Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən səni xatırlaram 

Xəzərin dalğaları 

Qalxanda-alçalanda. 

Külək qoşa çinarı 

Tərpədib aram-aram 

Həzin layla çalanda, 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Ellərdə, obalarda 

Körpələr dil açanda. 

İlk qarda, ilk baharda 

Neçə-neçə arzu-kam 

Qönçətək gül açanda, 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Zirvələri aşanda, 

Yaratmaq atəşilə 

Qaynayanda, daşanda. 

Hər qızıl telli səhər, 

Hər gümüş telli axşam, 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Kürün sakit səsində,

Burulğanlı Arazın 

Üsyankar nəğməsində 

Qəlbinin vurğusunu 

Hiss edərəm, duyaram, 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Durna keçəndə göydən, 

Quzular mələşəndə, 

Göz yaşaranda neydən.

Gəlib çoban qardaşın 

Boynuna qol salaram, 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Desən də, deməsən də... 

Şe`rin dilimdə əzbər. 

Elləri vəsf edəni 

Haçan unudub ellər? 

Vətən məhəbbətinə 

Qəlbimdə sonsuz inam 

Mən səni xatırlaram. 

Mən səni xatırlaram 

Yaşıllıqlar içində 

Sarı yarpaq kimi yox, 

Gözdən uzaq kimi yox. 

İlham çiçəklərinə, 

Ümman diləklərinə 

Ürəyimdə ehtiram, 

Mən səni xatırlaram.

Bu gün Azərbaycan Dövlət mükafatları laureatı, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, xalq şairi Qabilin anım günüdür. 

Qabil Allahverdi oğlu İmamverdiyev 1926-cı il avqustun 12-də Bakı şəhərində anadan olub.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1944-1948-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (İndiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti) dil və ədəbiyyat fakültəsində ali təhsil alıb. 1954-1956-cı illərdə təhsilini Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun ali ədəbiyyat kurslarında davam etdirib.

Əmək fəaliyyətinə 1949-1951-ci illərdə Yardımlı rayonunda və Bakı şəhərində orta məktəb müəllimi və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda laborant kimi çalışaraq başlayan şair 1951-1953-cü illərdə “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin redaksiyasında şöbə müdiri, 1954-cü ildə “Kommunist” qəzeti redaksiyasında tərcüməçi-redaktor, 1957-1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ədəbi-dram verilişləri redaksiyasının məsul redaktoru, 1960-1972-ci illərdə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin redaksiyasında poeziya şöbəsinin müdiri, 1975-1979-cu illərdə “Azərbaycan” jurnalı redaksiyasında ədəb işçi və baş redaktor müavini vəzifələrində işləyib.

Fəaliyyətlərinə görə o, bir sıra fəxri ad və medallarla, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının ali dövlət mükafatları  “Şöhrət” və “İstiqlal” ordenləri ilə təltif olunub.

O, ədəbi fəaliyyətə 1944-cü ildə “Ədəbiyyat” qəzetində çap olunan "Gəl baharım” adlı şeiri ilə başlayıb. Bundan sonra onun müxtəlif illərdə “Səhər açılır”, "Mənim mavi Xəzərim”, "Küləkli havalarda”, Qoy danışsın təbiət”, “Vətəndaş sərnişinlər” və s. kitabları işıq üzü görüb. 

Yaradıcılıq zirvəsi hesab edilən “Nəsimi” poeması ilə böyük rəğbət qazanan şairin “Səhv düşəndə yerimiz”, "Bakılı”, “Qarışdırma”, “Çörək”, “Təmizlik”, “Gülləbaran eylədilər”, “Nəsimi bazarında”, “Beşiyimdir - məzarımdır o mənim”, “Dağlar”, “Azərbaycan torpağı” və s. kimi şeirləri də oxucular tərəfindən xüsusi rəğbət görüb. 

Qabil İmamverdiyev 2007-ci il aprel ayının 4-də 81 yaşında vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn olunub. 

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Murov Qartalı" ləqəbli əfsanəvi komandir, qəhrəman "Aprel" şəhidimiz - polkovnik-leytenant Raquf Orucovun bu gün şəhadətə qovuşduğu gündür, onu dərin ehtiramla yad edirik!

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovnik-leytenantı olan Raquf İbrahim oğlu Orucov 1972-ci il iyulun 12-də Ağdam rayonunun Cinli kəndində anadan olub. 1990-cı ildə Sovet Qoşunlarında xidmət edən Raquf Orucov bir müddət sonra ordudan ayrılaraq Azərbaycan Ordusunun sıralarına qoşulub və üç-dörd ay ərzində Fərrux dağı və Aranzəmin kəndində aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak edib. Onun anası Raya xanım 1993-cü ilin 12 iyununda Ağdam rayonunun Cinli kəndinin işğal edilməsi nəticəsində həlak olub. Elə həmin ildə Raquf Orucov sənədlərini Bakı Ali Hərbi Ümumqoşun Komandirləri Məktəbinə verib, lakin ertəsi il həmin məktəbə qəbul ola bilib.

Raquf Orucov Bakı Ali Hərbi Ümumqoşun Komandirləri Məktəbində iki il ərzində lazımi biliklərə yiyələnib. 1996-cı ildə həmin məktəbi bitirdikdən sonra Bakı şəhərində yerləşən hərbi hissələrin birinə təyinat alıb, amma gənc zabit ön cəbhədə olmağa üstünlük verib. 1996-cı ildə təyinatını Murovdağa alıb və kəşfiyyat bölüyünün komandiri kimi fəaliyyətini davam etdirib. 2003-2005-ci illər arasında Ali Hərbi Akademiyanı bitirib. Hərbi xidməti dövründə həmişə ön cəbhədə xidmət edərək, Ağdam rayonunda yerləşən “N” saylı hərbi hissənin komandiri vəzifəsinədək yüksəlib. Murovdağda həyata keçirdiyi uğurlu kəşfiyyat əməliyyatlarına görə Raquf Orucova “Murov Qartalı” ləqəbi verilib.

2016-cı ilin aprelində "Murov Qartalı" Raquf Orucov sonuncu döyüşünə qatılıb. Əfsanəvi komandir 4 aprel tarixində Talış kəndinin erməni işğalçılarından azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlər zamanı qəhrəmancasına şəhid olub. Aprelin 5-i isə polkovnik-leytenant Raquf Orucov son mənzilə yola salınıb.

Raquf Orucov göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamına əsasən ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilib.

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bölgələrdəki tələbələr mədəniyyət tədbirlərini böyük sevinclə qarşılayırlar. Axı onlara bu cür tədbirlərdə iştirak edib bu sevinci yaşamaq tez-tez nəsib olmur...

3 aprel tarixində Ağdam Dövlət Sosial-İqtisadi Kollecində tələbə və müəllim heyətinin iştirakı ilə Silahlı Qüvvələrin ehtiyatda olan zabiti, Vətən müharibəsinin iştirakçısı və tanınmış yazıçı Mahir Hüseynlə maraqlı görüş təşkil olundu.

Tədbirin əsas qayəsi gənclərdə vətənpərvərlik ruhunun aşılanması və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı ilə tanışlıq idi.

Görüş zamanı müəllifin real döyüş xatirələri və qəhrəmanlıq salnaməsi əsasında qələmə aldığı "Müharibə şəkli" kitabı ətrafında geniş müzakirələr aparıldı.

Zabit-yazıçı Mahir Hüseyn çıxış edərək torpaqlarımızın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə qazanılan tarixi zəfərin pərdəarxası məqamlarından, əsgər və zabitlərimizin göstərdiyi rəşadətdən bəhs etdi. Müəllif qeyd elədi ki, bu kitab təkcə müharibənin xronikası deyil, həm də Azərbaycan əsgərinin mənəvi gücünün təcəssümüdür.

Tədbir interaktiv dialoq formatında davam etdi. Kollecin tələbə və müəllim heyəti tərəfindən ünvanlanan çoxsaylı suallar müəllif tərəfindən ətraflı şəkildə cavablandırıldı. Xüsusilə gənclərin kitabda yer alan obrazlar və real döyüş hadisələrinə göstərdiyi böyük maraq görüşün emosional yükünü daha da artırdı.

