Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Hər bir film işi öz dövrünün dili, ritmi və ruhu ilə danışır. Lakin nadir ekran əsərləri var ki, yalnız hadisənin yox, insanlığın dərin qatlarını da izah edir. “Birsigün gecəyarısı…” filmi məhz belə ekran əsəridir. Bu film 1981‑ci ildə rejissor Arif Babayev tərəfindən çəkilmiş, Azərbaycanın ilk çekistlərinin fəaliyyətinə həsr olunmuş dramatik macəra işidir. Film həm sovet dövrünün kinematoqrafik ənənələrini, həm də xalqın yaddaşında iz qoyan milli kontekstləri birləşdirir.

Tarixi məqam və mərkəzi ideya

“Birsigün gecəyarısı…” yalnız tarixi süjet deyil — bu, ideallar uğrunda mübarizənin, gələcəyin qorunması üçün ən çətin anlarda verilən qərarların ekran dilidir. Film 1921‑ci ilin aprel ayında baş verən olaylara işıq salır və Sovet Azərbaycanına qarşı hazırlanan əksinqilabi qiyamın pozulması üçün fəaliyyət göstərən fövqəladə komissiyanın əməliyyatlarını təsvir edir. Bu dövr Azərbaycan tarixinin kritik məqamlarından biridir və film bu ağır məqamları yalnız faktların deyil, insanların daxili ruh mübarizəsinin prizmasından göstərir.

Film göstərir ki, millətin taleyi yalnız front xəttində deyil, həm də gizli missiyalarda, səssiz gecələrdə və vicdanın sınağı ilə üz-üzə qaldığı anlarda formalaşır.

Obrazlar — insanın vəzifəsi ilə vicdanı arasında

Filmin obrazları yalnız rollardan ibarət deyil — onlar tarix və insan arasında körpüdür. Bu ekran əsərində milli kimlik, vətənə sədaqət və məsuliyyət anlayışları bir-birinə qarışır:

Nəriman Nərimanov obrazı vasitəsilə film yalnız konkret bir şəxsiyyətin deyil, ideallar uğrunda mübarizə edən xalqın portretini çəkir.

Digər qəhrəmanlar — Baba Əliyev, Yakov Zinoyeviç, İsrafil bəy və başqaları — fərqli baxışlara və həyat yoluna malik olsalar da, hamısı böyük bir məqsədin bir parçasıdır.

Bu obrazlar ekran vasitəsilə mənəvi sınaqdan keçən insanları göstərir: onlar yalnız əmrlərə tabe olmayan, həm də daxili əminlik və vicdanla hərəkət edən şəxslərdir.

Dramaturgiya və estetika — səssiz gücün ifadəsi

Arif Babayev kino dilində yalnız hadisələri deyil, həm də psixoloji gərginliyi ustalıqla əks etdirir. Film süjetini dramatik örtük altında təqdim etməklə tamaşaçını yalnız baxışla deyil, eyni zamanda düşüncə ilə də dialoqa çağırır.

Azərbaycan kinematoqrafiyasında bu cür əsərlər mövcuddur ki, onlarda ekran yalnız görüntülər toplusu deyil, düşüncənin güzgüsüdür. “Birsigün gecəyarısı…” bunun ən tipik nümunəsidir. Film ikonika ilə ideyanı, detektiv elementlərlə milli yaddaşı ustalıqla birləşdirir və göstərir ki, tarix yalnız keçmiş deyil — o, bu günə də mesajlar daşıyır.

Mükafatlar və kino tarixində yeri

Bu ekran işi təkcə tamaşaçıla deyil, həm də peşəkar ictimaiyyətlə dialoq qurub. Film yaradıcı heyətinə SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin “çekistlər və sərhədçilər haqqında ən yaxşı kino əsəri” üçün mükafat qazandırıb, daha sonra isə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Bu mükafatlar filmə yalnız rəsmi qiymət demək deyil — millətin yaddaşında qalıcı yer tutduğunun əyani göstəricisidir.

Niyə bu film bugün də vacibdir?

“Birsigün gecəyarısı…” bugünkü tamaşaçı üçün də aktuallığını qoruyur, çünki o, yalnız müəyyən bir dövrün hadisələrini deyil, insanın öz missiyası ilə daxili vicdanı arasında sınaqdan keçdiyi anları əks etdirir. Bu ekran işi bizə xatırladır ki:

Tarixi hadisələr yalnız baş verənlərdən ibarət deyil, onların arxasında duran insanlar və onların ruh mübarizəsindən formalaşır.

Hər bir qərar — nə qədər çətin olmasa da — həm fərdi, həm də kollektiv məsuliyyət daşıyır.

Milli kimlik yalnız qanunla deyil, həm də vicdanla qorunur.

Bu baxımdan film yalnız kino tariximizin parçası deyil — oxunması, fikir ayrılığı və ruhani düşüncə ilə yenidən dialoqa girilməsi lazım olan bir sənət əsəridir.

Son söz

“Birsigün gecəyarısı…” yalnız bir detektiv-epopeya deyil. Bu film — tarix, insan və vicdan arasında üçbucağın düşüncəli təhlilidir. Əsər bizi ruhun sınağına çəkir, qərarlarımızın yalnız bu günümüzü deyil, gələcəyimizi də formalaşdırdığını xatırladır. Bu ekran işi tamaşaçını rahatca baxmağa deyil, düşünməyə çağırır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Bir müddətdir ki, Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edirdik, bu gün dərci yekunlaşdırırıq. Nə xoş ki, sizlər bu dərcləri maraqla qarşıladınız, onlardan xeyli bəhrələndiniz. Buna sizlərdən aldığımız rəylər sübutdur.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, Kamal Abdulladan son qranulalar:

1.

Yazmağa tələsən gənclər üçün: Yazmayın. Hələ oxuyun. Yazmaq oxumağın cansız ruhudur.

2.

Oxuyub başa düşməyə bilərsən. Dünyanın axırı olmaz. Yaxud oxuyub başa düşdüyünü zənn edə bilərsən. Yenə də dünyanın axırı olmaz. Oxuduğunun səndən kənar qalmasının bir səbəbi ola bilər. Kontekst sənə yaddır. Mənəvi, psixoloji, tarixi, intellektual kontekst sənə yaddısa, bax, bunun əlacı yoxdu. Bax, bu zaman dünyanın həqiqətən də axırı gəlir.

3.

“Məni daha gözləmə,

Gəlib yığılma

Səni görməyən gözlərimə.

Səni mən unutmaram,

Səni mən unutmaram,

Məni daha gözləmə.”

4.

Ramiz Rövşən: “Kamal yazanda dincəlir.”

Düz sözə nə deyəsən?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bu ünvanlayacağım sözlər, məni özünə yaxın bilən dostuma, içində mühakimə edən ailəmə və mənim həqiqətimi görmədən məni dəyişməyə çalışan sevgilimə həsr olunur. Hər biri, daxilimdəki qarışıqlığın dərininə enmək əvəzinə, yalnız səthidə dolaşan bir düşüncə ilə məni anlamağa çalışır. Amma mənim sükutum, onların gördüyü boşluqlardan çox daha genişdir, daha sükunətli və daha həqiqi.

 Mənə baxırsınız, amma məni heç vaxt görə bilməyəcəksiniz. Gözlərinizdə bir neçə toxunuş var, bəlkə də, mənim içimdəki "qaranlıqlara" doğru bir dəqiqəlik səssiz baxmaq istəmirsiniz. Sizin nə düşündüyünüzü bilmək, mənim sükutumu dərk etməkdən asan olardı, çünki bəzən heç bir söz daha güclü deyil. Mənim sükutum, boşluq deyil. Mənim sükutum həyatın mənasını daşıyır, ən qorxulu, ən dərindən gizlənən hisslərimi içində saxlayır. Hər sükutum bir xəyal, hər düşüncəm bir dünya yaratmağa qadirdir. Bu, heç də sizin gözlərinizdəki boşluğun əksinə deyil. Mənim üzüm bəzən sizə soyuq və qorxulu görünə bilər, amma hər şeydən əvvəl, mənim üzüm heç vaxt maska taxmadı.

Siz deyirsiniz ki, mən pisəm. Amma...

Pislik nədir?

