Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Dövr dəyişir. Hər kəs günün nəbzini tutmağa çalışır. Oturub çay içərkən, uzanıb istirahət edərkən işıqpulu, qazpulu ödəyə bilirik. Hələ bu harasıdır ki, geyinmək istədiyimiz paltarın rəngini, ölçüsünü, formasını seçib ala bilirik. Bu baxımdan satıcılar da çox əziyyət çəkmir. On dəfə geyinib-soyunan müştərilərlə üz-göz olmurlar. Alan razı, satan razı. Bir-birini görmədən rahat alış-veriş edir, bir-birini yormurlar.

Əslində məqsədim diqqəti başqa yerə çəkməkdi. Demək olar ki, insan artıq rahatlıqla bütün kommunal və digər gündəlik tələbatlarını elektron şəkildə ödəyə bilir. Maraqlı bir sual çıxır bu zaman ortaya. Niyə insan həyat yoldaşını da elektron qaydada, dəqiq meyarlarla seçə bilmir?

Təsəvvür edin göz rəngi, boy, maraq dairəsi, bürcü və təhsilini və sair seçirsən, kriteriyaları təsdiqləyirsən və uyğun gələn şəxsə avtomatik mesaj göndərilir. Sanki bir sifariş forması doldurursan və sistem sənə ən uyğun namizədi təqdim edir. Hər ay həm sənə, həm də seçdiyin insana güncəllənmə gəlir və performansı daha da yüksəlir. Çoxları indi xısın-xısın gülür. Amma əmin olun ki, bu seçim göz qırpımı qədər yaxınımızda. 

Əvvəllər tanışlıqlar ailə, qohum, qonşu vasitəsilə baş tuturdusa, sonra universitet tanışlıqları, iş yeri münasibətləri ön plana keçdi. İndi isə sosial şəbəkələr, tanışlıq platformaları gündəmi zəbt edib. Artıq insanlar bir-birini real həyatdan çox, profil şəkillərindən və bioqrafiya sətrlərindən tanıyır. Bir neçə foto, bir neçə status, bir neçə ortaq maraq və qərar verilir ki, uyğundur. Amma arada incə bir fərq var. İnsan özünü təqdim etdiyi kimidir, olduğu kimi yox. Çalışır ki, ilk mərhələdə ən yaxşı tərəfini göstərsin. Tünd xasiyyət, əsəb, eqo, səbir çatışmazlığı isə zamanla üzə çıxır. Məhz bu səbəbdən qurulan münasibətlər çox vaxt gözləntilərlə reallıq arasında sıxışıb qalır.

Texnologiyanın inkişaf istiqamətinə nəzər yetirdikdə görürük ki, süni intellekt artıq insan davranışlarını təhlil edir. Sosial şəbəkələr bizim nəyi bəyəndiyimizi, nəyi izlədiyimizi, hansı mövzulara reaksiya verdiyimizi bilir. Reklamlar qarşımıza təsadüfi çıxmır. Alqoritm bizi əməlli-başlı tanıyır. Yaxın gələcəkdə ehtimal ki, insanların səs tonu, emosional reaksiyaları, maraq dairəsi, həyat tərzi, analiz ediləcək. Təyin edilmiş bu analizin nəticəsinə əsasən məlumat bazasında uyğunluq faizi hesablanacaq. 

Təsəvvür edin ki, sistemə daxil olub qeyd edirsiniz ki, sakit xarakterli, ailəyə bağlı, ali təhsilli, incə ruhlu, müəyyən dəyərlərə sahib bir insan axtarıram. Sistem isə seçdiyiniz bu namizədlərin ən uyğununu milyonlarla insan arasından seçərək sizə təqdim edir. 

XXI əsr bizi hədsiz sürətli olmağa öyrətdi. Sözümüz çevriləndə inciyir, sifariş gecikəndə əsəbləşir, wifi olmayanda səbirsizləşir və narahat oluruq. Bu da istər-istəməz münasibətlərə təsir edir. Halbuki münasibət zaman tələb edir. 

Elektron seçim imkanları bəlkə də gələcəkdə daha uyğun insanları bir araya gətirəcək. Əmin olun ki, yaxın gələcəkdə sevginin də alqoritmi yazılacaq. Uyğunluq faizləri hesablanacaq. Sistem sizin üçün ən uyğun namizəd tapıldı mesajı göndərəcək.

İnkaredilməz haldır ki, elektron dünya hər kəsə rahatlıq zövqü verir. Buna baxmayaraq incə münasibətlər məsuliyyət tələb edir. Və nə qədər texnologiya inkişaf etsə də, sevginin əsas proqram təminatı yenə də ürək olacaq. Ürəyi olan hər kəsə eşq olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Aygün Bayramlı, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Səslər müxtəlifdir. Hər səsin öz çaları, öz rəngi və öz adamı var. Səs insanla birgə doğulur, dünyaya gəldiyi andan özü kimi körpə olur. Sonra insa. böyüdükcə səsi də onunla birgə böyüyür. Yaşa dolduqca həyatın çətinini, keçməkeçini görür. Səs də bu yollardan keçir. İnsanın taleyi onun səsində də duyulur. Çünki insan həm də duyğulardan ibarətdir. Səs də həmçinin.

Flora Kərimova yaşananların, həyatın keçməkeçinin, tarixin, duyğuların aynasıdır. Bu səs ruhumuzun yaddaşına həkk olan səsdir. Hər eşidiləndə təkcə notları duymursan, həm də zamanın yaddaşını, bir xalqın ruhunu hiss etdiyin sehirli bir aləmə düşürsən. Bu səsdə hər kəs öz taleyini yaşayır, hər kəs öz hekayəsini tapır. Bu səs həm həzindir, həm güclü, həm dramatik, həm ilhamverici. Bu səs bəzən dərin kədər gətirir insana, amma bəzən dəniz olmağa, günəş olmağa, nəğmə olmağa səsləyir səni. Bəzən böyüdür insanı qocaman insana dönüşdürür, bəzən lap körpə uşaq edir insanı. Çünki onun səsini təkcə eşitmirsən, bütün varlığınla hiss edirsən. Flora Kərimova səsinin sərhəddi yoxdur. Bu səs həm də gələcəyin ümidini yaradır. Onun səsi dalğalanır, qəlbimizin sahillərini titrədir, ən gizlin hisslərimizi oyadır.

Flora Kərimovanın səsində həm də milli ruh da yaşayır. Buna görə də xalqımızın əsrlərlə qoruyub saxladığı şedevr mahnılar, əsərlər, milli musiqimizin davamlılığını, inkişafını, zənginləşməsini qoruyur. O, hər notda bir tarix yaradır. Bu səs həm də gələcəyə ən dəyərli mirasdır. Flora Kərimova səsi xalqımızın sənət xəzinəsində daim var olacaq. Və hər gələcək nəsil bu səsin aliliyini, bənzərsizliyini duyaraq ilhamla yaşayacaq.