Görüşün sonunda kollec daxilində mütaliə mədəniyyətinin təşviqi məqsədilə keçirilən "Kitabqurdu" müsabiqəsinə də yekun vuruldu. Müsabiqədə fərqlənən və ən çox mütaliə edən tələbələr kollec rəhbərliyi və qonaq Mahir Hüseyn tərəfindən mükafatlandırıldı.

Bu cür tədbirlərin təşkil olunması tələbələrin həm intellektual inkişafına, həm də milli-mənəvi dəyərlərə sadiqlik ruhunda yetişməsinə xidmət edir. Bu öz yerində. Amma daha çoxusu isə kitabla, mədəniyyətlə bağlı tədbirlər yüksək mədəniyytə malik gənc nəslin yetişməsinə bir vəsilə olur. Bu səbəbdən də mədəniyyət xadimlərinə Bakının işıqlı zallarında, salonlarındakı rahat tədbirlərdən qopub bölgələrə səfər etmələri arzu edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,"Haberdili.com"un Azərbaycannümayəndəsi

Bəzən öz-özümə sual verirəm: mən gedəndən sonra nə qalacaq məndən? Sözlərim? Sükutum? Yoxsa bir neçə yarımçıq xatirə… İnsanların yaddaşında necə qalacağam? Mənim haqqımda danışanda üzlərində bir təbəssüm yaranacaq, yoxsa sadəcə “keçdi” deyib susacaqlar?

“Məni gözəl xatırla” demək asandır. Amma insan doğrudanmı buna layiq yaşaya bilir?

Düşünürəm ki, həyatımın ən çox yadımda qalan anları böyük hadisələr deyil. Nə uğurlar, nə də böyük qərarlar… Ən çox xatırladığım – kiminsə gözlərində özümü gördüyüm anlardır. Birinin mənə ehtiyacı olduğu vaxt yanında olduğum anlar. Ya da bəlkə sadəcə səssizcə kiminləsə oturub heç nə demədən anlaşdığımız o qəribə, sakit anlar…

Bəlkə də insanı gözəl xatırladan şey onun dediyi sözlər deyil, dedikləri arasında gizlənən hisslərdir.

Mən də səhvlər etmişəm. Bəzən qırmışam, bəzən susmalı olduğum yerdə danışmışam, danışmalı olduğum yerdə susmuşam. Həmişə doğru olmamışam. Həmişə güclü də olmamışam. Amma bir şeyi bilirəm: heç vaxt qəsdən kiminsə qəlbini incitmək istəməmişəm. Bəlkə də insanın özünə deyə biləcəyi ən səmimi təsəlli budur.

Amma bu yetərlidirmi?

İnsan yaddaşı qəribədir. O, hər şeyi olduğu kimi saxlamır. Bəzi anları böyüdür, bəzilərini isə silir. Bəzən ən kiçik bir jest illərlə yaşayır, bəzən isə böyük bir yaxşılıq unudulur. Bu ədalətsiz kimi görünür, amma bəlkə də yaddaşın öz həqiqəti var.

Mənim haqqımda nə xatırlayacaqlar? Bir cümləmi? Bir baxışımı? Yoxsa sadəcə hiss etdirdiklərimi?

Düşünəndə qorxuram. Unudulmaqdan yox… yanlış xatırlanmaqdan.

İstəyirəm ki, məni xatırlayanda kiminsə içində sakitlik yaransın. Elə bir sakitlik ki, insanın içini yormasın, əksinə, onu bir az yüngülləşdirsin. Mənim adım çəkiləndə kimsə dərindən nəfəs alsın və desin ki, “yaxşı ki, var idi.”

Amma həyat belə sadə deyil.

Bəzən insanın ən çox sevdikləri onu ən az xatırlayanlar olur. Bəzən isə gözləmədiyin bir insan səni heç vaxt unutmur. Bu, bir az taleyin oyunu kimidir. Sən kiminsə həyatında əsas rol oynadığını düşünürsən, amma sonra anlayırsan ki, sadəcə bir epizod olmusan.

Və bu, ağrıdır.

Amma bəlkə də problem bundadır: biz yaddaşda qalmağı idarə edə biləcəyimizi düşünürük. Halbuki yaddaş – bizim deyil. O, başqalarının içində yaşayan bir şeydir.

Mən özümü necə xatırlatdıra bilərəm ki?

Sözlərlə? Əməllərlə? Yoxsa sadəcə varlığımla?

Bəlkə də heç biri…

Bəlkə də insanın edə biləcəyi yeganə şey – olduğu kimi yaşamaqdır. Səmimi, bəzən zəif, bəzən güclü, amma həmişə gerçək.

Çünki saxta şeylər yadda qalmır. Onlar tez unudulur. Amma həqiqi olan… o qalır. Bəzən ağrı kimi, bəzən istilik kimi.

Mən istəyirəm ki, məni xatırlayanlar məni mükəmməl biri kimi yox, real biri kimi xatırlasın. Səhvləri olan, amma hissləri də olan biri kimi. Qırılan, amma yenə də sevməyə davam edən biri kimi.

Çünki gözəl xatırlanmaq mükəmməl olmaq demək deyil.

Gözəl xatırlanmaq – hiss olunmaq deməkdir.

Bəzən düşünürəm ki, bəlkə də mən artıq kiminsə yaddaşında varam. Bəlkə kimsə məni xatırlayanda gülümsəyir. Bəlkə kimsə bir cümləmi içində təkrar edir. Bəlkə də heç bilmədiyim bir yerdə, bir insanın həyatında kiçik də olsa bir iz qoymuşam.

Əgər belədirsə… bu, kifayətdir.

Çünki insanın ən böyük arzusu əbədi yaşamaq deyil. O, sadəcə yox olduqdan sonra belə bir yerdə hiss olunmaq istəyir.

Və indi öz-özümə sakitcə deyirəm:

Əgər bir gün məni xatırlasan…

xahiş edirəm, məni dəyişdirmə.

Məni olduğum kimi xatırla.

Bəlkə bir az yorğun,

bəlkə bir az qarışıq,

amma həmişə səmimi.

Əgər bir gün adım yadına düşsə,

onu ağır bir xatirə kimi yox,

yüngül bir hiss kimi xatırla.

Məni gözəl xatırla…

Çünki mənim bu dünyada buraxmaq istədiyim yeganə iz –

birinin qəlbində incə, amma silinməyən bir duyğudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ötən əsr Azərbaycan ədəbiyyatı, elmi və maarifçiliyi barədə kifayət qədərmi bilirik? Elə isə, bəs niyə Səlim Rəfiq Rəfioğlu ismi bilərə tanış deyil? İndi mən onun barəsində sizləri məlumatlandıracağam və təsdiqləyəcəksiniz ki, haqqında bilmək, onu təbliğ etmək vacibdir.

Səlim Rəfiq Rəfioğlu 1905-ci ildə Azərbaycanın Gəncə şəhərində doğulub. Gəncənin məşhur Rəfibəylilər ailəsinə mənsub olan Səlim Rəfiqin babası Hacı Məmmədhüseyn Rəfiyev yaxşı təhsil görüb, şeir və ədəbiyyatla məşğul xeyirxah bir tacir olub. Səlim Rəfiq Rəfioğlunun atası Məşədi Əli Məmmədhüseyin oğlu Rəfiyev 1 iyul 1880-ci il tarixində Gəncədə doğulub, Türkiyə Cümhuriyyəti vətəndaşlığını qəbul edib. Səlim Rəfiq ailənin üçüncü övladıdı.

İbtidai və orta təhsilini doğulduğu Gəncədə tamamlayan Səlim Rəfiq Rəfioğlu, 1927-ci ildə Gəncə Pedaqoji Texnikumunu bitirib. Atası Məşədi Əli bəy oğlu Səlim Rəfiqi yanına çağırıb. Səlim Rəfiq Rəfioğlu 1930-cu ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinə, paralel olaraq Yüksək Müəllim Məktəbinə daxil olub. İstanbul Universitetində türkologiyanın məşhur simalarından dərs alan gələcək ədibin müəllimlərindən biri Azərbaycanın mühacir alimi, professor Əhməd Cəfəroğlu olub.

O, 1931-ci ildə Türkiyə Cümhuriyyəti vətəndaşlığına qəbul edilib. Təhsilini 1933-cü ildə tamamlayan İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsindən və Yüksək Müəllim Məktəbindən məzun olub. İstanbul Universitetində məzun dissertasiyasını Prof. Ragıp Hulusinin (Özdem) elmi rəhbərliyi ilə, "Azərbaycan və Anadolu xalq hekayələrinin təhlili və müqayisəsi" mövzusunda hazırlayıb.