Mənim üçün, bir şeyin pis olması, sadəcə, o şeyin qarşısına çıxmaq, sizin "yaxşılıq" anlayışlarınızı pozmaq deyil. Mənim üçün pislik - bu dünyada yaşamağın şərti olan bir dəyişiklikdir. Mənim üçün "yaxşılıq" dedikləriniz, sanki hər şeyin örtülməsidir. Cəmiyyət, hər şeyi nəzəriyyə üzrə "yaxşı" və "pis" olaraq ayırır, amma mənim dünyamda bu anlayışlar heç bir məna daşımır.

Mənim yolum, bu dünyada hər şeyin gerçək üzünü göstərmək üçün var. Bəli, mənim yolum çətin, qarışıq və bəzən qorxuludur, amma mənim içimdəki həmin qarışıqlıq, bir zamanlar sizin yaratmağa çalışdığınız qaydalardan qat-qat dərin və həqiqidir. Mənim gözlərimdəki bu qarışıqlığı anlamağa cəsarət etməsəniz, heç zaman doğrumu görə bilməyəcəksiniz.

Siz sadəlik axtarırsınız. Sizin dünyanızda hər şeyin qaydaları var, hər şey öz yerində, bir nizamla irəliləyir. Ancaq mənim dünyamda o nizamın heç bir yeri yoxdur. Mənim üçün həyat sizin dəqiq qrafiklərinizin içində sıxılacaq qədər kiçik deyil. Mənim həyatımda "sadəlik" yoxdu; hər şey mürəkkəbdir, hər şeyi daha çox anlamağa dəyər. Sadəlik yalnız bir pərdədir, bir illüziya. Və siz onu izləyərkən mənim içimdəki qarışıqlığı heç vaxt görə bilməyəcəksiniz. Mən sadəcə öz yolumla gedirəm, və o yol mənim öz daxili həqiqətimlə barışmağımdır. Mənim hər sükutumda bir neçə qırıq döyünən ürək var, hər addımımda isə həyatın ən tünd anları.

Sevgi...

Mənim sevdam, çox vaxt tərtib olunmuş qaydalara sığmaz. Mənim üçün sevgi, sadəcə bir duyğu deyil, o, insanın ən dərin yerindəki boşluqları, ağrıları və sonsuzluqları qəbul etmə haqqıdır. Sevgi içində gizlənmiş qaranlıqla barışmadığı müddətcə, heç vaxt tamlıq tapmaz. Mənim eşqim, mükəmməl deyil, amma bu, onu daha çox qiymətləndirir. Mənim sevdam, heç bir yerə bağlanmaz, çünki o, öz içimdə olan bir aləmdə yaşar. Mənim içimdəki sevgi də, mənim qarışıqlığım kimi, sərhədsizdir, əslində, heç bir tərifi belə mövcud deyil.

Siz deyirsiniz ki, mən pisəm, amma mən heç vaxt sizin "yaxşılıq" dediyiniz yolda addımlamamışam. Çünki mənim həqiqətim heç vaxt sizin tərtib etdiyiniz qaydalara sığmayacaq. Bəlkə də mən indi Çarlz Mansonu anlayıram, çünki o da özünü yaratmaq, dünyaya qarşı qalxmaq istəyirdi. Amma mən onun qəzəbini, dağıdıcı gücünü deyil, onun sükutunu, onun öz varlığını hissetmə və öz yolunutapma mübarizəsini anladım. Mənim yolum fərqlidir. Mənim yolumda heç bir qəzəb yoxdur, yalnız bir tənhalıq və onunla barışma haqqı var. Mən, bəzən, dünyanı dağıtmaq istəmirəm, amma dağıdılmaqdan qorxuram. Mənim sükutumda bütün bu qırıq parçalar mövcuddur. Mənim sükutum, zaman-zaman sizi qorxutsa da, yalnız mənim öz həyatımın real üzüdür.

Siz məni başa düşməyəcəksiniz. Amma mən buna öyrəşdim. Mənim içimdəki hər sükut bir dərddən, bir itirilən dəyərdən, amma ən əsası, bir azadlıqdan doğur. Mənim yolum, hər zaman sükutla, yalnız öz həqiqətimlə davam edəcək. Çünki bu yol, mənim hər addımımı işıqlandıran bir yoldur. Və bu yolda hər şey bir mənaya sahibdir, hər şey bir anlam dərinliyi daşıyır.

Varlığın özünü anlamaq üçün davam edən bir səfərdə, əzabın, qarışıqlığın və tənhalığın dərinliklərində sükut bəzən ən böyük cavabdır. Varlığın həqiqətini anlamaq, yalnız xarici dünyada deyil, daxilimizi, ən qorxulu və ən gizli künclərimizi öyrənməkdədir. Bəlkə də, biz heç vaxt tamamlanmayıb, mükəmməl olmayacağıq; bəlkə də heç vaxt tam olaraq anlaşılmayacağıq. Amma bu yol, əslində, özünü tapmaq üçün bir azadlıqdır.

Sükutda itirdiklərimizi tapmaq, qarışıqlıqda həqiqətimizi anlamaq, hər addımda bir az daha çox özümüz olmaqdır. Hər bir hərəkət, hər bir seçim haqqı, bizi daha da yaxınlaşdırır, amma hər zaman bir az daha uzaqlaşdırır da.

Bəlkə də həyatın özü, bu davamlı axtarışdır. Bu axtarış, nəhayət, insanın əlindən sürüşüb gedən, amma heç vaxt qurtara bilmədiyi bir arzuya çevrilir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir dəfə Moskvada yayımlanan “Kim milyonçu olmaq istəyir” intellektual şousunda belə bir sual verildi – “Şərqin ilk qadın opera müəllifikimdir?” Və dörd cavab versiyası içində Şəfiqə Axundova cavabı məni hədsiz qürurlandırdı.

Bu gün Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, Şərqdə ilk opera yazan qadın bəstəkar Şəfiqə Axundovanın doğum günüdür.

Şəfiqə xanım 21 yanvar 1924-cü ildə qədim Şəkinin sayılıb-seçilən Axundovlar ailəsində dünyaya göz açıb. Bakıdakı 173 saylı məktəbdə təhsilini davam etdirərkən musiqi məktəbinə də daxil olub.

 Şəfiqə xanımım bacısı Zümrüd xanım böyük ədəbiyyatşünas alim, tənqidçi, akademik Məmməd Arif Dadaşzadənin həyat yoldaşı idi. Dadaşzadənin evində dövrün görkəmli ziyalıları yoldaşları ilə tez-tez qonaq olublar və bacısı Şəfiqəyə qonaqlar üçün royalda musiqi ifa etməyi tapşıb.

Bir gün Zümrüd xanım yazıçı Mirzə İbrahimova deyir ki, "ay Mirzə, bəlkə, sən Şəfiqəni aparıb Üzeyir bəylə tanış edəsən. Deyərsən, belə bir istedadlı qız var". Mirzə İbrahimov razılaşıb.

Beləliklə, Şəfiqə Axundova incəsənət idarəsinin rəisi, yazıçı Mirzə İbrahimov və həyat yoldaşı Sara xanımın vasitəçiliyi ilə Üzeyir Hacıbəyovla görüşüb. Bəstəkar müsahibələrindən birində ustadı ilə bağlı xatirəsini dilə gətirir:

“Müharibə illəri idi. Mən cavan vaxtlarımda qırmızıyanaq qız idim. Gəldim dərsə, Üzeyir bəy məni gördü, dedi: “Qalx ayağa. Sənin rəngin niyə belədir?”. Mən də dedim ki, “heç, elə belə”... Dedi “gəl bura”, keçdi stolunun arxasına çantasından çörək çıxartdı. Çörəyin üstünü kəsib mənə uzatdı, alt hissəsini isə özünə saxladı və mənə dedi: “Sənin rəngin mənim xoşuma gəlmir, bunu ye”. Üzeyir bəy mənə çörəyi uzadanda çox utandım. Bu xatirə həyatım boyu yadımdan çıxmaz.”

Üzeyir Hacıbəyov ona musiqi təhsili almağı tövsiyə edib və Hacı Xanməmmədovun tar sinfinə göndərib. Bir ildən sonra o, Ağabacı Rzayevadan tarın sirrlərini öyrənib. Beləliklə, Şəfiqə Axundovanın uğurlu təhsil yolu Üzeyir bəyin xeyir-duası ilə 1941-ci ildən başlayıb.