Tarixin, zamanın, arzuların, hisslərin aynası olan səsin sahibi — canlı əfsanəmiz Flora Kərimovaya sevgilərlə!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,"Haberdili.com"-unAzərbaycan nümayəndəsi

Mədəniyyət anlayışı yalnız incəsənət, ədəbiyyat və ya folklor nümunələri ilə məhdudlaşmır; o, cəmiyyətin düşüncə tərzini, davranış modellərini, sosial münasibətlər sistemini və dəyərlər iyerarxiyasını özündə birləşdirən geniş bir məfhumdur. Bu geniş sistemin mərkəzində isə mentalitet dayanır. Mentalitet bir xalqın tarixən formalaşmış dünyagörüşü, həyat fəlsəfəsi, yaxşı ilə pisi ayırdetmə meyarı, münasibət və reaksiya mexanizmləridir. O, həm fərdi, həm də kollektiv səviyyədə qərarvermə prosesinə təsir göstərir.

Son illərdə qloballaşma, texnoloji inqilab və kütləvi informasiya vasitələrinin sürətli yayılması nəticəsində mentalitet məsələsi daha da aktuallaşmışdır. Bir tərəfdən, dəyişən dünya reallıqları yeni davranış modelləri və dəyərlər sistemi formalaşdırır; digər tərəfdən isə cəmiyyətin müəyyən hissəsində milli-mənəvi dəyərlərin aşınması ilə bağlı narahatlıq artır. Məhz bu kontekstdə mədəniyyətdə mentalitet problemi elmi-metodik baxımdan təhlil olunmağa ehtiyac duyur.

Bu məqalənin məqsədi mentalitet anlayışının mahiyyətini açıqlamaq, onun Azərbaycan cəmiyyətində tarixən oynadığı rolu göstərmək, müasir dövrdə dəyişdirilməyə cəhd olunan mentalitet elementlərini təhlil etmək və müsbət mental dəyərlərin qorunmasının vacibliyini əsaslandırmaqdır. Tədqiqatda müqayisəli təhlil, sosiomədəni yanaşma və müşahidə metodlarından istifadə olunmuşdur. Məqalədə mövqe aydındır: xalqın müsbət mental xüsusiyyətlərinin qorunması vacibdir, eyni zamanda gündəlik həyatı əsassız şəkildə çətinləşdirən və inkişafı ləngidən stereotiplərin isə elmi əsaslarla yenidən nəzərdən keçirilməsi mümkündür.

Mentalitet anlayışının elmi mahiyyəti

Mentalitet termini sosial elmlərdə kollektiv şüurun sabit xüsusiyyətlərini ifadə etmək üçün istifadə olunur. O, bir xalqın tarixi yaddaşı, dini və əxlaqi təsəvvürləri, ailə modeli, cəmiyyət daxilində münasibətlərin forması və sosial rolların bölgüsü ilə sıx bağlıdır. Mentalitet dəyişməz və donmuş bir sistem deyil; o, zamanla transformasiya olunur, lakin bu transformasiya adətən tədrici və daxili inkişaf yolu ilə baş verir.

Azərbaycan cəmiyyətində mentalitetin əsas sütunları ailə institutuna hörmət, böyüyə ehtiram, qonaqpərvərlik, namus və qeyrət anlayışları, kollektiv məsuliyyət hissi, torpağa və vətənə bağlılıq kimi dəyərlərdir. Bu xüsusiyyətlər yüzilliklər boyu formalaşmış və xalqın həyat tərzini müəyyən etmişdir. Onların bir çoxu sosial sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynamışdır.

Mentalitetin elmi təhlili göstərir ki, o, sosial davranışların tənzimləyicisi kimi çıxış edir. Qanun və rəsmi qaydalar cəmiyyətin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirsə də, gündəlik münasibətlərdə insanların davranışına daha çox təsir edən amil məhz mental dəyərlərdir. Məsələn, ailə daxilində qərarların kollektiv şəkildə qəbul edilməsi, böyüklərin fikrinin nəzərə alınması yazılmamış, lakin güclü sosial norma kimi fəaliyyət göstərir.

Tarixi kontekstdə Azərbaycan mentaliteti

Azərbaycan coğrafiyası müxtəlif mədəniyyətlərin qovşağında yerləşmişdir. Tarix boyu burada Şərq və Qərb sivilizasiyalarının təsiri hiss olunmuşdur. Buna baxmayaraq, xalq öz əsas mental sütunlarını qoruyub saxlamışdır. Kənd icma münasibətləri, el-oba ənənələri, toy və yas mərasimlərinin sosial funksiyası, nəsil bağlarının güclü olması kimi amillər cəmiyyətin daxili birliyini möhkəmləndirmişdir.

Ailə modeli mentalitetin əsas dayağı olmuşdur. Ailə yalnız iqtisadi və bioloji birlik deyil, həm də mənəvi məktəb rolunu oynamışdır. Uşaqların tərbiyəsində valideynlərlə yanaşı nənə-baba və digər qohumlar da iştirak etmişdir. Bu kollektiv tərbiyə modeli fərddə həm məsuliyyət, həm də sosial bağlılıq hissi formalaşdırmışdır.

Eyni zamanda, mentalitetin müəyyən elementləri zamanla dəyişmişdir. Məsələn, qadının cəmiyyətdə rolu tarixi mərhələlərə uyğun olaraq transformasiya olunmuş, təhsilə və ictimai fəaliyyətə çıxışı genişlənmişdir. Bu dəyişikliklər mentalitetin əsas dəyərlərini dağıtmamış, əksinə, onları yeni reallıqlara uyğunlaşdırmışdır.

Qloballaşma və dəyişdirilməyə cəhd olunan mentalitet

Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı nəticəsində gənclər fərqli mədəniyyətlərlə birbaşa təmasda olur. Sosial şəbəkələr, xarici media məhsulları və populyar mədəniyyət nümunələri yeni həyat tərzlərini cazibədar şəkildə təqdim edir. Bu prosesin müsbət tərəfi dünyagörüşünün genişlənməsi olsa da, mənfi tərəfi milli dəyərlərin ikinci plana keçməsi riskidir.

Son illərdə ailə münasibətlərində fərdiyyətçiliyin artması, kollektiv məsuliyyət hissinin zəifləməsi, ənənəvi mərasimlərin kommersiyalaşması kimi meyillər müşahidə olunur. Bəzi hallarda “müasirlik” adı altında köklü adət-ənənələrə istehza ilə yanaşılır. Halbuki mentalitet yalnız keçmişin qalığı deyil, cəmiyyətin özünüidentifikasiya mexanizmidir.