Səlim Rəfiq Rəfioğlu, 1934-cü ildə Antalya Liseyində ədəbiyyat müəllimi kimi vəzifəyə başlayıb. Antalyadakı vəzifəsindən sonra Malatya, Bursa və İstanbulda müəllimlik edən Səlim Rəfiq 1962-ci ci ildə öz istəyi ilə təqaüdə çıxıb. 1945-ci ildə İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində prof. dr. Əli Nihat Tərlanın rəhbərliyi altında Məhəmməd Füzulinin həyatı yaradıcılığı haqqında doktorluq dissertasiyası yazıb və burada şairin ədəbi irsini sistemli şəkildə təhlil obyektinə çevirib.

Bu əsər M. Füzuli haqqında yazılmış ilk doktorluq dissertasiyalarından biridir. "Füzuli" başlıqlı bu dissertasiya ilə "Ədəbiyyat doktoru" elmi dərəcəsini alan Səlim Rəfiq Rəfioğlu, təəssüf ki, universitetə işə alınmayıb, uzun illər liseylərdə ədəbiyyat müəllimi kimi çalışıb. Dissertasiyanın yeganə nüsxəsi İstanbul Universiteti Türkiyyat İnstitutu Kitabxanasında (305 nömrə) saxlanılır. Səlim Rəfiq Rəfioğlu 4 aprel 1980-ci ildə İstanbulda vəfat etmiş, Ferikənd İslam Məzarlığında dəfn olunub.

Səlim Rəfiq 1968-ci ildə Azərbaycana getmək üçün SSRİ-dən viza ala bilib, ana vətənini qırx il sonra ziyarət edə bilib. Azərbaycanda olduğu dönəmdə Gəncədə ailəsi və qohumları ilə görüşüb. O, həmçinin Bakıda Azərbaycanın görkəmli alimləri Həmid Araslı, Abbas Zamanov, Mirzəağa Quluzadə, Kamal Talıbzadə, Qasım Qasımzadə ilə şəxsən tanış olub və fikir mübadiləsi aparıb. Elmi yaradıcılığa İstanbul Universitetində oxuduğu dönəmdə başlayıb.

 Onun "Son dövr azəri ədəbiyyatı" adlı ilk məqaləsi 1932-ci ildə Əhməd Cəfəroğlunun baş redaktoru olduğu "Azərbaycan Yurt Bilgisi" adlı dərgidə çap olunub. Bütövlükdə onun "Azərbaycan Yurt Bilgisi" dərgisində beş yazısı yayınlanıb. Sonralar məqalələrini çeşidli dərgilərdə və qəzetlərdə dərc etdirib. Bu yazılarında da ağırlıqlı olaraq Azərbaycan ədəbiyyatını, folklorunu mövzu olaraq araşdıran Səlim Rəfiq Rəfioğlu ədəbi-elmi mübahisələrə qoşulub.

Alimin bu səpkili əsərlərinin ən mühüm örnəyini 1939-cu ildə Bəkir Çobanzadə, 1941-ci ildə isə Əhməd Cəfəroğlunu tənqid edən və kitab halında nəşr olunan iki əsəri təşkil edir. Bəkir Çobanzadənin 1928-ci ildə yazdığı yazıya Səlim Rəfiq Rəfioğlunun 1939-cu ildə cavab verməsi maraqlıdır. Çünki bu tarixlərdə Bəkir Çobanzadə, Azərbaycanda Stalinin əmri ilə başladılan ziyalı qətliamında güllələnib.

Çox ehtimal ki, Səlim Rəfiq bəhs olunan kitabı çox gec əldə edib və Bəkir Çobanzadənin öldürüldüyündən də xəbərsiz olub. Antalyada müəllimlik etdiyi illərdə Antalya Xalq Evinin Dil, tarix və ədəbiyyat şöbəsinin idarə heyətinə üzv seçilən Səlim Rəfiq burada folklor örnəkləri (dastan, mani, atalar sözləri və s.) toplayıb.

 Onun elmi məqalələrinin bir qismi "Türk Akdəniz", "Çağlayan" (Antalya), "Oluş" (Ankara), "Uludağ" (Bursa), dərgilərində, "Ülkü" məcmuəsində, "Yeni sabah" və "Təsviri-əfkar" (İstanbul) qəzetlərində yayımlanıb. Səlim Rəfiq Rəfioğlunun Türkiyə kitabxanalarında kitab halında altı əsəri vardır. Bunlardan üçü nəşr olunub, digər üçü isə makina ilə yazılıb və cildlənərək kitab halına gətirilmişdır. Həmin əsərlər bunlardır:

1. "Azərbaycan və Anadolu xalq hekayələrinin təhlili və müqayisəsi" (İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsi Basılmamış Məzun Tezi, Elmi rəhbər: Ragıp Hulusi (Özdem), İstanbul, 1933). Əsərin makina nüsxəsi İstanbuldakı Beyazid Dövlət Kitabxanasındadir. Tədqiqatçı araşdırmada təhlil obyektinə çevirdiyi mətnləri mövzu baxımından altı qrupa ayırıb:

1) Eşq hekayələri, 2) Saz şairləri ətrafında təşəkkül edən hekayələr, 3) Tarixi hekayələr, 4) Qəhrəmanlıq hekayələri, 5) Heyvanlar haqqında hekayələr, 6) Sərgüzəşt hekayələri. Müəllif ayrı-ayrı hekayələrin qısa xülasələrini verdikdən sonra bunlar arasındakı mövzu və motiv fərqlərinı göstərir. Bu müqayisə nəticəsində şifahi ədəbiyyat nümunələrinin nə kimi dəyişikliklərə uğradığını üzə çıxarır.

2. "Fuzuli". Nəşr olunmamış doktorluq dissertasiyası, Elmi rəhbər: Əli Nihat Tərlan, İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsi Türk dddili və ədəbiyyatı bölümü, 1942–1945, 315 s.

 Bu əsərin yeganə nüsxəsi İstanbul Universiteti Türkiyyat Araşdırmaları İnstitutu Kitabxanasında (305 nömrə) saxlanılır. Müəllifin 1945-ci ildə bitirdiyi, ancaq 1948-ci ildə müdafiəs etdiyi dissertasiyasının mündəricatı aşaıdakı bölümləri əhatə edir:

 "Bir neçə söz", "Fihrist", "Füzulinin həyatı", "Füzulinin elmi", "Füzulinin eşqı", "Füzulinin təsiri və şöhrəti", "Füzulinin biblioqrafiyası". Füzulinin həyatı haqqında çox az məlumat olduğunu bildirən tədqiqatçı:

 "Əski qaynaqlar onu bu baxımından ihmal etmişdir. Bundan dolayı Füzulinin məsələn, şəcərəsi, ailəsi, çocuqluğu və gəncliyi haqqında demək olar ki, heç bir qeydə təsadüf edilib. Bunlar bizim üçün yalnız böyük bir itki deyil, eyni zamanda acı bir həqiqətdir" – qənaətinə gəlir

3. "Divan ədəbiyyatının məhəlli və ictimai motivləri" İstanbul:1948–1953. Klassik ədəbiyyatımız haqqındakı 690 səhifəlik bu çalışmanın makina ilə yazılmış bir nüsxəsi İstanbuldakı Beyazid Dövlət Kitabxanasındadır. Müqəddimədə müəllif əsərin yazılma səbəbini belə izah edir:

"Qayəmiz divan ədəbiyyatının işlənməmiş, hətta inkar edilmiş çox mühüm bir sahəsi haqqında ciddi araşdırma və incələmələrə söykənərək yeni bir əsər yazmaq surətilə türk mədəniyyətinə xidmət etməkdən ibarətdir".

4. "Professor Bəkir Çobanzadəyə cavab". İstanbul: Burhanettin Matbaası, 1939, 23 s. Bu broşürada Səlim Rəfiq professor Bəkir Çobanzadənin 1930-cu ildə Bakıda Azərbaycan Dövlət Elmi Tədqiqat İnstitutu tərəfindən nəşr olunmuş "Son dövr Azəri ədəbiyyatının yeni dövrü – Nationalismdən internationalismə" əsərini tənqid edib. Həmin əsər yazılanda artıq Bəkir Çobanzadə repressiya qurbanı kimi güllələnmişdi, lakin əsərdən aşkar duyulur ki, Səlim Rəfiq bu hadisədən xəbərsiz olub.