O həmçinin Fatma Zeynalova və Məmməd Nəsirbəyovdan musiqi nəzəriyyəsini öyrənib.

1943-1944-cü illərdə Şəfiqə xanım Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Məktəbində təhsil alıb. Sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında həm musiqi nəzəriyyəsi, həm də bəstəkarlıq ixtisası üzrə B.Zeydmanın sinfini bitirib.

 Üzeyir bəy gənc yetirməsinin yaradıcılığı, uğurları ilə daim maraqlanıb. Konservatoriyanın nəzdində hazırlıq kursları açan Üzeyir bəy gənc bəstəkarlara Azərbaycan xalq musiqisinin əsaslarını öyrədib. Fərdi olaraq onların əsərləriylə məşğul olub, birlikdə muğamları nota köçürüblər.

Gənc Azərbaycan musiqiçilərinə bəstəkarlıq sənətinin klassik qayda-qanunlarını daha dərindən öyrətmək üçün Üzeyir bəy Leninqrad Konservatoriyasının görkəmli professoru Zeydmanı Bakıya dəvət edib və gənclər böyük ustaddan bəstəkarlığın sirlərini öyrəniblər.

Ş. Axundova1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti adına layiq görülüb. 2004-cü ildə isə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. Hələ gənc yaşlarında onun bəstələdiyi mahnıları Şövkət Məmmədova, Bülbül, Zeynəb Xanlarova, Səkinə İsmayılova, Rübabə Muradova və başqaları ifa ediblər. 

Lakin onun sənətinin unudulmaz zirvəsi 1972-ci ildə Süleyman Rəhimovun eyniadlı povestinin motivləri əsasında “Gəlin qayası” operasını yazmaqla başlayıb. Beləliklə, Şərqdə ilk opera yazan qadın kimi tarixə düşüb.

 Şəfiqə xanım o günlərini hər zaman belə xatırlayırdı: “ O vaxtlar mənim ən böyük arzularımdan biri opera yazmaq idi. Əlbəttə mən opera yazmazdan öncə bir çox mahnılar bəstələmişdim. Amma “Gəlin qayası” operası mənim həyatımda önəmli bir yer tutdu”.

Şəfiqə xanım həm də bir sıra gözəl mahnıların ("Leyla", "Bəxtiyar ellər" və s.), "Ev bizim, sirr bizim" operettasının (1965), simli kvartet üçün pyeslərin, dramatik teatr üçün "Aydın", "Əlvida Hindistan!", "Nə üçün yaşayırsan?" və s. tamaşaların, "Təlxəyin nağılı", "Dovşanın ad günü" və s. kimi uşaq tamaşalarının musiqisinin müəllifidir.

Onun Azərbaycan şairlərinin şerlərinə bəstələdiyi gözəl lirik mahnıları və romansları xalq arasında çox məşhurdur. Bəstəkar mahnı yazmaq ilə kifayətlənməyib mürəkkəb, eləcə də çətin bir janra müraciət edib və Şərqdə ilk opera yazan qadın kimi tarixə düşüb.

 1972-ci ildə "Gəlin qayası" operası ilə musiqisevərləri valeh edib. Şəfiqə Axundova 26 il -1956-cı ildən 1982-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda müəllim kimi çalışıb.

Əsərləri

1. "Vicdan" pyesindən "Nədən oldu" mahnısı, «Gəlin qayası» radiopyesindən «Könül təranələri» mahnısı, «Natəvan» pyesindən «Neyçün gəlməz» mahnısı.

2. Şərəf Rəşidovun «Kəşmir mahnıları» poeması əsasında yazdığı musiqi «Kəşmir mahnıları» məcmuəsinin yaranmasına səbəb olub.

3. Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun eyniadlı povesti əsasında İsgəndər Coşqunun librettosu üzrə yazdığı "Gəlin qayası" operası

4. Novruz Gəncəlinin librettosu əsasında yazdığı "Ev bizim, sirr bizim" operettasında simfonik orkestr üçün yazdığı suitalar, simli kvartet üçün pyesləri, xor üçün silsilələri

5. Əyyub Abbasovun "Adil və Sərvinaz" tamaşasına musiqi bəstələyib.

6. "Son məktub", "İliç buxtası", "Qaynana", "Böyük ürək", "Vicdan", "Sən nə üçün yaşayırsan?", "Qızıl Əjdaha", "Natəvan", "Yaşar", "Aydın", «Dost Əli», «Rübailər aləmində», "Əlvida, Hindistan" kimi tamaşalarına mahnılar bəstələyib

7. Nizami Gəncəvinin sözlərinə “Nə gözəl” və “Cahanda”, Məhəmməd Füzulinin sözlərinə “Fəqan etmək idim” romansları

8. “Təlxəyin nağılı”, “Dovşanın ad günü” və digər uşaq tamaşalarına yazdığı musiqilər.

9. “Çinar və mən”, “Həyat, sən nə şirinsən?!”, “Sular qızı”, “Ötür illər”, “Bu torpağa borcluyam”, “İlhamını alar aşiq”, “Doğma diyarım”, “Gəl, ey səhər”, “Yaşatdın elləri”, “Sevgi ölmür” lirik mahnıları.

Filmoqrafiya

- Azərbaycan elləri

- Mənim atam Əliövsət Sadıqov

- Bəstəkar Şəfiqə Axundova

Mükafatları

1. "Şərəf nişanı" ordeni

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

5. "Şöhrət" ordeni

Şəfiqə Axundova 26 iyul 2013-cü ildə vəfat edib. II Fəxri xiyabanda dəfn olunub. 2024-cü ildə haqqında "Şərqin nəğməkar qızı" sənədli filmi çəkilib.

Bu gün Şəfiqə Axundova irsi Salman Mümtaz adına Dövlət Ədəbiyyat İncəsənət Arxivində 63 N-li fondda qorunur və saxlanılır. Onun fondu öz zənginliyi ilə seçilir və bu fondun daha da yeni sənədlərlə zənginləşdirilməsi üçün işlər aparılır. Sənədləri arasında onun fotoşəkilləri, yazışmaları üstünlük təşkil edir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Neçə vaxtdır şüuraltımda dolaşan bir sual var: niyə Adəm, niyə Həvva? Niyə “ilk insan” deyil, “ilk Bəni-Adəm” deyilir? Niyə ağıllı insan deyəndə “Homo sapiens”, ondan əvvəl gələn mərhələdə isə neandertal insan anlayışı ortaya çıxır? Bu sualların hər biri bizi eyni tezisə gətirir: insan anlayışı təkcə bioloji varlıq deyil, mənəvi bir yükdür. Elə bu nöqtədə ikili bir mənzərə yaranır: Adəm və insan. Adam və insan.

 Gələk Mərəndə!

Diqqət etsək görərik ki, tarixdə “ilk bəşər” anlayışı ilə “ilk Bəni-Adəm” anlayışı üst-üstə düşmür. Bəşər bioloji varlıqdır, Adəm isə məsuliyyət daşıyan. Həyat da məhz bu səbəbdən paradokslarla doludur. Baş açmaq çətindir, çünki biz zamanla bir çox anlayışı bir-birinə qatmışıq. Elə “adam”la “insan” sözlərini də eyni palçıqdan yoğurub mayasını tutmuşuq. Halbuki onlar eyni görünməsinə baxmayaraq tamamilə fərqli mənalar daşıyır.

Xalq şairi Məmməd Arazın şeirlərində də “adam”la “insan” sözləri qoşa atılsa da heç zaman qoşa düşmıdi. Çünki bu iki anlayış eyni cümlədə yanaşı dayansa da, eyni çəkini daşımır. Bəs nədir onları bir-birindən ayıran səbəblər?

Bir anlıq düşünək. Ətrafımızdabirinsanvar, adı “Qəhrəman”dır. O, bizə öz məqsədləri çərçivəsində yanaşır. Lazım olanda aldadır, lazım olanda başımızın altına yastıq qoyur, işi düşməyəndə üzümüzə durur, dünən dediyini bu gün danır. Bu, insandır. Ondan hər şey gözləmək olar. Çünki o, hərəkətlərini vicdanla yox, maraqla ölçür. Buna görə də insan çox vaxt məqsəd, adam isə dəyərdir.