Dəyişdirilməyə cəhd olunan əsas sahələrdən biri ailə institutudur. Qərb fərdiyyətçiliyi modelinin mexaniki şəkildə tətbiqi bəzən ailədaxili bağların zəifləməsinə gətirib çıxarır. Digər bir sahə isə dil və ünsiyyət mədəniyyətidir. Gənclər arasında ana dilində ifadə imkanlarının daralması, xarici sözlərin həddindən artıq istifadəsi mental identikliyin zəifləməsi riskini yaradır.

Gəncliyin mövqeyi və sosial transformasiya

Bugünkü gənclik ziddiyyətli bir situasiyada yaşayır. Bir tərəfdən, qlobal dünyaya inteqrasiya etmək, yeni bilik və bacarıqlar əldə etmək arzusu var; digər tərəfdən isə ailə və cəmiyyətin ondan gözləntiləri mövcuddur. Bu iki istiqamət arasında balans tapmaq asan deyil.

Gənclərin bir qismi mentaliteti inkişafın qarşısını alan məhdudiyyət kimi qəbul edir. Onların fikrincə, bəzi sosial stereotiplər fərdi azadlığı və yaradıcılığı məhdudlaşdırır. Digər qisim isə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını prioritet sayır və sürətli dəyişikliklərə ehtiyatla yanaşır. Hər iki mövqenin elmi əsaslarla təhlili vacibdir.

Burada əsas məsələ mentalitetin hansı elementlərinin qorunmalı, hansılarının isə yenidən qiymətləndirilməli olduğunu müəyyənləşdirməkdir. Məsələn, böyüyə hörmət və ailə bağlarının güclü olması müsbət sosial kapital yaradır. Lakin bəzi hallarda cəmiyyətin əsassız qınaq mexanizmi fərdin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Deməli, müsbət mental dəyərlərin qorunması ilə yanaşı, gündəlik həyatı çətinləşdirən stereotiplərin elmi diskussiya müstəvisində müzakirəsi mümkündür.

Mentalitetin yaşayış tərzinə təsiri

Mentalitet insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir. Qonaqpərvərlik ənənəsi sosial əlaqələri möhkəmləndirir, kollektivçilik isə çətin anlarda qarşılıqlı dəstək mexanizmini işə salır. Eyni zamanda, bəzi hallarda sosial rəyin həddindən artıq önəmli sayılması fərdi qərarların qəbulunu çətinləşdirə bilər.

Toy və yas mərasimlərinin miqyası, sosial statusun nümayişi, “el nə deyər” prinsipi kimi amillər iqtisadi və psixoloji yük yarada bilər. Bu kimi hallarda mentalitetin mahiyyətini deyil, onun ifrat formalarını tənqid etmək daha məqsədəuyğundur. Çünki problemin mənbəyi dəyərin özü deyil, onun yanlış tətbiqidir.

Müsbət mental dəyərlərin qorunmasının zəruriliyi

Milli kimlik yalnız pasport və ya hüquqi statusla müəyyənləşmir; o, ilk növbədə, mənəvi dəyərlərlə formalaşır. Müsbət mental xüsusiyyətlərin qorunması cəmiyyətin sosial birliyini və davamlılığını təmin edir. Ailə institutunun möhkəmliyi, böyüyə hörmət, qonaqpərvərlik, vətənə bağlılıq kimi dəyərlər sosial sabitliyin dayaqlarıdır.

Bu dəyərlərin zəifləməsi cəmiyyətdə atomlaşma prosesini sürətləndirə, fərdlər arasında etimad böhranı yarada bilər. Sosial etimadın azalması isə iqtisadi və siyasi institutlara da təsir göstərir. Buna görə mentalitetin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də sosial inkişaf strategiyasının tərkib hissəsidir.

Mədəniyyətdə mentalitet problemi sadə “köhnə ilə yeninin mübarizəsi” kimi təqdim edilə bilməz. Bu, daha çox tarazlıq axtarışıdır. Qloballaşma şəraitində milli dəyərlərin qorunması ilə açıq dünyaya inteqrasiya arasında balans tapmaq əsas vəzifədir.

Elmi-metodik baxımdan aşağıdakı istiqamətlər təklif olunur:

Təhsil sistemində milli-mənəvi dəyərlərin müasir metodlarla tədrisi.

Gənclərlə açıq dialoq platformalarının yaradılması.

Medianın milli mentalitetin müsbət nümunələrini təşviq etməsi.

Adət-ənənələrin mahiyyətinin qorunması, lakin ifrat və sosial yük yaradan formaların tədricən sadələşdirilməsi.

Beləliklə, mentaliteti qorumaq geriliyə qapanmaq demək deyil; əksinə, öz kimliyini itirmədən inkişaf etmək deməkdir. Müsbət mental dəyərlərimizi yaşatmaq, onları müasir dövrün reallıqları ilə uyğunlaşdırmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər birimizin mədəni məsuliyyətidir. Bu məsuliyyət yalnız fərdi seçim deyil, həm də milli varlığın davamlılığının təminatıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sakitcə oturmuşdum, maşının pəncərəsindən çöldəki mənzərəni seyr edirdim. Yaşadığım yer bir pəncərənin güzgüsündə əks olunacaq qədər kiçikdir. Ancaq içinə sığmayan bir doğmalıq var ki, hər addımda, hər nəfəsdə mənimlədir.

Bu an nəfəsimin daraldığını hiss etdim. Gördüyüm mənzərə qarşısında donub qalmışdım. Nə deməyə bir söz, nə də baxışlarımı gizlətməyə cəsarətim var idi. Eşitdiyim yeganə şey təcili yardım və “Yolu bağlamayın!” deyən polis əməkdaşlarının səsi idi. Bir dəqiqədə gördüklərim isə bir səhifəyə sığmayan hekayə qədər çox idi.

O gün anladım ki, bəzi yollar insanı uzaqlara aparır, geri dönməsi mümkün olmayan uzaqlara

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onu çox sevirlər. Çağdaş dövr bəstəkarlarımız arasında xüsusi yerə malikdir. Həm simfonik əsərlər yazır, həm mahnı janrında parlayır.

Söhbət Gövhər Həsənzadədən gedir.

Gövhər Həsənzadə 6 mart 1969-cu ildə Bakıda, ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Azərbaycan Elmlər Akademiyası Respublika Təcili Məlumat Xidmətinin rəisi vəzifəsində çalışıb, anası isə filoloqdur. 1976-cı ildə Bakı şəhər M. Rahim adına 7 saylı orta məktəbin birinci sinfinə, 1977-ci ildə isə Səbail rayonundakı 2 saylı yeddiillik musiqi məktəbinin fortepiano sinfinə müsabiqəsiz daxil olub.