"Azərbaycan ədəbiyyatı – Seçilmiş misralar" (1941) adlı kitabının sonunda "Müəllifin basılacaq əsərləri" başlığı altında Səlim Rəfiq Rəfioğlunun 12 əsərinin adı verilib, hətta bunların bəzilərinın məzmunundan da bəhs olunub

1. Azərbaycan divan ədəbiyyatı antologiyası;

2. Ədəbi yenilik antologiyası;

3. Azərbaycan saz şairləri antologiyası;

4. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı antologiyası;

5. Azərbaycan şairləri

6. Azərbaycan alimləri;

7. Anadolu və Azərbaycan xalq hekayələrinin təhlili və müqayisəsi

8. Azərbaycan ədəbiyyatında vəzn və nəzm şəkilləri

9. Tədqiqlər və tənqidlər;

10. Vaqif (monoqrafiya);

11. Böyük türk ədibi Mirzə Fətəli (monoqrafiya)

12. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi

Bu siyahıda yeddinci sırada olan "Anadolu və Azərbaycan xalq hekayələrinin təhlili və müqayisəsi" adlı araşdırma Səlim Rəfiq Rəfioğlunun universitetdə hazırladığı buraxılış dissertasiyasıdır. Ancaq indiyə qədər üç kitabı və makinada yazılmış halda üç əsərindən savayı kitab halında bir əsərinə təsadüf olunmayıb.

Məqalələri

1. "Son Devir Azeri Edebiyatı"

2. "Türkiye Metbuatında Mehmet Hadi’nin Şiirleri"

3. "Azerbaycan Deyelerine Dair"

4. "Azeri Halk Edebiyatında Deli Alı Destanı"

5. "Nigâristanlı Âşık Sadık’ın Bir Şiiri"

Kitabları

1. Profesör Bekir Çobanzade’ye Cevap

2. Profesör Ahmet Caferoğlu’nun Eserlerinde Görülen Hatalar: Bir İlave — Bir Düşünce — Bir Cevap

3. Azerbaycan Edebiyatı – Seçilmiş Mısralar

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onunbirhekayəsinindərinmənavə düşündürmə gücü gəncnəslinvətənməhəbbətinin, valideynmüqəddəsliyinin, təbiətinəvəzsiznemətkimidəyərinindərkində böyükəhəmiyyətivardır. İnsandanköməkuman, qayğıyamöhtaccanlı aləmə həmişə həssasyanaşmağı, anatəbiətə onunhərbircanlı-cansızhissəsinə diqqətlə, duyğuilə yanaşmağı, onuqorumağı, qayğısını çəkməyiinsanlıqborcukimiuşaqlaraaşılayan, anladanmüəllifinhumanizmi, ülviməramı bütünhekayələrində işıqlı biruşaqdünyası qurur.

Tofiq Mahmud 1931-ci il noyabrın 6-da Naxçıvan MSSR Şahbuz rayonunda anadan olub. O Bakıda 31 saylı məktəbi bitirib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində 1949–1954-cü illərdə bakalavr təhsili alıb.

Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəni-Maarif Müəssisələri İdarəsində metodiki kabinetin metodisti kimi başlayıb. Sonra "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında xüsusi müxbir, "Göyərçin" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi olub.

İlk şeri "Kəsməsəm də, görməsəm də" 1953-cü ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında dərc olunub. 1976-cı ildən "Göyərçin" jurnalının redaktoru vəzifəsində işləyib. Bədii tərcümə ilə də məşğul olub. Onun tərcüməsində Xuta Berulavanın "Quş südü", İsabəy İshaqovun "Hər şeyi öyrənmək istəyən" kitabları işıq üzü görüb. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilinə tərcümə olunub.

Azərbaycan Respublikası Uşaq Fondunun Bakı şöbəsinin sədri, həm də rəyasət heyətinin üzvü olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının sədri, keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqı uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü seçilib. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

Tofiq Mahmud 1997-ci il aprelin 4-də Bakıda vəfat edib. Şairin adına "Tofiq Mahmud mükafatı" (hər il ən yaxşı uşaq şeirlərinin müəlliflərinə təqdim olunub) təsis edilib.

Əsərləri

1. Yola çıxıram

2. Mənim kürəkənim

3. Dibçək

4. Buzovna qayaları

5. Utancaq oğlan

6. Açıqdır pəncərəm

7. Alpinistlər

8. Meşədə səs

9. Qızımın sualları

10. Dalğalar

11. Kəpənək gözəlliyi

12. Ana qucağı

13. Ulduzlar, düşüncələr

14. Gecə qapı döyülür

15. Yerə dağılan muncuqlar

Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının, uşaq mətbuatının inkişafında Tofiq Mahmudun xidmətləri əvəzsizdir. Ömrünün sonuna qədər rəhbərlik etdiyi "Göyərçin jurnalı”nda uşaqların, gənclərin təlim-tərbiyəsinə həssas münasibət bəsləyən şair, publisist, yazıçı Tofiq Mahmudun öz əsərlərində də sevgi, həyat eşqi, gözəllik, vətənpərvərlik duyğuları sonsuzdur. Bu təsadüfi deyildi, çünki onun özü son dərəcə işıqlı, nurlu, kövrək,  uşaq kimi təmiz insan olub. İstər şeirlərində, istərsə də hekayə və povestlərində onun işıqlı ömrünün amal və məramlarını görmək çətin deyil.

Uşaqlar və gənclər üçün yazdığı "Yola çıxıram", "Dibçək", "Buzovna qayaları", "Açıqdır pəncərəm", "Alpinistlər", "Meşədə səs", "Ana qucağı", "Qızımın sualları", "Dalğalar", "Ulduzlar", "Düşüncələr", "Kəpənək gözəlliyi", "Bu işıqla qalacağam", "Məhəbbətim sirr deyil", "Şən şeirlər", "Yağış yağır dənizə", "Gecə qapı döyülür", "Uzaqda ucalan dağlar" və s. kitablarında qələmə aldığı mövzular uşaqların və gənclərin həyatlarındakı önəmli anlar, ibrətamiz hadisələrlə bağlıdır.

Tofiq Mahmud ədəbi aləmdə "Yola çıxıram" (1959) adlı ilk kitabı ilə tanınıb. Bu kitabdakı şeirlər onun ədəbiyyat, sənət yoluna atdığı addımların məsuliyyətini dərk edərək  bu yola çıxdığını bildirirdi. O zaman "Azərbaycan müəllimi" qəzetinin müxbiri kimi rayonlara, kəndlərə ezamiyyətə gedir, məktəblərdə uşaqlarla, onların həyat tərzi, dünyası ilə tanış olurdu.

 Uşaqlar üçün yazdığı "Utancaq oğlan" və "Dibçək" adlı kitabları da o zaman yazmışdı. 1961-ci ildən "Göyərçin" jurnalında başlayan fəaliyyəti ilə o, uşaq ədəbiyyatına sıx bağlanıb. Tofiq Mahmudun uşaqlar üçün yazdığı ilk irihəcmli əsəri "Alpinistlər" poemasıdır.

 Məktəblilərin həyatından bəhs etdiyi həmin əsərdə şair uşaqların vətən torpağına, onun gözəlliyinə heyrət  və məhəbbətini qələmə almış, dağların zirvəsinə qalxan, təbiəti, tarixi abidələri öyrənən uşaqların əhval-ruhiyyəsini verməyə çalışıb.

Tofiq Mahmud Azərbaycan təbiətinin vurğunu olan "Bu torpağı tanı sən" adlı silsilə şeirlərində  "Süsən gəzir Abşeronu", "Sehirli meşəbəyi" və digər poemalarında da kiçik qəhrəmanlarına vətənin tarixini, gözəlliklərini sevdirməklə yanaşı, onlarda təbiətə məftunluq, minnətdarlıq hissləri oyadır, duyğuları yaradır, hər bir gözəlliyin qədrini bilib onu qorumağı öyrədirdi.