İnsan istifadə edirsə, adam münasibət qurur. İnsan qazanc güdürsə, adam paylaşmağı bacarır. Biri dəyişkəndir, digəri sabit. Bu gün səni alqışlayan insan sabah səni unutmağa çalışır. Adam isə səni unutmağa səbəb axtarmaz, çünki sadiqlik onun xasiyyətindədir. Mənə görə insandan hər şey gözləmək olar, fəqət adamdan yox. Çünki xəyanət adama yaraşmır. Adam verdiyi sözün ağırlığını daşıyar, düşünər, ölçər, biçər. İnsan öz məqsədləri üçün sevib, öz rahatlığı üçün susarsa, adam sevməyi də, susmağı da bacarar. Adam inam yeridir, qürur yeridir, ona həm əmanət həm sevgi etibar etmək olar.

Adam anlayışı Adəmlə başlayır. Adəm məsuliyyət deməkdir. Adəm səhv edir, amma məsuliyyətdən boyun qaçmır. İnsan isə səhvini min bir bəhanə ilə ört-basdır edir. Adam günahını etiraf etdiyi halda, insan bu günaha ad tapır.

Biz bu iki anlayışı nəqədər ki, eyniləşdirəcəyik, deməli cəmiyyət içində etibar da aşınacaq. Çünki biz adamdan gözlədiyimiz davranışı insandan tələb edirik. Buna  nail olmadıqda isə məyus oluruq. Halbuki problem gözləntidədir, qarşı tərəfdə yox. İnsandan “adamlıq” gözləmək ən böyük qəbahətdir.

Atalarımızın bir məşhur sözü var: Hər doğulan insan olmur, hər insan da adam. Adam olmaq üçün ağıl kifayət etmir, vicdan lazımdır. Adam olmaq üçün savad yetmir, mərhəmət lazımdır. Adam olmaq üçün güc yox, ədalət şərt olmalıdır.

Bu yazını yazmaqda məqsədim insanı yerlə bir etmək deyil, adamı xatırlatmaqdır. Çünki bu gün dünyada insan çoxdur, adam az. Biz “adam kimi davran” deyəndə əslində böyük bir əxlaq kodeksini bir cümləyə sığışdırırıq.

Bəlkə də çıxış yolu elə buradadır: insan olaraq doğulmaq, amma adam olaraq yaşamaq. Adəmin övladı olmaqla kifayətlənməyib, Adəm kimi məsuliyyət daşımaq. Çünki bəşəri xilas edəcək olan insanlıq yox, adamlıqdır.

 Aqşin Yenisey demişkən: Yol yoxdursa, çıxış yolu hələ ki, azmaqdır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1990-cı ildə Naxçıvanın öz müstəqilliyini elan etdiyini bilirdinizmi?

 Belə ki Naxçıvanın SSRİ-dən ayrılması ilə bağlı Muxtar Respublika Ali Sovetinin qəbul etdiyi qərardan 36 il keçir. 19 yanvar 1990-cı ildə qəbul edilən bu qərarla o vaxtkı Naxçıvan MSSR özünü rəsmən müstəqil elan edərək, Sovet imperiyasından ayrılan ilk respublika oldu.

Bu tarixi qərarın qəbulunda Naxçıvan Ali Soveti (indiki Ali Məclis) Rəyasət Heyətinin o vaxtkı rəhbəri Səkinə Əliyevanın əvəzsiz rolu olub. Moskva və Bakı rəhbərliklərinin təhdidlərinə baxmayaraq, Səkinə Əliyeva Naxçıvan Ali Sovetinin fövqəladə sessiyasını çağırır və çətinliklə də olsa bu qərarın qəbuluna nail olur.

O dövrdə belə bir qərarın qəbul edilməsi üçün Naxçıvan Ali Soveti deputatlarının 50 faiz + 1 iştirakı mütləq idi. Lakin imperiyaya sadiq deputatlar bu sessiyanın əleyhinə çıxır, təbliğat aparırdılar. Səkinə Əliyevanın qətiyyəti və cəsarəti sayəsində sessiya baş tutur. Gərgin keçən yığıncaqda tarixi qərar qəbul olunur və ilk dəfə Naxçıvan Televiziyasında elan edilir. Bu qərar Naxçıvanı beynəlxalq arenada tanıtdı və onun qadın rəhbəri Səkinə Əliyevanı məşhurlaşdırdı.

Fövqəladə sessiyadan bir neçə saat sonra Sovet ordusu Bakıda 20 Yanvar faciəsini törətdi. Bu hadisə həmin qərarın necə vaxtında və doğru qəbul edildiyini bir daha sübut etdi.

QƏRARIN SƏBƏBİ VƏ MƏZMUNU

1980-ci illərin sonunda SSRİ-də etnik münaqişələr və separatçı hərəkatlar baş qaldırmağa başlamışdı. Azərbaycan bu münaqişələrdən ən çox əziyyət çəkən regionlardan biri idi. Dağlıq Qarabağda ermənilər Azərbaycanın ərazilərinə iddia edir, SSRİ isə bu münaqişəyə lazımi reaksiya vermirdi. Bundan həvəslənən ermənilər sovet ordusunun dəstəyi ilə artıq Naxçıvana da hücum edirdilər. Nəticədə dinc sakinlər qətlə yetirilirdi.

1990-cı ilin yanvarında sovet ordusunun dəstəyi ilə Naxçıvanın Kərki kəndi işğal edildi. Bu hadisə Naxçıvan əhalisinin Sovet rejiminə qarşı nifrətini daha da artırdı. SSRİ-dən ayrılmaq fikri məhz bu hadisələrlə formalaşdı. Səkinə Əliyeva xalqın istəyinə arxalanaraq bu tarixi qərarın qəbul olunmasına nail oldu.

Qərarda SSRİ Konstitusiyasının 81-ci maddəsinə və Qars müqaviləsinə istinad edilərək, Naxçıvanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qorunmadığı vurğulanırdı. Sənəddə aşağıdakı tələblər irəli sürülürdü:

Qars müqaviləsinə uyğun olaraq Naxçıvanın ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün Türkiyəyə müraciət edilsin.

Yaranmış vəziyyətlə bağlı BMT, İran və digər dövlətlərə kömək üçün müraciət olunsun.

SSRİ qoşunları Naxçıvan ərazisindən çıxarılsın.

SSRİ rəhbərliyindən Naxçıvana edilən təcavüzə son qoyulması tələb edilsin.

Bu qərar dünyada böyük əks-səda yaratdı. Qars müqaviləsinin yenidən gündəmə gətirilməsi Naxçıvanın işğaldan qorunmasında mühüm rol oynadı. Tarixi qərar həm də Sovet imperiyasının dağılmasına təkan verdi.

S. ƏLİYEVANIN SONRAKI TALEYİ

Səkinə Əliyeva 15 aprel 1925-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. 1963-cü ildən 1990-cı ilə qədər Naxçıvan MSSR Ali Sovetinə rəhbərlik edib. 1990-cı ilin yanvarında qəbul edilən məlum qərar onu Sovet rəhbərliyinin hədəfinə çevirdi. Qısa müddət sonra o, vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və siyasətdən çəkildi. O, 2010-cu ildə, 85 yaşında Bakıda dünyasını dəyişib.

Səkinə Əliyevanın adı Naxçıvan və Azərbaycanın tarixində cəsarət və liderlik simvolu kimi xatırlanır. Onun qəhrəmanlığı nə vaxtsa tarix dərsliklərində də yer alacaq və gənc nəsillərə örnək kimi tədris ediləcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən sosial şəbəkədə bir video ilə qarşılaşdım. Video hədəf kütlə tərəfindən geniş müzakirələrə səbəb olub. Küçədə meyvə satan bir satıcının malları yığılır, mənimsənilir və aqressiv reaksiyaya məruz qalır. Satıcı susur, etiraz etmir, səsini qaldırmır. Çünki o, əmrə tabe olan tərəfdir. Sakit dayanır, əlindəki zəhmətlə qazandığı malları qorumağa çalışır, amma qarşısındakı insan və ya qurum yalnız əmri icra edir.

Burada düşünməli olduğumuz məsələ satıcı deyil. Problem onu bu vəziyyətə qoyan, əmri verən, vicdanı sönmüş adamlardadır. İnsan çörək qazanır, halal zəhmətini satır, amma başqa biri onun qazancına müsəllət olur və bunu qanun adı ilə ört-basdır etməyə çalışır.