1984-cü ildə orta məktəbin 8-ci sinfini, musiqi məktəbinin 7-ci sinfini fərqlənmə ilə bitirərək elə həmin ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kollecinin musiqi nəzəriyyəsi və tarix fakültəsinə müsabiqəsiz daxil olub. İlk bəstəkarlıq dərslərini Əməkdar incəsənət xadimi, bəstəkar Leonid Vaynşteyndən alıb. 1988-ci ildə təhsilini fərqlənmə ilə başa vuraraq Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasının Bəstəkarlıq fakültəsinə daxil olub.

Ali və peşəkar təhsilini Xalq artisti, professor Cövdət Hacıyevin sinfində alıb və 1993-cü ildə həmin təhsil ocağını bitirib. Gövhər Həsənzadə 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin dəvəti ilə Heydər Əliyev Sarayında bədii rəhbər və rejissor vəzifəsinə təyin edilib və 3 aprel 2001-ci ildə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının sərəncamı ilə M. Şəhriyar adına Bakı Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru vəzifəsinə təyin edilib.

Gövhər Həsənzadə təşkilatçılıq fəaliyyəti ilə bərabər peşəkar yaradıcılıq ilə də məşğul olub. 1993-cü ildən fəaliyyət göstərən ümumrespublika gənc estrada musiqisi ifaçılarının "Zirvəyə doğru" müsabiqəsinin yaradıcısı və bədii rəhbəridir.

O, böyük simfonik orkestr üçün poema, simfoniya, fortepiano və orkestr üçün konsert, skripka və orkestr üçün konsert, simli kvartet və kvintet, fortepiano və skripka alətləri üçün prelüd, sonata və bir çox klassik janrda yazılan 50-yə yaxın əsərin və 300-ə yaxın mahnının, eləcə də Azərbaycan Respublikası Gənclərinin Himni (1996), "Olimpiada yolları" himni (1996), "Biz varıq"(BMT Azərbaycan nümayəndəliyi) himni, "Sən qalib gələcəksən" (2008), "Sən azərbaycanlısan"(2013) kimi layihələrin müəllifidir.

2008-ci ildə Azərbaycanı ilk dəfə təmil olunduğu Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində "Day After Day" mahnısının müəllifi və kompozisiyanın bədii rəhbəridir. 2013-cü ildə isə Türkviziya Mahnı Müsabiqəsinda yenə də Azərbaycanı ilk dəfə təmsil edərək "Yaşa" mahnısının müəllifi və kompozisiyanın bədii rəhbəri kimi 24 türkdilli ölkələr arasında birinciliyi ölkəsinə qazandırıb

Bu günə qədər Azərbaycan musiqiçiləri ilə bərabər Türkiyə, ABŞ və Avropada fəaliyyət göstərən Zərrin Özər, Mustafa Ceceli, Nilufer, "In-Grid", MİŞA, Pınar Aylin, Bengü, "Studio-A", Kaan Yalçın, Kanun Yıldırım, Zeliha Sunal, Barrbaros, Meyra, Ayla İşıl, Senem və bir çox peşəkar müsiqiçilər və yaradıcı kollektivlərlə çalışıb. Hal-hazırda "Azərbaycan professional mahnı janrının yaranmasının tarixi aspekti" mövzusunda elmi iş və iki cildlik kitab üzərində çalışır. Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasının dissertantıdır.

Gövhər Həsənzadə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 may 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb. 1999-cu ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının, 2007-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının, 1998-ci ildən MESAM (Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliyi)-nin, 2013-cü ildən ARAF-ın (Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyası), 2019-cu ildən "Azad Azərbaycan" Teleradio və Yayım Şirkətinin Bədii Şurasının üzvüdür.

2021-ci ildən "Müəllif Hüquqları Uğrunda" İctimai Birliyin sədridir. Gövhər Həsənzadə 2023-cü il tarixdə keçirilmiş Avrasiya Hüquq sahibləri Təşkilatları Konfederasiyasının (AHTK) Baş Assambleyasının növbəti iclasında yetkilliklə Konfederasiyasının (AHTK) Baş Direktoru vəzifəsinə seçilib. Hal-hazırda Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin "Sərhədçi" Mədəniyyət Mərkəzi rəisinin müavini və mədəniyyət-təminat şöbəsinin rəisi vəzifəsində çalışır.

Bəstələdiyi mahnılar

"Yerli müğənnilər tərəfindən ifa olunanlar"

- Get

- Nəydi

- Anladım sonunda

- Mən səni deyə - deyə

- Olanlar Oldu

- Bahar çiçəyi

- Bir də

- Deyirlər ki

- Gözəlim

"Xarici müğənnilər tərəfindən ifa olunanlar"

1. Git

2. Tek senin uğrunda

3. Yar aman yar

4. Masal bu ya

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"İbrahim Zeynalovun abidələri və layihələri bir-birindən forma müxtəlifliyi, əldə olunmuş quruluşların təkrarlanmaması cəhdi ilə fərqlənir. Onun abidələrinin təsir effekti - tamaşaçıya yaxınlıq, fiqur və postament ölçülərinin düşünülmüş uzlaşdırılmasındadır.  Çox vaxt abidə hazırlanmazdan öncə portret üzərində iş gedir, heykəltaraş məhz burda gələcək monumental obrazın cizgilərini müəyyənləşdirir. Beləliklə, heykəltaraşın yaratdığı abidələr yüksək idealı, yaradıcı şəxsiyyətin möhtəşəmliyini və gözəlliyini təsdiqləyən monumental obrazın yaradıcılıq axtarışları ənənələrini izləməyə imkan verir. Bu ənənələrin ideya zəminindən onun formal əlamətləri də yaranır" - Sənətşünaslıq doktoru, professor Cəmilə Novruzova yazır bunları.

İbrahim Zeynalov 1934-cü il dekabrın 27-də Bakı şəhərində anadan olub. Hələ kiçik yaşlarından sənətə olan böyük marağı onu natamam orta məktəbi bitirdikdən sonra 1951-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə gətirib çıxarıb. 1956-cı ildə məktəbin heykəltaraşlıq şöbəsini qurtaran İbrahim Zeynalov elə həmin ildən təhsilini Xarkov Rəssamlıq institutunda davam etdirib.

 1957-ci ildən etibarən ən müxtəlif respublika, ümumittifaq və beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olan İbrahim Zeynalov özünün sənətkarlıq fəaliyyətini pedaqoji işlə uğurla əlaqələndirib, 1971–1973-cü illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində müəllim, 1973–1993-cü illərdə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda müəllim, baş müəllim, dosent, professor və kafedra müdiri vəzifələrində çalışıb.