 Kiçik oxucular üçün yazdığı hekayə, nağıl və əfsanələri "Dalğalar adlı kitabında cəmləşdirib 1976-ci ildə çap etdirən Tofiq Mahmud həm də bir nasir kimi uşaqların sevimlisi oldu.  "Qəhrəman təyyarəçinin qardaşı", "Əsgərlər haqqında nağıl", “Meşəbəyinin söhbəti", "Adada hadisə", "Ana qağayı", "Dalğalar", "Yaylaqda" hekayələri, "İgid çapar", "Minarədən atılan daşlar", "İşıq", "Dəmirçinin qəzəbi" əfsanələri, "Xeyirxah adam", "Ədalətli fil", "Bir dərənin sirri", "Kəpənək və qarğa", "Boz sərçənin nağılı" və s. nağılları, "Cırtdanın söhbətləri" adlı povesti öz məzmun və ideyası ilə məktəbyaşlı uşaqların əxlaqının, dünyagörüşünün formalaşmasında böyük dəyərə malikdir

"Meşəbəyinin söhbəti" hekayəsində təbiətin gözəlliyini paylaşan insan və heyvanların qarşılıqlı qayğı və bir-birinə münasibətlərində anlaşdıqları səssiz hisslərin təsviri verilir. "Ana qağayı" hekayəsi də insanla quşların "dialoqu" üzərində qurulub. Yuvasındakı yumurtaları təhlükədə olan qağayı qayıqdakı insanlardan kömək istəyir, onun həyəcan və təşvişini sadə, duyğulu bir dillə ifadə edən müəllif uşaqlara mərhəmət, diqqət, qayğıkeşlik təlqin edir.

"Yaylaqda" hekayəsində Tofiq Mahmud Azərbaycan təbiətinin, dağların, şəfalı bulaqların, min bir dərdin dərmanı otların-çiçəklərin insan ömründə dəyərini göstərir. Yüzdən artıq yaşı olan, "azar-bezar görməyən" Şirəli babanın dedikləri də vətənin insan üçün əvəzsiz nemət olduğunu ifadə edir.

Həssas, qayğıkeş, cəsarətli olan məktəbli Davud yaylaqda keçirdiyi hər an dağ həyatına heyran olur. Tofiq Mahmud Davudun təbiətə - onun gözəlliyinə də heyran halını ustalıqla təsvir edir. Davud uşaq qəlbi ilə  dünyanın gözəlliklərini dərindən duyur, görür və yaşayır: "Havanın qaralmaqda olduğunu, nəhəng dağın dumanda itdiyini, dərənin yuxarı başında dayanmış çobanı gördü.

Nə qəribə mənzərə! Duman buğ kimi qalxır, çobanı tamamilə gizlətmək, öz qoynunda  itirmək istəyirdi. Davud dərəyə yaxınlaşdı. Duman elə bil dərədən qaynayıb çıxırdı". Ana təbiətin bu gözəlliyini bir uşağın dərindən, həssaslıqla müşahidə etməsi, onu "dərə elə bil ağ dənizdir" - deyə səciyyələndirməsi yazıçının sənətkarlıqla tapdığı priyomdur ki, bununla gənc nəslə yurdun hər qarışını, dağını, daşını sevdirmək,  qiymətini başa salmaq məqsədi daşıyır.

Kiçik bir hekayədə bir neçə hadisəni birləşdirib bir süjet ətrafında məharətlə qurub və bir günün ərzində Davuda yaşatmaq da yazıçının sənətkarlığından xəbər verir. "İgid çapar" hekayəsindəki kiçik çaparın qəhrəmanlığı, vətənpərvərliyi olduqca ibrətamizdir. Əfsanə adlandırdığı bu hekayədə yazıçı xalqının, elinin yolunda ölümü tərceh edən oğlanın şücaətini qələmə alır.

Uca dağların başında bir qalada azad bir oba yaşayır. Düşmənlər o qalanın yolunu tapmağa çalışırlar. Cəngəlliklər, qayalıqlar bu obanın yollarını bağlamışdı. Bu dağlarda at belində görünüb bir anda yoxa çıxan bir oğlandan xəbər tutan düşmənlər onun izinə düşür, sıldırımlı bir uçurumun dar cığırında onun yolunu kəsirlər.

Əllərindəki bıçaqla kiçik çaparı hədələyən düşmənlər, əgər obaya gedən yolu göstərsə, onu salamat buraxacaqlarını deyirlər. Balaca çaparın "yox"...yox!" - deyə dağlarda əks-səda verən səsindən vahimələnən düşmənlər onu tutmaq istəyəndə uşaq bir anda quş kimi özünü böyük və dərin uçuruma atır. Balaca igid çaparın elinə sədaqəti, şucaəti onları heyrətə salır.

 Həyatda yaşamanın ən ali niyyətini yaxşılıqla insanlara yaramağın ucalığını dərk etmək üçün uşaqlara təsir edəcək belə hekayələr Tofiq Mahmudun uşaq nəsrinin dəyərini göstərir. Onun əsərlərində ədalət, xeyirxahlıq, mərhəmət hissləri həm insanların, həm də heyvanların və quşların obrazlarına şamil olunur.  ("Meşəbəyi", "Soltantoyuğu", "Ədalətli fil", "Boz sərçənin nağılı" və s. hekayə-nağıllarında olduğu kimi)

Hekayələrdə uşaqların şüuruna təsir edəcək çox səmimi, sadə bir dillə söylənən yaxşılıqlardan sonra həyat gözəlləşir, insanlarla bərabər xeyirxahlıq edənlər özləri də sevinirlər. Susuzluqdan yanan kəndlərinə su çəkən Vəlinin dediyi kimi insan gərək həmişə axtarsın, heç nədən qorxmasın, gözəl-gözəl işlər görsün. Bu hekayədə də gəncliyi öyrənməyə, cəsarətə, xeyirxahlığa çağıran Tofiq Mahmud öz amalına sadiq bir sonluq verir.

Allah rəhmət eləsin!

(Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Hicran Nəsibovanın məqalələrindən istifadə edilmişdir).

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aprelin 1-dən yeni cərimə qüvvəyə minib. Belə ki, dövlət başçısının təsdiqlədiyi dəyişikliklərə əsasən, elektron siqaretlərlə bağlı fəaliyyətlərə görə məsuliyyət sərtləşdirilir. Qanuna görə, elektron siqaretlərin istifadəsi, idxalı, ixracı, istehsalı, satışı və satış məqsədilə saxlanmasına görə cərimələr tətbiq olunacaq.

Ətrafdakı insanların bununla bağlı təviş keçirdiyini duyunca mən də məsələylə bağlı araşdırma apardım və ilki olaraq rastıma Azad İstehlakçılar İctimai Birliyinin  (AİİB) elektron siqaret qadağası ilə bağlı bəyanatı çıxdı.

Bəyanatda deyilir:

“Ölkəmizdə 08.06.2001-ci ildə  “Tütün və tütün məmulatları haqqında” Azərbaycan  Respublikasının Qanunu qəbul olunmuş, bu müddət ərzində tütündən istifadənin daha da məhdudlaşdırılması üçün Qanunda bir neçə dəfə dəyişiklik aparılmış və son dəyişiklik 2026-cı ilin 1 fevral tarixində olmuşdur.

Qanunda olan son dəyişikliyə görə 2026-cı ilin 1 aprel tarixindən elektron siqaretlərin idxalı, ixracı, istehsalı, saxlanılması, topdan və pərakəndə satışı və istifadəsi qadağan edilib...”

Bəyanatı şərh etməsi üçün "Azad İstehlakçılar “İctimai Birliyinin sədri Eyyub Hüseynova müraciət etdik. O dedi:

"Qeyd etdiyimiz kimi bununla bağlı "Tütün və tütün məmulatı haqqında" qanuna müvafiq dəyişiklik edilmişdir. Eyni zamanda İnzibati Xətalar Məcəlləsinə qadağan edilmiş yerlərdə, küçələrdə və digər ictimai yerlərdə elektron siqaretlərin istifadəsinə görə otuz manat məbləğində cərimə əlavə olunmuşdur.

“Azad İstehlakçılar” İctimai Birliyinə(AİİB) qadağanın konkret olaraq hansı məhsullara şamil edildiyi barədə çoxsaylı müraciətlər və suallar ünvanlanır, bəzən cəriməni tətbiq etməyə səlahiyyəti olan  qurumların da bu məsələdə yanlışlığa yol verdiyi barədə müraciətlər olur. AİİB ölkəmizdə müvafiq qanun qəbul edildiyi zamandan başlayaraq istehlakçılar arasında tütündən istifadənin azaldılmasına dair geniş maarifləndirmə işi aparmış, daha təhlükəli filtrsiz  siqaret istehsal edən 4 müəssisənin fəaliyyətinin dayandırılmasına nail olmuş, adi və elektron siqaretlərin zərərli olduğu barədə müntəzəm maarifləndirmə aparmışdır".