Əmrə tabe olmaq asandır. Amma vicdanı öldürmək də asan olmamalıdır. Qadağan etmək, malları götürmək, aqressiv davranmaq- bunlar güc nümayişindən başqa bir şey deyil. İnsan çörək dalınca çıxanda onu əzmək, zəhmətinə göz dikmək sadəcə zülm və haqsızlıqdır.

Bu görüntü sadəcə bir küçə ticarəti məsələsi deyil. Bu, cəmiyyətin ədalət hissinin necə tapdalanmasıdır. İnsanların qanun qarşısında bərabər olmadığının, zəifin həmişə hədəfə çevrildiyinin qısamüddətli göstəricisidir. Satıcı susur, çünki o, sadəcə əmri yerinə yetirir. Amma biz səsimizi çıxarmasaq, bu vicdansızlıq davam edəcək.

Ədalət qazanmaq üçün güc nümayişinə ehtiyac yoxdur. Əsl güc, insanı əzmək yox, onu anlamaq və qorumaqdır. Küçədə meyvə satan bir insanın qazancına göz dikmək, onu çıxılmaz vəziyyətə salmaq- bu, vicdanın məğlubiyyətidir. Dövlət nə qədər belə məmurlara qadağalar qoysa da onlar öz bildiklərini etməkdə zirək olurlar.

 İnsan çörək dalınca çıxır, amma onun qarşısına “qanun” pərdəsi altında çıxan əl dayanır. Burada susmaq mümkünsüzdür. Bu, yalnız bir video deyil, bu, sosial vicdansızlığın açıq görüntüsüdür.

Biz susduqca, əmrə tabe olanlar da daha rahat olur, vicdansızlıq daha da dərinləşir. Bu ölkədə insan çörək qazanarkən, başqası onun çörəyinə göz dikirsə, demək qanun deyil, güc hökm sürür.

Vicdanı öldürənlər kimdir?

Kimlər düşünür ki, güc hər şeydən üstün ola bilər?

Kimlər unudur ki, insanlıq qanundan, əmrdən daha qiymətlidir?

Bu video sadəcə bir xəbər deyil. Bu, dərsdir. Dərsdir ki, biz haqqımızı deməsək, çörək dalınca çıxanların haqqı hər gün tapdalanacaq. Dərsdir ki, susmaq ən zəifin yanında durmaq deyil- susmaq vicdansızlığa dəstəkdir. Bu gün sosial şəbəkədə gördüyüm yazıda tam olaraq belə idi: Alma almaya bənzər, amma məmur məmura bənzəmir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu sual ədəbiyyat sosiologiyasının ən ağrılı mövzularından biridir və sadə cavabı yoxdur. Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, "xalq şairi" fəxri adı həm estetik, həm də siyasi-ideoloji meyarlara əsasən verilib.

Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi həqiqətən xalqın qəlbində yaşayan, əsrlərdən keçib gələn dahi şairlərdir. Onların "xalqının şairi" olması heç bir rəsmi təsdiqə ehtiyacı yoxdur. Xalq özü onları seçib, şeirlərini əzbərləyib, əsrlər boyu oxuyub.

Amma XX əsrdə "xalq şairi" adı artıq dövlət tərəfindən verilən rəsmi ad oldu. Və burada meyarlar birmənalı deyildi. Əlbəttə, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə böyük şairlərdir və onların istedadını danmaq olmaz. Amma onların "xalq şairi" adını alması təkcə bədii meyarlara görə deyildi.

Sovet sistemində ideoloji sadiqlik mühüm amil idi. Sənətkar rejimə loyal olmalı, partiya xəttini dəstəkləməli, sosialist reallığını təbliğ etməliydi. Və bəzi hallarda ideoloji düzgünlük bədii keyfiyyətdən üstün tutulurdu.

Məsələn, Mikayıl Müşfiq və Hüseyn Cavid məhz ideoloji səbəblərdən repressiya olundular. Onların sənəti "xalqa yad", "burjua millətçiliyi", "pantyurkizm" kimi damğalandı. Müşfiq özünü "xalqın düşməni" kimi etiraf etməyə məcbur edildi. Cavid sürgündə öldü. İndi biz onları klassik kimi qəbul edirik, amma o dövrdə onlar "anti-xalq" idilər. Bu o deməkdir ki, "xalq" anlayışı manipulyasiya edilə bilən ideoloji konstruksiyadır. Dövlət özü müəyyən edir ki, kim xalqın səsidir, kim deyil.

Müstəqillik dövründə də bu məsələ davam edir. "Xalq şairi" adı verilir, amma hansı meyarlara görə? Oxucu populyarlığımı, tənqidçilərin qiymətimi, siyasi bağlantılarmı? Şəffaf, obyektiv mexanizm yoxdur. Mənim fikrimcə, əsl xalq şairi oxucunun öz seçimidir. Kitabxanalarda oxunan, əzbərdə qalan, nəsildən-nəslə keçən şeirlərin müəllifi. Rəsmi adlar isə tarixi kontekstin məhsuludur və onları mutləq meyar hesab etmək olmaz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gecənin qucağında şəhər öz nəfəsini dinləyirdi sanki. Küçə lampalarının titrək işıqları, yorğun bir rəssamın fırçasından çıxmış kimi sarımtıl, şəffaf və qırılqan idi. Mən isə həmin işığın altında öz kölgəmi izləyərək gedirdim. Hər addımda sinəmə yapışan bir sual vardı; cavabını eşitmədən əvvəl özümə soruşurdum: “Mən kiməm? Bu səssizlik niyə bu qədər daimi?”

İçimdə bir boşluq vardı; tam olaraq kədər deyil, tam olaraq tənhalıq da deyil. Daha çox, eşidilməmiş bir çığlıq kimi idi. Yüngülcə titrəyən düşüncələrim köhnə bir pianonun düymələri kimi; bəziləri işlənməmiş, bəziləri isə xatirələrlə dolu. Yaddaşımın tozlu rəflərində dolaşarkən keçmişlə indim arasında körpü qurmağa çalışdım. Amma körpü birdən qırıldı, və mən düşərkən bir neçə səsi eşitdim: öz nəfəsim, şəhərdən gələn uğultu və uşaqlığımın unudulmuş gülüşü…

Uşaqlığım… O zamanlar dünya daha sadə idi. Anlamadığım sözlər xəyalımı böyüdərdi; əllərim kiçik, ürəyim isə nəhəng bir maraqla dolu idi. İndi isə sözlər ağır, anlamlar dolaşıq və insanların arasında bir boşluq var. Hər üz, oxunmamış bir roman, hər göz, şeirin tamamlanmamış misrası kimidir.

Gedərkən bir skamiyaya oturdum. Əllərimi dizlərimə qoydum və gözlərimi yumdum. Zaman sanki burada dayandı; yalnız öz içimdəki səsləri eşidə bilirdim. Düşüncələr bir-birinə çırpışır, bəzən bir melodiya, bəzən də səssizlik olurdu. O səssizlikdə anladım ki, insanın öz-özünə üzləşdiyi anlar çox vaxt həm ən acı, həm də ən gözəl anlardır.

Birdən ağlıma gəldi: bəlkə də biz, hisslərimizi gizlətməyi öyrənmiş varlıqlarıq. Çünki dünya hər duyğuya yer ayırmır; bəzən qəlbimizin ən incə tellərini çalacaq bir melodiya yoxdur. Biz isə səssiz çığlıqla yaşayırıq. Amma o an, başa düşdüm ki, hisslər ən çox səssizlikdə əks-səda verir.

Bir külək əsdi və saçlarımı oxşadı. Tuhaf bir şəkildə, bu külək keçmişdən gələn xatirə kimi hiss olundu. Bəlkə də həyat bir külək kimidir; bəzən sərt, bəzən yumşaq, bəzən isə yalnız anlıq bir hisslə keçir. Küləklə birlikdə gözlərim doldu. Amma bu dəfə, göz yaşlarım yalnız kədər deyildi; içində bir qəbulleniş və yüngüllük vardı.

