Zəhra Allahverdiyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Ötən ilin bu vədələrində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Vaqif Şadlinskinin babası, Azərbaycanda el qəhrəmanı, "Qırmızı tabor"un komandiri olan Abbasqulu bəy Şadlinskinin şərəfinə yazılan, müəllifləri Təyyar Salamoğlu və Məhrux Dövlətzadə (hər ikisi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində ədəbiyyat müəllimdir) olan “Qarlı aşırım”ın tənqid variantları” adlı kitabın  təqdimatı olmuşdu.

Tədbir Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru Mahirə Nağı qızı Hüseynovanın təşkilatçılığı ilə keçirilmiş, tədbirdə universitetin rektoru Cəfər Cəfərov, əməkdar elm xadimi, Tibb e.d., Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının və Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının akademiki, professor, ATU-da İnsan anatomiyası kafedrasının müdiri Vaqif Şadlinski, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı Hikmət Baba oğlu Məmmədov,  universitetin idarə heyəti, fakültə dekanları, pedaqoji əməkdaşları, Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvləri və ziyalıları, həmçinin portalın əməkdaşı, eyni zamanda Qərbi Azərbaycan İcmasının Nizami rayonu üzrə gənc nümayəndəsi olan bəndəniz Zəhra Allahverdiyeva da iştirak etmişdi. 

Bu bir il ərzində kitab özünə çoxlu oxucu əldə edə bildi, bu çox gözəldir. Elə mən də qarşımda kitabı görüb təqvimin 24 fevral gününün anlamını daha yaxşı başa düşdüm. Axı bu gün Abbasqulu bəy Şadlinskinin doğum günüdür.

Abbasqulu bəy Xanbaba bəy oğlu Şadlinski 24 fevral 1886-cı ildə İrəvan quberniyasının Böyük Vedi obasında dünyaya gəlmiş, 1930-cu ilin fevralında 44 yaşında dünyadan köçmüşdür.

Uşaq ikən atasını itirən Abbasqulu bəy Şadlinski ikisinifli rus-tatar məktəbini bitirmişdir. O, bir müddət mirab işləmişdir.

Abbasqulu bəy Şadlinski 1902-ci ildə atadanqalma kiçik torpaq sahəsini əkib-becərməklə məşğul olmuşdur. Rusiyada 1905-1907, İranda 1905-1911-ci illər inqilabları ictimai-siyasi dünyagörüşünün formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Fevral inqilabından (1907) sonra Şadlinski həyatını xalq işi uğrunda mübarizəyə həsr etmiş, kommunistlərə rəğbət bəsləmişdir.

1918-ci ilin əvvəllərində Naxçıvan, İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur və digər ərazilərdə daşnak-erməni silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarının baş alıb getdiyi bir şəraitdə xalq içərisində böyük nüfuzu olan Şadlinski Vedidə erməni-daşnak quldur dəstələrinə qarşı könüllü xalq birləşməsi – gələcək "Qırmızı tabor"u təşkil etmişdi.

O, 1918-1920-ci illərdə Vedibasarda daşnaklara qarşı döyüşən könüllü birliklərin komandanı olmuşdur. 1920-ci ilin iyulunda Şadlinskinin əmri ilə Vedibasar və Zəngibasar əhalisinin əksər hissəsi ilə İran ərazisinə keçərək, əvvəlcə Xoy şəhəri yaxınlığında, sonra isə Mərənd şəhəri ətrafında mövqe tutmuşdular.

28 iyul 1920-ci ildə Naxçıvanda sovet hakimiyyəti elan olunduqdan sonra Hərbi İnqilab Komitəsinin və Nəriman Nərimanovun dəvətini qəbul edərək, sentyabrın 17-də 200 nəfərlik dəstəsi ilə Naxçıvana gəlmişdi. Buradakı qırmızı qvardiya döyüşçüləri də onun dəstəsi ilə birləşmişdi. Şadlinski ilk vaxtlar Naxçıvan sərhədlərinin qorunmasına, sonra Zəngəzur istiqamətində öz dəstəsinin daşnak hissələri ilə fəal döyüş əməliyyatlarına başçılıq etmişdir. Onlar cəllad Dronun daşnak qüvvələrini darmadağın edərək Naxçıvanda Sovet Hakimiyyətini qurmuş, burada ingilis-daşnak işğalına son qoymuşdur.

O, bu xidmətləri müqabilində Nəriman Nərimanov tərəfindən "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilmişdir.

Onun başçılıq etdiyi “Qırmızı tabor” dəstəsi 1921-ci ilin fevralından aprelin əvvəllərinə kimi İrəvanda daşnak qiyamının yatırılmasında qəhrəmanlıq göstərmişdi. Daşnaklarla döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə, Şadlinski başda olmaqla, "Qırmızı tabor"un 19 nəfər üzvü Ermənistan SSR-nın "Qırmızı bayraq" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

1921-ci ilin yayında Şadlinskinin döyüşçüləri Dərələyəz və Zəngəzurda daşnak quldurlarının darmadağın edilməsində qəhrəmanlıq göstərmişdilər.

Ermənistanda və Zəngəzurda daşnak fitnəkarlıqlarına son qoyulduqdan sonra Şadlinski 1922-ci ilin sonunadək Naxçıvanda qalmış və buranın sərhədlərinin qorunmasına rəhbərlik etmişdi.

Bundan sonra Vediyə qayıdan Şadlinski 1922-1928-ci illərdə Ermənistanda bir sıra məsul təsərrüfat vəzifələrində çalışmış, sonra isə burada yaradılan Dəvəli sement zavodu tikintisinin rəhbəri təyin olunmuşdur.

Düşmənləri tərəfindən 1930-cu ilin fevral ayında öldürülmüşdür.

Fərman Kərimzadənin "Qarlı aşırım" romanı və onun süjeti əsasında "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında rejissor Kamil Rüstəmbəyov tərəfindən çəkilən "Axırıncı aşırım" bədii filmi Şadlinskinin həyat və fəaliyyətindən bəhs edir.

Bakı, Abşeron, Naxçıvan, Yevlax, Xaçmaz, Göygöl şəhərlərində Abbasqulu bəy Şadlinskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə küçə və prospektlər xalq qəhrəmanının adı ilə adlandırılmışdır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir zamanlar Zaqafqaziyanın ən böyük, Rusiya imperiyasında isə İsa Məsihin Məbədindən sonra ikinci ən iri kilsə olan Aleksandr Nevski kilsəsi Bakıda yerləşirdi. O, möhtəşəmliyi, dəbdəbəsi, qeyri-adiliyi və nəhəngliyi ilə diqqət çəkir, Bakının, hətta ona yaxın ərazilərin bir çoxundan görünürdü. Dəniz kapitanları Bakıya kursu kilsənin günbəzi ilə müəyyənləşdirirdilər. Bu kilsəyə baxmağa insanlar dörd bir tərəfdən gəlir, fotolarını çəkirdilər. Maraqlısı budur ki, deyilənlərə görə, 1700 nəfərlik tutuma malik bu məbədə həm müsəlmanlar, həm xristianlar gəlirdi.

