Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yəqin ki, oxucularımın arasında əsgəri xidmətdə olanları çoxdur. Unutmayıblarsa, əsgəri xidmətə başlayanda hər biri müəyyən müddət məcburi  karantin rejimində olub və and içmədən sonra həqiqi xidmətə başlayıb...

Bəzən mənə elə gəlir ki, Yer də Allahın bəndələrinə təyin etdiyi karantin meydanıdır. Onları burada sınaqlardan keçirib, sonra Göyə- həqiqi xidmətə göndərir...

”Məni əsirlikdən qurtarmaq üçün Ağdam döyüşlərində əsir düşmüş Suriyadan olan erməni ilə dəyişməli idilər. Belə də oldu. Ermənilər Milli Qəhrəman Allahverdi Bağırova pul təklif etmişdilər ki, həmin Suriya ermənisini qaytarsın. Amma yeri behişt olsun, rəhmətlik Allahverdi kişilik göstərib ermənini pula deyil, mənə dəyişdi. Anamı da buraxdılar.“- Bu kəlmələri səkkiz gün erməni əsirliyində işgəncələrə məruz qalan Hüseynağa Aydın oğlu Quliyev deyib... 

”Onun üzündəki solmuş təbəssümü, yorğun sifətinı unuda bilmirəm. Mənə elə gəlirdi ki, bu güclü, cüssəli oğlan gözlərimin qarşısında bu dəqiqə səndirləyib yıxılacaq. Heç kim bilmirdi ki, o, nə zaman yatır. Ümumiyyətlə yatırmı? Mən çəkiliş qrupumuzun rejissoru Namiq Şirəlibəyov və operator İzzət Əzizovla çəkilişləri səhər o başdan başlayırdıq, eşidirdik ki, Allahverdi artıq hardasa insanların köməyinə çatır, üzərinə düşən hansısa əməliyyatı yerinə yetirir. Gah ermənilərlə danışıqlarda olurdu, gah meyit dəyişirdi, gah da ağlayıb-sızlayan ana-bacıların ətrafında onlara ürək-dirək verir, saçlarını tumarlayırdı."- bunları isə müsahibələrinin birində telejurnalist Nadejda İsmayılova söyləyib.

Bəli, aprelin 22-si Beynəlxalq Yer Günüdür. Amma 22 aprel tək bu əlamətdar hadisə ilə gündəm daşımır. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, şəhid Allahverdi Bağırov da 1946-cı ilin bu günündə dünyaya gəlmişdi. Qəhrəman bəndələrindən biri kimi, indi Allahın dərgahındadır. 80 yaşı tamam olur. Mövludu mübarək olsun!

...Axı deyirlər, şəhidlər ölmür...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Balaş Azəroğlu (1921-2011) – tanınmış şair, ədəbiyyatşünas və tərcüməçi

Balaş Azəroğlu o taylı-bu taylı Azərbaycanın birliyi uğrunda daim mücadilə aparan aydınlardan olmuş, novator şair kimi ədəbiyyatımıza yeniliklər gətirmişdir.

          Balaş Allahbaxış oğlu Abizadənin valideynləri Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil şəhərinin olan  Səlim qışlağı kəndindən idilər. Onlar Cənubda olan işsizlik, səfalətdən qurtulmaq üçün Bakıya üz tutmuşdular.

30-cu illərdə ölkəni bürümüş repressiya bu ailədən də yan keçməmişdi. Onlar İran təbəəsi olduqlarından 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycana sürgün edildilər. Ailə Ərdəbildə məskunlaşandan sonra Balaş  ibtidai məktəbdə təhsil alır, fars dilini və əlifbasını öyrənirdi.

Gənc Balaş şahlıq üsuli-idarəsinin əleyhinə təşkil edilən mitinqlərdə fəal iştirak edirdi. Meydanlarda nitq söyləyir, milləti azadlığa çağıran şeirlər yazırdı. "Azəroğlu" imzasını da elə o vaxtdan götürmüşdü.

Əsərləri ədəbi ictimaiyyətin sevgi və rəğbətini qazanan  20  yaşlı Balaş Ərdəbil Şairlər Məclisinin sədri seçilir. 1941-1946-cı illərdə Təbrizdəki “Azərbaycan Şairlər və Hünərvərlər Məclisi”nin rəyasət heyətinin üzvü olur.

Milli Hökümətin süqutundan sonra Balaş Azəroğlu da  digər yeni ədəbi nəslin nümayəndələri kimi Bakıya mühacirət etdi. Burada ali  təhsil aldı, sonralar öz bədii, elmi yaradıcılığını davam etdirdi.

          Balaş Azəroğlunun ilk mətbu şeiri  “Dnepr” 1936-cı ildə Bakıda “Pioner”qəzetində nəşr olunmuşdu.

Tədqiqatlar göstərir ki, 1940-cı illərə qədər olan dövr   Balaş Azəroğlunun yaradıcılığının  erkən dövrü, 1941-46-cı illərdəki  fəaliyyəti yaradıcılığının formalaşması  dövrüdür. B. Azəroğlu yaradıcılığının ən məhsuldar dövrü 1952-1995-ci illərə təsadüf edir.

          Azəroğlu 1938-1947-ci illərdə   Güney Azərbaycanda – Ərdəbil və Təbriz şəhərlərində yaşamış, 1941-1946-cı illərin inqilabi hərəkatında fəal  iştirak etmişdi.  Ömrünün on ilini  Güney Azərbaycanda yaşayıb-yaradan mübariz şairin ölkədəki istiqlal hərəkatını və fədailərin  mübarizə ruhunu ifadə edən gözəl şeirləri və poemaları vardır.