Eyyub Hüseynovun sözlərinə görə, qanunda edilmiş  son dəyişikliklə əlaqədar tütün istifadəçisi olan istehlakçılar və qanunun icrasına nəzarəti həyata keçirən müvafiq dövlət qurumlarının nümayəndələri  bilməlidirlər ki, qadağa yalnız elektron siqaretlərə aiddir və qızdırılan tütün məmulatlarına şamil olunmur:

"Bu məhsullar qanunvericilikdə iki ayrı kateqoriya kimi müəyyən edilib.

"Tütün və tütün məmulatı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanuna elektron siqaretləri qızdırılan tütün məmulatlarından ayırmaq məqsədilə iki maddə əlavə olunmuşdur:

1.0.4-1. qızdırılan tütün məmulatı – tütündən (tütün qarışığından) və onun istehsalında istifadə edilən qeyri-tütün komponentlərindən ibarət, alışdırılmadan və tütün tüstüsü əmələ gəlmədən qızdırılma prosesində yaranan nikotin tərkibli aerozolun tənəffüs yolu ilə insan orqanizminə daxil olması üçün nəzərdə tutulmuş məmulat. Qızdırılan tütün məmulatı elektron siqaret hesab edilmir.

1.0.4-2. elektron siqaret – qida məhsulları, tütün məhsulları, dərman vasitələri və tibbi cihazlar istisna olmaqla, nikotin tərkibli və ya nikotin tərkibi olmayan buxarın tənəffüs yolu ilə insan orqanizminə daxil olması üçün nəzərdə tutulmuş və müştük və digər komponentləri, o cümlədən kartrici və flakonu olan və ya olmayan cihaz vasitəsilə istifadə etmək üçün nəzərdə tutulmuş məhsul".

Həmçinin, E.Hüseynov vurğulayıb ki, elektron siqaretlərin flakonundan bir və ya bir neçə dəfə istifadə edilə bilər və ya onlar birdəfəlik kartriclərlə təkrar doldurula bilər:

"Beləliklə, elektron siqaret qadağası qızdırılan tütün məmulatlarına (məsələn, Terea) və onların cihazlarına (məsələn, IQOS) şamil olunmur. Eyni zamanda, öncə qeyd etdiyimiz kimi AİİB-ə qızdırılan tütün məmulatlarının "Tütün və tütün məmulatı haqqında" qanunla qadağan olunmayan yerlərdə istifadəsinə görə polis tərəfindən cərimə olunma halları ilə bağlı da məlumatlar daxil olur. Bildirilir ki, qızdırılan tütün məmulatları səhvən elektron siqaret hesab edilir və onun istifadəçiləri cərimə olunurlar. Bununla əlaqədar bir daha bəyan edirik ki, qızdırılan tütün məmulatlarından qanunla qadağan olunmamış yerlərdə istifadə heç bir hüquqi məsuliyyət yaratmır".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ömür də kino kimidir. Bu qədər filmə çəkilmək hər aktyora qismət olmur. Xalq artisti Muxtar Maniyev 157 filmə çəkilib.

Muxrat Maniyev 4 aprel 1935-ci ildə Bakıda doğulub. İlk təhsilini də şəhərin 199 saylı məktəbində alıb. Deyəsən, uşaqlıq illərində heç aktyor olmaq həvəsi də yox imiş. Neft-Kimya İnstitutunda mühəndis ixtisası alıb. Ancaq sonradan aktyorluq sənəti onu sanki ovsunlayır. Mühəndis diplomu aldıqdan sonra o, çox fikirləşmədən sənədlərini Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna təqdim edərək, ikinci təhsil ardınca gedib.

Muxtar Maniyevin kinoya gəlişi "Onu bağışlamaq olarmı?" filmi ilə başlayıb. Çox keçmədən ardınca "Koroğlu" filminə çəkilib. Kinorejissor Hüseyn Seyidzadə bu filmə aktyor axtarışı üçün instituta gələndə, Muxtarı elə ilk baxışdan gözü tutub və onu dəmirçi oğlu Polad rolunda çəkib. O vaxt Muxtar Maniyev hələ birinci kursda oxuyub. Bu möhtəşəm qəhrəmanlıq dastanında ona həvalə edilən Poladın obrazı haqqında o vaxt tənqidçilər də müsbət fikir söyləyiblər

Deyiblər ki, kinoya yeni nəfəs, yeni ampluada aktyor gəlib. Sonrakı illər bir-birinin ardınca "İnsan məskən salır", "O qızı tapın", "Bizim Cəbiş müəllim" filmlərində Muxtar çox uğurlu qəhrəmanları ekranda canlandırmaqla özünü təsdiq edib. "İnsan məskən salır" filmində (rej. A. Babayev) Muxtarın qəhrəmanı ekranda az görünsə də, filmin konflikti məhz onun üzərində qurulub. Hadisələr Neft Daşlarında cərəyan edir.

Filmin qəhrəmanı Ramizin yeni təyin edildiyi briqadanın əvvəlki başçısı qəzaya uğrayıb həlak olub. Amma iş yoldaşlarının o qədər məhəbbətini qazanıb ki, indi onlar Məcidin yerində başqasını görə bilmirlər. Doğrudur, biz onunla ünsiyyətdə olmasaq da, onun xəyal kimi görünən obrazı çox şeylər danışır və Muxtar Maniyev öz sənətkarlıq bacarığı ilə obrazı filmin əsas personajı kimi tamaşaçıya təqdim edə bilir.

Bir aktyor kimi M. Maniyevin konkret ampluası yoxdur, o müxtəlif xarakterli insanların obrazını ekranda uğurla yaradır. Onun qəhrəmanları bəzən fırıldaqçı, bəzən hadisələrə açıq gözlə baxmağı bacaran dəyərli insan, bəzən isə şux zarafatları ilə tamaşaçılara sevinc bəxş edən personajlardır. Onları birləşdirən isə Muxtar müəllimin istedadı və yaradıcı intellektidir. Muxtar Maniyev yaradıcılığı bizim kinematoqrafın böyük bir dövrü ilə bağlıdır.

Onun 60–70-ci illərdən başlanan yaradıcılıq yolu bu gün də inamla davam edir. Aktyorun bütün rollarını xatırlatmaq fikrindən uzağıq. Lakin bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, 40 ildən artıq yaradıcılığı dövründə Muxtar müəllim milli kinomuz üçün qiymətli obrazlar yaradıb.

Bu qəhrəmanlar kinomuzda özünəməxsus yeri olan sənət nümunələridir. Azərbaycan kinosunu onsuz təsəvvür etmək çətindir. Doğrudan da, milli kinomuzun inkişafında Muxtar müəllim əvəzsiz xidmətlər göstərib. Onun rolları milli, xarakterlidir, əsl azərbaycanlılardır. Çox maraqlıdır ki, rejissorlar da ona elə bu tip rolları həvalə edirdilər. "Bəxt üzüyü"ndəki zırpı rolunu xatırlayırsınızmı? Yaxud, "Ölsəm…bağışla" filmindəki Seyidrza rolunu gözləriniz qarşısına gətirin.

Seyidrza müharibənin ağır illərində insanlara etdiyi zülmün, axır ki, nəticəsini görüb. Amma "Bəyin oğurlanması" filmindəki qonaq rolu daha canlı alınıb. Bu rolda biz onu komik qəhrəman kimi görürük və aydın hiss olunur ki, o həm də bu tip rolların gözəl ifaçısıdır. "Bakıda küləklər əsir", "Bizim Cəbiş müəllim", "Sizi dünyalar qədər sevirdim" və digər filmlərdə Muxtar müəllim müharibə dövrünün müxtəlif xarakterli insanlarının çox maraqlı obrazlarını ifa edə bilib.

