən birlikdə çıxdıq. Şuşaya qədər getdik. Müharibələr haqqında eşitsək də, filmlərə baxsaq da onun əsil üzünü döyüşdə görürsən. İlk günlər lap çətin oldu. Yaralıların, şəhidlərin ağrısı, həyacan, qorxu, ilk qələbənin sevinci-hamısı bir-birinə qarışmışdı. Bir də qisas hissi yaşayırsan. İllərin əzabından keçən yurdunu, verdiyimiz qurbanları düşünürsən. Hər qarış azad olduqca ölüm də mənasını itirir. Uşaqların hamısı mərdliklə döyüşürdü. Bir-birimizi qoruyurduq. Hüseynlə çox yaralını xilas etmişik. Noyabrın 5-də biz artıq Şuşaya gedirdik. 8 noyabrda düşmən mühasirədə idi, amma atışma vardı. Elə o gün də  şəhidlərimiz, yaralılarımız oldu. Hüseyn də həmin gün qəlpə yarası aldı, təxliyə olundu, amma elə bil özü əvvəlcədən hiss etmişdi şəhid olacağını. Onlar dörd qardaşdı. Arada deyirdi ki, dörd qardaşdan biri olmasa, heç nə olmaz. Nə onun bu sözünü, nə də özünü unutmuram.

25 aprelə kimi valideynləri də, qardaşları da, dost-tanış da ümidlə gözlədi. Ata ümid yolu çəkdi ürəyindən xəstəxanaya.

Rasim Hüseynov: Ümid edirdim ki, sağalar...  Özü idmançı idi, dzü do ilə məşğul olmuşdu. Dəfələrlə Bakı və respublika çempionatlarında iştirak etmişdi, birinci, ikinci, üçüncü yerlərin qalibi olmuşdu. Başından yaralanmışdı, xilas edə bilmədilər.  Hələ müharibə vaxtı Elvin adlı bir döyüş yoldaşının telefonunu da vermişdi mənə, deyirdi “ata Elvinlə də danış”. Arada ondan da hal-əhval tuturdum. Bir gün dedi ki, mən xəstəxanadayam, yaralanmışdım sənin oğlun canavar kimi məni od-alovun içindən çıxardı. “Canavar” deyirdilər ona. Çox belə qəhrəmanlıqlar edib. Şuşanın azad olmağını görmək istəyirdi. Yaşadı bu azadlıq sevincini...

Aramla danışır ata. Özünə də, bizə də təsəlli verir.

18 yaşlı igidim Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamı ilə “Vətən uğrunda”, “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Qubadlının azad olunmasına görə”, “Şuşanın azad olunmasına görə”, “Cəsur döyüşçü” medallarına layiq görülüb.

 Mənsə Hüseynlə danışıram: Sən təkcə düşmənləri cismən öldürmədin. Xəyanəti, yalanı, namərdliyi və daha nələri  öldürdün oğul. Sevgini yaşatdın oğul. Sən 18 yaşında niyə belə nəhəng idin? Bu ürəyi necə daşıdın? 

Hansı arzuları aparıb getdin? Bilmədim, amma səndən sonra nə qədər xəyallar gerçək oldu. Nə qədər arzular yaşadı. Nə qədər arzular doğuldu. Sənin keçdiyin yollarda arzular çiçəkləyir.

Sən 18 yaşında anlatdın, anlatdın necə yaşayaq oğul.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)