Hər insan öz iç labirintində itir. Mən də itdim. Amma itmək bəzən tapılmaqdan daha gözəldir. Çünki itəndə, özündə fərq etmədiyin incə detalları görürsən. Özünü dinləyirsən; bəzən uşaqlıq səsi, bəzən bir pıçıltı, bəzən də ürək döyüntülərin…

Birdən başa düşdüm ki, həyat göstərdiyi bütün ziddiyyətlərlə müəllimdir. İnsan acını, tənhalığı, sevinci, səssizliyi və hətta itməyi öyrənmədən yetkinləşə bilməz. Buna görə də gözlərim hələ yaşlı idi, amma ürəyim bir az yüngülləşmişdi.

Yavaş-yavaş addımlayırdım. Şəhərin gurultusu yenidən qulağıma gəldi, amma bu dəfə fərqli idi; hər səs bir xatırlatma idi: həyat davam edir. Və biz bütün qarışıqlığına baxmayaraq davam etməliyik.

O gecə göyə baxdım. Ulduzlar titrək, amma təsəlliverici idi. Bəlkə də həyat ulduzlar kimidir; hər biri öz işığını itirməmək üçün mübarizə aparır. Biz də öz içimizdə itirmədən işığımızı tapmaq üçün çalışırıq.

Səssizliyin içində bir əks-səda vardı. O əks-səda yalnız keçmişin yox, gələcəyin səsi kimi idi. Başa düşdüm ki, həyatın ən dərin və lirik hissləri səssizliklə danışır.

Bəlkə də insan, özünü tənhalığında ən çox kəşf edir. O kəşf zamanla ümid olur, rahatlıq olur; bəzən bir damcı göz yaşı, bəzən yüngül bir təbəssüm.

O gecə mən səssizliklə danışmağı öyrəndim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 (Azər Turanın “Əzəl axır dünya Türkün dünyası” kitabının işığında)

 Elə bil dünən olumuşdu... 2002-ci il idi. May ayının 4-ü. O vaxtlar Mingəçevir Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində işləyən Məhəbbət Qarabağlının təşəbbüsü və yerıl rəssam Elman Lələyevin layihəsi əsasında Mİngəçevirdə “Ana dili” abidəsinin açılışı tədbirinə yaxından, uzaqdan xeyli qonaqlar gəlmişdi. Qonaqların arasında dilimizin böyük təəssübkeşi akademik Nizami Cəfərovla bir yerdə Zəlimxan Yaqub da var idi.

Çox təntənəli keçən mərasimdə  Zəlimxan Yaqub möhtəşəm bir çıxış etdi. Ana dilimizə həsr olunmuş həmin çıxış, aradan 24 il keçməsinə baxmayaraq, öz qeyri-adiliyi, təkrarsızlığı və poetikliyi ilə hələ də qulaqlarımda səslənir... Həmin gün axşam şəhər əhalisinin nümayəndələrinin təklifi ilə Zəlimxan Yaqubla görüş keçirildi. Görüş Mərziyə Davudova adına Mingəçevir Dram Teatrının böyük salonunda təşkil olunmuşdu. Tədbirin aparıcısı bu yazının müəllifi idi. Salonda iynə atsan, yerə düşməzdi. Zəlimxan Yaquba el məhəbbətinin, sevgisinin böyük olduğunu bilirdim, lakin bu qədər yox.

İştirakçılar tədbiri bitirməyə qoymurdu...

Onda Zəlimxan Yqubun 52 yaşı vardı.... Bu gün isə 76 illiyini qeyd edirik.

Tədbirdən bir neçə gün sonra, o vaxtlar indiki Mingəçevir  Dövlət Universitetində kafedra müdiri işləyən ədəbiyyatşünas alim, dostum Rüstəm Kamallın təklifi ilə Zəlimxan Yaqubun Mingəçevirdəki görüşləri fonunda bir kitab yazmaq ideyası yarandı. Beləcə, Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığı haqqında, dastan janrında on iki söyləmədən ibarət ilk kitab- “Sazla havalıyam, sözlə diriyəm” kitabı yarandı. Kitabın yazılması və nəşri haqqında Zəlimxan Yaqubun heç bir məlumatı yox idi. Şairin ad günü həmin kitabı Rüstəm müəllimlə birlikdə ona təqdim edəndə çox sevinmişdi... 

Zəlimxan Yaqub haqqında çox yazılıb. Ulu öndər Heydər Əliyevdən tutmuş, görkəmli elm və mədəniyyət xadimləri, məşhur ədəbiyyat adamları Zəlimxan Yaqubun söz sənəti haqqında dəyərli fikirlər söyləmişlər.

Ötən il Xalq şairinin 75 yaşı ərəfəsində Azər Turanın “Əzəl axır dünya türkün dünyası” kitabını xatırladım və yenidən oxudum. Çağdaş ədəbi-bədii fikrinin dəyərli nümayəndəsi Azər Turan bir tədqiqatçı, tənqidçi, yazıçı və filoloq kimi çox geniş yaradıcılıq diapazonuna malikdir. Ədəbi cameədə əsasən Əli bəy Hüseynzadə, Hüseyn Cavid və Cavidlər irsinin görkəmlin tədqiqatçısı kimi tanınan Azər Turan, dövrümüzün çox gərəkli mövzusu olan türk düşüncə tarixini, türk ədəbiyyatında modernizm cərəyanı və onun təzahür şəkillərini tədqiq edir. Onun Mahmud Kaşqarlı, İsmayıl bəy Qaspıralı, Əhməd Ağaoğlu, Mehmet Akif Ərsoy, Zəki Vəlidi Toğan, Bəkir Çobanzadə, Alp Ər Tonqan, Nihal Atsız, Fazil Kısakürək, Nazim Hikmət, Orxan Vəli, Çingiz Aytmatov və diqər görkəmli simaları barədə, silsilə araşdırmaları Azərbaycanda və xarici ölkələrdə dərc olunub və bu tədqiqatlar geniş oxucu kütləsinin diqqətini özünə cəlb etməklə, həm də müəllifinə böyük hörmət və nüfuz gətirir, onun kifayət qədər ciddi bir yolda olduğunu sübut edir.  

Azər Turan Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda kifayət qədər yaxşı tanınan, böyük nüfuz sahibi olan görkəmli bir ziyalının - İmamverdi Əbilovun ailəsində, Azərbaycan ədəbiyyatına və ictimai fikir tarixinə çox görkəmli şəxsiyyətlər bəxş etmiş Səlyan torpağında dünyaya göz açıb, böyüyüb, pərvazlanıb və bu gün, atasının məfkurəsini davam etdirən, lakin öz müstəqil yolu, öz dəst-xətti, öz mövqeyi və imzası  olan bir ziyalı kimi tanınır.Təbii ki, soyadı ölkədə kifayət qədər tanınan Azər Əbilov elə öz soyadı ilə yazıb-yaratsaydı bu soyadla bəlkə də indikindən daha çox imtiyaz əldə edə, məşhurlaşa bilərdi. lakin Azər müəllim “Turan” ifadəsini özünə təxəllüs seçdi və bu gün ölkə ictimaiyyəti onu məhz Azər Turan kimi tanıyır.

Daha bir maraqlı məqam da ondan ibarətdir ki, Azər və Turan ifadəsinin qoşa işlənməsi özü özlüyündə hər şeyi deyir. Mən deyə bilmərəm ki, “Turan” adını özünə təxəllüs götürməsi hansı məqamda baş verib. Lakin əminəm ki, bu təxəllüsü götürməsi onun Turan sevdalısı, böyük Turan təəssübkeşi olmasından, türklüyə, türkçülüyə böyük önəm verməsindən, bu məqsədi həyat amalına çevirməsindən irəli gəlir və bu sevgi onun bütün yaradıcılığında, fəaliyyətində qabarıq şəkildə görünür. Bu fikirləri deməkdə məqsədim Azər Turanın “Əzəl axır dünya Türkün dünyası” kitabından söhbət açmaqdır. Niyə müəllif bu kitabı yazmaq qərarına gəldi? Düşünürəm ki, bu ilk növbədə onun Xalq şairi Zəlimxan Yaquba, onun şəxsiyyət və yaradıcılığına olan məhəbbətindən irəli gəlirdi. Zəlimxan Yaquba olan münasibətini müəllif şair haqqında məqalələrindən birində belə nəql edir: ”Zəlimxan Yaqubla xatirələrim qalaq-qalaqdır. Bakıda ya onun evində, ya bizim evdə, Borçalıda - Kəpənəkçidə onun ata yurdunda, Neftçalada, Səlyanda - mənim ata yurdumda, Şəkidə, Gəncədə, Basqalda, Qusarda, Tiflisdə, İstanbulda, Afyon Karahisarda... Ya Məmməd Aslanla, ya Nizami Cəfərovla, ya Nizaməddin Şəmsizadə ilə, ya Şakir Acalovla, ya Rüstəm Kamalla... Çox vaxt da ikimiz baş-başa vermişik... Bizi 1980-ci ildə Xəlil Rza tanış etmişdi. Onda mən tələbə idim. Xəlil bəy: "İgid, əmr edirəm, Zəlimxanı tanı və sev!" - demişdi. Ulutürkün əmrinə Zəlimxanın son nəfəsinə qədər əməl etdim”.

