Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hazırda süni intellekt vasitəsilə ortaq türkcə proqramının yaradılması istiqamətində işlər aparılır. Belə ki, layihə çərçivəsində türk dövlətləri üçün vahid informasiya və bilik bazasının formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Məqsəd müxtəlif ölkələrdə mövcud olan milli sistemləri inteqrasiya edərək ortaq bir süni intellekt platforması yaratmaqdır. Bu platforma vasitəsilə dil, mədəniyyət və informasiya mübadiləsinin daha səmərəli şəkildə həyata keçirilməsi planlaşdırılır.

Bakı Dövlət Universitetinin Multimedia və Elektron Kommunikasiya kafedrasının müdiri, professor Qulu Məhərrəmli“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlamasında hazırda süni intellektin bir çox sahələrdə tətbiq olunduğunu vurğulayıb:

"İnformasiya mübadiləsi, tarix, dil, din və mədəniyyət baxımından yaxın olan ölkələrin informasiya mübadiləsi üçün süni intellektin çox böyük faydası var. Türk dövlətləri üçün ortaq informasiya bazası: bu, həm dilə aiddir, həm mədəniyyətə aiddir, həm də ayrı-ayrı ölkələrin ümumi intellektual informasiya mübadiləsinə aiddir. Ona görə də burada söhbət təkcə ortaq türkcə yaratmaqdan deyil, türkcə ortaq mədəniyyətlər, ortaq informasiya mübadiləsi platforması yaradılmasından gedir və bunun üçün də süni intellektdən istifadə olunur".

Q.Məhərrəmlinin fikrincə, bu, alternativ informasiya mənbəyi kimi türk xalqlarının bir-birini tanıması, tarix, dil və mədəniyyət baxımından, indiki şəraitdə əsas hədəfləri görmək və geniş auditoriyaya məlumat ötürmək üçün çox önəmlidir:

"Biz çox sevinirik ki, Türkiyədəki alimlər və bu sahəyə aid olan dövlət qurumları bununla ciddi şəkildə məşğul olur. Həmçinin Azərbaycanda da bu türkcə platformasının bir parlaq elementi kimi, bir subyekti kimi bu məlumatlardan faydalanacaq. Həm məqalə sayəsində, həm elmi fikir mübadiləsi baxımından və əlbəttə ki, birinci növbədə informasiya, məlumat almaq, fikir mübadiləsi aparmaq aspektində bu ortaq türkcə platforması çox faydalı olacaq".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

19 aprel 2026-cı il tarixində Antalya Diplomatiya Forumu çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova ilə Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyinin (TİKA) prezidenti Abdullah Eren arasında görüş keçirilib.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan məlumat verilib.

Görüş zamanı Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində Fond və TİKA arasında mövcud olan strateji tərəfdaşlıq əlaqələri müzakirə edilib.

Professor Aktotı Raimkulova Fondun türk xalqlarının zəngin mirasının təbliği məqsədilə həyata keçirdiyi layihələr barədə ətraflı məlumat verərək, bu yolda TİKA-nın dəstəyinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Söhbət zamanı tərəflər türk dövlətlərindəki tarixi-memarlıq abidələrinin restavrasiyası, ortaq elmi tədqiqatların aparılması sahəsində birgə fəaliyyət planlarını nəzərdən keçiriblər.

TİKA-nın prezidenti Abdullah Eren Fondun türk birliyinə xidmət edən missiyasını yüksək qiymətləndirərək, ortaq irsin qorunmasına yönəlmiş təşəbbüslərdə qurumun hər zaman tərəfdaşlıq etməyə hazır olduğunu ifadə edib.

Sonda tərəflər arasında qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərə dair fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Uşaq vaxtı soruşurdular: “Böyüyəndə nə olacaqsan?” Mən də, nədənsə, “Nəqliyyatçı” demirdim – çünki bu, o vaxtlar nənəmin başa düşəcəyi bir şey deyildi. “Nəqliyyat?” deyib fikrə gedirdi, “hə, bəlkə sürücü? Atan baban kimi” deyə təklif verirdi. Amma bilmirdi ki, bu elə-belə avtobusun sükanı deyil – bu, bütün şəhərin nəfəsini planlamaqdır.

