APRELİN 1-İ RƏSUL RZANIN NÖVBƏTİ, 45-Cİ ANIM GÜNÜ İDİ

 

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən radionun dalğasında bir mahnı səslənər... və bir anlıq bütün kainat susar... Heç kim nəfəs almaz, zaman donar, ürəyin, sanki tanımadığın, amma eyni zamanda da sənə çox doğma olan bir ağrını xatırlayar. Akif İslamzadə “Ala gözlüm”ü oxuyar, sənsə məkan olaraq cismən dayandığın yerdə ruhən olmazsan. Sən artıq Nigar Rəfibəylinin gözlədiyi günlərdə, Emin Sabitoğlunun içindən keçənlərlə üz-üzə, Rəsul Rzanın ölüm xəbərindən bixəbər, sükut içində qaranlığa boylanan bir sevginin tam ortasında olarsan...

 

Bu mahnı ilk baxışdan sadəcə ayrılıq notları daşıyan bir sevgi nəğməsi kimi görünə bilər. Amma onun içində gizlənmiş dərin tarix, sarsıdıcı talelər, susqun göz yaşları, unudulmaz xatirələr var. “Neyləyim?” sıradan bir musiqi deyil — bu, bir qadının həyat yoldaşına ünvanlanmamış son məktubu, bir bəstəkarın dostunun itkisindən doğan melodik fəryadı və bir xalqın yaddaşında dərin iz buraxan eşq hekayəsidir.

 

Ala gözlüm...  kim idi?

 

Mahnının sözlərini oxuyan hər kəs təbii olaraq düşünür ki, bu bir kişinin bir xanıma ünvanladığı sevgi etirafıdır. Amma əslində bu belə deyil. “Ala gözlüm” deyə müraciət edilən şəxs — məhz Rəsul Rzadır. Və bu sözləri yazan onun həyat yoldaşı Nigar Rəfibəylidir. O Rəsul ki, müharibə yollarında hərbi müxbir kimi çalışdığı zaman, Nigar Bakıda onu gözləyir. Hər səhər bağçada açan qızıl güllər, hər axşam pəncərə qarşısında susan gözlər – hamısı sevdiyi kişinin yolunu gözləyən bir qadının səssiz fəryadıdır.

 

Bu şeir 1950-ci ildə “Azərbaycan jurnalı”nda çap olunur. Amma illərlə sadəcə söz olaraq qalır. Ta ki, Emin Sabitoğlu onu öz dəftərçəsinə yazana qədər...

 

Unudulmuş melodiyanın göz yaşları

 

Emin Sabitoğlunun bu şeiri illərlə unutması və sonra Rəsul Rzanın ölümündən sonra onu bəstələməsi təsadüf deyil. Qəlbin ən dərin yerindən doğan hisslər gec də olsa səssizliyə sığmır. Rəsulun ölümündən xəbərsiz olan Nigarın, onu gözləməyə davam etdiyi günlərdə bu mahnının yaranması təkcə sənət deyil, insanlıq tarixinin bir ovuc içi boyda etirafıdır. Mahnı beləcə ağır hisslərdən 1981-ci ildə yaranır...

 

İlk dəfə lentə alındığında, Akif İslamzadənin səsi, Emin Sabitoğlunun royalı, divarda isə Rəsul və Nigarın portretləri vardı. O çəkiliş zamanı Şövkət Ələkbərovanın göz yaşları kameralardan gizlənə bilmədi. Onun kövrəlməsi sanki bu mahnının yazılmamış tarixçəsinə çevrildi.

 

Mahnı eşidiləndə...

 

Bu mahnı səslənəndə insan təkcə ayrılığın dadını duymur. Hər notda sevgi dolu bir qadının sükut içində gizlətdiyi fəryadı, keçmişin həzin pıçıltısı, bir ömürlük gözləntinin göynərtisi eşidilir.

 

"Ala gözlüm!

Səndən ayrı gecələr,

Bir il kimi uzun olur, neyləyim?"

 

Bu misraların poetik gözəlliyinin arxasında yalnızlıqla dolu gecələrin, ümidsiz sabahların və dönməyən sevginin çalarları gizlənir.

 

Tək bir sual: Neyləyim?

 

Bu sual əslində cavab gözləmir. Bu, illərlə içdə saxlanmış, ürəkdən ürəyə səssizcə ötürülən bir həsrət çarəsizliyidir. Bu mahnını eşidən hər kəs, həyatında bir dəfə də olsa, sevdiyini itirən, yolunu gözləyən, amma gözlədiyi qapıdan gəlməyən insanın qəlbinə bir addım daha yaxınlaşır.

 

“Neyləyim?” – bəzən bir insanın ömründə verdiyi ən dürüst, ən aciz, amma bir o qədər də saf sual və bəlkə də sual yox, çarəsizlik cavabıdır.

 

Son səs, son nəfəs

 

Sonralar bu mahnını Zeynəb Xanlarova, Müşərrəf Akay, Elçin Cəlilov, Nəzakət Teymurova, Sinan Özən də ifa etdi. Amma nə qədər ifa olunursa olunsun, bu mahnının orijinal ruhu Akif İslamzadənin titrək səsində, Emin Sabitoğlunun hisslərlə yoğrulmuş notlarında və Nigar Rəfibəylinin tək qaldığı, amma ümidini itirmədiyi gecələrdədir.

 

“Neyləyim?” — bir mahnı deyil.

O, sevgidir, həsrətdir, əbədiyyətdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

Məhəmməd Nərimanoğlu,

Ç.Aytmatov və Ə.Yasəvi adına beynəlxalq mükafatlar laureatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

“Turan elləri var olsun…

Tanrı Türkə yar olsun!”

 

“Bu gün dilimizin, mədəniyyətimizin və əlbəttə, xaqlarımızın yaxınlaşmasında TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Beynəlxalq Türk Akademiyası kimi mədəni təsisatlar, heç şübhəsiz, Türk Dövlətləri Təşkilatının çətiri altındakı çoxşaxəli fəaliyyət, gerçəkləşdirilən layihələr böyük ümidlər verir, fərqli, amma ortaq gələcək vəd edir. Bura hər bir türk dövlətində uzun onillərdi fəaliyyət göstərən yaradıcı təşkilatlar, ilk növbədə yazarlar birlikləri öz ardıcıl, səmərəli töhfəsini verir. Üstəgəl, yaradıcı şəxslərin fərdi təşəbbüsləri. 

Bu gün həmin təşəbbüsün daha bir örnəyi bütün böyük Türk coğrafiyasında oxucuların ixtiyarına buraxılır...”

 

Aprel ayının 3-də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natəvan klubunda düzənlənən bir tədbirdən yadda qalan bu fikirlər Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi, şair-publisist Səlim Babullaoğluna məxsusdur. “TURAN ədibləri-3” almanaxına ön söz yerində yazdığı “Uğurlama”da müəllif  onu da qeyd edir ki, böyük Türk coğrafiyasından, Turan ellərindən olan söz us¬taları, həm ustadlar, həm yeni yazar və şairlər “Turan ədibləri” adı¬nın verildiyi bu antologiyada, bu kitabda təmsil olunur. İstedadlı şair, eyni zamanda zəhmətkeş naşir Muqimcan Nurboyevin nəşrə hazırladığı, fərqli nəsilləri təmsil edən istedadlı şair və tərcüməçilərin - Şahməmməd Dağlaroğlu, Rəhman Ergenç, Almaz Ülvi, Ramiz Əskər, Elxan Zal Qaraxanlı, Namiq Dəlidağlı, Təranə Turan Rəhimli, Rəhmət Babacan və Husniddin Hayitin əməyinin nəticəsi ilə ərsəyə gələn bu antologiyada həm məzmun, həm ölçü-biçim, həm də ustalıq baxımından çox fərqli şeirlər təqdim edilir. Toplu Muqimcan Nurboyevin daha öncə Qırğızıstan və Türkiyədə nəşr etdirdiyi “Turan ədibləri-1”, “Turan ədibləri-2”  seriyadan olan kitabların üçüncüsüdür. Türkcənin Türkiyə, qırğız, Azərbaycan “qolları”nda oxuculara təq¬dim olunan bu ki¬tabların davamı da olacaq. Bəlkə də belə layihələr nə vaxtsa ortaq, daha yaxın, amma vahid türkcənin formalaşmasına da öz töhfəsini verəcək. 