Kilsə tikintisinin tarixçəsi – mübahisəli yer seçimi

Bakıda İçərişəhərdə şəhərin əsas kilsəsi – Müqəddəs Nikolay kilsəsi mövcud idi. Lakin şəhərin xristian əhalisi üçün kiçik idi. Və beləliklə, yeni böyük bir kilsənin tikintisi ideyası XIX əsrin 70-ci illərinin əvvəlində – neft bumunun başladığı bir dövrdə meydana çıxdı. 16 iyun 1879-cu ildən Bakıda yeni kilsənin tikintisi üçün ümumi ianə yığımı elan edildi. Lakin 1886-cı ilə qədər bu ianə kampaniyası ilə cəmi 8 min rubl toplanmışdı. 1880-ci illərin əvvəlində, Qafqazın baş rəisi knyaz Dondukov-Korsakovun dövründə, keçmiş gömrük idarəsinin rəisi K.F.Spasski-Avtonomovun təşəbbüsü ilə Bakının pravoslav icması yeni kilsə üçün yer ayrılması barədə knyaza dəfələrlə müraciət etmişdi. Yeni məbəd üçün ərazini protoiyerey O. Lyapidevski təklif etmişdi. Lakin həmin yerdə köhnə müsəlman qəbiristanlığı yerləşirdi və bu ərazinin qala ətrafı meydan kimi ayrılmasından sonra orada dəfnlər qadağan edilmişdi. Meydanda isə həftə içi bazar qurulur, həftə sonları isə mal-qara satılırdı. Duma bu yerin kilsəyə verilməsi ilə razılaşmır, başqa yerlər təklif edir, qərarını isə belə əsaslandırırdı ki, qəbiristanlıqda dəfnlər yalnız 1859-cu ildən etibarən dayandırılıb və burada dəfn olunanların qohumları hələ də sağdır. H.Z.Tağıyev Teatr meydanını təklif etsə də, həmin yer 1882-ci ildə Bakı qubernatoru olan baron fon Qrostalın xoşuna gəlmədi. Bundan sonra Şamaxı yolu yaxınlığında və ya Vağzal meydanında yer ayrılması da təklif olundu, lakin pravoslav ruhaniyyəti bu yerləri məsafəyə görə məqsədəuyğun saymadı. Ardınca daha bir təklif gəldi ki,  kilsə Kolyubakin meydanında (parapet) tikilsin. O da ərazisinin kiçik olması bəhanəsi ilə qəbul edilmədi. Bu arada, Pravoslav ruhaniyyəti israr edir, köhnə qəbiristanlıqdan başqa heç bir variantı qəbul etmək istəmirdi. Danışıqlar uzun çəkdi. Və nəhayət, 1883-cü ildə Gürcüstan ekzarxı arxiyepiskop Pavelin Bakıya səfəri zamanı yerin seçilməsi qəti şəkildə təsdiqləndi. 1885-ci ildə isə Dondukov-Korsakovun müraciəti qəbul edildi və Dumanın və İdarənin etirazlarına baxmayaraq, həmin ərazi kilsə tikintisi üçün rəsmi şəkildə ayrıldı. 17 mart 1886-cı ildə tikinti komitəsi yaradıldı. İyulun 10-da isə kilsə tikintisinə icazə verildi.

Kilsənin təməlqoyma mərasimi

Kilsənin təməlqoyma mərasimi isə 1888-ci ilin payızında Qafqaz səfərinə çıxmış imperator III Aleksandrın, onun ailəsinin və müşayiət edən şəxslərin Bakıya gəlişi zamanı baş tutdu. İmperatorun qatarı oktyabrın 8-də Bakıya çatdı. Həmi gün imperator III Aleksandrın, gələcək imperator II Nikolayın, böyük knyaz Georginin, imperatriça Mariya Fyodorovnanın, knyaz Dondukov-Korsakovun iştirakı ilə Gürcüstan ekzarxı tərəfindən knyaz Aleksandr Nevski adına yeni pravoslav Bakı kilsəsinin təntənəli təməlqoyma mərasimi keçirildi. Bu hadisə Bakı tarixinin ən böyük və yaddaqalan hadisələrindən biri idi.

“Kaspi” qəzeti yazırdı ki, “təməl qoyulacaq yerə müqəddəs su çiləndikdən sonra Gürcüstan ekzarxı, yüksək hörmətli Palladiy, Kilsə nizamnaməsinə əsasən məbədin təməlində gümüş camda reliklər (Xristianlıqda Məsih və müqəddəslərlə əlaqəli və ya onlardan qalmış müqəddəs əşyalar və ya parçalar) yerləşdirdi. İmperator ailəsinin üzvləri isə təməlqoyma ili təsviri olan xatirə sikkələri və ilk daşları qoydular. Protoiyerey isə məbədin inşası barədə mətnin yazıldığı bürünc lövhəni oxudu. Həmin lövhənin də təməldə qoyulması nəzərdə tutulurdu”.

Amma bakılıların bu təməlqoyma mərasimi ilə bağlı öz xatirələri var. Deyilənlərə görə, İmperator təmələ bir qızıl, H.Z.Tağıyev isə bir kisə qızıl pul atıb.

İmperator isə fərman verdi: “Kilsə öz əzəməti, gözəlliyi və interyerinin zənginliyi ilə heyran etməlidir”.

Çarın Bakıya gəlişində bir məqam da yaddaqalan olur: Onu qarşılamaq üçün əsas sima H.Z.Tağıyev seçilir. Deyirlər, qarşılanma mərasimində hər kəs papağını çıxarıb Çara təzim edir. Təkcə Tağıyev papağını çıxarmır. Çar ona papağını çıxarmadığı üçün acıqla baxır və soruşur: “Çey vı podonnıy?” (Siz kimin rəiyyətisiniz?) Qubernator Hacıya pıçıldayır: “de ki, ya padonnıy vaşeqo veliçestvo” (Siz əlahəzrətin təbəəsiyəm). Hacı Zeynalabdin öz bildiyi kimi deyir: “Ya podannıy Ruskoy İmperii”. H.Z.Tağıyev öz əzəmətini və qürurunu çarın qarşısında belə uca tutur.

İanə, maliyyə yardımı və qədim qəbirlər

1889-cu ildə Spasskaya və Kolyubakin küçələrinin kəsişməsində günbəzli kiçik Aleksandr Nevski ibadətgahı tikildi. Həmin il məbədin inşasına dövlət xəzinəsindən maddi yardım göstərilməsi üçün vəsatət qaldırıldı və 1890-cı ildə bu vəsatət təmin olundu – 300 min rubl ayrıldı. Qeyd edək ki, ondan əvvəl şəxsi ianələr hesabına (19 min rubl) tikintiyə artıq başlanmışdı. Bir müddət sonra toplanan və ayrılan vəsait çatmadı, və 1897-ci ildə xəzinədən əlavə 60 min rubl ayrıldı. O dövrün bakılıları deyirdilər ki, tikintiyə ən böyük ianəni təxminən 150 min rubl həcmində məhz müsəlmanlar edib.

Təməl üçün xəndək qazıldıqca ərazidə çoxlu küp qəbirləri, yəni islamdan öncəki dövrə aid dəfnlər aşkar edilmişdi. Onlarım içərisindən çoxlu bəzək əşyaları, qab-qacaq, silah və s. çıxmışdı. Bundan başa, daş qutu şəklində qədim qəbirlər, eləcə də iri təndiri xatırladan qəbirlər də aşkar edilmişdi. Tikinti dayandırıldı və təcili olaraq Sankt-Peterburqdan mütəxəssislər çağırıldı. Bəzi məlumatlara görə, dəfn yerlərinin öyrənilməsi işləri yarım ildən çox davam etmiş və çoxlu artefaktlar Rusiyaya aparılmışdı.

Kilsənin tikintisindəki çətinlik və maneələr

Məbədin layihəsi Bakıda doğulmuş, akademik-memar Robert Marfeldə məxsus idi. Bu layihə 1889-cu ildə “Zodçiy” jurnalında dərc olunmuşdu.

Sıfırdan işləri quberniya idarəsinin tikinti şöbəsində çalışan kollej katibi, mülki mühəndis D.D. Buynovun rəhbərliyi ilə başlamış, təmir-tikinti işlərinin podratçısı isə S.Pavlov idi. 1891-ci ilin iyulunda məbədin tikintisinə rəhbərlik etmək üçün Peterburqdan memar D.A.Tesmin dəvət olundu. Lakin o, Bakıya gəlib iş həcmini gördükdən sonra bu işə rəhbərlik etməkdən imtina etdi. Başqa bir məsələ də vardı. Marfeld məbədin dekorunda Rusiyada geniş yayılmış gips ornamentlərdən istifadə etməyi planlaşdırırdı. Lakin qərara alınmışdı ki, Bakı kilsəsi məhz yerli daşoyma ənənəsinə uyğun inşa olunsun. Bu isə layihəni daha da çətinləşdirirdi. Tesminin əvəzinə başqa mütəxəssis göndərilsə də, o da imtina edir. Həm işlərin rəhbəri, həm də podratçı uzun müddət tapıla bilmədiyindən işlər dayanır.