O, 1994-cü ildən 2003-cü ilədək Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyinin direktoru olub.  1962-ci ildə institutun heykəltaraşlıq fakültəsində ali təhsilini başa vuraraq Bakıya qayıdıb və bütün ömrünü heykəltaraşlıq sənətinə həsr edib. Harada işləməsindən və hansı vəzifəni tutmasından asılı olmayaraq, İbrahim Zeynalov milli mədəni irsin təbliği, tədrisi və qorunmasında qüvvə və bacarığını əsirgəməyib.

Özünün zəngin bilik və təcrübəsini gənc sənətkarlar nəslinin yetişdirilməsi işinə sərf edib. Azərbaycanda milli heykəltaraşlıq məktəbinin inkişaf etdirilməsində İbrahim Zeynalovun böyük xidmətləri olub. Onun monumental heykəl, büst-portret və digər heykəltaraşlıq janrlarında yaratdığı gözəl sənət əsərləri ölkəmizin zəngin ənənələrə malik heykəltaraşlıq mədəniyyətinin parlaq səhifələrindəndir.

İbrahim Zeynalov tarixi şəxsiyyətlərimizin, o cümlədən Mücirəddin Beyləqaninin, Əcəmi Naxçıvaninin, İmadəddin Nəsiminin, Şah İsmayıl Xətainin, İsmayıl bəy Qutqaşınlının, Mirzə Fətəli Axundovun, Mirzə Ələkbər Sabirin, Nəriman Nərimanovun və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin unudulmaz obrazlarını gözəl abidələrə çevirərək mədəniyyət tariximizə həmişəlik həkk edib

Təltif və mükafatları

- SSRİ Dövlət mükafatı — Bakıdakı 26 Bakı komissarı abidəsi üçün

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — Naxçıvan şəhərində V. İ. Lеnin mеmorialı üçün

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü.

Düzdür, bugünkü baxışlarımız bizi 26 Bakı komissarından, Lenindən itələyir, onlar bir vaxtlar sitayiş edilənlər idilərsə indisə düşmən sayılırlar. Amma konyektura, dövr, məcburiyyət, bilməzlik kimi faktorlar var ortada.

İbrahim Zeynalov 6 mart 2008-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çox maraqlı bir şəxs barəsində danışacağıq. Qəribə tale, dəyərli həyat yolu, əzmkarlıq və mübarizlik... Bunları özündə birləşdirən nasir, dramaturq, publisist, tərcüməçi Yusif Əzimzadə.

Yusif Əzimzadə 1917-ci il fevralın 22-də Bakıda fəhlə ailəsində doğulub. Natamam orta məktəbi bitirib N.Nərimanov adına sənaye texnikumunun elektrik-mexanika şöbəsində təhsil alıb. Həm də Bakı şəhər rayonlarının elektrik yarımstansiyalarında işləyib. Tələbə ikən öz şeirlərini "Ədəbiyyat qəzeti"ndə, "Gənc işçi", "Yeni yol" və "Azərbaycan gəncləri"ndə müntəzəm çap etdirib.

Onun əsərləri müstəsna hallarda "Ə.Yusif", yaxud "Y.Əhədoğlu" imzaları ilə çap olunub. Bakı hərbi məktəbini leytenant rütbəsi ilə bitirib. Qərbi Ukraynanın azad olunmasında, ağ finlərə qarşı döyüşlərdə iştirak edib. 1940-cı ildə xəstəliyinə görə tərxis olunub iki il "Abşeron kolxozçusu" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, katib, 1942-1944-cü illərdə isə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə, "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında ədəbi işçi, nəsr şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışıb.

Azərbaycan KP MK yanında Partiya tarixi İnstitutunun "Böyük Vətən müharibəsi" şöbəsində baş elmi işçi (1944-1945), M.Qorki adına Bakı Gənc Tamaşaçılar Teatrında ədəbi hissənin şöbə müdiri (1945-1947), "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında tənqid şöbəsinin müdiri (1948-1951), Azərnəşr və Uşaqgəncnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru (1951-1952), "İnqilab və mədəniyyət" jurnalı, sonra "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyalarında məsul katib olub.

Bakı şəhəri və 26 Bakı komissarı adına rayon Sovetinin deputatı seçilib. "Anacan" pyesinə görə musiqili teatrların ümumittifaq festivalının laureatı diplomuna layiq görülüb. Keçmiş SSRİ respublikalarının teatrlarında "Çiçəklər səltənəti", "Anacan", "Nəsrəddin", "Aprel səhəri" və "Qonşular" dram əsərləri səhnəyə qoyulub. Onun tərcümə etdiyi pyeslər (Konstantin Simonovun "Rus məsələsi", Sergey Mixalkovun "Qırmızı qalstuk", Y.Soloviçin "Qəribə dilənçi", O.Bodıkovun "Qaraqum faciəsi", Ş.Xusainovun "Anam gəldi") Azərbaycan teatrlarında səhnələşdirilib

"Pravda", "İzvestiya", "Trud" və "Literaturnaya qazeta" kimi mərkəzi qəzetlərdə müntəzəm çıxış edib. Ümumittifaq Yazıçılar İttifaqının V qurultayına nümayəndə seçilib. Moldaviyada Azərbaycan mədəniyyəti günlərində (1960), Bryansk, Voroşilovqrad və Qərbi Sibirin Tümen vilayətində Sovet ədəbiyyatı günlərində (1970, 1973, 1974) iştirak edib. SSRİ medalları və Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanları ilə təltif olunub. 1984-cü il mart ayının 6-da Bakıda vəfat edib.

Əsərləri

1.Partizan oğlu

2. İlk görüş

3. Onun həyatı (Sosialist Qəhrəmanı usta Baba Pirməmməd haqqında sənədli povest)

4. Görüşdən sonra

5. Üç bayram

6. Bakının işıqları

7. Yenə görüşəcəyik (roman)

8. Murad dayının xatirələri

9. Xatırlayacaqsan

10.Anacan (pyeslər)

Tərcümələri

Ruscadan

1. O.Qonçar. Qızıl Praqa. Bakı: Azərnəşr, 1950, 150 səh.

2. İ.Osipov. Yeddi gəmi adası. Bakı: Azərnəşr, 1951, 135 səh.

3. V.Popova. Aydın sahil. Bakı: Azərnəşr, 1952, 252 səh.

4. İ.Osipov. Xəzər çağırır. Bakı: Azərnəşr, 1953, 190 səh.