 

TURAN sevdalı qələm adamlarını bir araya toplayan yeni kitab

Tədbiri açan S.Babullaoğlu  məclisi aparmaq üçün sözü tənqidçi-ədəbiyyatşünas Əsəd Cahangirə verdi. TURAN sevdalı qələm adamlarını bir araya toplayan yeni kitabın məziyyətləri, orada cəm olan qələm adamlarından burada iştirak edənləri səmimi salamlayan AYB-nin şöbə müdiri onu da vurğuladı ki, bu gün  həmçinin Türkiyədə Anadolu türkcəsində çap edilmiş “Turan ədibləri-2”, eləcə də  “TURAN ədibləri-3” almanaxının ərsəyə gəlməsində  əməyi olan, onun redaktorlarından biri, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Kəlbəcər rayon təşkilatının sədri, AYB-nin üzvü, şair-publisist Namiq Dəlidağlının və Aysel Əliyevanın Qırğızıstanda qırğız dilində işıq üzü görmüş “Men ubakıttan utuldum” (“Mən zamana uduzdum”) və “Jan düynösü” (“Könül dünyası”) adlı şeir kitabları da oxuculara təqdim olunacaq.

Xatırladaq ki, adıçəkilən almanaxı (antologiya) tərtib edən, nəşrə hazırlayan və məsul redaktoru Muqimcon Nurboyev, redaktorları Təranə Turan Rəhimli, Namiq Dəlidağlı,  Nargisxon Ortiqova, Sarvara Esxanovadır. Almanaxı Azərbaycan türkcəsinə Şahməmməd Dağlaroğlu, Rəhman Ergenç, Almaz Ülvi, Ramiz Əskər, Elzan Zal Qaraxanlı, Təranə Turan Rəhimli, Rəhmət Babacan və Hüsniddin Haytt çeviriblər.

“Zərdabinəşr”in nəfis şəkildə çapdan buraxdığı, TURAN elləri söz adamlarının növbəti toplusu olan “Turan ədib¬ləri-3” antologiyasında söz sovqatlı Türkdilli şairlərin və yazıçıların bədii yaradıcılıq nümunələri verilmişdir. Bununla Türkdilli şair və na¬sirlərin 3-cü antologiyası işıq üzü görür. Buradakı - Türk ellərindən TURAN sevdalı könül aşiqlərinin ədəbi nümunələri də göstərir ki, heç bir ictimai-siyasi quruluş türkdilli xalqların ədəbi-mədəni əlaqələrini zəiflədə bilməmişdir. 

  Tədbirdə o da xüsusi qeyd edildi ki, antologiyanın növbəti seriyası nəşrə hazırlanır. Qələmi və sözü ilə xalqına, millətinə xidmət edən TURAN sevdalıların  bu antologiyaların buraxılmasında yaxından iştirakı çox vacibdir.

Geniş oxucu auditoriyası üçün nəzərdə tutulmuş kitabda 75 TURAN ədibinin yaradıcılıq nümunələri yer alıb. Burada yalnız şairlər deyil, ümumiyyətlə, ədəbiyyat və söz adamlarının qələm məhsullarından verilən nümunələr də göstəırir ki, ədəbi TURAN-nın coğrafiyası getdikcə, ildən-ilə genişlənməkdədir.                                                                                                         “Ədəbi dostluq - Əbədi dostluq” beynəlxalq ədəbiyyat festivalı çərçivəsində keçirilən tədbir heç də yalnız kitab təqdimatı deyil, eyni zamanda ortaq ədəbi dəyərləri bölüşən xalqlar arasında mənəvi körpü rolunu oynayan mühüm mədəni hadisə kimi diqqət çəkdi. Təqdimatda Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tacikistan, Türkiyə və Azərbaycandan olan, antologiyada şeirləri yer alan müəlliflər, eləcə də tanınmış ədəbiyyat nümayəndələri iştirak edirdilər.

  Namiq Dəlidağlının xüsusi qeyd etdiyi kimi, bu görüş türk dünyasının ədəbi inteqrasiyasını gücləndirən, müxtəlif dillərdə yazan müəllifləri bir araya gətirən və ortaq mədəni irsin zənginliyini nümayiş etdirən önəmli platformadır.

 

“Dünyaya sülh, cahana sülh!” çağırışı

Orta Asiya və Türkiyədən gələn nümayındə heyətinin rəhbəri, antologiyanı nəşrə hazırlayan Muqimcon Nurboyevlə Namiq Dəlidağlının kitabda poeziya nümunələri ilə yer alan şairləri tədbirin sonunda mükafatlarla təltif etmələrinin də rəmzi mənası var idi. Bu, ilk növbədə  qarşılıqlı əməkdaşlıq, dostluq simvolu kimi də yaddaşlara yazıldı.

Tədbirə Özbəkistandan Nurbuvoyev Muqimcon, Toramirza Oripov, Dilnoza Aziz, Havasxon Şokirova – professor, şairə, İslom Arslonov, Qırğızıstandan Bazarbay Borbuyev, Qasım İbrahimov, Orozmamat Osmankulov, Tacikistandan Abdullajon İsroilov, Rahimberdi Berdiyev,  qardaş Türkiyədən Tarana Turan Rahimli, Azərbaycandan Namiq Dəlidağlı, Sayad Əhmədli (Göyçəli), Xalidə Nuray, Nazilə Gültac, Aysel Nəsirzadə, Aysel   Nazimqızı, Nəzakət Məmmədli, Zemfira Məhərrəmli, Cəmilə Çiçək, Ülviyyə Əbülfəzqızı, Zaur Ustac və digərləri qatılmışdılar.

Yeri gəlmişkən, bir çox ədiblər kimi, tanınmış şair, ədəbiyyatşünas və Azərbaycan ədəbiyyatını dünya ədəbi mühitində ləyaqətlə təmsil edən filologiya elmləri doktoru, dosent Təranə Turan Rəhimli tədbirdə 4 ölkənin 5 təltifinə layiq görülmüşdür. Ona təqdim olunan “Çingiz Aytmatov – Qızıl Qələm” döş nişanı, “Əhməd Yəsəvi” medalı, Tacikistan və Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına görə verilmiş təşəkkürnamələr, Qırğız Şair və Yazıçıları Fondunun təşəkkürnaməsi və “Ədəbi dostluq – əbədi dostluq” layihəsi çərçivəsində verilmiş Təşəkkür Bəlgəsi onun zəngin fəaliyyətini və ədəbi əlaqələrə verdiyi töhfələri əks etdirir. Təranə Turan Rəhimli və bütün digər təltif olunanlar bütün bu hörmətli şəxslərə və təşkilatlara -- Dr. Mugimjon Nurboyev, D. Dauletova, İlxom Yusupova, Burulkan Karaqulova və Namiq Dəlidağlıya dərin təşəkkürünü bildidilər...

Çıxış edən şair və yazıçıların kitabda dərc edilən yaradıcılıq nümunələrindən səsləndirməklə tədbiri ədəbi məclisə çevirmələri alqışlarla qarşılanırdı.

Xatırladaq ki, tədbirin Azərbaycanda əlaqələndirici Namiq Dəlidağlı idi.

Tədbir yekunda ədiblərin birgə çəkdirdikləri xatirə şəkillərlə də yadda qaldı. Arzu edildi ki, belə məclislər Türkdilli xalqların bir bayraq altında birləşməsi həm də bu qarışıq zamanda “Dünyaya sülh, cahana sülh!” çağırışı deməkdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

5 Aprel tarixində dünyaya gəlmiş gözəl və eleqant xanım, güclü təşkilatçı, təsirləndirici, içdən gələn şeirləriylə rusdilli poeziyamızın zirvələrində dayanan Nigar Həsənzadə kimdir? Hər hər şeydən əvvəl, o, əlahəzrət SÖZə xidmət edir. Onun şeirlərində söz əsla həcmi doldurmağa yox, yoxu var etməyə xidmət edir. Bu şeirlər təsirləndirir, düşündürür, hisslərə, duyöulara pərvəriş verir.

Nigarın yaratdığı ədəbi məclisin adının SÖZ olması da təsadüfi deyil.

Biz portalımız adından dəyərli Nigar xanımı təbrik edir, ona həmişə parlamağı arzulayırıq.

 

 

BU DA KEÇƏR...

 

Mələklərin ölməzliyinə, 

Yelçəkənin yüngüllüyünə inanan, 

Qanadlı ayaqlarla yol gedən 

Hər kəsin barmağında

«Bu da keçər...» hikməti 

Yazılmış bir üzük.

 

«Bu da keçər...» – 

Ehtirasların və yaraların 

Üzünə çırpılan gülüşlə

Üzük dilə gəlirdi:

Şad-xürrəm yaşayaq, xoşbəxt qocalaq.

 

Yalandan gözü qorxmuş bu dünya

Ruhdan salmasın qəhrəmanları 

Və quzğunlar anlasın:

Allah qu quşlarını sevir göylərdə...