         Cənubda ilk şeirini – "İnqilab şairiyəm" adı ilə “Vətən yolunda” qəzetində çap etdirmişdi. Özünü “ellərin oğlu” adlandırıb – Azəroğlu  təxəllüsü ilə ifadə etməsi bir vətəndaş şairin meydana çıxmasının bariz göstəricisi idi:

...Nə peymana, nə saqi, nə sərab şairiyəm,

Azadlığın carçısı inqilab şairiyəm.

Mən əyilib hakimin əllərindən öpmədim,

Şeirimi çiçək kimi ayaqlara səpmədim.

Balaş Azəroğlunun ilk şeir kitabları Ərdəbildə və Təbrizdə nəşr olunmuşdur.

Ö dövrdə qələmə aldığı “Xəzər, ay Xəzər”, “Güc millətindir ”,  “Qardaşım”, “Səttar xan”, “Saqi”, “Ərani”, “Gəlin, dostlar, gəlin” və b. şeirləri 1941-46-cı illərdə Cənubi Azərbaycan xalqının  əhval-ruhiyyəsi, mübarizə əzmi,  qələbə sevinci  haqda konkret təsəvvür yaradır. Milli Demokratik Hökumət cəmi bir il yaşayıb süquta uğradıldı. Lakin siyasi cəhətdən yıxılıb susdurulsa da, Güney mövzusu, ayrılıq dərdi ədəbiyyatda yaşadı. “Araz", “Təbriz” adlı həsrət, ayrılıq, yanğı, acı bu xalqın ruhuna hopdu. Onun uğrunda vuruşanların qəlbində, qələmində ömrü davam etdi. Acılı-şirinli bu haqq səsini, həsrəti unutmağa qoymayıb bədii salnaməsini əsərlərində tərənnüm edənlərin ön sırasında Balaş Azəroğlu gəlirdi.

“Dünənki səngərimdir, bugünkü yazı masam” – deyən şair  "Kədərli, sevincli illər" şeirində ömür yaşantılarını qələmə alırdı:

Yarısı səngərdə,

Yarısı xitabət kürsüsündə

keçən ömrümün

qocalığı yox,

gəncliyi yox...

Balaş Azəroğlunun qırxdan çox kitabı nəşr olunmuşdur.

         “Şeirlər” (1948), “Savalan” (1949), “Mübarizə yollarında” (1950), “Gənclik dostlarım” (1950), “Mənim nəğmələrim” (1952), “Səhər şəfəqləri” (1953), “Sənətin qüdrəti” (1955), “Seçilmiş əsərləri” (1956), “Hafizin qəbri üstündə” (1959), “Elə oğul istəyir vətən” (1961), “İki dost” (1965), “Məcnun söyüd” (1966), “Savalan əfsanəsi” (1967), “Dünənim, bu günüm, sabahım” (1970), “İllərdən illərə” (1971), “Yarpaqlar töküləndə” (1976), “Seçilmiş əsərləri / iki cilddə” (1982–1983), “Bir kürsü istəyirəm” (1989), “Seçilmiş əsərləri / iki cilddə” (1991), “Seçilmiş əsərləri” (2004) və başqa kitabları nəşr edilib. Əsərləri keçmiş SSRİ və xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə olunub.

Əsərlərinin  əsas mövzusu–xalqımızın qəhrəman keçmişi, bugünkü firavan həyatı, böyük gələcəyidir. Zəngin həyat  müşahidəsi, insana, torpağa sevgisi, tarixə, mənəvi dəyərlərə bağlılığı onun yaradıcılığını səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdir.

Balaş Azəroğlu  uşaqları yaddan çıxarmamış, onlar üçün də əsərlər yazmışdır.

Vətən məhəbbəti Balaş Azəroğlu yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir. Onun elə bir əsəri yoxdur ki, orada Şimallı-Cənublu Azərbaycanın dərd-sərindən, yurd sevgisindən, əsrarəngiz təbiətindən danışmasın.

Azəroğlunun  yaradıcılığında ayrılıq, həsrət motivli şeirlər əhəmiyyətli yer tutur.

O, “Fədailər marşı", "Təbrizin baharı", "Azərbaycan", "Aşıq Hüseynə cavab" və s. bu kimi şeirləri də ayrılıq mövzusunda olub  özünəməxsusluğu ilə fərqlənir:

Balaş Azəroğlu Cənubu bütün acıları, dərdləri və fəlakətləri ilə ədəbiyyata gətirməklə yanaşı,  vətənin hər qarışını müqəddəs bilmişdir.

Azəroğlunun  poeziyasında təbiət lövhələri, uğurlu  peyzajlar çoxdur. Həmin lövhələr lirik qəhrəmanın əhval-ruhiyyəsilə bədii vəhdət təşkil edir və poemalarında dramatik hadisələrin inkişafını sürətləndirir.

B.Azəroğlunun  sevgi şeirləri də diqqəti çox çəkir. Onun “Sən gəlməsən”, “Hicran ömrü”, “Sənin xətrinə”, “Məhəbbətlə qayıt gəl”, “Tacir və Məcnun” və s. şeirləri məhəbbətin tərənnümünə həsr olunub. Bu mövzuda olan şeirlər  həm hiss-həyəcanına görə, həm də sənətkarlıq cəhətdən diqqəti cəlb edir.

Bu şeirlərdə ömrünün ağrı-acısına şərik olan, çətin məqamlar yaşayan, fədakar bir qadının – şairin həyat yoldaşının da obrazını görürük. Onun  məsləkdaşı, qələmdaşı, iki oğlu – Araz və Etibarın  anası Mədinə Gülgünə həsr etdiyi şeirləri əsl məhəbbətin aynasıdır. “Payızdı, əzizim”, “Sevgilim”,  “Qələm yoldaşım”, “Nəğmə”, “O şeiri kim yazacaq” və Mədinə xanımın ölümünə həsr etdiyi onlarca şeiri səmimiliyi və poetikliyi ilə seçilirdi:

Sevgilim, sən dünən cəbhə dostum,

Qələm yoldaşım idin.