Muxtar Maniyev məhsuldar çalışan sənətçilərdəndir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında çalışıb. Əvvəllər, demək olar ki, hər il bir-iki filmə çəkilib. "Mozalan" satirik kinojurnalının isə əksər bədii süjetlərində onun yaddaqalan rolları var

Filmoqrafiya

- Koroğlu (film, 1960)

- Qanlı zəmi (film, 1985)

- Qanun naminə (film, 1968)

- Köhnə bərə (film, 1984)

- Qara "Volqa" (film, 1994)

- Qərib cinlər diyarında (film, 1977)

- Qara gölün cəngavərləri (film, 1984)

- Qatır Məmməd (film, 1974)

- Qəzəlxan (film, 1991)

- Qızıl uçurum (film, 1980)

- Qorxma, mən səninləyəm

- Lətifə (film, 1989)

- Nə gözəldir bu dünya... (film, 1999)

- Nəsimi (film, 1973)

- Nizami (film, 1982)

- O qızı tapın (film, 1970)

- Od içində (film, 1978)

- Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

- Bomba (film, 2005)

- Ömrün ilk saatı (film, 1973)

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR əməkdar artisti

2. Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti

3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Aktyorun ailə həyatına gəlincə, həyat yoldaşı Nəsibə ilə kinostudiyanın nəzdində açılmış aktyor kurslarında tanış olublar. Həmin kurslara Adil İsgəndərov rəhbərlik edirdi. Nəsibə isə burada aktyorluqdan təhsil alırmış. Muxtar Maniyev orada tələbələrə dərs deyən zaman Nəsibəni görüb bəyənir və onlar ailə qururlar.

Ailə qurandan sonra siqareti və içkini tərgidib. 81 il yaşayan aktyor fiziki cəhətdən çox güclü olub. Cavanlığında üzgüçülüklə, boksla, güləşlə məşğul olub. Mütaliə etməyi çox sevib. Moskvada çıxan bütün qəzet və jurnallara abunə olub.

Evlilikdən onların üç oğlu olub. Aktyor oğlanlarına qarşı çox diqqətli idi. Həftədə bir dəfə o, ailəsini Fəvvarələr meydanındakı "Nərgiz" kafesinə apararaq deyirmiş ki, uşaqlar çəngəl-bıçaqla rəftar etməyi öyrənsinlər, süfrə mədəniyyətinə bələd olsunlar.

Sənətini çox sevib, rolun böyük-kiçikliyinə baxmayıb. Amma xasiyyətcə ötkəm adam olub. Bəzən belə olub ki, onu filmə təsdiq ediblər, amma səhəri gün çəkmək istəməyiblər. Və ya baş rola təsdiq edib, ikinci dərəcəli rola çəkiblər.

Aktyor özü haqqında bunları söyləyib: “Mən fağır uşaq olmuşam, çəkilib bir kənarda dayanmışam, lazım olanda çağırıblar, gedib çəkilmişəm. Belə deyim də: əlimyandı məqamda yada düşmüşəm”.

Deyilənə görə çox kinsiz və kövrək adam olub. Yanında bir adam ağlayanda onun da gözləri dolurmuş.

Ömrünün kamillik dövründə o yenə də filmlərə çəkilib, tədbirlərdə iştirak edib, xatirələrini yazır və s. Deyir ki, imkanı olsa bir saat belə çəkiliş meydançasından aralı dayanmaz. Çünki insandan yalnız onun əməlləri yadigar qalır. Böyük sənətkar Muxtar Maniyev uzun illər ürək-qan dövranının pozulması və şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkib.

 Vəziyyəti getdikcə pisləşən sənətkarın 2015-ci il 11 avqust tarixində sol ayağı, 2016-cı ilin mart ayının 15-də isə sağ ayağı Elmi Cərrahiyyə Mərkəzində amputasiya olunub.Vəziyyəti stabil olan aktyorun səhhəti 22 dekabrda yenidən pisləşib, səhər saatlarında vəfat edib.

Xanımı Nəsibə Maniyeva deyir: "Dünyasını da dekabrın 22-də dəyişdi. Oğlumuz Turalın toy günü dekabrın 22-də olub. 2015-ci il dekabrın 22-də Turalın toyunu etdik. Muxtarın vəziyyəti yaxşı deyildi. Allaha yalvarırdım ki, ona bir şey olmasın. Oğlunun toyunu görsün. Şükür ki, Allah möhlət verdi. Bir ildən sonra oğlunun toyunun birinci ildönümündə Muxtar vəfat elədi. Qismətə baxın ki, Muxtarın doğum günündə nəvəmiz dünyaya gəldi".

Sağlığında etdiyi vəsiyyətinə əsasən, Qala qəsəbəsində valideynlərinin yanında torpağa tapşırılıb. Bakının Yasamal rayonu Sovetski ərazisində bir neçə məhəlləyə Muxtar Maniyevin adı verilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kommunist Partiyasının dövründə dindən, Allahdan danışmaq yasaq olunmuşdu. Amma yaxınlarının dediyinə görə Xalq artisti ƏliZeynalovun dilindən Allah kəlməsi düşmürmüş. "Od gəlini" tamaşasında Elxan rolunu oynayırmış, "Allah yoxdur, mənəm Allah" monoloqunu deyəndə o, ürəyində tövbə edərək "Allah, keç günahımdan, məni bağışla" deyirmiş. Bu sözü sonralar həyat yoldaşı Mirvari xanım da təsdiq edib. Hətta Mirvari xanım bir dəfə ona deyibmiş ki, "Ay Əli, birdən tamaşa vaxtı, çaşıb ürəyində dediklərini yüksək səslə dilə gətirərsən"...

Əli Zeynalov 4 aprel (bəzi mənbələrdə 5 aprel) 1913-cü ildə Salyanda anadan olub. Atası Yusif Zeynalov ilk əlifba kitabının müəllifidir. Uzun illər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. Əli Zeynalov da öz atasının yolunu davam etdirib. Pedaqoji təhsil alıb. Aktyorluğa marağı böyük olduğundan müxtəlif dərnəklərə üz tutub. 1928-ci ildə Biləsuvar kənd cavanlarının hazırladığı "Şeyda" tamaşasındakı baş rolu ilə çoxlarının rəğbətini qazanıb.

Bakı Pedaqoji və Teatr Texnikumlarını (1933) bitirdikdən sonra o, bir müddət Moskva teatrlarında istehsalat təcrübəsi keçib, geri döndükdən sonra Şəki Dövlət Dram Teatrında işləyib. İrəvan Tearında (1934–1935), Dram Teatrında (1945–1975) işləyib. Əli Zeynalovun uzun illər rejissor Tofiq Kazımovla fəal yaradıcılıq əlaqəsi ona gözəl sənət uğurları gətirib.

İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən" pyesində bu iki sənətkar – quruluşçu rejissor Tofiq Kazımov və Həsənzadə rolunun ifaçısı Əli Zeynalov böyük uğur əldə ediblər. Yumşaq tembrli gözəl səsə, aydın diksiyaya malik olan Əli Zeynalov bədii qiraət ustası kimi də tanınmışdı. İncəsənət İnstitutunda "səhnə danışığı" fənnindan dərs deyib.

Aktyorun ailə həyatı da enişli-yoxuşlu olub, hamar olmayıb.

1939-cu ildə İrəvan teatrında işləyən zaman Zəhrabəyim adlı qadınla ailə qurur. Bu evlilikdən onların bir qızı və oğlu dünyaya gəlir. Sonradan ailə Bakıya köçüb, İçərişəhərdə yaşamağa başlayır. Lakin, bir müddət sonra aktyorun həyat yoldaşı xərçəng xəstəliyinə tutulur və dünyasını dəyişir. "Eşq və intiqam" tamaşasında iştirak edərkən aktyor Qəmər obrazını canlandıran, tərəf müqabili aktrisa Mirvari Novruzova ilə rastlaşır. Bu rol aktrisanın səhnədə ilk rolu olur. Tamaşa zamanı aktrisa ilə Əli Zeynalov arasında isti münasibət yaranır. Həyat yoldaşını yenicə itirmiş Əli Zeynalovla aktrisa ailə qururlar.

Bu evlilik Mirvari xanmın da ikinci evliliyi olur. Onun da ilk evlilikdən iki övladı olur. Əli Zeynalovla evliliyindən isə onların Sədaqət adlı bir qızı dünyaya gəlir. Bu cütlük 40 il birlikdə ömür sürürlər.