 

Sinəsində ürək gəzdirən bəndələr – 

Kinlərinin, vədlərinin girovları,

Metaforaların və üzüklərin qoruyucuları

Qəbul eləsinlər bu həqiqəti: 

Bəraət yoxdu əzablara.  

 

«Bu da keçər...» – bir müdrikin 

Bu kəlamını unutmasan əgər.

Yaşamaq əmri verib həyat insana

Zəfər soraqlı sonluğa qədər...

 

  

SAVAŞ

 

Qabarlar içində ucalar saray... 

Qurbansız qurbangah yoxdu, bilirəm...

Mən həm əvvəlimi, həm də sonumu

Güzgünün önündə durub görürəm.

 

Bilirəm, kədərsiz səadət olmur...

Neçə savabım var, neçə günahım.

Qırışlar göylərə qırçın toxuyur,

Yenilmiş şeytanım, yenən Allahım!

 

Bu döyüş hər kəsin hünəri deyil, 

Əsəbi zəiflər çəkilsin geri...

Çağıraq bu savaş meydanına biz

Çılpaq baxışları, yalın əlləri...

 

Qurbansız qurbangah yoxdu, bilirəm...

Şam yanar – istisi gedər, ayrılar.

Bilirəm, ayrı cür ola da bilməz: 

Gözümdə bir savaş ehtirası var.

 

 

QAYIDIŞIN MÜBARƏK...

 

Sənsiz keçən otuz il saçımızı ağartdı,

Ağır bir yükün altda qaldı kürəyimiz də. 

Gözlərimiz kor oldu göz yaşının duzundan,

Lal quşlar yuvasını qurdu ürəyimizdə. 

 

Əzablıydı dünyanı qolsuz qucaqlamaq da, 

Otuz gecə dualar elədik səs-səmirsiz.

Evindən-eşiyindən, əzizindən ayrılıb,

Böyük zəfər dalınca getdi igidlərimiz...

 

Getdi igidlərimiz – bu xalq sözünü tutdu...

Divarları, sədləri yarıb keçdilər onlar.

Otuz il yaşamışdıq sənin intizarınla,

Bir bax, sağalır indi yaralar, sıyrıntılar...

 

İndi daha gözəldi göy üzündə mələklər,

Qardaşlarım yol alıb Tanrının hüzuruna.

Bu rəşadət işığı əsrlərlə çəkilməz

Ölkəmin, şəhərimin üzərindən heç yana.

 

Köhnə yara yerləri biləklərdə sağalar. 

Dərdimiz də toxtayar, sızıldamaz canımız.

Bu qəhrəman oğullar – qəlbimizin fərəhi,

Qanımız, zəfərimiz, şöhrətimiz, şanımız.

 

Torpaq oğul qoxuyur, Vətəndə ana ətri.

Otuz ilin qürubu dönüb olub dan yeri.

Zamanın qanatdığı milli yaddaşımızdan,

Silib təmizləmişik xəyanətkar izləri. 

 

Planet əvəlkitək fırlanır bizim üçün.

Var olsun bu uşaqlar, bu atalar, analar.

Varsa xilaf çıxmayan öz andına, əhdinə, 

Demək, həqiqi insan bu dünyada hələ var.  

 

Mənim qəhrəman Şuşam, nəfəsindən öpürəm,

Otuz ilin yükündən azad olur bu kürək. 

Bu gecə nəğmə deyir qayıdışın eşqinə 

Və torpaq cavab verir: qayıdışın mübarək!

 

 

KAŞ…

 

Qaranlıq səmada işıqlı möhür...

Yağır ulduzların yağışı göydən. 

Qaçmağa lüzum yox, qaçmağa yer yox 

Cəzadan, ədalət məhkəməsindən.

 

Yerin qabığını qoparır səma,

Sanki dərisini soyur adamın...

Qoy baxıb anlasın gözləri korlar:

Göylərin altında qonaqdı hamı...

 

Kimi yuxudadır, kimi də oyaq –

Hamısı dünyada qonaqdı, qonaq.

Və bir an gələcək, hamısı tək-tək

Gözə görünməyən divar dibində

Durub kainata dua edəcək.

 

Qaranlıq səmada işıqlı möhür...

Günaha batmayan adam var hələ? 

Lələyi iynədən, mələyi cindən

Kaş seçib-ayıra biləydik elə.

 

 

 SADƏCƏ, AXTAR…

 

Bir yabanı qızılgül verib ağırlayaram

Ayağımı tikanla dalayan insanları...

Siz ey kirə-palçığa batmayan topuqların 

Hardasa körpüləri, hardasa perronları. 

 

Ruhunuz yox əzəldən sürüdə heyvan kimi,

Aşağı əyarların yiyəsisiz, uzağı... 

Cənnət havası çalır buynuz öz günahına,

Alnınıza salamım dəyir güllə sayağı. 

 

Mən tavan, siz döşəmə – nəmişliyi sevərsiz. 

Verdiyiniz ehsanı toxunmamışam hələ.

Sizin qənimət deyil zəfərlərim, çəkilin.

Oxuyuram dostları gözündən çərşənbələr.

 

Həm özünü yaradan, həm də qayçı adam var...

Edam kötükləriylə dar ağacı yanaşı...

Adam da var, çirkabı, zir-zibili təmizlər,

Usanmadan üfürər tozu, külü, yaddaşı...

 

Hamı ciyər dolusu nəfəs alar səmayla,

Hər kəsin dərisi var – hər kəsin libası var.

Hamı gəlir dünyaya, saralıb-solub gedir,

Hamının sifətini bürüyür sızanaqlar...

 

Arabir xoş təsadüf çıxır qabağımıza 

Payız yağışılarında, qışın qarında, yazda...

Dünyaya İnsan gəlir evlərin, həyətlərin, 

Və qədimi tağların, bağların arasında.

 

Varlığı hiss olunmaz, səsi gəlməz ucadan,

Bəlkə də zəngin deyil, bəlkə də kamil deyil.

İyirmi yaşındadı, amma yox, qırxdır yaşı...

Bütün varı-dövləti özündədir elə bil.

 

Ürəyində təpər var... çəkinmədən, qorxmadan

Qucaq açar hamıya, gülümsəyər üzlərə.

Onun baxışlarında yanan şamlar neçə yol

Yandırıb kainatı, alışdırıb gözləri.

 

İnanar əlamətə, işarətə, mənaya,

Gah zarafat eləyər, gah da susar bu adam.

Dadlı şərablar içər, acı şirnilər yeyər,

Ayaqyalın dolaşar tikanlıqda qorxmadan.

 

Sübh şehini xoşlayar... bədənini, ruhunu

Gərər böyük həvəslə bu dəli küləklərə.

Ürəklə salam verər özgələrə, yadlara,

Sevdiyi adamlara sehirli üzük verər...

 

Həm özünü yaradan, həm də qayçı adamlar... 

Dərisi var hər kəsin – hər kəsin libası var.

Amma bir insan da var bir ömür dəyərində –

Hardasa, yanındadı… sadəcə, axtar, axtar...

 

Rus dilindən tərcümə: Salam Sarvanındır

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

 

 

Pərvanə Məmmədli

Məhəmmədtağı Zehtabi (1923-1998) – görkəmli yazıçı, şair, tarixçi-filoloq

 

Azərbaycan  tarixində  xalqının maariflənməsi və azadlığı yolunda fədakarlıq göstərən ünlü şəxsiyyətlər olub. Onlardan biri də görkəmli elm və fikir  adamı Məhəmmədtağı Zehtabi Kirişçidir.  

         Türkologiya, tarix, dilçilik, ədəbiyyat və folklora aid dəyərli əsərlərin müəllifi kimi tanınmış M.Zehtabi bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Məhəmmədtağı Zehtabi Cənubi Azərbaycanda mədəniyyəti və tarixi saxtalaşdırılıb təhrif edilmiş xalqın mənəvi irsini yenidən arayıb araşdırmışdır. O həm də bənzərsiz şeir və poemalar  müəllifidir. Yazdığı əsərlərilə xalqının maariflənməsi və milli şüurunun oyanmasına xidmət etmişdir.

         Z.Məhəmmədtağı 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin Təbrizdə açdığı universitetinin ədəbiyyat fakültəsinin ilk tələbələrindən olur. Yeni yaranmış Milli Hökumətin başçısı, eyni zamanda istedadlı publisist və ədəbiyyatşünas olan Seyid Cəfər Pişəvərinin həmin fakültədə həftədə iki dəfə “Dünya ədəbiyyatı” mövzusunda oxuduğu mühazirələrini dinləyir. Təəssüf ki, beynəlxalq və yerli qüvvələrin məkrli plan və maraqlarına uyğun gəlmədiyindən Milli Hökumət qan içində süquta yetirilir və onun uğurlu islahatlarının cərgəsində olan Təbriz Universiteti də qapadılır.