Bu gün həyat yoldaşım olmusan artıq...

Sən tüfəngi atıb bir yana, keşik başından

Beşik başına keçib, layla çalırsan oğluma!

Azəroğlu otuz iki poema yazmışdır. Həmin əsərlərdə Cənub mövzusu başlıca istiqamət kimi götürülür.

Azadlıq mövzusunda yazdığı “Tarix boyu” poeması ideya məzmun baxımından onun poema janrında ilk qələm təcrübəsi idi. Bakının yeni həyatını əks etdirən “Bakı səfəri” poeması 1946-cı ildə “Şairlər  məclisi” toplusunda çap olunmuşdur. Onun ilk poemalarından biri də  “Ərdəbildə bir meydan var” adlanır. Ərdəbildə yaşayarkən Azəroğlu xalq içində yayılmış rəvayətləri, əfsanələri öyrənmiş və ictimai hadisələrin fonunda onları qələmə alaraq əbədiləşdirmişdir.

C.Xəndan, B.Nəbiyev, M.Hüseyn, A.Abdullazadə və başqa ədəbiyyatşünaslar şairin  yaradıcılıq imkanları haqqında öz fikir və mülahizələrini söyləmişlər.

Sabir Nəbioğlu Balaş Azəroğlu haqda monoqrafiya, Əliqulu Heydərzadə, Bahar Bərdəli isə şairin həyat və yaradıcılığını geniş təhlilə cəlb edib dissertasiya  yazmışlar.

B.Azəroğlunun müxtəlif illərdə qələmə aldığı poemalar içərisində Cənub mövzusu qırmızı xətlə keçir.

         Məhəbbət mövzusunda onun “Nizami Gəncəvi” və ya “Qəsri-Şirin”, “Dəmirçi Zaman”, “İtmiş qız haqqında dastan”, “Polyak qızı Səlmi” kimi poemaları böyük süjet xəttinə malik əsərlərdir. Bu əsərlərdə ülvi məhəbbət Vətən sevgisi ilə qarışmış, çuğlaşmış şəkildə tərənnüm olunur. 

Azəroğlunun “Ağca”, “Savalan əfsanəsi”, “Hökmdar ayı”, “Hümmət və Qüdrət” kimi poema-nağılları uşaqlara bir töhfədir.  “Hümmət və Qüdrət” poeması da uşaq əməyinin istismarından, sənətkar həyatından bəhs edir.

         “İnqilab” poemasının sujet xətti 1979-cu  ildə  Tehranda baş verən   İran İslam inqilabından götürmüşdür.

Azadlıq ideyaları, doğma yurda bağlılıq, səmimi sevgi guyğuları    B.Azəroğlunun  poeziyasının mayasını təşkil edir və bu şeirlərin əksəriyyətinin sonluğunda gələcəyə yönələn nikbin ruh hökm sürür.

Müəllifin poemalarının hamısının mövzusu onun mənsub olduğu xalqın həyat və mübarizəsindən alınmışdır. Bu əsərlərin başlıca qəhrəmanları azadlıq hərəkatının qoynunda yetişmiş mərd insanlar, hadisələr isə şairin yaşayıb-yaratdığı illərdə baş vermiş əhvalatlardır.

          Onun bir alim, tədqiqatçı kimi də fəaliyyəti əvəzsizdir. Balaş Azəroğlu klassik Azərbaycan poeziyasının iki görkəmli nümayəndəsi – Məhəmməd Əmani və Saib Təbrizi haqqında qiymətli monoqrafiyaların müəllifidir. Azəroğlunun həm də kamil tərcüməçi kimi farscadan dilimizə çevirdiyi Nizaminin “Yeddi gözəl” poeması, Füzulinin qəzəlləri, Şəhriyardan tərcümələri geniş oxucu kütləsi tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb.

Balaş Azəroğlunun tək bir nəsr əsəri vardır – “Xatirələrim” və ya  “Ömürdən ötən illər...” adlandırdığı bir avtobioqrafik əsər.

B.Azəroğlunun poeziyası torpağa, xalqına sevginin göstəricisi, Azərbaycan xalqının çəkdiklərinin, yaşadıqlarının tarixidir.

“Seçilmiş əsərləri” 1996-cı ildə, Azərbaycan dilində əski əlifba ilə Tehranda işıq üzü görüb.

Balaş Azəroğlu 2011-ci il aprelin 24-də Bakıda vəfat edib. II Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Peyğəmbər Əleyisəlləmin Əhli-beytindən olan Şeyx Mövlana Malik İbrahimin anası azərbaycanlı idi...

İslam bir dəyər, dəyərlərin əyarı, eyni zamanda Tanrının Yer üzünə göndərdiyi sonuncu inanc yeridir. İslamafobiya duyğuları ilə dünyanın düzənini, mizanını pozan qüvvələr   “İslam fütuhatı” ifadəsini yanlış olaraq müharibə, torpaqların işğalı, xalqları zorla dinini dəyişməyə məcbur etmə, talancılıq və qəsbkarlığa dini don geydirmə mənasında başa düşür və ya təqdim edir.

İslam dünyasında sayca ən çox müsəlmanın yaşadığı ölkə sayılan İndoneziyanın heç bir basqı və işğal olmadan İslam dinini qəbul etməsi, bu yanlış düşüncələrin əsası olmadığını sübut edən amillərdəndir. İslamın sufi cərəyanına mənsub olan İndoneziya müsəlmanları bu mənada doğru olaraq “fətih” kəlməsini məhz könüllərin fəthi və elmi-irfanın nəticəsi kimi qəbul edirlər.