Bəs kitab necə yaranıb?  Kitabın yazılmasının“səbəbi” həm də onun əsas ideyasıdır. Bu haqda Azər müəllimin öz açıqlamaları da var: ”Zəlimxan Yaqub barədə ”Əzəl-axır dünya türkün dünysı” kitabımı yazdım. Onu yazmaya bilmədim. Məni Zəlimxanla bağlayan tək səbəb onun öz ruhuna Qurandan və Turandan qanad taxmasıdır”. 

Kitabı oxuduqüca müəllifin və Zəlimxan Yaqubun türkçülüyə, turançilğa bağlılığına və sevgisinə heyran qalmaya bilmirsən. Müəllifin  fikirləri o qədər aydın, o qədər səlis, şairdən gətirdiyi nümunələr o qədər heyrətamizdir ki, bu ifadələr adamın içində bu məfkurəyə qarşı bir sevgi aşılamaqla, qürur hissi yaradır və sən türk olmağənla fəxarət hissi keçirirsən. Düşünürəm ki, bu kitab Zəlimxan Yaqub və Azər Turanın Azərbaycançılıq və Türkologiya elminə verdiyi böyük bir töhvə kimi dəyərləndirilməli və təbliğ edilməlidir. 

Kitaba ön söz yazmış görkəmli ictimi-siyasi və dövlət  xadimi Həsən Həsənov haqlı olaraq qeyd edir ki: “Zəlimxan haqqında çox söz deyilib, lakin Azər Turanın təqdim olunan əsərindəki yenilik ondan ibarətdir ki, ilk dəfə olaraq Z.Yaqubun yaradıcılığı belə geniş diapozonla təhlil olunur. Zəlimxanın zamanını və sözünü türklük, islam və müasirlik işığında təhlil edən Azər Turanın qənaəti dəqiqdir.”

Bu gün, müstəqil Azərbaycanın əsas məfkurəsi olan türklük, islam və müasirliyə, əgər bu üç məfhuma müasir anlamda  bütövlükdə Azərbaycançılıq desək, bunlar Azər Turanın əslində havası, suyu və çörəyidir. Azər Turanın məfkurəsi ailəsindən, ailə tərbiyəsindən və böyük  Əli bəy Hüseynzadədən gəlir. Sonradan oxuduqca öyrəndikcə, eşitdikcə bu üçlüyün, məna və mahiyyətini getdukcə daha dərindən dərk etməyə başalyır, özünün əsas fəaliyyətini bu amal üstündə qurmağa çalışır, ömrünün ən qiymətli vaxtını bu idealların gerçəkləşməsinə sərf etməkdən doymur. Böyük istiqlal şairi Xəlil Rza onu  Zəlimxanla tanış etdiyi ilk məqamdan anladı ki, o özünə bir məslək , amal dostu tapıb, böyük bir türkçünü, turan sevdalısını tapıb. Və onunla münasibətlərinin sonrakı illərində qənaətində yanılmadığına əmin oldu. Bildi ki, Zəlimxanla “... nə yozulsa xeyirə yozum olacaq” ...Və belə qənaətə gəldi ki: ”Zəlimxan Yaqubun milli əhvalı diri saxlayan təlqinləri cəmiyyətimizə çox-çox gərəkdir. Dadaloğluna ünvanladığı şeirindəki təlqinlər kimi:

                                          Yaranı vurdular yaranın üstə,

                                          Yeriş elədilər Turanın üstə.

                                          Başım nələr çəkdi Quranın üstə,

                                          Qənimim xaç oldu ay Dadaloğlu!

...İnanaıram ki, üslublar, iqlimlər və dəyərlər... dəyişsə də, əvvəl-axır dünya bizim olacaq, Turanın və Quranın olacaq dünya...” deyir Zəlimxan Yaqub da, Azər Turan da.

Azər Turan Zəlimxan Yaquba, onun yaradıcılığına, onun müasirlərindən fərqli bucaqdan baxır Bu, Xalq şairinin söykəndiyi və  vəsf etdiyi milli dəyərlər, türkçülük düşüncə sisteminə söykənməsi ilə bağlıdır. Azər Turanın qənaətincə Onun (Zəlimxan Yaqubun-R.G.) mənəvi, fiziki və ideoloji gücü “Saza və İrfana, Məkkəyə və Təkyəyə, Qurana və Turana, Ruha və Yaddaşa bütövlükdə istinad etməsidir. Əgər milli-mənəvi dəyərlərimizin bu əsas qaynaqlarından biri Zəlimxanın düşüncə sitemində iştirak etməsəydi...indi biz bildiyimiz, tanıdığımız Zəlimxan Yaqub hadisəsinə yəqin ki, şahid olmazdıq “. Azər müəllimin qənaətinin təsdiqi üçün Zəlimxan Yaqubun “Ruhum” şeirindən nümunə gətirmək istədim:

                                              Turi Sinada Musadır,

                                              Çarmıxda Həzrət İsadır.

                                              Həra dağda Məhəmməddir,

                                              Dolaşır Quranda ruhum.

                                              Ləhni Davud avazıdır,

                                              Vaqif, Ələsgər sazıdır.

                                              Ölümə meydan oxuyar, 

                                              Yaşar Zəlimxanda ruhum.

Kitabın hər başlığı Azərbaycan, ümumən türk poeziyasında Zəlimxan Yaqub fenomeninin xüsusuiyyətlərini müəllif ustalıqla açmağa çalışıb və buna bacarıqla nail olub. Azər Turanın təhlil məharətinin biri də ondan ibarətdir ki, O, Zəimxan Yaqub fenomenini oxucuya və ümumilikdə gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün öz qənaətini görkəmli elm və ədəbiyyat adamlarının Zəlimxan haqqında hikmətləri ilə tamamlayaraq təsbit və təqdim edir və elə bu priyomdan istifadə etməklə həm də Zəlimxan Yaqub fenomeninin möhtəşəmliyini açmağa müvəffəq olur, bütün təhlil istiqaməti türkçülük, turançılıq və islamçılıq kontekstində aparılır. Məşhur dilçi, türkoloq alim akademik Tofiq Hacıyev deyirdi: ”Zəlimxan, türklük sənin qanına elə hopub ki, sən “türk” deməyəndə də onun dünyasından xəbər verirsən”. Bu fikri kitabdakı “ Səddi parçalayan şairin yaddaşıdır” bölümünə  epiqraf seçən müəllif yazır: ” ...Tariximizin və mənəviyyatımızın bütün köşələrində Zəlimxan Yaqub ilhamını dindirən vəsilələr çoxdur. Türkün cahan hakimiyyətinə bağlı və heç vaxt utopik olmayan düşüncəsi  bu gün həm də Zəlimxan yaradıcılığında  cərəyan etməkdədir”.  Fikirlərini davam edərək müəllif, şairin “Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk” şeiri haqqında yazır: Zəlimxan Yaqubun “Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk” şeiri Azərbaycan poeziyasında  türkçülük idelogiyasını diri saxlayan, türkçülük əxlaqını, türk tarixinin həssas məqamlarını, türkün savaş arealını, Qızıl Alma bağlarımızın hədəflərini parlaq şəkildə ifadə edən klassik şeir nümunəsidir”. Şairin ideya, ruh dünyasını bu şeirinin nümunəsində bir cümlə ilə ifadə etmək məharəti budur. 