         O müdhiş günlərdə qanlı rejimin ana dilində təhsilə, nəşriyyələrə və danışığa qoyduğu yasağa qarşı söylədiyi

Su deyibdir mənə əvvəldə anam, ab ki yox\ Yuxu öyrətdi uşaqlıqda mənə, xab ki yox.\ İlk dəfə ki çörək verdi mənə, nan demədi. \Əzəlində mənə duzdanə nəməkdan demədi…\Özümə məxsus olan başqa elim vardı mənim. \Elimə məxsus olan başqa dilim vardı mənim. – etirazı   poeziyasının “vizit kartı”na çevrilən məşhur “Sən osan, mən də buyam” şeirində  səsləndi.

1948-ci ildə azadfikirlilər ölkəsi kimi tanıdılan SSRİ-yə qaçmağı qərara alır. Çox çətinliklə də olsa istəyinə nail olur.Onu sovet sərhədlərini pozmaqda suçlayaraq həbs edir və Sibir həbsxanalarına göndərir.

Həbsdən sonra yenidən Bakıya dönən gənc şair 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olur. Son kursda oxuyarkən onu tələbəsi olduğu ali məktəbin şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb dili bölümünə ərəb dili və ədəbiyyatı fənnindən dərs deməyə dəvət edirlər.

1971-ci ilədək Bakıda yaşayan və universitetdə dərs deyən Zehtabi “Əbu Nəvasın həyatı və yaradıcılığı” mövzusunda araşdırma da apararaq 1970-ci ildə filologiya elmlər namizədi elmi dərəcəsini alır.

         Sovet rejiminin ikiüzlü siyasətindən cana doyan Zehtabi 1971-ci ildə İraqa mühacirətə gedir. O, Bağdad Universitetində əski türk və fars dillərində dərs deyir.

         Universitetdə dərs deməklə yanaşı, ictimai-siyasi fəaliyyətini də davam etdirən Zehtabi şah rejimindən qaçıb xarici ölkələrdə təşkilatlanan həmyerliləri ilə sıx əlaqə qurur. Berlində nəşr edilən “Ərk” jurnalına redaktor seçilir.

Bağdadda beş dildə nəşr olunan “İttihad yolu” qəzetinə də redaktorluq etməklə yanaşı, bu qəzetdə ardıcıl şeir və məqalələrini çap etdirir.

 

Əsərlərini ”Mişovlu”, “M.T.Zehtabi”, “Şəbüstərli”, “Gülşən”, “Kirişçi”  və  b. təxəllüslərlə imzalayıb.

M.Zehtabi  ana dili ilə yanaşı, fars, ərəb, fransız, sonralar mühacirət dövründə isə rus dilini mükəmməl mənimsəyə bilib. “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” (Təbriz, 1380), “Müasir Ədəbi Azəri dili. (fonetika,  qrammatika və yazı qaydaları. Farsca.Təbriz, 1991), “Elmül-maani (semantizm, 1992), “Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası” (1992), “İran türklərinin əski tarixi”. (2 cilddə. Təbriz, 1998. İstanbul, 2010) “Qurani-kərim” və etniklər” (Bakı, 2011)  kimi tarix, dil  və ədəbiyyatla bağlı kitabların, “Bağban El Oğlu” (1997), “Çerik əfsanəsi”(Bağdad, 1976), “Bəzz qalasında” (Berlin,1985), “Bəxti yatmış” (Bağdad, 986), “Başqa dilim, elim var mənim” (Bakı, 2011), “Şahin zəncirdə” (Təbriz, 2011) kimi şeir kitablarının, “Qoy olsun on” hekayələr toplusunun (Təbriz, 1993) və başqa bu kimi kitabların müəllifidir. Bakıda ilk dəfə 2000-ci ildə “Güney Azərbaycan” kitabında P. Məmmədli  tərəfindən  məlumat verilmiş və yaradıcılığı təhlil olunmuşdur. 2011-ci ildə isə yenə də həmin müəllif tərəfindən “Başqa dilim, elim var mənim” adlı şeir toplusu hazırlanıb çap olunmuşdur.

Pərvanə Məmmədli, Sübhan Talıblı,EynullaMədətli, Faiq Ələkbərli,  Gülara Yenisey şairin həyat və yaradıcılığını araşdırmış, məqalələr yazmışlar.

M.Zehtabinin “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” kitabının giriş hissəsində yazır ki, ana dilimiz və ədəbiyyatımızın neçə minillik vəziyyəti, keçdiyi yolları, uğradığı müsbət və mənfi hadisələri bilmək və araşdırmaq üçün xalqımızın və ümumiyyətlə, çağdaş iran türklərinin o dövrdəki durumu və keçdiyi yollarla yığcam və qısa şəkildə tanış olmaq zəruridir. İslamdan əvvəlki 45 min illik tariximizlə bu tanışlıqda məqsəd yalnız və yalnız dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq baxımından deyil, folklor və ədəbiyyatımızın siyasi, iqtisadi və sairə tarixi hadisələrlə bağlı keçdiyi yolu qısa aydınlaşdırıb açıqlamaq və bu sahədə ilk addımlar atmaqdır .

Şovinist şah rejimi devrildikdən sonra vətəni Təbrizə qayıdan doktor Zehtabi Təbriz Universitetində Türk dili və ədəbiyyatı fənnindədən dərs demiş və burada çoxlu milli ruhlu tələbələr yetişdirmişdir. Alim Təbrizdə öz elmi tədqiqatlarını davam etdirmiş,  yazdığı iki cildlik “İran Türklərinin əski tarixi” adlı əsəri Azərbaycan tarixşünaslığında yeni bir cığır açmışdır.

Füzuli qəzəllərinin vurğunu  M.Zehtabi  klassik ədəbiyyatımızda eşq, sədaqət və cəfakeşlik simvolu olan pərvanə obrazını  çağdaş həyata gətirib “Pərvanənin sərgüzəşti” poemasında ona yeni məna tutumu verir:

 

Zülmətlərə qəlbimdə dərin nifrət oyandı,

Fikrim o qaranlıqları boğmaqda dayandı

Cumdum,oda açdım qolumu, odlu həvəslə

Ta bir qucaq atəş  gətirim yurduma töhfə,

Rəhm  etməyib üsyan, alovu – cismimi yaxdı,

Şər qüvvələr at çapdı, qanım sel kimi axdı,

Yanmaqda  da eşqim kimi,  dildən-dilə düşdüm,

Qan  dalğası atdı,  bu azad sahilə düşdüm.

 

Zehtabinin yaradıcılığının böyük qismi Azərbaycan tarixini sifarişlə yazılan əsərlərin saxtakarlığından, təhriflərindən xilas etməyə yönəlmişdir. O, çağdaş Güney Azərbaycanda türkçülüyün – azərbaycançılığın köklərini araşdıran görkəmli tədqiqatçı alim idi. Onun həyat yolu, mücadiləsi, yaradıcılığı bü­tün ziyalılar, yaradıcı insanlar üçün gözəl bir örnək misalıdır. Dəyərli aydın hər şeydən öncə elini, xalqını sevən böyük bir mübarizə adamı idi.

Yazdığı əsərləri ilə xalqının maariflənməsi və milli şüurunun oyanmasına dair fəaliyyət göstərmiş, əqidəsi üzündən başı çox bəlalar çəkmişdir. Vətənpərvər ziyalıya o tayda “pantürkist”, bu tayda isə “millətçi” damğası vurdular.

O, çağdaş Güney Azərbaycanda türkçülüyün – azərbaycançılığın köklərini araşdıran görkəmli tədqiqatçı alim idi. Onun həyat yolu, mücadiləsi, yaradıcılığı bü­tün ziyalılar, yaradıcı insanlar üçün gözəl bir örnək misalıdır.

Ədib məqalələr, kitablar yazaraq maarifləndirmə ilə məşğul olur, xüsusən də  gənclərin yetişməsi üçün bütün gücünü qoyurdu. O həm yazan, həm də yetişdirən bir aydın idi. Zehtabinin bu çalışmaları gü­neydə böyük çevrilişetdi, əsərləri ziyalıları oyatdı, yetişdirdiyi gənclər isə milli şüurun oyanması üçün böyük işlər gördülər.