İslam dininin İndoneziyada yayılmasının tarixi Birinci Vəli Songonun adı ilə bağlıdır. O, İndoneziya dilində “9 müdrikdən birincisi” adlandırılan Mövlana Malik İbrahimdir. Geniş yayılmış fərziyyəyə görə, o, İndoneziya adasına 1392-ci ildə Səmərqənddən gəlmişdi. Bunu sübut edən əsas qaynaqlar XIX əsrdə yaşamış Rang Qavarsistanın və 1884–1962-ci illərdə yaşamış Müftü Çoxorun əsərləridir.

Təhsilini Səmərqənddə alması və İndoneziyaya da Səmərqənddən getməsi səbəbindən onun ləqəblərindən biri “Əl-Səmərqəndi” olmuşdur. Mənbələrdən o da məlumdur ki, Mövlana Malik İbrahim Səmərqəndə Əmir Teymurun istəyi ilə Xəzər dənizinin sahilindən, daha dəqiq desək Azərbaycandan gəlmişdir. Səmərqənddən  İndoneziyaya gedən Mövlana Malik İbrahim burada İslamı yaymaqla onun təməl daşına çevrilmişdir.

Nəiminin Əhli-beytə bağlı müridi

Şeyx Mövlana Malik İbrahim Peyğəmbər Əleyisəlləmin Əhli-beytinə aid olub, IV imam Əli Zeynalabdinin nəslindəndir. Anası azərbaycanlıdır. Onun Azərbaycandan olduğunu İndoneziyanın Azərbaycandakı səfiri Hüsnan bəy Fanani də 2019-cu ildə verdiyi müsahibəsində təsdiq etmişdir.

İslam tarixi ilə bağlı ciddi tədqiqatçıların verdiyi məlumatlara əsasən, Mövlana Malik İbrahim böyük hürufi şeyxi Fəzlullah Nəiminin tələbəsi olmuş və ondan İslamın batini sirlərini öyrənmişdir.

İndoneziyada İslamın yayılması tarixində Vəli-Songolar xüsusi yer tutur. Əldə olunan məlumatlara görə, o, XV-XVI əsrlərdə yaşamış 9 müdrikin başçısı kimi şöhrət qazanmışdır. Onun rəhbərlik etdiyi müdriklər səltənətinin üzvlərinin qəbirləri bu gün təkcə Cav adasından yox, həmçinin Asiyanın müsəlman bölgələrindən çoxsaylı insanın ziyarət etdiyi ehtirama layiq məkanlar hesab olunur. İslamın erkən dövr yayıcıları olmuş Vəli-Songolar bu ölkədə müqəddəs və möhtərəm insanlardır. Əsirlər boyu onların həyatı və fədakarlıqları haqqında danışılıb. Onlar barədə yayılmış məlumatların bir çoxu Cava torpağının tarixi adlanan əl-yazmalardan götürülüb. Və bu 9 müdrik övliyadan birincisi məhz Mövlana Malik İbrahim olmuşdur.

Mövlana Malik İbrahim daha çox əhalinin aşağı təbəqələrindən olan kastalar tərəfindən dəstək görmüş, sadə xalqla ünsiyyət quraraq onlara yerli məhsul yığımını artırmaq və müxtəlif xəstəliklərdən qorunmaq yollarını öyrətmişdir. Daha sonra hakim sinif və zadəganlar onunla yaxınlaşmış və onun sayəsində Tanrıya yaxınlaşmışlar.

İslam Məktəbi – Mədrəsəsini qurmaqla dinin təməl prinsiplərini yaymışdır

Devi Candravulan adlı İndoneziyalı kralın qızı ilə evləndikdən sonra Malik İbrahimin iki oğlu dünyaya gəlib. Öz işini Vietnam torpaqlarında həyata keçirən Malik İbrahim daha sonra Trovulana gedərək Mahacapit Padşahı ilə görüşmüş, ondan dəstək alaraq orada İslam Məktəbi – Mədrəsə qurmuşdur.

Onun haqqında İndoneziya xalqının dilində dolaşan rəvayətlərdən birində göstərilir ki, o, bir dəfə səyahət zamanı, bir bölgədə quraqlıq səbəbindən bir qrup kişinin bir qadını tanrılara qurban etməyə hazırlaşdığını görür. Malik İbrahimin onlarla söhbətindən sonra onlar həmin qadını buraxır.

Malik İbrahim özü isə xeyli sayda insanın gözü önündə yağış yağması üçün Tanrıya dua edir. Onun duasının qəbul olunması və yağışın yağması insanların kütləvi şəkildə İslam inancını qəbul etmələrinə vasitə olur.

İslam Elmləri Universitetinin qurucusu

İslamın bu ölkədə yayılması ilə bağlı Malik İbrahimin fəaliyyəti 1419-cu ildə onun ölümündən sonra övladları tərəfindən davam etdirilib. Mövlana Malik İbrahim şərqi Cavada, Gresik bölgəsinin Qapura kəndində dəfn edilib. Onun və onunla yanaşı dəfn edilmiş digər övliyaların qəbirləri bu gün də bütün İndoneziya xalqının daim ziyarət etdiyi məkanlar hesab olunur.

Mövlana Malik İbrahimin İndoneziya tarixi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən bir sima olmasını ölkədə onun adını daşıyan İslam Elmləri Universitetinin mövcudluğu da sübut edir. Təməlləri Mövlana Malik İbrahim tərəfindən qoyulmuş İndoneziya İslamı bu gün də digər müsəlman ölkələrindən öz mükəmməlliyi, elmi əsası, sosial rifaha yönələn istiqaməti ilə seçilir.