Nəqliyyat mühəndisliyi yol çəkmək deyil – yolun necə yaşadığını hesablamaqdır. Mühəndis deyəndə hər kəsin gözündə bir körpü tikən, beton qarışdıran adam canlanır. Amma biz? Biz bəzən tək bir gecikməni düzəltmək üçün təkər fırlanmadan əvvəlki ehtimalları ölçürük. Bəzən iki dəqiqəlik gecikmənin bir şəhərin səbrinə necə təsir etdiyini modelləşdiririk.

Yol mühəndisi asfalt çəkir. Biz isə vaxtın özünü döşəyirik. Onlar zolaq çəkir, biz axını. Onlar bardür qoyur, biz insanların davranış trayektoriyasını hesablayırıq. Və ən əsası – onlar tikir, biz qavrayırıq. Çünki hər maşın – bir ehtiyacdır. Hər yol – bir insanın qərarı. Və biz bu qərarların nəbzini tutmağa çalışırıq.

Ona görə də bir gün, dərsdə Allahverdi müəllim bizə baxıb dedi:

“Əziz tələbələrim, nəqliyyatçı hər şeydən xəbərdar olmalıdır.”

Bu, təkcə fənn məlumatı deyildi. Bu, bir baxış tərzi idi. Çünki hər hərəkət, hər gecikmə, hər sıxlıq – bir sükutun içində gizlənmiş hekayədir. Və bu hekayəni anlamaq üçün rəqəmlərdən çox həyat duyumuna ehtiyac var.

Beləcə, biz nəqliyyat mühəndisliyi oxuyuruq – yəni şəhərin ritmini, insanın tələbatını, texnikanın xislətini və xaosun harmoniyasını bir cədvəldə, bir modeldə, bir axında birləşdiririk. Elə bil həyatın özünü bir şəbəkə qrafikasına çeviririk. Nəqliyyat mühəndisliyi sadəcə ixtisas deyil – bu, sistemin içində öz yerini axtaran bir insanın peşəsidir.

Bəzən insan həyatının xülasəsi bir yol xəritəsində gizlənir. Başlanğıcı bilinməyən bir marşrut, sonu görünməyən bir istiqamət. Sanki hər kəs öz asfaltını döşəyir, kimisi düz, kimisi isə döngələrlə dolu. Hərə öz yolunun qaşını çəkir, bəzi yollarda bu qaş yüngül təbəssüm kimi, bəzilərində isə ağır talelər kimi çatlanır. Yolun çiyni də var, düşəndə dayandığın yer, bəzən çiynini söykədiyin bir insan qədər vacib. Həyatın özü də bir nəqliyyat sistemidir: istədiyin stansiyada düşə bilmədiyin, ancaq hər dayanacaqda nəsə öyrəndiyin bir sistem.

Allahverdi müəllim hər dəfə auditoriyaya girəndə yolun özündə bir fəlsəfə, düşündürücü birşey  olduğunu hiss etdirirdi. “Nəqliyyatçı gərək hər şeydən xəbərdar olsun,” – deyirdi. Bu sözlər bəzilərinə adi bir tələb kimi görünürdü. Amma bir neçə mühazirə sonra anladım ki, bu xəbərdarlıq təkcə magistral yollarla, asfalt qatları ilə bağlı deyildi. Bu, həm də insanın daxili yollarını tanımaq, öz yoluna mühəndis gözü ilə baxmaq, qərarların nəticəsini əvvəlcədən hesablamaq bacarığı idi.