1892-ci ilin martında Marfeldin tövsiyəsi ilə Bakıya gənc, iddialı, istedadlı bir polyak memarı İosif Qoslavski gəlir. Qoslavski, demək olar ki, mümkünsüzü mümkün etdi. Və bu kilsə onun Bakıda onun ilk işi oldu. Qoslavski burada işləri demək olar ki, sıfırdan başladı. Ona görə ki, Marfeld ona Peterburqdan yalnız kilsənin sxemini göndərmişdi. Gənc memar həm plan və çertyojlar çəkir, hər şeyi nəzarətdə saxlayır, qısası bütün işlərə özü rəhbərlik edirdi. Onun göstərişi ilə 22 sentyabr 1892-ci ildə tikinti meydançasında “daşyonma dəzgahını işlətmək üçün buxar mühərriki quraşdırıldı, quyulardan su çəkildi, karxanalarda daşın çıxarılması asanlaşdırıldı. Bütün bunlar tikintinin müddətini qısaldırdı.

Məbədin möhtəşəmliyi

Məbəd üçhissəli idi və üç prestolu vardı: əsas prestol – böyük knyaz Aleksandr Nevski adına, yan prestollar isə Müqəddəs Nikolay və Müqəddəs həvari Varfolomey adına idi. Hündürlüyü əsas xaçla birlikdə 81 metr idi. Kilsənin özü yerdə əzəmətli,

günbəzi isə səmada möcüzəvi bir görünüş yaradırdı. 1000 pudluq böyük və 150 pudluq kiçik zənglər P.N.Finlandski adına Moskva zəng-tökmə zavodunda hazırlanmışdı. Qeyd edək ki, zəng səslərinin əzəmətli olması üçün hazırlanması zamanı qızıl və gümüşdən də istifadə edilmişdi. Deyilənlərə görə, bundan ötrü də ianə toplanmışdı. Həmin zənglər 1897-ci ilin yanvarında quraşdırılmışdı.

Tikintinin yekunu və təqdis mərasimi

Kilsənin tikintisi 1898-ci ilin əvvəlində tamamlandı. Məbədin ətrafının abadlaşdırılması məqsədilə ağaclar əkildi və gül-çiçək klumbaları salındı.

Kilsənin təqdis mərasimi 1898-ci ilin 8 oktyabrına – yəni təməlin qoyulmasından düz on il sonrasına təyin edilmişdi. 7 oktyabr axşamı Gürcüstan ekzarxı tərəfindən möhtəşəm dini ayin icra olundu; müqəddəs mərasimə çoxlu sayda insan toplaşmışdı. Təqdislə bağlı ayinlərə və ilahi liturgiyaya yüksək vəzifəli şəxslərlə yanaşı, milliyətindən və dinindən asılı olmayaraq çox böyük izdiham qatılmış, kilsəni, onun papertini və həyətini tam doldurmuşdu. Qeyd edək ki, o dövrdə Bakı yeparxiyası Tiflisə tabe idi. Elə həmin gün ekzarxın şərəfinə 240 nəfərlik ziyafət verildi.

Daha sonra kilsənin yerləşdiyi meydan Yeni Kilsə Meydanı adlandırıldı. O, Fars, Spasskaya, Vranqel və Kolyubakin küçələri arasında yerləşirdi. Meydanın sahəsi çox böyük, təxminən 20 min kv.m. idi.

Kilsənin tarixə çevrilməsi

1936-cı ildə (bəzi mənbələrə görə, 1937-ci ildə) kilsə stalinist hökumət tərəfindən dağıdıldı. Bu, bir vandalizm aktı idi. Kilsənin yerində təhsil və tibb müəssisələri tikildi. Keçmiş Kolyubakin küçəsi boyunca 189 nömrəli məktəb, keçmiş Vranqel küçəsi boyunca 190 nömrəli məktəb inşa edildi. Sonralar həmin ərazidə Spasskaya boyunca daha bir məktəb tikildi və 190 nömrəli məktəb ora köçürüldü; onun köhnə binasında əvvəlcə 26 nömrəli məktəb, sonra isə Bülbül adına musiqi məktəbi yerləşdi. Həmçinin uroloji xəstəxana tikildi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

I yazı

Borçalı və Qazaxlı boyları qarapapaqların ulu əcdadlarıdır

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dövlətlər, millətlər də insan kimidir. Doğulur, yaşayır, ömür sürür, çökür,tarixə köçür, amma adı, yaddaşlarda yeri qalır. Metenin, Atillanın, Alparslanın, Osman Qazinin, Qara Yusifin, Həsən bəyin, Əmir Teymurun, Şah İsmayıl Səfəvinin, Nadir şah Əfşarın, Fətəli şah Qacarın milli dövlətçilik tariximizdə ucalığı hansı məqamdadırsa, onların qurduğu imperiyaların, dövlətlərin də siyasi taleyimizdə yeri və rolu o dərəcədədir. Dünyanın düzənini, mizanını dəyişən o, liderlərin, lider dövlətlərin sırasında Böyük Hun İmperiyasının və Atillanın haqqı danılmazdır, inkar edilməzdir.

Hun İmperatorluğu ikiyə bölündükdən, Avropa Hun dövlətinin Çin hüdudlarında müdafiəsi zəiflədikdən sonra hunların bir qismi Əfqanıstana, oradan Güney Asiyaya, Türküstana, bir qismi isə Xəzər dənizinin quzeyindən Şərqi Avropaya gəldilər. İgidliyi, sərkərdəlik məharəti, döyüşkənliyi ilə ad çıxaran və onlara məxsus dövlətçilik ənənələrini qoruyan hunlar Hun imperiyasının imperatoru Atillanın dönəmində tərəqqi dövrünü yaşamışdı.

Bizans və xaçlı yürüşləri zamanı zəifləyən, daxili çəkişmələr nəticəsində parçalanan bu imperiya Avropa dövlətləri arasında nüfuzlu türk dövləti kimi önə çıxmışdı. Avropa Hun imperatorluğunun çökməsindən, dağılmasından sonra türk boyları, xüsusən də Ural dağlarından, bulqarlar və onlara bağlı türklərin yaşadığı Bolqarıstan və Macarıstana qədər uzanan geniş ərazilərdə yüz illər boyu dövlətlər quran türklər köç etməyə məcbur olur.

Bu zaman kəsiyində iki türk boyu Qüzey Qafqaz dağlarını aşaraq tarixi türk-oğuz, qıpçaq torpaqlarında, hun türklərinin diyarında, Borçalıda, Odlar yurdu Azərbaycanın ayrı-ayrı yörlərində, Anadoluda, Dərbənddə, İrəvanda, Zəngəzurda və Təbriz, Sulduz, Urmiya kimi qədim şəhərlərdə, Anadoluda isə Qarsda, Sivasda, Ərdahanda, Ağrıda, Amasyada məskunlaşdılar. Onlar tarixi mənbələrdə Borçalı–Qazaxlı boyları olaraq qeyd olunmaqdadırlar.