Onlar yenicə ailə quran zaman Əli bəyin uşaqlarını anası saxlamaq istəsə də Mirvari xanım buna qəti etiraz edərək deyir: “Uşaqlar birlikdə böyüməlidirlər. Onlar qaynayıb, qarışmasalar, biz ailə ola bilmərik”.

Əli bəyin qızı sonradan deyəcəkdi ki, doğurdan da onlar mehriban ailə olmağı bacarıblar”.

Əli Zeynalov söhbətlərinin birində belə bir etiraf edir: "Mən xoşbəxtəm ki, sənətdə də, həyatda da qarşıma nəcib insanlar çıxdı. Tale məni Mirvari xanımla qoşalaşdırmasaydı, bəlkə də mən heç Əli Zeynalov olmazdım. Mənim bütün əziyyətlərimi, məişət qayğılarımı o çəkirdi. Səhnədəki əzəmətə fikir verməyin, məişətdə çox acizəm. Bu mənada xilaskarım xanımım olub. Halbuki Mirvari də öz sənətinin aşiqi idi".

Filmoqrafiya

1. Axşam konserti

2. Aygün

3. Babək

4. Bəxtiyar

5. Qaraca qız

6. Qara daşlar

7. Bir qalanın sirri

8. Qəribə əhvalat

9. Leyli və Məcnun

10. Bizim küçə

11. O olmasın bu olsun

12. Əmək və qızılgül

13. Dağlarda döyüş

14. Görüş

15. Poçt qutusu

16. Səhər

17. Telefonçu qız

18. Əsl dost

19. Ögey ana

20. Köhnə bərə

Mükafatları

- "Ermənistan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- M. F. Axundov adına Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

Əli Zeynalov haqqında media zaman-zaman maraqlı faktlar paylaşıb. Onlardan bəzilərinə göz yetirək:

Mərhum yazıçı İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən" pyesində Həsənzadə rolunun ifası ilə Əli Zeynalov böyük uğur əldə edib. Bu tamaşada onunla ilk dəfə olaraq Amaliya Pənahova Nargilə obrazını səhnədə oynayıb. Həsənzadə obrazını ifa etdikdən sonra o, Xalq artisti adını alır.

Əli Zeynalov 25 bədii filmi valehedici, ifadəli səs tembri ilə səsləndirib. Mərhum aktyor milli kinomuzda 40-a yaxın filmdə çalışıb. O, “Səhər”, “Bir qalanın sirri”, “Xoşbəxtlik qayğıları”, “Kölgələr sürünür”, “Üzeyir Ömrü”, “Leyli və Məcnun” kimi filmlərdə koloritli obrazlar yaradıb. Tamaşaçılar onu ən çox “Bir qalanın sirri” filmindəki Simnar rolu ilə tanıyıblar.

Yumşaq, gözəl səsə, aydın diksiyaya malik оlan Əli Zeynalоv bədii qiraət ustası kimi də tanınıb. İncəsənət İnstitutunda "səhnə danışığı" fənnindən dərs deyib.

“Uzaq sahillərdə” əsəri əvvəllər teatr tamaşası kimi səhnəyə qoyulub. Əli Zeynalov tamaşada Mixaylo obrazını canlandırıb. İllər sonra "Uzaq sahillərdə" filmi ekranlaşanda Mehdi Hüseynzadə obrazını Nodar Şaşıqoğlu ifa edir. Amma onu Əli Zeynalov səsləndirir. Sonralar verdiyi müsahibələrdə Nodar Şaşıqoğlu Əli Zeynalovun onun obrazını səsləndirməsindən çox xoşbəxt olduğunu deyir. Bundan sonra Əli Zeynalov Nodar Şaşıqoğlu çəkilən bütün filmləri özü səsləndirib. Aktyorun heç vaxt dublyoru olmayıb. Bir dəfə tamaşaya iki saat qalmış üst dişi düşüb. Tez teatra xəbər verib ki, belə vəziyyətdə gəlib, tamaşanı oynaya bilmərəm. Həmin vaxt televiziya ilə elan verirlər ki, tamaşa bir neçə gündən sonra nümayiş olunacaq. Satılan bütün biletlər etibarlı hesab olunur.

Aktyor İrəvan teatrında işlədiyi üçün erməni dilini çox yaxşı bilib. Bir dəfə Ermənistana qastrol səfərinə gedəndə uşaqlarını da özü ilə aparıb. Yay ayı olduğundan aktyor dondurma almaq üçün qızını mehmanxananın qarşısına göndərir. Qızı erməni dilini bilmədiyinə görə, dondurma satana rus dilində müraciət edir. Bunu eşidən erməni kişi ona acıqlanıb deyir "Sən ermənisən, niyə öz dilində danışmırsan? Niyə istəyini rus dilində bildirirsən?” Səs-küyü eşidən Əli Zeynalov eyvana çıxıb erməni dilində erməniyə nə isə deyir. Dondurma satan kişi arabasını götürüb qaçır.

Plovu əllə yeməyi çox sevib. Deyirmiş ki, düyüyə qaşıq dəyməməlidir. Bir dəfə Salyanda bacısının yoldaşı ilə mərc edirlər. Bacısı turşu qovurmalı plov bişirir. Hərəsinin qarşısına bir kilo düyü tutumu olan bir bulud plov qoyur. Dincələ-dincələ bir kilo düyünü, qarası ilə birlikdə yeyir.

Əli Zeynalov kitab da yazıb, "İki ömrüm olsaydı…" kitabının müəllifidir. O, 1975-ci ildə səhnəni tərk etməsini belə açıqlayıb:

 "Bir gün teatrın direktoru məni yanına çağırıb dedi ki, "Vaqif" tamaşasını bərpa edirik. Götür Vaqifi yaz. — Nə? Ələsgər Ələkbərovdan, Kazım Ziyadan sonra mən – Vaqif? — Onda I pərdədə Vaqifi görməyə gələn kəndlilərdən birinin rolunu yaz. Bunu eşidəndən sonra otaqdan çıxıb truppa müdiri Qürbətin yanına gəldim, ondan bir qələm-kağız aldım, ərizə yazaraq teatrdan getdim. Mən belə teatrda işləyə bilməzdim."

Bütün həmkarları ilə yaxşı münasibətləri olan, dostcanlı, evcanlı insan Əli Zeynalov sonralar tənhalığa çəkilib özünə qapanır. Ailə üzvləri onun bu halını xəstəliyi ilə əlaqələndirirlər. Belə ki, aktyor bir neçə dəfə ard-arda infarkt keçirir. 1988-ci il yanvarın 4-də isə müalicə olunduğu xəstəxanada qəzet oxuduğu yerdə ürəktutmasından 75 yaşında dünyasını dəyişir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

3 aprel 2026-cı il tarixində Qazaxıstan Respublikasının Xarici İşlər nazirinin müavini Alibek Bakayev Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunu ziyarət edərək təşkilatın prezidenti Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı Türk dünyasının ortaq mədəni irsinin qorunması və beynəlxalq müstəvidə təbliği istiqamətində əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilib. Tərəflər Qazaxıstanın mədəni irsinin Fondun layihələrində daha geniş təmsil olunması, maddi mədəni nümunələrin qorunub saxlanılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün yeni mexanizmlərin yaradılmasını müzakirə ediblər. Həmçinin 2026-cı il üçün planlaşdırılan birgə təşəbbüslərin müasir texnologiyalardan istifadə edilməklə və daha praktiki nəticələrin əldə olunması hədəfi ilə həyata keçirilməsi məsələsi dəyərləndirilib.

Fondun prezidenti professor xanım Aktotı Raimkulova qeyd edib ki, Qazaxıstan Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun qurucu dövlətlərindən biri kimi təşkilatın fəaliyyətinə hər zaman böyük dəstək verir. O, Fondun türk xalqlarını birləşdirən ortaq dəyərlərin qorunması istiqamətindəki fəaliyyətinin Qazaxıstanla sıx əməkdaşlıq şəraitində davam edəcəyini vurğulayıb.

Cənab nazir Alibek Bakayev öz növbəsində səmimi qəbula görə təşəkkürünü bildirərək, Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyinin Fondun həyata keçirdiyi proqramlara hər tərəfli dəstək verməyə hazır olduğunu diqqətə çatdırıb.

Sonda tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın gələcək mərhələlərdə daha da dərinləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb, ikitərəfli əlaqələrin davam etdirilməsinə hazır olduqlarını ifadə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)