5. E.Qrin. Cənub küləyi. Bakı: Azərnəşr, 1954, 146 səh.

6. L.Tolstoy. Saxta kulon. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1960, 88 səh.

7. F.M.Dostoyevski. Bəyaz gecələr. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1962, 64 səh.

8. İ.S.Turgenev. Yakov Pasınkov. Bakı: Azərnəşr, 1968, 41 səh.

9. C.London. Dəmirdaban. Bakı: Gənclik, 1971, 280 səh.

10. A.N.Ostrovski. Öz adamımızdır, düzəlişərik. Bakı: Azərnəşr, 1973, 46 səh.

11. Skandinav dastanları. Bakı: Gənclik, 1974, 245 səh.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

TANINMIŞ RUSİAYALI POLİTOLOQ BOQDAN BEZPALKONUN “ƏDƏBİYYAT VƏ İNCƏSƏNƏT” PORTALINA AÇIQLAMASI

Fatimə Məmmədova, Ədəbiyyat və İncəsənət

Hazırda İran–İsrail müharibəsi ən gərgin mərhələsinə çatıb. Təbii ki, bu qarşıdurmanın Azərbaycana da təsir edəcəyi əvvəlcədən ehtimal olunurdu və bu narahatlıq artıq reallığa çevrilir. Ötən gün  baş vermiş hadisə ilə də bunu demək çox aydındır. Naxçıvana atılan raket...

Bəzən belə bir sual da yaranır: görəsən, dünya gündəmini dəyişmək, xüsusilə də Epşteyn qalmaqalı kimi mövzuları kölgədə qoymaq üçün müharibə kartından istifadə olunurmu?

Hər bir halda, bu qarşıdurmanın nə vaxt dayanacağı hələ də açıq sual olaraq qalır. Təəssüf ki, bəzən elə təsəvvür yaranır ki, böyük güclərin siyasətində insan həyatı arxa plana keçir və xalqlar bir-birini məhv edən proseslərin içində qalır.

Məsələnin perspektivlərini daha aydın anlamaq üçün rusiyalı politoloq Boqdan Bezpalko ilə şəxsi söhbət etdim və ondan müsahibə aldım. Onun fikirləri regionda baş verən hadisələrin mümkün inkişaf ssenarilərini anlamaq baxımından olduqca maraqlıdır.

-İrana qarşı hərbi əməliyyatlar Rusiya və Çinin Yaxın Şərq siyasətinə və regional təhlükəsizlik maraqlarına necə təsir edir?

-Rusiya və Çin üçün İran Yaxın Şərqdə mühüm müttəfiqlərdən biridir və hər iki ölkənin Tehrana siyasi dəstək verəcəyi gözlənilir. Rusiya üçün əsas regional maraq münaqişənin genişlənməsinin qarşısını almaq, xüsusilə də onun Cənubi Qafqaz və ümumilikdə Qafqaz regionuna yayılmamasıdır. Çin baxımından isə əsas prioritet Fars körfəzindən sabit neft tədarükünün qorunub saxlanılmasıdır. Böyük həcmdə enerji idxal edən Pekin müəyyən hallarda İran və Səudiyyə Ərəbistanından alınan nefti Rusiya tədarükləri ilə əvəz edə bilsə də, Hörmüz boğazının bağlanması Çin iqtisadiyyatı üçün ciddi risk hesab olunur. Bu səbəbdən Çin boğazın tam bağlanmaması üçün İrana diplomatik təsir göstərməyə çalışır. Ümumilikdə ABŞ və İsrailin İrana qarşı hücumu həm Çin, həm də Rusiyada təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı narahatlıqları artırır və regiondakı digər dövlətlər kimi onları da yeni geosiyasi riskləri yenidən qiymətləndirməyə məcbur edir.

-Bu hücumlar hansı şəhərlərə və strateji obyektlərə yönəlib və regionun təhlükəsizlik və iqtisadi vəziyyətinə nə dərəcədə təsir edir?

-Texniki baxımdan bu münaqişə artıq yayılıb və zərbələr Fars körfəzi regionunda yerləşən demək olar ki, bütün dövlətlərə endirilir. Bu hücumlar kifayət qədər ağrılı və həssas xarakter daşıyır. Səudiyyə Ərəbistanının “Aramco” şirkətinə məxsus ən böyük neft emalı zavodlarından birinə ciddi zərbə vurulub. Hazırda Dubay da hücumlar altındadır. Böyükmiqyaslı dağıntılar qeydə alınmasa da, zərbə təhlükəsi və müharibənin yaxınlaşması turizm və investisiyalar hesabına inkişaf edən bu şəhəri cəlbedici olmayan məkana çevirir və iqtisadi fəaliyyətə mənfi təsir göstərir. Bundan sonrakı proseslər hərbi münaqişənin necə inkişaf edəcəyindən asılı olacaq. Əgər münaqişə daha da genişlənərsə, quru əməliyyatları başlasa və ya qarşılıqlı döyüşlər, yeni raket və artilleriya zərbələri davam etsə, regiondakı ərəb ölkələri daha ciddi zərər görəcək. Hazırda İranın zərbələrinin hətta Tehranla münasibətləri dost xarakter daşıyan Oman ərazisinə, eləcə də Böyük Britaniyanın Akrotiri hərbi bazasının yerləşdiyi Kipr istiqamətinə də endirildiyi bildirilir. Bu isə münaqişənin genişlənmə potensialının kifayət qədər yüksək olduğunu göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

5 mart 2026-cı il Cənubi Qafqaz üçün yenə də gərgin bir gün kimi yadda qaldı. Günorta saatlarında İran ərazisindən buraxıldığı bildirilən pilotsuz uçuş aparatları Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasını hədəfə aldı.

Məlumata görə, dronlardan biri Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının terminalına düşüb, digəri isə Babək rayonunun Şəkərabad kəndində məktəbin yaxınlığında partlayıb. Hadisə nəticəsində mülki infrastruktura ziyan dəyib, döry nəfər mülki şəxs xəsarət alıb.

Bu hadisə sadəcə sərhəd insidenti deyil. Bu, regionda onsuz da kövrək olan siyasi tarazlığa vurulan ciddi zərbə kimi qiymətləndirilir.

Rəsmi Bakının reaksiyası

Hadisədən dərhal sonra Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi sərt bəyanatla çıxış edərək Naxçıvana qarşı edilən pilotsuz uçuş aparatları hücumunu qətiyyətlə pislədi.

Bəyanatda qeyd olundu ki, mülki obyektlərin – xüsusilə hava limanı və yaşayış məntəqələrinin hədəfə alınması beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin kobud şəkildə pozulmasıdır. Azərbaycan tərəfi İranın ölkəmizdəki səfirini Xarici İşlər Nazirliyinə çağıraraq hadisə ilə bağlı izahat tələb etdiyini də açıqladı.