Öncədən qeyd edək ki, Borçalı və Qazaxlı boyları bu gün qarapapaqlar və tərəkəmələr adı ilə tanınan türklərin ulu əcdadlarıdır. Qarapapaqların əcdadları olan Borçalı və Qazaxlı boyları Avropa Hun imperiyasının sərhədlərini qoruyan boylar olmaqla yanaşı, onu daha çox hərbi heyət və sərkərdələrlə təmin edən boylar olaraq tanınmışlar. Bu türk boylarının “qarapapaq” adlandırılması isə onların qoyun və quzu dərisindən hazırlanan, börk və papaq adlanan baş geyimi ilə bağlı olmuşdur. Qaragül quzusunun qıvırcıq və parlaq dərisindən tikilən papaqlar hunların həm də köçəri ruhu, heyvandarlıq təsərrüfatı ilə bilavasitə bağlı idi. Bu səbəbdən də qarapapaq türkləri həm qarapapaq, həm də tərəkəmə adı ilə çağırılmışlar. Türkmən ifadəsinin Tərəkəmə kimi deyilişi ilə bağlı elmi qənaətlər qarapapaqların şəcərə dəftərlərində, hunların genetik kodlarında yer alan tarixi faktlara əsaslanır.

Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, üstündən illər, əsrlər keçdikdən sonra qarapapaqların, həm də tərəkəmə adını alması prosesi miladi təqviminin III əsrindən başlamışdır.

Qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında genetik komponentlər üst-üstə düşür

Güney Qafqazın qədim-qayım soylarından biri olan qarapapaq türkləri bu torpaqların tərəqqisində mühüm rol oynamışlar. Böyük Hun imperiyasının bir parçası, hun türklərinin varisi olan bu toplum bu gün də varlığını sürdürən zəngin mədəniyyəti, qüdrətli tarixi və tarixi şəxsiyyətləri ilə mənəvi dəyərlər sisteminə, ümumbəşəri dəyərlər xəzinəsinə töhfələr verməkdədir. Qarapapaqlar, qaraqalpaqlar, tərəkəmələr deyə tanıdığımız türklər əski gələnəklərini qorumaqdadırlar.

Qaraqalpaqların, qarapapaqların, tərəkəmələrin etnik tərkibi, milli kimliyi ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan tədqiqatçı alim professor Nizami Tağısoylunun araşdırmaları da sübut edir ki, qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında bir-birini tamamlayan genetik komponentlərin əksəriyyəti üst-üstə düşür. Türkoloq alimlər Qumilyovun və Kalmışevanın etnoqrafik tədqiqatları da deyilənləri təsdiq edir.

Orta Asiyada özbəklərin, çağatayların ayrılmaz tərkib hissəsi kimi yaşayan türk soylu xalqların, bulqarların, xəzərlərin, akasilərin, sabirlərin, subarların VI yüzilin əvvəlində Şimali Qafqaza, oradan Ön Qafqaza köç etdiklərini qeyd edən bu məşhur alimlər onu da bildirirlər ki, subarlar və sabirlər sonradan slavyanlaşaraq Sibir toponimini yaratmışlar.

Professor Mixail Atamanov Lev Qumilyova istinad edərək subarların və sabirlərin də bağlı olduğu hun etnoniminin sonradan bun, bun türklər, borçula, borçala, borçalu kimi etnonim və toponimlərin formalaşmasında mühüm rolu olduğunu qeyd etmişdir. Digər bir nüfuzlu tarixçi Əmir Eyvaz da qarapapaqların soy ağacında mühüm rol oynayan sabirlər, sabilər və subarların Qafqaz xalqlarının, Xəzər dənizi ətrafının, Volqa və Sibir ərazilərində yaşayan türklərin formalaşmasında yaxından iştirak etdikləri qənaətini irəli sürərək özündən əvvəlki alimlərin fikirlərini dəstəkləmişdir. Əmir Eyvaz 1835-ci ildə işıq üzü görən xəritəyə əsaslanaraq qeyd edir ki, Subarlar, sabilər Araz çayının hər iki sahilində yaşamış, regionun müasir əhalisinin əcdadlarına deyilirdi. Eramızın əvvəllərində Klavdi Ptolemeyin subarların Qafqazda yaşamaları ilə bağlı məlumatlar verdiyi və onların çuvaşların əcdadları olduğunu söylədiyi də qeyd olunur.

Araşdırmalar qarapapaqların qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir

Hər bir xalqın genetik kodu onun yaddaş saxlayıcıları olan oronim, oykonim və toponimlərlə yanaşı etnonimlərlə bağlıdır. Tarixçi alimlər və türkoloqlar da məhz bu fakta istinad edərək qarapapaqların etnogenezini “qarapapaq” etnonimi ilə bağlamış, onları peçenek-oğuz qəbilələrinə yaxın hesab etmişlər. Sonralar onların həm də Kiyev Rus dövlətinin qurucuları sırasında yer aldıqları qəbul edilmişdir.

Hələ XIX əsrin 30-cu illərində Rəşidəddinin moğolların Rusiya üzərinə yürüşünü əks etdirən hekayətində “Qarapapaq xalqı”nı “Kogu-Mekul” adı ilə xatırlanmışdır. Onun “Salnamələr məcmuəsi”ndəki qaraqapaq xalqını rus salnamələrindəki “qarapapaqlılar”la eyniləşdirmişdir. Bu nəzəriyyəni digər bir rus alimi Mixail Berezin də özünün “Batının hücumu” əsərində müdafiə etmişdir.

Mənəvi zənginliyi, qüdrəti, əzəməti ilə çöl ruhuna hakim olan at ilxıları, qoyun sürüləri ilə göz oxşayan, ucu-bucağı bilinməyən geniş çöllərə əbədi həyat gətirən, çadır mədəniyyəti, etnoqrafik abidələri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən qarapapaq türkləri haqqında elmi əsaslarla, tarixi faktlarla özündən əvvəlki alimlərin qənaətlərini təsdiqləyən Ən-Nüveyri “Qızıl Orda qıpçaqları arasında” adlı əsərində onların əski gələnəklərindən söz açmaqla kifayətlənmir, qarapapaqların qıpçaq mənşəli olub, qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir. Məşhur macar türkoloqu Armini Vamberi isə qarapapaqları peçeneqlərlə müqayisə edərək yazırdı: “Əgər qarapapaqları peçeneqlərin yaxın qohumları hesab etsək, yanılmarıq”. İngilis tədqiqatçısı Hovers (Haworth) da qarapapaqları peçeneqlərlə eyniləşdirir və eyni zamanda burada noqayları da peçeneqlərin, qarapapaqların bir qolu hesab edirdi.

Türk dünyası, türk tarixi və etnoqrafiyası ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan Kırzıoğlunun “Qarapapaqlar Borçalı-Qazax uruğunun Kür-Araz boylarındakı 1800 ilinə bir baxış” adlı əsərində qarapapaqların milli kimliyi ilə bağlı oxşar və fərqli fikirlər səsləndirilsə də, əsasən adları çəkilən alimlərin elmi qənaətləri təsdiqlənmişdir. Qaraqalpaq, qarapapaq, qarabörük etnonimlərinə bağlı olan türklərin Qafqaza köçü Hun imperiyasının parçalanması ilə əlaqələndirilmişdir. Kırzıoğlunun bu qənaətlərini dəstəkləyən Vladimir Minorski və akademik Ziya Bünyadov kimi alimlər də qarapapaqların qıpçaq kökənli olduğunu etiraf etmişlər. Onların Dəryan və Dərbənd dərəsindən keçərək Qərbi Azərbaycana, Borçalı, Qazax, Tovuz, Şəmkir, Gəncə ərazisinə, Güney Azərbaycana və Türküstana vardıqlarını qeyd etmişlər.

I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” tətbiq edilmişdir

Alimlərin qənaətinə istinad edərək onu da qeyd edə bilərik ki, XI əsrdə İslamı qəbul edən qarapapaqlar sünni məzhəbinə mənsub olmuşlar. Eyni zamanda onlar qıpçaq kökənli olduqlarına görə, Atabəylər, Eldənizlər dövlətinin əsasını qoyanlar sırasında yer almışlar, onlar əvvəlcə sünni məzhəbində qalmış, sonralar isə bir qismi qızılbaşlığı və şiəliyi qəbul etmişlər. Öz qara papaqlarına sədaqətlərini nümayiş etdirən qara papaqlar təsadüfi deyil ki, Güney Azərbaycanda, Türkiyədə və tarixi torpaqları olan Borçalıda yaşayan türklərin böyük bir qismi bu gün də özlərini qarapapaq adlandırırlar.