İndoneziya müsəlmanları bu gün Myanmardakı müsəlman rohincaların kütləvi qətliamına, eləcə də Çində müsəlman uyğurların hüquqlarının pozulmasına cəsarətlə və kütləvi şəkildə etiraz aksiyaları keçirirlər. Uyğurların təməl haqlarının qorunması yolunda beynəlxalq müstəvidə addımlar atırlar.

İslam inancına, dəyərlərinə əksər müsəlman ölkələrindən daha gec, bir Azərbaycan türkünün sufi Mövlana Malik İbrahimin vasitəsilə qədəm qoyan İndoneziya müsəlmanları istər elm sahəsində tərəqqisinə görə, istərsə də zülmə qarşı haqq səsini ucaltmaqda bu gün bir çox müsəlman ölkələri üçün örnək ola biləcək səviyyəyə çatmışdır. 

Qarabağın, Şərqi Zəngəzurun işğalı zamanı da Azərbaycanın haqq səsinə dönən, müdafiəçi qismində çıxış edən İndoneziya bu gün bütün səviyyələrdə Azərbaycan Respublikası ilə dostluq, əməkdaşlıq münasibətlərini qorumaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bəxtiyar Vahabzadə xatirələrində yazır:

“Xalq şairi Səməd Vurğun xəstəxanada idi. Bir dəfə oğlu Yusiflə birlikdə onun yanına getmişdik. Ordan-burdan danışandan, hal-əhval tutandan sonra üzünü mənə tutub soruşdu ki, Bəxtiyar, yaradıcılıqda nə yenilik var? Təzə nə yazmısan?

Yusif Səmədoğlu dedi ki, ata, Bəxtiyar bir gözəl şeir yazıb, amma qəzetlər dərc eləmir. Deyirlər ki, millətçi şeirdir.

Səməd Vurğun soruşdu ki, şeir buradadırmı?

Mən cibimdən şeir yazılmış vərəqi çıxarıb, ona verdim.

Səməd Vurğun şeiri diqqətlə oxudu. Sonra qələmini götürüb həmin vərəqdə şeirin adı ilə birinci bəndin birinci misrası arasındakı boş yerdə — epiqraf, ithaf yerində öz əli ilə yazdı: “Biz Vətənimizi, millətimizi və dilimizi sevirik! V.İ.Lenin"

Üzünü yenə mənə tutdu:

- Sabah aparıb verərsən "Kommunist" qəzetinə…

Mən də onun dediyi kimi etdim”.

Bir gün sonra Bəxtiyar Vahabzadənin məşhur "Ana dili" şeiri Azərbaycan SSR-nin bir nömrəli qəzeti sayılan “Kommunist” qəzetinin ilk səhifəsində dərc olundu…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Dünyanın ən gözəl atları sırasında ərəb, Qarabağ, dilboz atları ilə yanaşı Türkmənistanın Axaltəkə atları da yer tutur. Bu hündür, şax qamətli, mütənasib bədənli, yaraşıqlı atlar ən məşhur at kolleksiyalarında yer alır.

Axmaq qərarlarla tanınan sovet lideri Nikita Xruşşov bu atlarla bağlı da ağılsız qərarı ilə tarixə düşüb.

Sovet dövründə Nikita Xruşşovun 5 illik iqtisadi planlaşdırma proqramı ilə Axaltəkə atları ət üzrə planı doldurmaqdan ötrü sallaqxanalara göndərilirdi.

Ahaltəkə atı — Təkə türkmən tayfası tərəfindən yaradılmış at cinsidir. Ahal-təkə orta hündür boylu, ensiz bədənli, incə sümüklü atdır.

Bəzi ekspertlərin rəyinə görə Axaltəkə atı dünyada ən qədim at növlərindən biridir. Qamətli və uca boylu Axaltəkə atları deyilənə görə səhra şəraitində azca su ilə uzaq yürüşlərə davamlığına görə Marko Polo və Makedoniyalı İsgəndər kimi qədim dövrün məşhur səyahətçilərinin diqqətini özünə cəlb etmişdi.

Tarixi

Axaltəkə cinsinin əmələ gəlməsində Türkmənistanın təbii şəraiti və xalqın yaşayışı böyük rol oynamışdır. Türkmənistanın isti və quru iqlimi, susuz və xarakter bitki örtüyü, səhra şəraiti və eləcə də xalqın keçmişdə köçəri heyvandarlıq həyatı, bu şəraitə uyğun və davamlı, quru bədən quruluşu və iti yerişli Təkə cinsinin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Köçəri Təkə türkmən tayfası əsrlərlə yetişdirdiyi təmiz cinsli Axaltəkənin başqa at cinsləri ilə qarışmasına yol vermirdi. XIX əsrdə isə Təkələr Rusiya imperiyasının ordusuna məhz həmin atların köməyi ilə uzun müddət müqavimət göstərməyə qadir olduğundan, 1870-ci illərdə Rusiya hərbçiləri Axaltəkənin kökünü kəsməyi qərara alaraq, atların böyük əksəriyyətini məhv etdilər. 20 ildən sonra isə Rusiya alimləri yenidən Axaltəkə at növünü bərpa etməyə başladılar və bu gün dünyada olan həmin atlarının hamısı məhz onların o zaman bərpa etdikləri cins nəsildəndir.