         Zehtabiyə böyük şöhrət qazandıran iki cildlik “İran türklərinin əski tarixi” kitabı olmuşdur. Məmmədtağı Zehtabi 1998-ci ilin dekabrın 23-də Avropa səfərindən qayıtdıqan bir gün sonra Şəbüstərdəki ata-baba mülkündə şübhəli şəkildə dünyasını dəyişmişdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

​Dünən gecə teatrın qaranlığında pərdə açılarkən qarşımızda canlanan sadəcə bir səhnə əsəri deyil, bütöv bir millətin mənəvi oyanışının, qadın ləyaqətinin və bir insanın öz zəncirlərini qırıb atmasının möhtəşəm dastanı idi.

 

Fikrət Əmirovun ilahi notları ilə Cəfər Cabbarlının sarsılmaz dühasının qovuşduğu "Sevil" operası, səhnədə deyil, birbaşa ruhumuzda baş verən bir inqilab idi. Bu əsəri izləyərkən insan bir daha anlayır ki, bəzən ən böyük zəfərlər qılıncla deyil, qətiyyətlə atılan bir addımla qazanılır.

​Operanın ilk pərdələrində qarşımızda sadə, saf və sonsuz bir sədaqətlə sevən Sevil dayanırdı. Onun dünyası yalnız doğma ocağı və sevdiyi Balaşdan ibarət idi. Lakin taleyin ən acı istehzası olan xəyanət, Sevilin bu saxta hüzurunu darmadağın etdi. Balaşın xəyanəti və onu aşağılaması, əslində, Sevil üçün sonun başlanğıcı deyil, əsl "mən"inin doğuluşu oldu.

 Sevilin daxilindəki o gizli müstəqillik arzusu illərlə yatmış bir vulkan kimi idi; Balaşın vəfasızlığı isə bu vulkanı hərəkətə gətirən o son qığılcım oldu. Bəzən insanı ən çox incidən zərbə, həm də onu ən çox böyüdən, gözünü açan amil olur. Fikrət Əmirovun musiqisi Sevilin bu daxili parçalanmasını və yenidən toparlanmasını elə bir emosional gərginliklə çatdırır ki, tamaşaçı onun hər bir ahında öz ağrısını, hər bir qətiyyətində isə öz gücünü tapır.

​Tamaşanın ən kulminasiya nöqtəsi, şübhəsiz ki, Sevilin o sarsılmaz iradə ilə çadrasını atdığı andır. O səhnədə gözlərin dolmaması, qəlbin riqqətə gəlməməsi qeyri-mümkündür. Çünki o çadra sadəcə bir parça örtük deyil, əsrlərin gətirdiyi qaranlığın, qadını "görünməz" və "səssiz" edən köhnəlmiş tabuların simvolu idi.

​Sevil çadranı yerə atanda, sanki bütün Azərbaycan qadınlarının boğazında düyünlənmiş o fəryad azadlığa qovuşdu. Bu, məzlumluğun bitdiyi, şəxsiyyətin başladığı andır. Musiqinin o anda yüksələn dramatik zirvəsi, sanki göyləri sarsıdır və bizə pıçıldayır: "İnsan azad doğulub və azad yaşamalıdır!" O anın yaratdığı o qürur dolu kədər, əslində, təmizlənmə və oyanışın göz yaşlarıdır.

​Əsərin bəlkə də ən heyrətamiz və insanı valeh edən tərəfi, bir kişi müəllifin — böyük Cəfər Cabbarlının qadın ruhuna bu qədər dərin və həssas nüfuz etməsidir. Cabbarlı Sevili sadəcə xəyanətə uğrayan və dözən bir "məzlum qadın" kimi saxlamadı; o, Sevili təhsil alan, dünyagörüşünü genişləndirən, öz taleyini özü cızan bir simvola çevirdi.

​Bir kişinin qələmindən çıxan bu qədər güclü qadın obrazı, əslində, o dövrün cəmiyyətinə verilən ən böyük mesaj idi. Sevilin sonda Balaşı bağışlamaması, onun "mərhəmətli zəiflikdən" uzaqlaşıb, ləyaqətli bir ucalığa qovuşduğunun sübutudur. O, artıq kiminsə "həyat yoldaşı" olmaqdan çıxıb, öz həyatının "sahibi" olur. Cabbarlının bu yanaşması, qadına verilən dəyərin ən ali zirvəsidir.

​Dünən teatrın pilləkənlərini düşərkən qəlbimizdə qalan o dərin təəssürat, əslində, Sevilin bizə ötürdüyü enerjidir. "Sevil" operası sübut edir ki, heç bir xəyanət, heç bir basqı insan ruhunu əbədi dustaq edə bilməz. Sevilin atdığı o çadra, hər birimizin daxilindəki qorxulara və asılılıqlara vurulan bir zərbədir.

​Bu ölməz əsər bizə öyrədir ki, əsl sevgi köləlik deyil, qarşılıqlı hörmət və azadlıqdır. Sevilin Moskvadan savadlı və qətiyyətli bir qadın kimi qayıtması, təkcə bir obrazın deyil, bütöv bir düşüncə tərzinin zəfəridir. Fikrət Əmirovun notlarında yaşayan bu dastan, hər zaman qəlbimizdə bir məşəl kimi yanacaq: azadlığın, ləyaqətin və qadın ucalığının məşəli.

 

“Ədəbiyyat və incısınıt”

(06.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Səhnənin sükutu var… Səsin yoxluğunda yaranan o dərin, ağır, amma qəribə bir istilik daşıyan sükut. Sanki bu sükut insanın daxilinə doğru açılan bir qapıdır. Mən o qapının qarşısında dayanmışam. Nə içəri girməyə cəsarət edirəm, nə də geri dönməyə.

 

İşıqlar hələ yanmayıb. Zal qaranlıqdır. Kresloların səssizliyi, taxtanın nəfəsi, pərdənin hərəkətsiz dayanışı… Hamısı mənə baxır. Mən də onlara baxıram. Amma əslində bu baxışların heç biri zahiri deyil. Hamısı içəridə baş verir.

Səhnəyə çıxan insan dəyişir deyirlər. Bəlkə də doğru deyirlər. Amma məncə, səhnə insanı dəyişmir. Səhnə insanı soyundurur. Onu özündən ayırır, qatlarını bir-bir açır, gizlətdiyi bütün kövrək tərəflərini üzə çıxarır. İnsan səhnədə daha güclü olmur. Əksinə, daha həssas olur.

Mən bunu ilk dəfə səhnəyə çıxdığım gün anlamadım. O gün yalnız qorxu vardı. Ayaqlarımın titrədiyini hiss edirdim. Əllərim sanki mənə aid deyildi. Sözlər yaddaşımdan qaçırdı. Amma bu qorxunun arxasında başqa bir şey gizlənirdi. O vaxt anlamadığım, amma sonradan dərk etdiyim bir hiss…

İnsanın özünü itirmə qorxusu.

Çünki səhnə sənə deyir: “Sən artıq sən deyilsən.”

Amma qəribədir, elə həmin anda sən ilk dəfə özün olursan.

Bu paradoks mənim daxilimi parçalayırdı. Mən kiməm? Səhnədəki mən, yoxsa səhnədən kənardakı? Yoxsa hər ikisi? Bəlkə də heç biri…

Bir gün məşqdən sonra səhnədə tək qaldım. Hamı getmişdi. İşıqlar söndürülmüşdü, yalnız səhnənin ortasına düşən zəif bir işıq qalırdı. O işığın içində dayanmışdım. Səssizlik o qədər dərin idi ki, öz nəfəsimin səsini eşidirdim.

O an özümlə danışmağa başladım.

“Burada nə edirsən?”

Cavab vermədim. Çünki sualın cavabını bilmirdim.

“Bu səhnə səndən nə istəyir?”

Yenə susdum.

Sonra birdən anladım… Səhnə məndən heç nə istəmir. Səhnə sadəcə məni mənə göstərir.

Bu an çox ağır idi. İnsan özünü görmək istəmir. Öz zəifliyini, qorxusunu, sarsıntısını, içində gizlətdiyi bütün o qırıq hissələri görmək istəmir. Amma səhnə səni buna məcbur edir.

Və sən qaça bilmirsən.

O gündən sonra səhnə mənim üçün bir məkan yox, bir güzgü oldu.

Mən hər dəfə səhnəyə çıxanda yalnız bir obrazı oynamıram. Mən özümü oynayıram. Mənim qorxularım, mənim sevgim, mənim susqunluğum, mənim çarəsizliyim… hamısı səhnədə canlanır.

Və qəribədir ki, insanlar bunu alqışlayır.

Onlar səni güclü hesab edir. Səni istedadlı adlandırır. Amma onlar bilmirlər ki, sən sadəcə öz zəifliyini göstərirsən.