Qarapapaqlar min illər boyu məskunlaşdıqları ərazilərdə Osmanlı və Azərbaycan türkləri, daha doğrusu Oğuz türkləri ilə qaynayıb-qarışmış və özlərini onlarla bir boydan, bir soydan hesab etmişlər. Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan, Şimali Qafqazın böyük bir hissəsində, Ukrayna, Qazaxıstan, Qaraqalpaqıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Özbəkistan və digər regionlarda bu gün də Qıpçaq, Oğuz, Qazax, Tatar, Xəzər adları altında tanınan yaşayış məskənlərinin mövcudluğu da dediklərimizə əyani sübutdur.

Tanınmış tarixçi alim, araşdırmaçı yazar Səmra Ayyılmazın Borçalı (Gürcüstan) “Karapapakların terakemelerin tarihine dair” əsərində isə şiəliyi qəbul etmiş qarapapaqların bir qisminin dini-dünyagörüşü ilə bağlı məlumat verməklə yanaşı, onların Səfəvilər və Osmanlı imperiyalarına, sünni-şiə məsələlərinə münasibəti öz əksini tapmışdır. I Təhmasibin hakimiyyətinin erkən illərində Gürcüstanda hakimiyyətin zəifləməsi nəticəsində 1549-cu ildə qarapapaqlar Osmanlı hökmdarı I Qanuni Sultan Süleymana, 1555-ci ildə imzalanan Amasya sülh müqaviləsi ilə qarapapaqlar yenidən Səfəvi hakimiyyətinə tabe olmuşlar. Bu dövrdə şiə qarapapaqlar məzhəblərini bildirmək üçün başlarına Qızılbaş papağı qoymuş, sünnilər isə Qarapapaqdan - börkdən istifadə etməkdə davam etmişlər. Bu dövrdə bir çox sünni qarapapaqlar köçə, daha doğrusu sürgünə məcbur edilmişlər. I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” belə tətbiq edilmişdir.

1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsində Azərbaycandakı türk tayfaları içərisində qarapapaqların da adı vardır

Quruluşun zamanın diktəsinə, qısma-boğmasına baxmayaraq, qarapapaqlar əski gələnəklərini, inanclarını, tapınaqlarını qorumuş, şaman dualarını, sufi, hürufi ocaqlarını yaşatmış, davulu qavala, qopuzu saza dəyişsə də, İlahi eşqindən, Tanrı sevgisindən dönməmişdir.

Yayda yaylaqda, qışda qışlaqda olan qarapapaqlar zəngin xəzinələri ilə şahların, padşahların, hökmdarların diqqətini cəlb etdiyi kimi, mərdliyi və qorxmazlığı ilə də sərkərdə-xaqanların maraq dairəsində olmuşlar.

XV əsrdə qələmə alınmış “Zibdətül-Təvarix” əsərində Hafiz Əbru “Tərəkəmələrin yaşadığı yerlərdən və Türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səd oğullarının, Şadılların qədim yurdu Zəngəzura, Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etmişlər”, - deyə qeyd edir. Hafiz Əbrunun qeydlərini təsdiq edən məqamlardan biri də 1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsidir. Xəritədə Qarabağ və Muğan ərazisində, Azərbaycanda yaşayan türk tayfaları içərisində türkmən-türk tayfası ilə yanaşı qarapapaqların da adı göstərilmişdir.

Mir Həmzə Seyid Nigari: “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir”

“Ağsuda tərəkəmə obaları, axtaçılar, padarlar, kəngərlilər və qaraqoyunlular” əsərində təqdim edilən bu fakt isə tərəkəmə türklərinin və qarapapaqların ilahi eşqinə, Tanrı sevgisinə, fəlsəfi düşüncəsinə aynadır. Əsərin müəllifi Fariz Xəlilli apardığı araşdırmaları yekunlaşdıraraq bu qənaətə gəlir ki, tərəkəmə obaları sufiliyi, xüsusilə nəqşibəndiliyi tez mənimsəyən və onun yayılmasına yardım edən toplumlar kimi ortaya çıxmışdır.

Nəqşibəndiliyin yeni təlim üsulları ilə Qafqazda ikinci dəfə yayılmasına səbəb olan mürşid Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvani olmuşdur. Şirvan Şahlığının Bölükət mahalının Kürdəmir kəndində dünyaya gələn, mədrəsə təhsilini başa vurduqdan sonra Osmanlıya gedən, Məkkə və Mədinəni ziyarət edərək Bağdadda Mövlana Xalid Bağdadinin müridi kimi təhsil alan İsmayıl Siracəddin Şirvani vətənə dönərək Şirvanda nəqşibəndi ocağını qurmuşdur.

Traktatları, sufi, nəqşibəndi nəzəriyyələri ilə Yaxın və Orta Şərqdə məşhur olan Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvaninin müridi, nəqşibəndi təriqətinin ən qüdrətli nümayəndələrindən biri Mir Həmzə Seyid Nigaridir. Mirhəmzə Seyid Nigarinin müridləri Hacı Omar Əfəndi və Hacı Mahmud Əfəndidir. Onların hər üçünün adına ziyarətgahlar mövcuddur. Mir Həmzə Seyid Nigarini Amasyada ziyarət edənlər Türküstandan, Osmanlıdan, Borçalıdan, Dəmirqapı Dərbənddən, Anadoludan bu gün də Qazaxa Hacı Omar Əfəndinin və Hacı Mahmud Əfəndinin türbələrini ziyarətə gəlirlər, qarapapaqların, tərəkəmələrin ruhunun atası, qibləsi sayılan Mir Həmzə Seyid Nigarinin “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir” nidası ilə səcdəyə gedirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul bibisi Şəhrəbanu xanımın qızı Kübranı sevirdi. Hamı onların qovuşacağı günü səbirsizliklə gözləyirdi.

Rəsul tez-tez Kübraya: "Bir şair dostum var, gözəl sevgilisi ilə həmişə bir yerdədir; kaş biz də səninlə elə bir ömür yaşaya bilsəydik", — deyirmiş. Rəsulun ən çox sevdiyi şeir "Yenə o bağ olaydı" olduğu üçün Kübra sonralar həmin şairin Mikayıl Müşfiq olduğunu düşünürmüş. Nəticədə Kübra Rəsulun sevdiyi şairinin adını öyrənə bilmədi. Sovet işğal rejimi 19 yaşında olan Rəsulu həbs edərək güllələdi və beləliklə, Rəsulla Kübra bir-birinə qovuşa bilmədilər.

Günlərin birində Kübra dərsdən evə qayıdanda Şəhrəbanu xanımın ailəyə məxsus bütün şəkilləri ağlaya-ağlaya cırıb atdığını görür. Şəhrəbanu xanım o dövrdə Məhəmməd Əminin şəkillərini evdə saxlamağa cəsarət etmirdi. Həmin şəkillərin arasında Rəsulun Kübraya yazdığı şeir də var idi. Lakin o şeir itib-batmadı, çünki Kübra onu ürəyinə həkk etmiş, yaddaşına birdəfəlik yazmışdı.

Bir müddət sonra Kübra ailə həyatı qurur və üç övladı dünyaya gəlir. Amma o, ömrünün sonuna qədər qəlbində Rəsulun həsrətini daşıyır.

2014-cü ildə tədqiqatçı Nəcibə Bağırzadə Kübranın övladlarından öyrənir ki, Kübra xanım ölüm ayağında olarkən Rəsulun vaxtilə ona yazdığı şeiri yaxınlarına əzbərdən deyirmiş. Nəcibə xanım, həmçinin Kübradan qalan bir vərəqi də aşkarlayır. Sən demə, Kübra xanım şeiri unutmasın deyə misraların baş hərflərini həmin vərəqə köçürübmüş.