Yolun görmə məsafəsi – insanın gələcəklə bağlı qənaətidir. Dumanın içində, qaranlığın dərinliyində, əgər gözlərini düz tutmağı bacarırsansa, sürətin stabildirsə bəlkə də hara getdiyini anlamasan belə, niyə getdiyini anlayırsan. Tormoz yolu isə məncə, təəssüf hissidir. Sürətlənib getdiyin, amma sonra gecikmiş peşmanlıqla durmağa çalışdığın zamanın izidir. Allahverdi müəllim dərslərdə bunu deyəndə, biz bu terminlərin yalnız texniki anlamını götürürdük. Amma bir gün həyat özü sübut etdi ki, bu anlayışların metaforik yükü daha ağırdır. “Biraz həyata daha geniş bucaqdan baxın, əziz tələbələrim,”  deyəndə, bəzən bucağın sadəcə riyazi bir anlayış olmadığını anlaya bilmirdik. Hər baxış bucağında başqa bir insan, başqa bir həyat, başqa bir yol yatırmış. Necə ki, misal çəkmişdi "Dayanacaqda duran cütlük yaşlılar üçün gəncliyin təravətini xatırladır. Amma avtobus sürücüsü onları əlli qəpik olaraq görür".

“Universitet sizə təkcə təhsil verməyəcək,” – deyirdi – “həm də dünyagörüşünüzü artıracaq. Sual verin ki, biz buna həqiqətən hazırıqmı?” Həyatın hər kəsi imtahan etdiyi bir anda, bu sual içimizdə əks-səda doğururdu. Bəzən yol kənarında durub, bu sualı öz-özümüzə pıçıldayırdıq. Bəs həqiqətən hazırıqmı?

Allahverdi müəllimin səsi qulağımızda hələ də var: “Həyat sizə həmişə yaxşı olmayacaq, amma pisin içindən yaxşını özünüzə pay götürün.”Mühəndislik bu cümlənin tam ortasında yaşayır: problemlərin içindən çıxış yolu tapmaq, qaranlığın ortasında bir yol xəttini düz çəkmək və hər şeydən əvvəl getmək.

Çünki həyat bir yoldur. Və bu yolun sürət məhdudiyyəti yoxdur. Amma diqqətsizlik – qəza səbəbidir.

 "İnsan orqanizmi də avtomobil mühərrikinə bənzəyir" – deyəndə Ziyafət müəllim, otaqda bir anlıq gülüş dalğası keçdi. Söz, bəlkə də çox sadə səsləndi bizə. Mexaniki bir cümlə idi, axı biz insanı hisslərlə, duyğularla, ruhla bağlamağa alışmışdıq. Ancaq sonralar anladıq ki, bəzi sadə cümlələr var ki, məhz sadəliyi ilə adamı silkələyir. Bu bənzətmədə Ziyafət müəllimin dediklərindən daha çox, demədikləri vardı.

Bədən - mühərrikin metalla yoğrulmuş əksidir. Bir sistemin içindəki başqa bir sistem. Mədə yanacaq çənidir, ürək porşen, ağ ciyər karbürator-injektor, sinirlər naqil, beyin isə ECU-yəni idarəedici kompüter. Amma bəlkə də ən çox bənzədiyimiz şey nə yanıcı qarışıqdır, nə sürət qutusu, nə də batareya. Ən çox “nasazlıq” hissini xatırladırıq. Qırılan, təmirə ehtiyacı olan, səssizcə dayanan bir mühərrik kimiyik.

İnsan yorular. Və bu yorğunluq, təkcə əzələlərdə deyil  ən çox ruhda baş verir. Elə bil içindəki mühərrik yağı azalır. Hər səhər yenidən işə düşmək üçün çabalayırıq. Sanki start veririk, amma “açar” dönmür. Və bu an anlayırıq ki, daxili mühərrikimizin yağsız işləməsi  hiss etmədən özümüzü məhv etməyimizdir. Hər gecə düşüncələrimiz qızır, porşenlər çatlayır, bəzən səssiz bir göz yaşı ilə radiatordan buxarlanırıq. Axı mühərrik də susur, amma bu, onun sağlam olduğu anlamına gəlmir.

Bir çay fasiləsi, bir dost söhbəti, bir gecəlik yuxu bəlkə də bu bizim texniki baxışımızdır. Lakin bəzi problemlər var ki, onları heç bir usta anlaya bilməz. Çünki bədən təmir olunur, amma ruhun mexaniki sxemi hələ heç bir texniki sənəddə yoxdur. O sənəd insanın içində yazılır. Tək-tək. Hər ağrıyla. Hər gərginliklə.