Bəlkə də səhnənin ən böyük sirri budur: zəiflik gücə çevrilir.

Bir dəfə tamaşa zamanı gözlərim doldu. Ssenaridə belə bir şey yox idi. Bu planlaşdırılmamışdı. Amma sözlər boğazımda düyünləndi. Səsim titrədi. Bir anlıq düşündüm ki, dayanım. Amma dayanmadım.

Çünki o an artıq mən yox idim.

Mən sadəcə hiss idim.

O hiss məni idarə edirdi. Mən isə ona təslim olmuşdum.

Tamaşa bitəndə alqış səsləri yüksəldi. Hamı ayağa qalxdı. Mən baş əydim. Amma içimdə qəribə bir boşluq vardı.

“Mən nə etdim?” – deyə düşündüm.

Sonra anladım… Mən sadəcə səmimi oldum.

Səhnə səmimiyyəti sevir. O, saxtalığı qəbul etmir. Sən nə qədər gizlənməyə çalışsan da, səhnə səni açır. Səni çılpaq qoyur. Ruhunu göstərir.

Və bu, çox qorxuludur.

İnsanlar həyatda maska taxır. Gülümsəyir, susur, gizlənir. Amma səhnədə maska yoxdur. Orada hər şey açıqdır.

Bəzən öz-özümə sual verirəm: “İnsan niyə səhnəyə çıxır?”

Şöhrət üçün? Alqış üçün? Sevilmək üçün?

Bəlkə də… Amma mənim üçün cavab fərqlidir.

Mən səhnəyə özümü anlamaq üçün çıxıram.

Çünki həyatda bunu bacarmıram.

Həyat çox sürətlidir. İnsan düşünməyə vaxt tapmır. Hisslərini yarımçıq yaşayır. Sözlərini yarımçıq deyir. Düşüncələrini yarımçıq saxlayır.

Amma səhnədə zaman dayanır.

Orada hər şey daha dərin, daha yavaş, daha həqiqidir.

Sən bir cümləni deyərkən onun içində yaşayır, onunla nəfəs alırsan. Hər söz sənin içindən keçir. Hər baxış sənin ruhuna toxunur.

Və sən dəyişirsən.

Səhnə insanı incəldir. Onu daha kövrək edir. Amma bu kövrəklik zəiflik deyil.

Bu, anlayışdır.

Sən başqalarını daha yaxşı hiss etməyə başlayırsan. Onların ağrısını, sevincini, qorxusunu… hamısını.

Çünki sən artıq özünü hiss edirsən.

Bir dəfə küçədə bir qadın gördüm. O, sakitcə gedirdi. Heç kimə baxmırdı. Amma onun üzündə elə bir ifadə vardı ki, içim sızladı.

Əvvəllər bunu görməzdim.

Amma indi görürəm.

Çünki səhnə mənə baxmağı öyrətdi.

Sadəcə baxmağı yox… görməyi.

Bu fərq çox böyükdür.

İnsanların çoxu baxır. Amma azı görür.

Səhnə isə səni görməyə məcbur edir.

Və sən artıq geri dönə bilmirsən.

Bəzən istəyirəm ki, bu həssaslıq olmasın. Daha sərt olum. Daha laqeyd olum. Daha az hiss edim.

Amma bacarmıram.

Çünki səhnə mənim içimdə bir qapı açıb.

Və o qapı artıq bağlanmır.

Bəzən gecələr yata bilmirəm. Düşüncələrim məni rahat buraxmır. Keçmiş səhnələr, sözlər, hisslər… hamısı bir-birinə qarışır.

“Mən kiməm?” sualı yenə qayıdır.

Amma bu dəfə qorxmıram.

Çünki bilirəm ki, bu sualın cavabı yoxdur.

Və bəlkə də bu yaxşıdır.

Çünki insan cavab tapanda dayanır. Amma sual olanda axtarır.

Səhnə isə axtarışdır.

Bitməyən, tükənməyən, daim davam edən bir axtarış…

Və bu axtarışın içində insan özünü itirir, amma eyni zamanda tapır.

İndi yenə səhnədəyəm.

İşıqlar yanıb.

Zal doludur.

Pərdə qalxır.

Mən addım atıram.

Amma bu addım sadəcə fiziki deyil.

Bu, daxilə doğru atılan bir addımdır.

Mən yenə özümlə qarşılaşacağam.

Yenə qorxacağam.

Yenə kövrələcəyəm.

Amma yenə də davam edəcəyəm.

Çünki səhnə məni çağırır.

Və mən bu çağırışı rədd edə bilmirəm.

Bəlkə də bu bir asılılıqdır.

Bəlkə də bu bir ehtiyacdır.

Amma bir şeyi dəqiq bilirəm…

Səhnə məni daha həssas etdi.

Daha incə.

Daha insan.

Və bəlkə də həyatın ən böyük mənası da budur:

İnsan qalmaq.

Bütün zəifliklərinlə, bütün qorxularınla, bütün kövrəkliyinlə…

İnsan qalmaq.

Və bunu qəbul etmək.

Səhnə mənə bunu öyrətdi.

Və mən hələ də öyrənirəm…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

Harun Soltanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

Gecə yarısıdır. Stolun üstündə yarımçıq qalmış stəkan var. İçində nə olduğu fərq etmir. Pəncərənin kənarında siqaret tüstüsü. Telefonun enerjisi bitib, onu da o biri otağa atıbsan. İçində nə varsa, hamısı eyni anda qaynayır...

 

Sevgi? Qardaşının səsi, yoxsa bacının? Artıq deyəsən unudursan. Ancaq bir stəkan çay, qardaşının bir vaxtlar boyuardındaki tükləri kəsməsi, bir vaxtlar "sən mənim zirəng oğlumsan" deyən ananın səsi. İndi o səs stəkanın dibinə çöküb..

 Nifrət? Əslində heç kəsə deyil, özünə. Axı niyə o gün susdun? Niyə o an "qəbul edirəm" demədin? Niyə bu qədər ağırsan, niyə bu qədər düşüncəli, niyə heç vaxt kifayət qədər yüngül deyilsən?

 Darıxmaq? Bu, ən qarışığıdır. Nəyi? Kimi? Haranı? Bəlkə də heç yaşamadığın bir günçün, heç açmadığın bir qapı üçün darıxırsan.

Qorxu? Sabah yenə eyni olacaq. Oyanacaqsan, yenə eyni küçədən keçəcəksən, yenə eyni boşluğu çiyinlərində daşıyacaqsan. Heç nə dəyişməyəcək. Heç kim gəlib "səni başa düşürəm"  deməyəcək.

Və bütün bunlar eyni anda. Bir stəkanın dibində bir ailənin kölgəsindədir. Bir siqaretin tüstüsündə evdən qaçdığın gün. Bir pəncərənin qarşısında bütün ömrünün bir kino lentinə yığılıb sürətlə keçməsidir. Sən isə sadəcə oturmusan. Heç nə etmirsən. Amma içində bir orkestr var, hər alət başqa bir şey çalır. Kimisi sevgi, kimisi ağrı, kimisi susqunluq. Biri skripka, biri piano. Və dirijor yoxdur.

Təklikdə belə başlayır. Küçədə addımlayırsan, yağış yağır. Paltarın islanır, amma fərqinə varmırsan. Ayaqqabılarının altında su sıçrayır, şəhərin işıqları yağışda bulanıqlaşır. Birdən xatırlayırsan, beş il əvvəl, başqa bir şəhər, başqa bir yağış. O zaman da belə islanmışdın. Yanında əsgər yoldaşların idi, silahın çiynində, soyuq amma güvənli. İndi o silahı xatırlayırsan, amma nömrəsini unutmusan. Necə olur? O silahi saniyələr içində söküb yığırsan, amma nömrəsi nə idi? Unutdun.

 Bu, təkliyin mikslənməsidir.. həqiqətlə xəyalın, xatirələrlə indinin arasında sərhəd silinir. Sən artıq bilmirsən. Bu ağrı indinin ağrısıdır, yoxsa keçmişin? Bu sevgi hələ də içindədir, yoxsa sadəcə vərdişdir?

 Teatra tək gedirsən. Tamaşa başlayır, səhnədə bir qadın ağlayır. Həqiqi ağlayır, yoxsa rolla? Fərq etmir. Sən də ağlayırsan. Sənin göz yaşın tamaşanın bir hissəsidi, heç kim bilmir, heç kim görmür. Amma sən bilirsən. Səhnədəki qadının hər fəryadı sənin içində bir nağara vurur. Tamaşa bitir, alqışlayırsan. O qadın səhnədə təzim edir, gülümsəyir, o isə hələ də ağlayırdı bir az əvvəl. Foyedə gəzirsən. İnsanlar danışır, gülür, şəkil çəkir. Sən divara söykənib heç nə edə bilmirsən. İçində dəniz var, dalğalar, fırtına, qayalar. Amma üzün sakitdi. Heç kim bilmir. Heç kim görmür.