Nəcibə Bağırzadə bu barədə belə yazır:

"Güllələnən təkcə Rəsul olmadı. Kübra da onunla bir yerdə "öldü"...Bu, yer üzündə gəzib-dolaşan Kübranın cismi oldu. Rəsulu bu dünyada yaşatmaqçün, xatırlamaqçün qaldı.

77 il ömür sürən bu gözəl xanım, əslində, yalnız Rəsulu sevdi və bütün həyatı boyu Rəsulu yaşatdı. Ölüm ayağında Rəsulun ona yazdığı şeiri əzbərdən deməklə ilk sevgisi kimi, son sözünün də Rəsul olduğunu təsdiqlədi."

Kübra xanımın dilindən eşidib kağıza köçürdükləri şeiri təqdim edirik:

Cəzb eləyir məni qara gözlərin,

sinənə tökülmüş incə tellərin.

Nə gözəl yaranıb sənin əllərin,

dürlü kəlmələrin, gözəl sözlərin.

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım,

bu sözü oxuyur daima sazım.

Dayanmış olurkǝn əsdi ruzigar,

Rəsuldan sənə bir qəlbi yadigar...

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Damət Salmanoğlu, şair, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan şair-dənizçi Faiq Balabəyli 62 yaşını qeyd edir. Ömrünün ən müdrük çağında olsa da, onun qəlbi hələ də gəncliyinin ikinci baharını yaşayır. Zaman ona yalnız təcrübə və kamillik qazandırıb, ruhundakı işığı isə daha da parlaq edib.

 Faiq Balabəylinin taleyi dənizlə qoşa yazılıb. Dənizin sərt küləkləri, dalğaların coşqusu, üfüqdə doğan günəş onun həyatının və yaradıcılığının ayrılmaz parçasıdır. O, dənizi təkcə peşə olaraq seçməyib — onu yaşayıb, duyub, ruhuna hopdurub. Buna görə də onun misralarında dəniz sadəcə təbiət obrazı deyil, həyatın özüdür.

Şairin qəlbində çağlayan həyat eşqi dənizin dalğaları kimi coşub-çağlayır. O dalğalardan sıçrayan damcılar isə misralarında sevgi, ümid və inam kimi oxucunun qəlbinə düşür. Onun şeirlərində həm vətən sevgisi, həm insana məhəbbət, həm də həyata bağlılıq xüsusi bir səmimiyyətlə səslənir. Hər misrasında yaşanmışlıq, hər bəndində səmimi bir ürək döyüntüsü duyulur.

62 yaş – müdrikliyin, təcrübənin və dərin düşüncənin yaşıdır. Lakin Faiq Balabəylinin yaradıcılığında bu yaş yorğunluq deyil, əksinə yeni bir baharın nəfəsidir. O, illərin süzgəcindən keçmiş düşüncələrini poeziyanın zərif dili ilə ifadə edir. Onun sözləri oxucunu düşündürür, ruhlandırır və həyata daha nikbin baxmağa çağırır.

Şair-dənizçinin ömrü sanki iki üfüq arasında uzanan bir yol kimidir – biri arxada qalan xatirələr, digəri isə hələ yazılacaq misralardır. 62 yaşını qarşılayan Faiq Balabəyliyə ən böyük arzu odur ki, onun qəlbindəki o coşqun dəniz heç vaxt səngiməsin, misraları daim sevgi və həyat eşqi ilə çağlasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Hər millətin tərəqqisi və fəaliyyətinin başlıca amili elm və əxlaqdır" – belə demişdi Abdulla Şaiq. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının, maarifçiliyinin, ictimai-siyasi həyatının və özünüdərk məfkurəsinin görkəmli nümayəndəsinin bu gün 145 illiyidir. Şərəflə anırıq.

Abdulla Şaiq 1881-ci il fevralın 24-də Tiflisdə anadan olub. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini ailəsi ilə birlikdə İranda keçirib. Sonradan Bakıya köçərək ömrünün böyük hissəsini burada yaşayıb və Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına mühüm töhfələr verib. O, yalnız yazıçı və şair kimi deyil, həm də müəllim və tərcüməçi kimi tanınıb.

"Həyatı və Pedaqoji Fəaliyyəti"

Abdulla Şaiq 1901-ci ildən Bakıda pedaqoji fəaliyyətə başlamış, ibtidai və orta məktəblərdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı tədris edib. Onun əsas məqsədi gənc nəsli milli ruhda tərbiyə etmək, uşaqlarda elm və maarif sevgisi oyatmaq olub. 1909–1920-ci illər arasında Azərbaycan dili və ədəbiyyatına dair dərsliklər hazırlayıb.

"Ədəbi Yaradıcılığı"

 Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının banilərindən biridir. O, uşaqlar üçün yazdığı şeir və hekayələrlə tanınıb. Onun uşaq ədəbiyyatına töhfə verən əsərlərinə “Tülkü Həccə Gedir”, “Xoruz”, “Bənövşə”, “Quzu” və s. daxildir. Eyni zamanda böyüklər üçün yazdığı hekayələrdə o dövrün sosial problemlərini, kasıblığın və ədalətsizliyin insan həyatına təsirini təsirli şəkildə təsvir edib.

"İdeyaları və Mövzuları"

Onun əsərlərində romantizm, humanizm, sülhsevərlik və beynəlmiləlçilik ideyaları mühüm yer tutub. “Hamımız Günəşin Şüalarıyıq”, “Zamanımızın Qəhrəmanları” kimi əsərləri insanlıq dəyərlərini, ədalət və azadlıq arzusunu ifadə edib.

"Tərcüməçilik Fəaliyyəti"

Abdulla Şaiq dünya ədəbiyyatından bir çox klassiklərin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. O, Şekspir, Daniel Defonun əsərlərini, həmçinin Puşkin, Lermontov, Qorki və digər rus ədiblərinin yaradıcılığını Azərbaycan oxucularına tanıdıb. Nizami, Firdovsi kimi şərq klassiklərinin əsərlərini də tərcümə edib.

"Mükafatları və Fəxri Adları"

1941-ci ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar İncəsənət Xadimi adına layiq görülüb. 1946-cı ildə Lenin Ordeni, 1956-cı ildə Qırmızı Əmək Bayrağı Ordeni ilə təltif olunub.

"Muzeyi və İrsi"

Abdulla Şaiq 1916-cı ildən etibarən Bakıda yaşadığı mənzilində bir çox mədəniyyət xadimlərini qəbul edib. Bu mənzil 1990-cı ildən Abdulla Şaiqin Ev-Muzeyi kimi fəaliyyət göstərir. Muzeydə yazıçının şəxsi əşyaları, əlyazmaları, kitabları və yaradıcılıq nümunələri qorunur.

 Seçilmiş əsərləri

“Tülkü Həccə Gedir”

“Xoruz”

“Bənövşə”

“Qaraca qız”

“Hamımız Günəşin Şüalarıyıq”

“Qızılgül”

“Pispisə xanım və Siçan bəy"

Nəvəsi Ülkər Talıbzadə yazır ki, Abdulla Şaiqin uşaq əsərləri artıq 100 ildən çoxdur ki, bizim körpə balaların dilindən düşmür. Ən kiçik balalarımızın əzbərlədiyi ilk şeir nümunələri onun qələminə məxsusdur. Uşaqların bütün yaş dövrlərinə məxsus şeir və hekayələri, povestləri, dram əsərləri indiyədək dillər əzbəridir. A.Şaiq, A.Səhhət, M.Ə.Sabir və digər klassiklərimizin uşaq əsərləri dillərinin saflığı, məzmunları ilə uşaqları özlərinə cəlb edirlər. Həm də mənə elə gəlir ki, Şaiqin uşaq əsərlərinin sevilməsinin bir səbəbi də ondadır ki, o bu əsərləri bir pedaqoq kimi, uzun illər uşaqlarla işləyən, onların psixologiyasına dərindən bələd olan bir insan kimi yazıb. Ona görə uşaqlar onun şeirlərini əzbərləyəndə çətinlik çəkmirlər. Məncə indi yazılan uşaq əsərləri həm dil cəhətdən, həm də bədii xüsusiyyətləri baxımından fərqlidirlər.