ABŞ-n Florida ştatında təmiz cinsli Axaltəkə atları yetişdirən Cessika Eyli Keytin dediyinə görə, Sovet dövründə Axaltəkənin taleyi eniş-yoxuşlu olub, lakin dövlət başçısı Nikita Xruşşovun 5 illik iqtisadi planlaşdırma proqramı bir daha bu at növünün yer üzündən silinmə təhlükəsini gerçəkləşdirdi: "Axaltəkə atları başqa gözəl atlarla yanaşı ət üzrə planı doldurmaqdan ötrü sallaqxanalara göndərilirdi".

Axaltəkə atlardan kütləvi surətdə ingilislər Hindistana daşımışlar və Hindistanın at cinslərin yaxşılaşdırılmasında bilavasitə böyük rolu vardır. Bu cins ən çox Hindistan, Əfqənistan və Almaniyaya daşınmışdır.

Hazırda da bu at növü türkmənlərin milli qürur rəmzlərindən biridir.

Pislik isə Xruşşovun özünə qalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 276 nömrəli tam orta məktəbdir.

DİREKTOR :

Xoşqədəm Ələddin qızı Məmmədova 13.03.1985-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 2006-cı ildə Azərbaycan Dövlət Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının İbtidai təhsilin pedaqogikası və metodikası fakültəsini bitirib. 26 fevral 2013-cü ildə Binəqədi rayonu 179 nömrəli tam orta məktəbə kimya fənni üzrə laborant təyin edilib. Həmin ildəMüəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) imtahanından keçərək ibtidai sinif müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. 2015-ci ildə müəllimlərin Diaqnostik qiymətləndirməsində ixtisası üzrə 100 faizlik nəticə göstərib. Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən direktorların və dərs hissə müdirlərinin işə qəbulu ilə bağlı imtahandan müvəffəqiyyətlə keçərək 2 noyabr 2016-cı il tarixində Binəqədi rayon 179 nömrəli tam orta məktəbə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini təyin edilib. 10 sentyabr 2017-ci ildə Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan İdarəetmə kursu, "Potensial direktorlar" kursunu uğurla bitirərək 10 oktyabr 2018-ci il tarixindən Binəqədi rayonu 205 nömrəli tam orta məktəbətəlim tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və direktor əvəzi vəzifəsinə təyin olunub. 6 dekabr 2021- ci il tarixində həmin məktəbə direktor vəzifəsinə təyin olunub. 2023-cü ildə "Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə VII qrant müsabiqəsi" nin qalibidir. İkinci təhsil olaraq hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanına Dövlət İdarəçilik Akademiyasında təhsil alır.

8.09.2025-ci il tarixindən Bakı şəhəri 276 nömrəli tam orta məktəbin direktor vəzifəsinə təyin olunub. 3 övladı var.

ŞAGİRD :

Həsənli Əsma Eyvaz qızı 2012-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Məktəbəqədər təhsilini başa vurduqdan sonra, 2018-ci ildə Xırdalan şəhəri, Abşeron rayonunda 1 nömrəli tam orta məktəbin 1-ci sinfinə qəbul olunmuşdur. Daha sonra 4-cü sinifdən Bakıdakı 276 nömrəli tam orta məktəbdə təhsilini davam etdirir. Hazırda 8-ci sinif şagirdidir. Dərslərə qarşı olan fəallığı, məsuliyyəti ilə seçilir. Eyni zamanda məktəbdə olan voleybol yarışlarında da fəal iştirak etmişdir. Azərbaycan dili, ədəbiyyat fənlərinə qarşı xüsusi marağı var. Və gələcəkdə hüquq sahəsində təhsil almağı hədəfləyir.

ESSE:

Fikrimcə xoşbəxtlik...

Xoşbəxtlik anlayışı hər kəs üçün fərqli ola bilər. Çünki hər insanın həyatdan gözləntiləri və arzuları müxtəlifdir. Çox insan sadəcə böyük hədəflərinə çatarkən bu hissi dada biləcəyini düşünür. Amma mənim fikirlərim buna əksdir. Çünki hər kəs kiçik şeylərlə, yəni hər zaman nail ola biləcəyi şeylərlə də bu hissi yaşaya bilər. Böyük hədəflərə gəldikdə isə hədəflərə, arzulara çatmağın, onları həyata keçirməyin ən böyük sirri xoşbəxtlikdir. Çünki insan, sadəcə, həqiqətən özünü xoşbəxt hiss etdikdə məqsədləri üçün irəli addım ata bilər, onlar üçün əziyyət çəkməyə razı ola bilər. Və ən əsası da xoşbəxtliyi hər şeydən öncə sevdiyimiz və bizə dəyər verən, hər zaman yanımızda olan insanlarda tapa bilərik. Burdan belə bir nəticə çıxartmaq mümkündür ki, sadəcə maddi uğurla xoşbəxt olmaq mümkünsüzdür. Əgər yanınızda həyatın nə qədər zövq alına bilinəcək yer olduğunu göstərəcək insanlar olmadığı surətdə, maddi uğurun belə çox önəmi qalmır.

Yazımı dahi Lev Tolstoyun fikri ilə tamamlayıram: "Xoşbəxtlik peşmanlığa gətirməyən həzzdir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan nümayəndəsi.

Tənhalıq insan həyatının qaçılmaz və çoxqatlı hisslərindən biridir. O, yalnız fiziki olaraq tək qalmaqla ölçülən bir vəziyyət deyil; əksinə, insanın daxili dünyasında baş verən mürəkkəb emosional proseslərin nəticəsidir.

Bəzən insan izdihamın ortasında dayanarkən belə özünü sonsuz bir boşluğun içində hiss edir, bəzən isə tam təklikdə olarkən belə daxili bir doluluq və rahatlıq yaşayır. Bu baxımdan, “İnsan ən çox nə vaxt tək olur?” sualı sadə bir müşahidədən daha çox, insan psixologiyasının və varoluşunun dərin qatlarına enməyi tələb edən bir sualdır.