 Bu da qarışıqlığın bir şəkli, içində fırtına qoparkən, üzündə bahar küləyi əsməsidir.

 Şəhərin məşhur barlarının birinin küncündə tək içirsən. Stəkanın içində viski, yoxsa vodka? Fərq etmir. Yanındakı stulda heç kim oturmur. Amma sən baxanda ora, bəzən birinin oturduğunu görürsən, kölgə, xəyali, bəlkə də sabahkı özün. O sənə susur, sən ona baxırsan. Bir qurtum alırsan, keçmişin bir parçası boğazından aşağı enir. İkinci qurtum, sabahın qorxusu bir anlıq əriyir. Üçüncü qurtum, heç nə yoxdur. Sadəcə sükut. Stəkan, işıq, nəfəs. Və sonra başlayır qarışıqlıq. Əsl qarışıqlıq. Niyə burdayam? Niyə təkəm? Niyə bunu seçdim, yoxsa seçmədim?  Hardayam? Dostlarım hardadı? Niyə heç kim zəng eləmir? Niyə zəng eləmirlər, axı mən də eləmədim? Günah kimindi? Heç kimin. Hamının. Özümün. Birdən ağlamaq gəlir içindən, amma ağlamırsan. Birdən gülmək gəlir, amma gülmürsən. Birdən qalxıb getmək, birdən oturub qalmaq. Stəkanı stolun üstünə qoyursan. Barmaqların stəkanın ətrafında dolaşır. Soyuqdur. Sən də soyuqsan. Bu, təkliyin ən dərin anıdır heç nə olmur, amma hər şey olur. Səssizlik ən yüksək səslə danışır. Boşluq ən ağır yükü daşıyır.

Geri dönəndə evə, telefon hələ də susur. Açmırsan. Oturub qaranlığa baxırsan. İçindəki qarışıqlıq yavaş-yavaş durulur. Sevgi çökür dibə. Qorxu üzür üstə. Darıxmaq arada qalır. Sən isə onların arasında, bir adada təksən. Amma bu ada, sənin adandır. Çöldə şəhər hələ də nəfəs alır. Hardasa kimsə gülür, hardasa kimsə söyüş söyür, hardasa kimsə sənin kimi tək oturub stəkanın dibində özünü izləyir. Bilmirsən onu, o da səni bilmir. Amma bu an, eyni təklik, eyni qarışıqlıq,sizi hardasa toxundurur.

Və bəlkə də təkliyin ən qəribə tərəfi budur. Tək olanda heç vaxt tamamilə tək olmursan. Çünki içinə doldurduğun bütün o səslər, o üzlər, o toxunuşlar, o sözlər hamısı səninlədir. Hamısı birdən. Eyni anda.

Bir stəkan, bir pəncərə, bir nəfəs. Və içində yığılmış kainat..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 

“Buillərdə onunişitəkcə teatrlabitməyib. Axırıncı 30 illikyaradıcılığındaKazımAbdullayevonbeşdən çoxkinofilmdə, ondanartıqteleviziyafilmlərində və televiziyatamaşalarında çəkilib. Çəkildiyisonkinofilmlər- “Seçilən” də ZoriBabayan, “ Narbagı”ndaManafkişi, Almaniyanınistehsalı olan “Absurdstan” filmində Çoban, Almaniyanınistehsalı olankinofilm “Məhəbbətsərgüzəştləri”ndə Atarolları tamaşaçılarındaha çoxxoşunagəlib...” – Əməkdar artist Kazım Abdullayev barədə Əməkdar İncəsənətXadimiAğalar İdrisoğlubelə deyib.

 

Kazım Abdullayev 6 aprel 1953-cü ildə dünyaya gəlib. 1974-cü ildə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "Dram və kino aktyorluğu" fakültəsini bitirib. 1976-cı ilin yanvar ayından H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət musiqili-dram teatrının truppasına qəbul olunub. 1996-cı ilin yanvar ayına qədər orada çalışıb.

Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında oynadığı rollar bunlardır:

(Cəfər Cabbarlı "Oqtay Eloğlu") Oqtay, (Hüseyn Cavid "Afət") Ərtoğrul, (Rüstəm İbrahimbəyov "Park") Marat, (Anar "Təhminə və Zaur") Muxtar, (Nazim Hikmət "Bayramın birinci günü") Şadi, (Nəriman Həsənzadə "Bütün şərq bilsin") Əzizbəyov, (Əkrəm Əylisli "Vəzifə") Nazim, (Rəşad Nuri Güntəkin "Müvəqqəti ər") Şərif, (Ş. Arif "Qınamayın məni") Kəlbi Kəhər.

1996–2004-cü illərdə Bakı Bələdiyyə Teatrında çalışıb. Bu teatrında oynadığı rollar:(Nəriman Nərimanov "Nadir şah") Şah Təhmaz, (Altay Məmmədov "Dəli Domrul") Dəli Dondar, (J. Anuy "Medeya") Yazon, (O. Altunbay "Tomris") Kir, (Cəfər Cabbarlı "Dönüş") Mirzə Camal, (Cəlil Məmmədquluzadə "Ölülər") Şeyx Əhməd, (Nazim Hikmət "Domoklun qılıncı") Aptekçi, (Süleyman Rəşidi "Mənim Ərdəbilim") Nadir, (Ə. Pəhləvan "İnsan və İblis") Şair, (Nigar Rəfibəyli "Natəvan") Şair və s.

 

2005-ci ildən Azərbaycan Dövlət Milli Dram Teatrının artist heyətinə qəbul edilən Kazım Abdullayev aşağıdakı rollar oynayıb: Hacı Bəxşəli (Cəlil Məmmədquluzadə, "Ölülər"), Aleksas (Nazim Hikmət, Uilyam Şekspir, Məmməd Səid Ordubadi, "Misir gecələri"), Şəmistan ağa (İsmayıl Şıxlı, "Ölüləri qəbiristanlıqda basdırın"), Fətulla bəy (Əli Əmirli, "Mesenat"), Nostradamus (Ramiz Novruz, "Hələ sevirəm deməmişdilər"), İkinci Rəşad (Bəxtiyar Vahabzadə, "İkinci səs")

Aktyor bir çox filmlərə də çəkilmişdir: "Arvadım mənim, uşaqlarım mənim" adlı filmdə Şamil, "İsmayıl bəyin mücrüsü"ndə Ata, "Qorxma, mən səninləyəm"də Məmməd, "Atları yəhərləyin"də Qurd Kərim, "Alman klinikasına şəxsi səfər"də Qafarov, "Yük"də aktyor, "Sonuncu döyüş"də Polis mayoru və sairə…

2002-ci ildə K. Abdullayev Əməkdar Artist fəxri adına layiq görülmüşdür. 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə, 9 may 2018-ci ildə, 7 may 2020-ci ildə və 7 may 2021-ci ildə  Prezident Mükafatına, 2017-ci ildə Cəfər Cabbarlı mükafatına, 10 may 2022-ci ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb

 

Filmoqrafiya

- Absurdistan - çoban

- Ağ dünya

- Alman klinikasına şəxsi səfər -rol: Qafar Qafarov

- Anamın kitabı

- Arxadan vurulan zərbə

- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

- Ayrılıq imiş

- Azərbaycan xanlıqları. Naxçıvan və İrəvan xanlıqları. 5-ci film

- Başmaq

 

Ağalar İdrisoğlu yazır: “Kazım həddindən artıq sadə, ürəyi yumuşaq, pak, həttə öz düşməninə belə kin saxlamağı bacarmayan böyük insandır. Dahi şairmiz Əfzələddin Xaqaninin məhz bu sözlərini bütövlükdə Kazım Abdullayevə aid etmək olar.

 

İstəsən güzgü tək saf olsun ürək,

Sinədən on şeyi atasan gərək.

Haram, qiybət, kin, paxıllıq, tamah,

Kibr, riya, həsəd, ədavət, kələk.