Abdulla Şaiq 1959-cu il iyulun 24-də Bakıda vəfat etmiş və böyük ədəbi irs qoyub gedib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yazıçı, tədqiqatçı Gülhüseyn Kazımovun anım günüdür.

Ümidim yollarım üstə,

İşıq olub, mayak olub.

O, ən ağır günlərimdə,

O, ən xoşbəxt günlərimdə

Hayan olub, dayaq olub.

Azərbaycanın ictimai xadimi Gülhüseyn Kazımlı 1950-ci il, 4 fevralda Cəbrayıl rayonunun Kavdar kəndində anadan olub. 1966-cı ildə Cəbrayıl qəsəbəsindəki M. Qorki adına orta məktəbi bitirərək 1967-ci ilə kimi rayondakı "1 May" kolxozunda əmək fəaliyyətinə kolxozçu kimi başlayıb.

Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu, Bakı Ali Partiya Məktəbini, Sov.İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasını və Bakı Biznes Universitetini bitirib. O, Dövlət qulluğunun baş müşaviri, Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru da olmağa macal tapıb.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin orqanı olan "Torpaq" qəzetinin baş redaktoru və Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komissiyasının işçi qrupunun üzvü də olub.

Və bir bənd şeirini dərc etməklə onu vurğuladım ki, Gülhüseyn müəllimin şeir yaradıcılığı da olub. “Vətən sevgisi”, “Yollarda ömür”, “Mənə inan”,  “İnsanın dərki”, “Ümid yeri”, “Heydər Əliyevin yadigarları” və “Seçilmiş əsərləri” kimi bədii və publisistik  kitabları işıq üzü görübdür, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü olubdur.

Azərbaycan Muğam tarixinin öyrənilməsi istiqamətində önəmli araşdırmalar və əsərlərin müəllifi olan Gülhüseyn bəy iyirmi kitabın, bir monoqrafiyanın müəllifidir. Son illər o,  Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin "Unudulmayanlar" və "Dəyirmi masa" layihələrinin koordinatoru kimi görkəmli muğam korifeylərinin həyatı va fəaliyyəti haqqında elmi- tədqiqat işləri aparıb.

2022-ci ildə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məmməd Fərzəliyevin 150 illik yubileyi münasibətilə "Salam, Məşədi" kitabını çap etdirib.

Xatirələrində deyirdi ki, “Hara getsəm də filologiya, jurnalistika sahəsində qazandığım təcrübə həmişə əlimdən tutub. 10 il Nazirlər Kabinetinin redaktə qrupunun rəhbəri işlədim, hökumət sənədlərinin dil-üslubuna, orfoqrafiyasına baxırdıq. Bir neçə il Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Aparat rəhbəri işlədim, orada da təxminən bu işlərlə məşğul idim, sənədlərin tərtibatı, sənəd dövriyyəsi, ərizə və şikayətlərə baxılması, kollegiyaların keçirilməsi və s..

Reyestr Xidmətində işlədiyim müddətdə mülkiyyət hüquqlarının qediyyatı haqqında qanunvericiliyi, torpaq qanunvericiliyini mənimsədim, bizim qanunvericiliyə görə əmlak üzərində olduğu torpaq sahəsi ilə birlikdə vahid əmlak kimi qediyyata alınır, bunları öyrənməsəydim, nə işçilərlə, nə də müraciət edən şəxslərlə işləyə bilərdim. Xidmətdə çalışdığım müddətdə Azərbaycanda mülkiyyət hüquqlarının qeydiyyatı tarixi ilə bağlı da müəyyən araşdırmalar aparmışam.

Milli arxivimizdə bu sahədə xeyli bəlgələr var. Gözəl bir doktorluq işinin mövzusudur, həvəs göstərib yazan olsa, kömək etməyə hazıram. Mülkiyyət hüquqlarının tarixi xalqımızın ümumi tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu sahənin tədqiqinə çox ciddi ehtiyac var.

Ümumiyyətlə, mən təbliğatçı olmuşam, təbliğatçı qulluq etdiyi dövrün, zamanın ideologiyasını təbliğ etməlidir. Təbliğatçı bir günə yetişmir, nəyisə təbliğ etməyin özü də böyük bir istedaddır. Təbliğ edən təbliğ olunanı inandıra bilmirsə demək təbliğatçı deyil. Ona görə işlədiyim illərdə çalışmışam ki, təbliğatı elə aparım ki, insanlığa yönəlmiş təbliğat olsun”…

Şair, yazıçı, ictimai xadim Gülhüseyn Kazımov çox işgüzar adam idi. Yaşı yetmiş dördü keçsə də bir yerdə dayanmağı xoşlamırdı, necə deyərlər, civə kimi qaynayırdı. Son illər özünü Azərbaycan musiqisinin şahı muğama həsr etmişdi. Tez-tez korifey muğam ustalarının həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş tədbirlər təşkil edirdi.

 Doğrudur, bu tədbirləri Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin “Unudulmayanlar” layihəsi çərçivəsində icra edirdi, amma böyük ürəklə, xüsusi həvəslə həyata keçirirdi. İndiyədək Bülbülcanın, Seyid Şuşinskinin, Hacıbaba Hüseynovun, Şövkət Ələkbərovanın, Həqiqət Rzayevanın, məşhur qarmon ifaçıları Kor Əhədin, Teyyub Dəmirovun və s. sənətkarların həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş musiqili gecələr təşkil etmişdi. Onların arasından Kor Əhəd və Bülbülcan haqqında iki kitab da ərsəyə gətirmişdi...

1978-ci ildən üzü bəri ona yaxın həm nəsr və həm də nəzm kitabı işıq üzü görmüşdü. Şeirlərinə Şəfiqə Axundova, Oqtay Rəcəbov, Nəriman Məmmədov, Azər Rzayev kimi bəstəkarlar mahnılar da bəstələmişdi. Bu mahnıları İlhamə Quliyeva, Təranə Vəlizadə, Baba Mahmudoğlu, Flora Kərimova və başqa tanınmış sənətçilər ifa etmişdilər…

Publisist Elman Eldaroğlunun yazdığına görə, Gülhüseyn Kazımov hədsiz marqlı insanidi. Səyahət etməyi xoşlayırdı. Ömrü boyu otuza yaxın Avropa, Amerika, Asiya ölkələrində səfərdə olmuşdu. Klassiklərin əsərlərini mütaliə etməkdən zövq alırdı. Muğamın vurğunu idi. Dinlədikcə vəcdə gəlir, gözləri yaşarırdı. “Muğam mənim yaralı yerimdir”- söyləyirdi. Arzuları çox idi. İstəyirdi ki, ata-baba yurdu Cəbrayıla rahat gedib gələ bilsin...

Bəli, hər kəs varlığına biçilən taleyi yaşayır. Gülhüseyn Kazımov da öz taleyini yaşayıb, sonda əbədiyyətə qovuşdu. Yeri behişt olsun! O, 2024-cü ilin 24 fevral tarixində 74 yaşında haqq dünyasına qovuşdu.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun “Qərbi Azərbaycan Tarixi” şöbəsinin rəhbəri, t.ü.f.d, dosent Cəbi Bəhramovun yazıçı Varisin yenicə işıq üzü görmüş, Qərbi Azərbaycanın gerçək tarixini özündə əks etdirən “İrəvanda xan qalmadı” romanı barədə fikirlərini diqqətinizə çatdırır.