İlk baxışda tənhalıq fiziki ayrılıq kimi görünə bilər. İnsan ətrafında heç kim olmadıqda, səssizlik içində qaldıqda özünü tək hiss edə bilər. Lakin bu yalnız tənhalığın səthi formasıdır. Əsl tənhalıq çox vaxt insanların arasında, münasibətlərin içində və hətta sevgi adlandırılan bağların mərkəzində ortaya çıxır. Bu isə göstərir ki, tənhalıq təkcə kəmiyyətlə – yəni ətrafda neçə nəfərin olması ilə deyil, keyfiyyətlə – yəni həmin insanların insanın daxili dünyası ilə nə qədər əlaqə qura bilməsi ilə bağlıdır.

İnsan ən çox o zaman tək olur ki, anlaşılmadığını hiss edir. Anlaşılmaq insanın ən fundamental ehtiyaclarından biridir. Hər bir fərd öz hisslərinin, düşüncələrinin və daxili mübarizələrinin başqaları tərəfindən qəbul edilməsini və dərk olunmasını arzulayır. Lakin bu baş vermədikdə, insan özünü görünməz kimi hiss edir. Sanki danışır, amma səsi eşidilmir; hiss edir, amma bu hisslər heç kimə çatmır. Bu vəziyyət isə fiziki tənhalıqdan daha ağır bir emosional təcrid yaradır.

Tənhalığın ən dərin formalarından biri də insanın özünü ifadə edə bilmədiyi anlardır. Bəzən insan içində böyük bir duyğu yükü daşıyır, lakin onu sözlərə çevirə bilmir. Deyilməyən sözlər, ifadə olunmayan hisslər zamanla insanın daxilində toplanaraq ağır bir yükə çevrilir. Bu yük isə insanı tədricən öz daxilinə çəkir və onu ətraf aləmdən uzaqlaşdırır. Belə anlarda insan təkcə başqalarından deyil, özündən də uzaqlaşmağa başlayır.

Digər tərəfdən, insan ən çox itki yaşadığı zaman tək olur. Bu itki yalnız bir insanın fiziki yoxluğu ilə məhdudlaşmır; eyni zamanda bir münasibətin, bir inamın və ya bir xəyaldır. İtki, insanın həyatında boşluq yaradır və bu boşluq heç nə ilə tam doldurula bilmir. Xüsusilə emosional bağlılıq qurulan bir insanın yoxluğu, insanın iç dünyasında dərin bir sükut yaradır. Bu sükut isə çox vaxt sözlərlə ifadə edilə bilməyən bir tənhalıq hissinə çevrilir.

Tənhalıq həm də insanın özünü itirdiyi anlarda ortaya çıxır. Həyatın müxtəlif mərhələlərində insan öz kimliyini, məqsədlərini və dəyərlərini sorğulamağa başlayır. Bu sorğulama prosesi isə bəzən insanı daxili bir boşluğa sürükləyir. Özünü tanımamaq, nə istədiyini bilməmək və ya həyatın mənasını itirmək hissi insanı ən dərin tənhalığa aparır. Çünki bu zaman insan yalnız başqalarından deyil, öz varlığından da uzaqlaşır.

Müasir dövrdə tənhalığın forması daha da dəyişmişdir. Texnologiyanın inkişafı və sosial medianın yayılması insanların bir-biri ilə əlaqəsini artırsa da, bu əlaqələr çox vaxt səthi və qısaömürlü olur. İnsanlar virtual olaraq bir-birinə yaxınlaşsa da, emosional olaraq uzaqlaşır. Bu isə yeni bir tənhalıq növü yaradır – “rəqəmsal tənhalıq”. İnsan saatlarla sosial mediada vaxt keçirə bilər, lakin yenə də özünü dərin bir boşluq içində hiss edə bilər.

Eyni zamanda, insan ən çox özünü başqaları ilə müqayisə etdikdə tək olur. Sosial mühitdə və xüsusilə virtual platformalarda insanlar başqalarının həyatını idealizə olunmuş formada görür və öz həyatlarını bu obrazlarla müqayisə edir. Bu müqayisə isə çox vaxt özünü yetərsiz hiss etməyə, dəyərsizlik duyğusuna və nəticədə tənhalığa gətirib çıxarır. İnsan düşünür ki, onu heç kim anlamır, çünki o, başqaları kimi deyil.

Bununla yanaşı, insan ən çox güclü görünməyə məcbur olduğu zaman tək olur. Cəmiyyət çox vaxt insanlardan zəifliklərini gizlətməyi, güclü olmağı və hisslərini göstərməməyi tələb edir. Bu isə insanın öz həqiqi duyğularını bastırmasına səbəb olur. Nəticədə, insan içində böyük bir emosional yük daşıyır, lakin bunu heç kimlə paylaşa bilmir. Bu paylaşılmayan hisslər isə onu dərin bir tənhalığa sürükləyir.

Tənhalığın bir digər paradoksal tərəfi isə onun bəzən seçim olmasıdır. İnsan bəzən şüurlu şəkildə tənhalığı seçir. Bu seçim özünü qorumaq, düşünmək və ya daxili balansı tapmaq məqsədi daşıya bilər. Belə tənhalıq zərərli deyil; əksinə, insanın özünü daha yaxşı tanımasına və inkişaf etməsinə kömək edir. Lakin bu tənhalıq uzun müddət davam etdikdə və sosial əlaqələrdən tam uzaqlaşmağa səbəb olduqda, artıq problemə çevrilə bilər.