 

Yadımdadır ki, Kazım Abdullayev Akif Həsənoğlunun mənim quruluşumda “Yanmış evin nağılı” tamaşasında Həmid obrazında çıxış edən vaxt, daş ürəkli tamaşaçı belə onun istirablarına, sarsıntılarına kövrəlirdi. Bu tamaşa, həmin vaxtı məmləkətimizdə Qarabağ müharibəsinə həsr olunan ilk peşəkar səhnə əsəri idi. Və burada ermənilərin böyük hiyləsinin qurbanı olan Həmidin həyat yoldaşı və qızları, gavurlar tərəfindən evdə yandırılmışdı.

Həmid, axşam erməni kəndlərinə yaxın olan kəndlərini dostları ilə gavurlardan qoruyub, səhər evə qayadanda və bu faciə ilə rastlaşanda, aktyor bu səhnəni elə böyük məharətlə yaradırdı ki, tamaşaçılar elə bil heç nəfəslərini də dərmədən onun oyununa, hər bir hərəkətinə tamaşa edir, monoloqunu dinləyir və həyat yoldaşının, qızlarının surəti ilə danışmasına böyük üzüntülərlə, göz yaşları ilə tamaşa edirdilər.

Bu epizodlarda hətta kişilərin tamaşaçı zalında nesə hönkürtü ilə ağlamasının mən dəfələrlə şahidi olurdum. Sonra Həmid özünü toparlayıb, düşməndən intiqam almaq üçün döyüşə atılanda, hamı onu alqışlayırdı.

O vaxt bu tamaşa respublika teatrları arasında Sumqayıt Dövlət Musiqili-Dram Teatrları aktyorları tərəfindən oynanılan Qarabağ müharibəsi ilə bağlı Azərbaycan teatr tarixində ilk peşəkar səhnə əsəri olduğundan və yüksək peşəkarlıqla hazırlandığına görə Mədəniyyət Nazirliyinin pul mükafatına və Osman Mirzəyev adına respublika mükafatına layiq görülmüşdü.

Əlbəttə, baş rolun ifaçısı Kazım Abdullayevin bu tamaşada zəhməti daha çox böyük idi. Beləliklə, roldan- rola başqalaşma Kazımın oynadığı hər tamaşada çox aydın görünürdü.  O, Hüseyn Cavidin “ Afət” tamaşasında Ərtoğrulun faciəsini, Rəşad Nuri Güntəkinin “Müvəqqəti ər” tamaşasında Şadinin maymaqlığını, Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” tamaşasında Qızıl oğlanın kef- damaqda olmasını, Cəfər Cabbarlının “Almaz” tamaşasında Fuadın meşşanlığını, Abdulla Şaiqin “Bir saatlıq xəlifə” tamaşasında Harun Ər-Rəşidin özündən razılığını böyük ustalıqla tamaşaçılara göstərə bilirdi

O, bu rolların hər birini obraz səviyyəsinə qaldırmaqla tamaşaçı məhəbbəti qazanırdı. Ona görə də teatr mütəxəssisləri Kazım Abdullayevin oynadığı hər bir rolu yüksək qiymətləndirir və akytorun peşəkarlığından, sənətkar ustalığından razı qalırdılar. Bu haqda respublika mətbuatında da maraqlı ressenziyalar yazılırdı.

Bu da teatrın rəhbəri kimi məni Kazım Abdullayevin daha çox inkişaf etməsinə görə və yaxşı rollar oynaması üçün dərindən düşünməyə vadər edirdi. Çünki teatr məhz belə aktyorların çiynində dayanırdı. Tarix boyu o teatr qazanıb ki, teatr rəhbəri aktyorların inkişafını fikirləşib. Repertuarı çox vaxt belə aktyorlara və zamanın tələbinə uyğun qurub.

Bəli. Mən fəxrlə deyə bilərəm ki, dostum Kazım Abdullayev bu gün Azərbaycan teatr və kino sənətində artıq fitri istedadı və böyük zəhməti nəticəsində ustad sənətkar olub. O, artıq elə bir sənətkardır ki, onun özünün öz yolu, öz dəsti-xətti var. O, öz yradıcılığı ilə heç bir aktyoru təkrar etmədən öz məktəbini yaratmağa çalışır. İnanıram ki, bir vaxt gələcək, Kazım Abdullayev öz məktəbini yaratmış sənətkar kimi Azərbaycan teatr tarixində qalacaq”.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

AzərbaycanınXalqartistiFuadPoladovonunbarəsində belə deyib:“Ətayə xanımoaktrisalardandırki, onunhaqqındatəkcə sənətkarkimidanışmaqdüzgünolmazdı. O, həm də çox mehriban bir insan idi. Qastrol səfərlərində olanda mən bu qadında özümə qarşı bir doğmalıq hiss edirdim. Yalnız bir həmkar kimi yox, bir ana kimi. Onun gözlərində elə bir məhəbbət, elə bir ünsiyyət, elə bir istilik var idi ki, bu, yaratdığı obrazlara da keçirdi. Belə bir xanım, belə bir gözəl insan nə vaxtsa Azərbaycan teatrına gələcəksə, o teatr özünü xoşbəxt saya bilər”

 

Ətayə Əliyeva 1920-ci il mayın 2-də Türkmənistanın paytaxtı Aşqabadın Poltoratsk qəsəbəsində anadan olub. Səhnə fəaliyyətinə həvəskar kimi başlayıb. İlk dəfə 1933-cü ildə Rza Əfqanlının Aşqabad musiqili dram teatrında tamaşaya qoyduğu "Aşıq Qərib" tamaşasında Qəribin bacısı rolunu oynayıb. Bakı Teatr Texnikumunda ixtisas təhsili alıb. Burada Fatma Qədrinin təşəbbüsü ilə dram dərnəyində bir neçə rollarda çıxış edib.

1934-cü ildə texnikumun birinci kurs tələbəsi olan Ətayə Əliyeva M. Füzuli adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrına dəvət edilib. 1936-cı il Ətayə xanım teatrın bir qrup aktyoru ilə birlikdə İrəvana gedib və burada İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrı on il işləyib. O, İrəvan teatrında həm milli, həm də xarici əsərlərinin tamaşasında onlarla səhnə obrazları ifa edib

1948–1949-cu illərin teatr mövsümündə Gəncə Dram Teatrına dəvət edilib. Ətayə xanımın səhnə fəaliyyəti Cəfər Cabbarlı yaradıcılığı ilə sıx əlaqədardır. Sevil və Dilbər, Yaqut və Tanya, Sona və Solmaz (İrəvan teatrında), Almaz, Sara, Gültəkin (Gəncə teatrında) obrazları üzərindəki işi aktrisa üçün böyük bir məktəb olub. 1956-cı ildə Ətayə Əliyeva yenidən M. Füzuli adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrına qayıdıb.

 Burada klassik və müasir Azərbaycan dramaturqlarının, eləcə də tərcümə əsərlərinin tamaşalarında çıxış edib. Pəri (Pəri Cadu), Sona (Hacı Qara), Fatmanisə (Ölülər), Validə (İliç buxtası), Nəzakət (Sən həmişə mənimləsən), Rəfiqə (Yalan), Məlahət (İkinci səs) və onlarla başqa səhnə obrazları aktrisanın son illərdə oynadığı rollardır. Ətayə Əliyeva radio və televiziya verilişlərində və kinodada bir çox rolları ifa edib.

 C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının istehsal etdiyi "Bizim küçə" filmində "Bəyim xala", "Dağlarda döyüş" filmində "ana", "Telefonçu qız" filmində "Simuzər", "Uşaqlığın son gecəsi" filmində "Mənsurə" rollarında çıxış edib. Rejissor Rza Təhmasibin 1959-cu ildə ekranlaşdırdığı "Onu bağışlamaq olarmı?" filmində aktrisa iki rolda "leytenant Qarayeva" və "Sara xala" rollarında çıxış edib.

 

Filmoqrafiya

1. Alma almaya bənzər

2. Qaraca qız

3. Qanun naminə

4. Telefonçu qız

5. Körpə

6. İnsan məskən salır

7. Gün keçdi

8. General

9. Əsl dost

10. Analar

11. Arşın mal alan

12. Bizim küçə

13. Dağlarda döyüş

14. Topal Teymur

15. Sürpriz

 

Ətayə xanımın xatirələrindən: “Günlərin bir günü Həsən Seyidbəyli mənə dedi: “Oyunun çox xoşuma gəldi. Səni “Telefonçu qız” filminə çəkəcəyəm. Qoy bu da mənim sənə hədiyyəm olsun”. Sonralar “Uşaqlığın son gecəsi”, “Dağlarda döyüş” filmlərində də çəkildim. Mən özümü kino aktrisası saymıram, amma tamaşaçının yadında qalmışamsa, demək nəsə bacarmışam”.

Aktrisa 1995-ci il aprelin 6-da Bakıda dünyasını dəyişib. Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)