Rəsmi Bakı İran tərəfinin bu insidentlə bağlı dərhal araşdırma aparmalı olduğunu və belə hadisələrin təkrar olunmaması üçün tədbirlər görməsinin vacibliyini vurğuladı.

Müdafiə Nazirliyinin açıqlaması

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi də hadisəyə münasibət bildirərək Naxçıvan ərazisində mülki infrastruktura qarşı pilotsuz uçuş aparatları ilə zərbələrin endirildiyini təsdiqlədi.

Nazirlik qeyd etdi ki, bu hücumların hərbi zərurəti olmayıb və onların hədəfi mülki obyektlər olub. Bəyanatda bildirildi ki, Azərbaycan ordusu ölkənin suverenliyini və vətəndaşlarının təhlükəsizliyini qorumaq üçün bütün lazımi tədbirləri görməyə hazırdır.

Eyni zamanda vurğulandı ki, baş verən hadisəyə görə məsuliyyət hücumu həyata keçirən tərəfin üzərinə düşür.

Dövlət başçısının mövqeyi

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Təhlükəsizlik Şurasının iclasında Naxçıvana qarşı edilən hücumu ciddi təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirdi.

Dövlət başçısı bildirdi ki, mülki obyektlərin hədəfə alınması qəbuledilməzdir və Azərbaycan öz vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün bütün zəruri addımları atacaq.

Prezident eyni zamanda qeyd etdi ki, Azərbaycan heç vaxt qonşu dövlətlərə qarşı ərazi və ya hərbi təhlükə yaratmayıb, lakin ölkənin suverenliyinə qarşı edilən hər hansı addım cavabsız qalmayacaq.

Naxçıvan – strateji bölgə

Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycanın ən həssas və strateji bölgələrindən biridir. Bu region Türkiyə ilə quru sərhədə malik yeganə Azərbaycan ərazisidir və Cənubi Qafqazın mühüm geosiyasi nöqtələrindən hesab olunur.

Son illərdə regionda nəqliyyat dəhlizləri, enerji layihələri və yeni geosiyasi balansların formalaşması Naxçıvanın əhəmiyyətini daha da artırıb. Bu səbəbdən Naxçıvan ətrafında baş verən hər bir hadisə təkcə lokal məsələ deyil, daha geniş siyasi və təhlükəsizlik kontekstində qiymətləndirilir.

Region üçün təhlükəli siqnal

Cənubi Qafqaz onsuz da mürəkkəb və həssas geosiyasi proseslərin yaşandığı bir regiondur. Bu bölgədə baş verən hər bir gərginlik qısa zamanda daha geniş qarşıdurmalara çevrilə bilər.

Naxçıvana qarşı pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirilən hücum bu baxımdan ciddi xəbərdarlıq kimi qəbul edilir.

Son söz

Araz çayı iki ölkə arasında sərhəd olsa da, gərginlik dalğaları bu sərhədləri tanımır.

Naxçıvanda baş verən hadisə bir daha göstərdi ki, regionda sülh və sabitlik çox kövrəkdir. Bu sabitliyi qorumaq isə yalnız siyasi məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və ağıllı diplomatiya ilə mümkündür.

Əks halda Arazın sakit suları belə bir gün regionun ən təhlükəli gərginlik xəttinə çevrilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, xoş gördük. Bu dəfə " Psixologiya və şeir" rubrikası ilə görüşnüzə gəlmişik.

Bu rubrikamızda həm elmin, həm sənətin dili ilə danışırıq. Elmin dili məntiqli düşündürür, poeziya isə sərhədsizliyi ilə ruhu coşdurur. Bu gün də peşəkar psixoloq və Ədəbiyyatda öz imzası ilə sevilən şair qonağımızdır.

Beləliklə, qonaqlarımız- yaradıcı, araşdırmaçı, Psixoloq, doktor Hüseyn Şərqidərəcək ( Soytürk) və misraları ilə könül oxşayan, ruhları titrədən İbrahim bəy İlyaslıdır.

-Xoş gördük, dəyərli Hüseyn bəy. Rubrikamızda bir çox şeirlərin psixoloji təhlilini ustalıqla vermisiniz.

Bu gün də ustad şair İbrahim İlyaslı yaradıcılığından bir şeirə psixologiya pəncərəsindən boylanacağıq.

NÖQTƏ

​Nöqtədən başlayıb hər şey dünyada,

Əvvəlimiz nöqtə, sonumuz nöqtə.

Nöqtədi dəryada təklənmiş ada,

Bir nöqtə boydadı canımız, nöqtə.

​Nöqtədən başlayıb otlar, çiçəklər,

Nöqtə boydadı nöqtə səsi də.

Eynicə nöqtədi fillər, böcəklər,

Nöqtə sürüsüdür Yer kürəsi də.

​Nöqtədən başlayıb qibləyə yönüm,

Nöqtə — bircə kəlmə, nöqtə — yeddi rəng.

...Sənin, şəkil çəkən, başına dönüm,

Mənim nöqtə boyda bir şəklimi çək.

-Söz Sizindir, Hüseyn bəy.

-Xoş gördük, Ülviyyə xanım.

İnsan bütün iddialarına baxmayaraq kosmik miqyasda sadəcə bir “nöqtə”dir. “Nöqtə”  şeiri  başlanqıcdan etibarən əsas və varoluşsal bir obrazla başlayır: nöqtə. Şair ən sadə və ən kiçik vizual və yazı vahidini seçərək dünyanı minimal bir anlayışa endirir və bu kiçik formanın içindən varlıq, insan, idrak və hətta iman haqqında dərin bir baxış ortaya qoyur. Bu təhlildə şeiri həm psixoloji baxımdan, həm də şeir psixologiyası açısından “nöqtə” başlanğıc və sonun simvoludur. “Nöqtədən başlayıb hər şey dünyada, Əvvəlimiz nöqtə, sonumuz nöqtə” misraları şairin həyata dair dövri və müəyyən mənada ekzistensial bir baxışa sahib olduğunu göstərir. Ekzistensial psixologiyada insanın əsas qayğılarından biri ölüm və məhdudiyyət şüurudur. Şair başlanğıcı və sonu “nöqtə”yə endirməklə həm insanın kainat qarşısında kiçikliyini vurğulayır, həm də başlanğıc və sonun birliyini göstərir. Bu baxış varoluş təvazökarlığının ifadəsi kimi qəbul oluna bilər. Şüuraltı səviyyədə “nöqtə” psixikanın mərkəzi və ya “öz”ün nüvəsi kimi yozula bilər.  “Self” – yəni “öz”  nəzəriyyəsində  öz– psixikanın mərkəzi və bütövlüyüdür. Həndəsədə nöqtə dairənin potensial mərkəzidir; bütün radiuslar ondan keçir. “Bir nöqtə boydadı canımız, nöqtə” misrasında şair insan ruhunu sıxılmış və yığcam bir nüvəyə endirir. Bu kiçiltmə alçaltmaq deyil, əksinə mənanın konsentrasiyasıdır. Şeir psixologiyası baxımından bu sıxılmış obraz oxucunun təxəyyülünü aktivləşdirir; çünki zehn bu “kiçiklikdən” böyük bir məna çıxarmağa çalışır.