Təbii ki, Zəlimxan Yaqub yaradıcılığının hər bir bəndinə, hər sətrinə, hər kəlməsinə son dərəcə həssas olan müəllif, kitaba daxil etdiyi nümunələrin hər biri möhtəşəmdir. Lakin bu şeir müəlifin təqdimatında sanki türk amalının himni, manifesti kimi səsələnir. Bu təkcə himn deyil bütün türk dünyasına , türk gənclərinə bir çağırış kimi ünvanlanır və mən bu yazıda  həmin şeirdən nümunə gətirməyə bilmərəm:

                                                  Əriməsin əriyən tək qar suda,

                                                  Romanı da, Bizansı da, Farsı da.

                                                  Qala kimi təzədən qur Qarsı da,

                                                  Dəniz kimi dalğalan türk, çalxan türk,

                                                  Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk.

                                                  ... Yaddaşında sıralansın, anılsın,

                                                  Ərtoğrul bəy, Osman qazi, Orxan türk.

                                                  Yenə Tanrı dağlarını qucaqla,

                                                  Dağlar olsun səngərin türk, arxan türk!

                                                  Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk.

Azər Turanın bir uğurlu priyomunu da qeyd etmək istərdim. Şeirin məna və mahiyyətini daha da qabartmaq üçün  Türk dünyasının, türkçülüyün daha bir möhtəşəm simalarından olan Nihal Atsızın elə Zəlimaxn  Yaqubun yuxarıda nümunə gətirdiyim şeiri qədər əhəmiyyət kəsb edən “Adalar dənizindən Altayların ötəsinə qədər bütün türk gəncliyinə” şeirini də kitaba daxil etmək və Zəlimxan Yaqubun şeiri ilə qoşalaşdırmaqla hər iki şeiri həmahəng, həmnəfəs  səsləndirir:

                                         ...Əzilməkdən  çəkinmə ...Geriləməkdən sakın!

                                         İradənlə olmalı bütün uzaqlar yaxın.

                                         Dolu dizgin yaparkən ülkünə doğru axın,

                                         Atəşə atılmalı, dənizə dalmalısan.

                                        Ölümlərdən sakınma, məyus olmaqdan utan,

                                        Bir kərə düşün nədir səni dünyada tutan?

                                        Məfkurəsindən başqa hər varlığı unudan,

                                        Qəhrəmanlar kimi sən, əbədi qalmalısan.

Ktabda hər bir yazı,  bir dastanın boyu kimi təqdim olunur. Mətnin təhkiyəsi o qədər maraqlı və oxunaqlıdır ki, sanki dastan oxuyursan. Yazılar epik və lirik formada təqdim olunur. Azər Turanın təhkiyəsi ilə Zəlimxan Yaqubun şeiri bir birini əvəz edir.  Boylar o qədər  bir-birindən maraqlıdır ki, bilimirsən, hansını nümunə gətirəsən. Hər bir başlıq altında verilmiş yazı barədə bir fikir yürütmüş olsan elə həmin kitab həcmində bir kitab alınardı. Lakin bu yazıda  mən Zəlimxan Yaqubun Xəlil Rza Ulutürklə dostluğundan, onların  münasibətindən, məfkurə birliyindən və bununla bağlı Azər Turanın qənaətlərindən yazmaya bilməzdim. Kitabda bu münasibətləri, müəllif “Onun Mürşidi-Kamili Xəlil Bəydi...” başlığı altında verilmişdir. Müəllif yazıya Xəlil Bəyin Zəlimxan haqqında fikirlərini epiqraf kimi təqdim edir: ”Zəlimxanın nəfəsində bizim milli qəhrəmanımız Mete dilə gəlir, Türküstan dünyası dilə gəlir. Biz bilməliyik ki, Azərbaycanın guşədaşı türklükdür...Böyük salonlarda bu eşqi tərənnüm eləyir Zəlimxan. Ona görə biz Zəlimxanı təkcə bir ər kimi yox, ictimai ürək kimi tanımalı, ondan ibrət götürməliyik”. 

Özünə Ulutürk adını təxəllüs götürən, az qala bütün yaradıcılığını istiqlalımıza, müstəqilliyimizə, imperiyanın istibdadına, zülmünə qarşı üsyana, türkçülüyə, Turana  həsr edən böyük istiqlal şairi Xəlil Rza Ulutürkün bu fikirlərinin hər kəlməsində bir hikmət var, bir məna var.Və bu hikməti, bu mənanı açmağa çalışır Azər Turan: “Ulutürkün Azərbaycanın guşədaşı adlandırdığı türklük təkcə Xəlil bəyin deyil bu  uğurda şəhid olmuş bütün milliyyətçi aydınlarımızın ədəbi-məfkurəvi qayəsi olub...Türklük düşüncəsinin elliklə, bütün şairlərimiz tərəfindən sabaha daşındığını desək, tapındıqları məfkurəyə görə əzablar çəkmiş, böyük salonlara, kürsülərə yaxın buraxılmayan insanlarımızın ruhunu incitmiş olarıq. 37-ci ildən sonra bunu hayqıranların ən dəli-dolusu Xəlil Rza Ukutürk oldu. Ulutürkün ətrafında  olanlar isə barmaqla  sayılacaq dərəcədə azdı və həmin adamların sırasında  Zəlimxan Yaqub da  vardı... Çox gənc bir Zəlimxan Yaqub. Hələ 1982-ci ildə Xəlil bəy bu sətirlərin müəllifinə (Azər Turana -R. G.)” Sənə əmr edirəm ki, Zəlimxan Yaqubu oxuyasan və onu sevəsən”- demişdi. 

 Yazının çox maraqlı və təsirli olmasının bir səbəbi də, həm də kövrək notlarla köklənməsidir. Xüsusilə Xəlil Rza Ulutürkün İstanbulda xəstəxanada yatdığı günlər: “Xəlil bəy İstanbulda Cərrahpaşada xəstə yartdığı günlərdə Zəlimxan “Açın ürəyimi həkimlər, açın” adlı poema yazdı... Zəlimxan Xəlil bəyin səhhəti ilə bağlı böyük şairin İstanbul hekayətini yenə də türklük düşüncəsinin çevrəsində və təhkiyəsində söylədi... Xəlil bəyin  dərdi də, dərmanı da Turandı və Turan Xəlil bəyə  görə yerdən çıxan od, göydən nazil olan “Qurandı”.

                                                  Sarğını, məlhəmi bir kənara qoy,

                                                  Dərdimin dərmanı Turandı, qardaş!

                                                  Turan mənim üçün yerdən çıxan od,

                                                  Göydən nazil olan Qurandı,  qardaş!

                                                  Tibetdən Altaya, Anadoluya,

                                                  Təbrizə, Bakıya, Qarsa, Boluya,

                                                  Mənim ürəyimin nurunu saçın.

                                                  Doğuyla Batının arası boyda

                                                  Açın ürəyimi, həkimlər, açın.

Azər Turan Zəlimxan Yaqub - Xəlil Rza Ulutürk ruh birliyindən elə incə məqamlara, xatirələrə toxunur ki, həmin xatirələr son dərəcə maraqlı olmaqla bərabər həm də çox təsirlidir və mən bu xatirədən bəzi məqamları yazıya daxil etmək istədim. Zəlimxan Yaqub  deyirdi: “...Xəlil Rzanın şeirlərini yadddaşımda gəzdirirdim. Zəlimxanın yaddaşında Xəlil  uçurdu. Od kimi , qığılcım kimi yanırdı. Xəlil Rzanın qarşısında heç kəs dayana bilmirdi. Xəlil Rza ilə mən məclislərə fateh kimi girirdik”... Və xatirənin sonu: “ Caviddən gələn ənənə ancaq Xəlil Rzada davam elədi. Heç bir şairimizdə Caviddən sonra türkçülük Xəlil Rzada olduğu qədər olmadı”. Mən də Zəlimxan Yaqubun fikrini davam edərək cəsarət edib deyirəm: “Xəlil Rza Ulutürkdən sonra türkçülük, turançılıq Zəlimxan Yaqubda olduğu qədər heç bir şairimizdə olmadı”. 

Və mən kitabı təkrara-təkrar oxuduqca onun kökündə, məğzində Xəlil Rza Ulutürk, Zəlimxan Yaqub və Azər Turan ruhunun vəhdətinin parlaq təzahürünü duydum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)