Beləliklə, tənhalıq yalnız bir vəziyyət deyil, həm də bir təcrübədir. O, insanın özünü və dünyanı necə dərk etməsi ilə sıx bağlıdır. İnsan ən çox o zaman tək olur ki, onun daxili dünyası ilə xarici aləm arasında əlaqə qırılır. Bu qırılma isə müxtəlif səbəblərdən – anlaşılmamaq, itki, qorxu, özünü itirmə və ya sosial təzyiqlərdən qaynaqlana bilər.

Nəticə olaraq demək olar ki, tənhalıq insanın zəifliyi deyil, onun hiss etmə qabiliyyətinin göstəricisidir. Hər bir insan həyatının müəyyən dövrlərində tənhalıq yaşayır və bu, onun inkişaf prosesinin bir hissəsidir. Əsas məsələ bu tənhalığı necə qəbul etdiyimiz və onunla necə yaşadığımızdır. Tənhalıqdan qaçmaq əvəzinə, onu anlamaq və onun bizə nə demək istədiyini dərk etmək daha önəmlidir.

Çünki bəzən insan ən çox tək olduğu anlarda özünü ən yaxşı tanıyır. Və bəlkə də, tənhalıq insanın özünə qayıtdığı yeganə məkandır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk xalqlarının mədəniyyəti birgə layihəsindəyik.  Bu dəfə Avrasiyada formalaşan tarixi və siyasi güc olan türklər barədə danışacağıq.

Türklər dünya tarixində yalnız bir etnos kimi deyil, geniş Avrasiya məkanında formalaşmış mürəkkəb etnolinqvistik və mədəni sistem kimi çıxış edir. Onların tarixi inkişafı, dövlətçilik ənənələri və dil strukturu müxtəlif elmi mənbələrdə sistemli şəkildə araşdırılmış və sübut olunmuşdur ki, türklər qədim dövrlərdən etibarən böyük coğrafiyada siyasi və mədəni təsir gücünə malik olmuşlar. İlk yazılı məlumatlara qədim Çin salnamələrində rast gəlinir; burada türklərin ulu əcdadları fərqli adlarla qeyd olunur və onların köçəri həyat tərzi, hərbi təşkilatlanması və sosial strukturu haqqında ilkin təsəvvür formalaşır. Daha konkret və elmi əsaslı sübut isə VII–VIII əsrlərə aid Orxon-Yenisey abidələri vasitəsilə əldə edilir ki, bu abidələr türklərin artıq formalaşmış dil, siyasi şüur və dövlətçilik ənənəsinə malik olduğunu göstərir.

Türklərin ilkin vətəni kimi Altay-Sibir və Orta Asiya regionu qəbul edilir və məhz bu ərazilərdən başlanan böyük miqrasiya dalğaları nəticəsində onlar geniş ərazilərə yayılmışlar. Bu yayılma prosesi təkcə coğrafi deyil, həm də mədəni transformasiya xarakteri daşıyırdı, belə ki türklər müxtəlif regionlarda yerli mədəniyyətlərlə qarşılıqlı təsirə girərək həm öz kimliklərini qorumuş, həm də yeni sintez formaları yaratmışlar. Bu baxımdan türkləri yalnız köçəri toplum kimi təqdim etmək elmi baxımdan natamam yanaşmadır, çünki onlar müxtəlif dövrlərdə yüksək səviyyəli şəhər mədəniyyəti və dövlət strukturları formalaşdırmışlar. Məsələn, Göytürk Xaqanlığı, Səlcuq İmperiyası və Osmanlı İmperiyası kimi siyasi qurumlar dünya tarixində mühüm rol oynamış və geniş ərazilərdə idarəetmə modeli yaratmışdır.

Dil baxımından türklər aqqlütinativ quruluşa malik olan türk dilləri ailəsinə daxildir və bu dillər struktur sabitliyi, şəkilçi sisteminin ardıcıllığı və semantik şəffaflığı ilə seçilir. Müasir dövrdə türkdilli xalqların sayı yüz milyonlarla ölçülür və onların coğrafiyası Şərqi Sibirdən Balkanlara qədər uzanır. Bu geniş yayılma arealı göstərir ki, türk kimliyi yalnız etnik deyil, həm də dil və mədəniyyət əsasında formalaşan dinamik sistemdir. Türk dillərinin qarşılıqlı oxşarlığı isə onların ortaq tarixi kökdən gəldiyini sübut edən əsas lingvistik faktorlardan biridir.

Türklərin mədəniyyəti isə yalnız folklor və adət-ənənələrlə məhdudlaşmır; bu mədəniyyət hüquq, dövlət idarəçiliyi, hərbi strategiya və ədəbiyyat kimi sahələrdə də özünü göstərir. Xüsusilə köçəri həyat tərzinin formalaşdırdığı sosial struktur çeviklik, təşkilatlanma və kollektiv məsuliyyət kimi xüsusiyyətləri ön plana çıxarmışdır. Bu keyfiyyətlər sonradan böyük imperiyaların qurulmasında əsas rol oynamışdır. Eyni zamanda türklər İslam sivilizasiyasına inteqrasiya etdikdən sonra yeni mədəni mərhələyə qədəm qoymuş, elmi və ədəbi fəaliyyətlərdə də aktiv iştirak etmişlər.

Nəticə etibarilə, türklər tarix boyunca yalnız bir xalq kimi deyil, geniş coğrafiyada mədəni, siyasi və dil baxımından iz qoymuş kompleks sivilizasiya daşıyıcısı kimi çıxış etmişdir. Müasir elmi yanaşmalar da təsdiq edir ki, onların tarixi inkişafı təkamül xarakterli olmuş, müxtəlif mərhələlərdə yeni xüsusiyyətlər qazanaraq bugünkü çoxşaxəli türk dünyasını formalaşdırmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.04.2026)