Varisin geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutduğu “İrəvanda xan qalmadı” tarixi romanı Azərbaycan tarixinin qaranlıq və keşməkeşli dövrlərindən biri olan XIX əsrin əvvəllərində İrəvan xanlığının çar Rusiyası tərəfindən işğalına həsr edilmişdir. Əsəri nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, müəllif bu tarixi dövrü bədii şəkildə təqdim etsə də, tarixi mənbələri dərindən araşdırmış və hadisələri faktlara əsaslanaraq ətraflı şəkildə işıqlandırmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, “İrəvanda xan qalmadı” tarixi romanını şərti olaraq üç hissəyə bölmək olar:

- birinci hissədə İrəvanın işğalı ərəfəsində və işğal dövründə baş verən tarixi hadisələr təsvir olunur;

- ikinci hissədə hadisələrin bədii baxımdan daha oxunaqlı və təsirli təqdim edilməsi məqsədilə Uluxanla Selcanın faciəvi məhəbbət hekayəsinə yer verilir;

- üçüncü hissədə isə müasir dövrdə müəllifin bilavasitə iştirakı ilə İrəvanla bağlı tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və beynəlxalq aləmin tarixi saxtakarlıqlardan agah edilməsi ön plana çıxarılır.

Əsərdə diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri müəllifin tarixi şəxsiyyətlərin — Hüseynqulu xanın, onun qardaşı Həsən xanın, Qacarlar dövlətinin şahı Fətəli şahın, şahzadə Abbas Mirzənin, Rusiya çarı I Nikolayın, Qafqazda Rusiya qoşunlarının baş komandanları Yermolovun, Paskeviçin və digər tarixi simaların bədii obrazlarını dəqiq və inandırıcı şəkildə canlandırmasıdır. Rusiyanın Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi işğalçılıq siyasətini, xüsusilə Azərbaycanı ələ keçirmək niyyətini, eləcə də bu siyasətin icraçıları olan şəxslərin mahiyyətini və məqsədlərini bədii obrazlar vasitəsilə açıb göstərmək müəllifin böyük yaradıcılıq məharətindən xəbər verir. Fikrimizcə, müəllif bu mürəkkəb və məsuliyyətli vəzifənin öhdəsindən uğurla gəlmişdir.

Romanda diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri Hüseynqulu və Həsən xan qardaşlarının, eləcə də İrəvan əhalisinin xanlığın müstəqilliyi uğrunda rus işğalçılarına qarşı apardıqları amansız və qətiyyətli mübarizədir. Əsərdə xüsusilə vurğulanan məqam rus işğalçılarını qorxuya salan əsas amil — “öldü var, döndü yoxdur” devizi altında irəvanlıların son nəfəsinədək davam edən müqavimət ruhudur.

Tarixdən məlumdur ki, İrəvan sərdarı Hüseynqulu xan və onun sadiq qardaşı Həsən xan sona qədər İrəvan xanlığının müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdılar. Lakin bu mübarizə prosesi xəyanət halları ilə də müşayiət olunmuşdur. Romanı oxuduqda aydın olur ki, İrəvan əhalisi müxtəlif daxili və xarici təzyiqlərlə üzləşmiş, xanların yerli əhaliyə, o cümlədən xanlıq ərazisində yaşayan azsaylı erməni icmasına göstərdikləri xoş münasibətə baxmayaraq, bəzi erməni dairələri və dini rəhbərlər fürsət düşdükcə rus komandanlığı ilə əməkdaşlıq etmiş, onlara məlumatlar ötürmüş və hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişlər. Müəllifin hadisələri dərindən bilməsi həm də onunla izah olunur ki, Qacar dövləti İrəvana sonadək lazımi və ardıcıl dəstək göstərməmiş, bu isə xanlığın süqutunu xeyli dərəcədə sürətləndirmişdir. Nəticədə meydanda tək qalan İrəvan xanlığı rus qoşunları tərəfindən işğal edilmişdir.

Müəllif “İrəvanda xan qalmadı” romanını daha oxunaqlı və təsirli etmək məqsədilə tarixi hadisələrin fonunda məhəbbət mövzusuna da yer vermişdir. Uluxanla Selcanın faciəvi məhəbbət hekayəsi romanın bədii dəyərini artıraraq onu daha da cəlbedici edir. Hadisələrin inkişafı zamanı bu sevgi xəttinin təqdim olunması, əsər boyu onların bir-birinə olan məhəbbətinin ağır sınaqlardan keçməsi və Tələt bəy kimi xain bir obrazın xəyanətləri ilə üzləşmələri İrəvan xanlığının faciəvi süqutu ilə paralellik təşkil edir. Əsərin sonunda vətənini və xalqını satan xain Tələt bəyin Selcanın əli ilə cəzalandırılması isə müəllifin belə insanlara cəmiyyətdə yer olmadığını açıq şəkildə ifadə etməsidir.

Romanın üçüncü hissəsində müəllifin əsas məqsədi müasir dövrdə tarixi həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaqdır. Əsərə diqqətlə nəzər saldıqda aydın olur ki, Varis romanında Amerika və digər ölkələrdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan diasporu və mədəniyyət mərkəzləri vasitəsilə İrəvanla bağlı tarixi həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edir, həmçinin böyük dövlətlərin siyasi və mədəniyyət xadimləri tarixi saxtakarlıqlar barədə məlumatlandırılır. Bu yanaşma müəllifin fəaliyyətinin çoxşaxəli olması və Vətəninə, Azərbaycana dərin məhəbbəti ilə sıx bağlıdır.

Varisin müəllifi olduğu “İrəvanda xan qalmadı” romanını oxuduqda müəllifin tarixi hadisələri dərindən araşdırdığı aydın şəkildə görünür. Az sayda istisnalar olmaqla, hadisələr əsərdə ətraflı və geniş şəkildə işıqlandırılmışdır. Əsər bədii xarakter daşısa da, inanırıq ki, roman İrəvanla bağlı tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm və əvəzsiz rol oynayacaqdır.

Bu çətin və məsuliyyətli yolda müəllifə uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qarabağlılar üçün Seyid Lazım ağa din xadimindən daha çox bir hörmət sahibi olan ağsaqqal və xeyriyyəçi idi. Ölənə qədər ona gətirilən nəzirləri kasıb-kusuba paylayan Seyid Lazım 1880-ci ildə Laçın rayonunun Böyük Seyidlər kəndində anadan olmuşdur. Lakin ömrünün böyük hissəsini Ağdam rayonunda yaşayıb. Əvvəlcə Çəmənli, sonra isə Şıxbabalı kəndlərində.

1918-20-ci illərdə Xalq Qəhrəmanı Sultan bəy Sultanovun müqavimət dəstəsində o da erməni daşnakı Andronikin Ozanyanın ordusuna qarşı vurulmuşdur.

Qaragöl və Keçəldağ döyüşlərində iştirak edib. Sultan bəy Naxçıvana 253 at yükü ərzaq, paltar, silah- sursat göndəribmiş. Seyid Lazım ağa da karvanı müşayət edənlərin arasında olub. Qayıdanda Seyid Lazım ağa və yoldaşları Zəngəzurda ermənilərin mühasirəsinə düşüblər. Bundan xəbər tutan ermənilərlə döyüş aparan hərbi birləşmənin əfsanəvi komandiri Seyid Həmid öz dəstəsi ilə hücuma keçərək mühasirəni yarıb və mühasirəyə düşənləri xilas etmişdir.

Qarabağı ermənilərdən qorumaq üçün əlinə silah alan Ağa daşnaklara qarşı amansız bir insan olsa da üç həyat prinsipi olub:

Ədalət, səxavət və ibadət.

Dini məktəb oxumasa da, Quranı əzbərdən bilmiş, çox mükəmməl Quran oxuyurmuş.

Seyid Lazım ağa 1994-cü il yanvar ayının 3-ü cümə günü 115 yaşında Mingəçevir şəhərində vəfat edib. Məzarı Ağdam rayonunun Çəmənli kəndindədir.

Üç övladı var: Seyid Məhəmməd, Seyidə Humay xanım və Seyidə Pəri xanım.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)