İnkişaf psixologiyası baxımından uşaq ilkin mərhələlərdə dünyanı sadə və bütöv strukturlar kimi qavrayır. şair təbiətə müraciət edir: “Nöqtədən başlayıb otlar, çiçəklər” və “Eynicə nöqtədi fillər, böcəklər”. Bu misralar varlığa vahid və ayrı-seçkisiz baxışı ifadə edir., daha sonra fərqlər ön plana çıxır. Şair isə əks istiqamətdə hərəkət edir: fərqlilikləri yaşadıqdan sonra yenidən vəhdətə qayıdır. Bu qayıdış psixoloji yetkinliyin əlaməti kimi dəyərləndirilə bilər. Fil də, böcək də son nəticədə “nöqtə”dir; insan da, Yer kürəsi də kosmik miqyasda bir nöqtədən ibarətdir.

 “Nöqtə sürüsüdür Yer kürəsi də” misrası koqnitiv psixologiya baxımından maraqlıdır. İnsan zehni “öz”lə bağlı olan obyektləri daha böyük və əhəmiyyətli qavramağa meyllidir. Şair isə çərçivəni dəyişdirərək Yeri “nöqtələr sürüsü”nə çevirir. Bu baxış terapevtik təsir göstərə bilər; çünki hadisələrə daha geniş miqyasdan baxmaq onların emosional yükünü azaldır.

Daha bir bənddə şeir mənəvi qatlara yüksəlir: “Nöqtədən başlayıb qibləyə yönüm.” İslam rəmzi mənasında da nöqtə əsas ölçü vahididir; bir çox hərflər nöqtənin nisbəti ilə qurulur. Burada nöqtə vəhdətin, tövhidin simvolu kimi yozula bilər. Din psixologiyası baxımından insan mərkəzi bir məna nöqtəsinə ehtiyac duyur; qiblə psixoloji istiqaməti müəyyənləşdirir. Şair qibləyə yönümü nöqtədən başlatmaqla iman və mənəvi yönəlişin də daxili bir mərkəzdən qaynaqlandığını bildirir.

 “Nöqtə - bircə kəlmə, nöqtə - yeddi rəng” misrası paradoksal bir ifadədir. Nöqtə həm təkdir, həm də çoxlu rəngləri özündə daşıyır. Yaradıcılıq psixologiyası baxımından bu, divergent düşüncənin nümunəsidir: şair sadə bir anlayışdan çoxqatlı mənalar yaradır. Şeir psixologiyası baxımından bu cür çoxmənalılıq oxucuya fərqli interpretasiyalar imkanı verir.

Axır misralarda “şəkil çəkən”ə müraciət edilir: “Mənim nöqtə boyda bir şəklimi çək.” Bu istək dərin psixoloji məna daşıyır. Şair hər şeyi nöqtəyə endirdikdən sonra özünün də nöqtə boyda təsvir olunmasını istəyir. Psixoanalitik baxımdan bu, bütövlük içində ərimək, eqonun şişkinliyindən azad olmaq arzusudur. Eyni zamanda, burada görünmək ehtiyacı da vardır.  Heç olmasa nöqtə qədər, amma məni çək. Bu, insan psixikasında mövcud olan əsas ikiliyi - həm yox olmaq, həm də görünmək arzusunu bildirir.

Bu şeir “nöqtə” anlayışı üzərindən həm varlıq fəlsəfəsini, həm estetik bütövlüyü, həm də insanın psixoloji özünüdərkinin dərin qatlarını açan simvolik bir mətndir. Zahirdə sadə görünən “nöqtə” obrazı burada həm başlanğıc, həm son, həm də sonsuzluğun özəyi kimi təqdim olunur. Şair minimal bir işarədən kosmik məna yaradır və bununla poetik düşüncənin gücünü nümayiş etdirir.

Bu şeirdə “nöqtə” sadəcə bir durğu işarəsi deyil; varlığın nüvəsi, psixikanın mərkəzi, imanın başlanğıcı və şairin özünüifadə formasıdır. Məhz bu zahiri sadəlik və daxili dərinlik onu psixoloji baxımdan zəngin və çoxqatlı bir mətnə çevirir.

Psixoloji planda şeir insanın öz kiçikliyini dərk etməsi ilə bağlıdır. “Bir nöqtə boydadı canımız” misrası fərdin faniliyini qəbul etməsidir. Bu qəbul iki cür təsir yarada bilər: ya qorxu və nihilizm, ya da sakitlik və təvazökar özünüdərk. Şeirin tonuna baxdıqda ikinci istiqamət üstünlük təşkil edir.

Nöqtə həm də identiklik simvoludur. Psixologiyada insan özünü kainat qarşısında kiçik hiss etdikdə iki reaksiya verə bilər: mənasızlıq hissi və ya bütövlüyə qoşulma hissi. Şeirdə ikinci hal müşahidə olunur. İnsan nöqtədir, amma bütün kainat da nöqtələrdən ibarətdir. Deməli, insan kainatdan ayrı deyil.

Eyni zamanda “nöqtə” yaradılışın rəmzidir. Hər şey nöqtədən başlayır – toxum, hüceyrə, səs, rəng. Bu yanaşma psixoloji olaraq başlanğıc enerjisinə, potensiala işarə edir: ən kiçik şeyin içində böyük bir aləm gizlidir. Burada insanın özünü kiçik görməsi zəiflik yox, əksinə, dərin idrak və təfəkkür göstəricisidir.

Sonuc olaraq, “Nöqtə” şeiri kiçik bir simvol vasitəsilə dərin fəlsəfi və psixoloji qatlar açır. Psixoloji baxımdan burada varoluş təvazökarlığı, ölümün qəbulu,  birlik duyğusu və yaradılış məna axtarışı öz əksini tapır. Şeir psixologiyası baxımından isə təkrar, semantik sıxlıq və obrazın mərhələli genişlənməsi oxucunun idrakını həm emosional, həm də intellektual səviyyədə hərəkətə gətirir. Bu şeir insanın varlığına və kainatdakı yerinə psixoloji-fəlsəfi baxışdır. Şeir insanın səmavi tənhalığını, faniliyini və eyni zamanda möhtəşəm başlanğıc gücünü simvolik dillə ifadə edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.03.2026)