Və burada Ziyafət müəllimin cümləsinin başqa bir mənası da ortaya çıxır: mühərriklər də fərqlidir, insanlar da. Eyni modeli olan iki mühərrik belə fərqli performans göstərə bilər. Eyni cür təhsil alan, eyni dərsi dinləyən iki tələbə, həyatın eyni döngəsində fərqli yollara gedə bilər. Çünki içindəki mexanizm, yəni ruhun sürətlər qutusu  bəzən üçüncü pillədə qalmaq istəyir, bəzən isə əllə geriyə çəkilir, qırılmaq bahasına.

 Bir də var “Check engine” işığı. Bəzilərinin həyatında bu işıq daim yanır, amma heç kim ona fikir vermir. Sən yaxşısan, deyirlər. Görünüşcə problemsizsən. Amma içində sürtünmə baş verir. Bir hissə digərinə toxunur. Və sən, təkcə nasaz deyilsən, sən dağılmaq üzrə olan bir sistemsən. Ruhun döyülməsi, səssiz sızıldaması əslində bir “təmir siqnalıdır.”

 Ziyafət müəllim bizə bunu deməyə çalışırdı: "İnsan da sistemdir. Sökülə bilər, düzələ bilər, amma daim çalışmalıdır." Onun sözlərinin arxasında bir mexanikin öyrətdiyi texniki dərs yox idi yalnız. Orada bir böyük qayğısı, bir filosof düşüncəsi, bir şairin yazmadığı şeir vardı. O, bizə öyrədirdi ki, “bəzən susmaqla da mühərrik qırılar.” Və sən onu dinləmədikcə, içindəki mühərrik səssizcə sönər.

Bəlkə də ona görə ilk baxışdan sadə görünən bu cümlə bizi güldürdü. Amma sonradan anladıq ki, bu cümlə bizim gülüşümüzə deyil, gələcəkdəki susqunluqlarımıza cavab idi.

Bir yol var ki, hər birimiz o yolda irəliləmək istəyirik. Sanki həyatda sürət artırmaq, daha çox məsafə qət etmək, gedişi dayandırmamaq... Hətta buna görə çətin yollara da girmək istərdik. Amma hər avtomobilin, hər bədən sistemi kimi, hər yolun da bir hüdudu, bir tormozu, bir təhlükəsizliyi var. “Yolun sonu” deyəndə, sadəcə fiziki bir bitiş xətti deyil, həyatın sonluğunu, insanın özünü tapma və ya özünü itirmə anını nəzərdə tuturuq.

Müəllimin hər zaman qeyd etdiyi kimi, "Bir yolun sonu varsa, deməli, başqa bir yol da başlayır." Həyatımızda bəzən çox asanlıqla keçidlər edirik. Bəzi yol işarələrini görmürük, ya da görüb görməməzliyə vururuq. "Yol işarəsi" – bu həyatın və ya bədənimizin üzərində yazılı olan bir siqnal. Səni xəbərdar etmək istəyən, bir səhvi təkrarlamamağını söyləyən bir həqiqət. Lakin tez-tez, bu siqnalları göz ardı edirik. Bəzən işarənin qanunu belə nəzərə almayaraq sürətimizi artırırıq, yoxsa? Amma hər bir siqnalın öz mövqeyi, hər yolun öz təhlükəsizliyi var.

Bizlər, gənclər, bəzən özümüzü təhlükəsizlik kəməri kimi sıxırıq, amma o təhlükəsizlik kəməri yalnız fiziki deyil. O, bir etimad, bir tərəfdaşdır. İnsan bəzən həyatın tələlərinə düşərkən,  Qoşqar müəllimin dediyi kimi "bu yolda mən nəyi dəyişə bilərəm?" sualını verməyi unudur. İnsanın daxili sisteminin sızması, hər bir emosional problemlə bir mühərrikin soyuqlaşması kimidir. İstər böyük, istərsə də kiçik, hər bir mexanizmin hərəkətə keçmədən əvvəl "istirahət"ə ehtiyacı vardır. Bədən belə, düşüncə də. “Təmirə ehtiyacım var” – bunu qəbul etmək də bir fəzilətdir.

Sanki hər bir insan həyatında bir mühərrik kimi işləyir. Ancaq əgər biz öz içimizdəki mexanizmə, bizim iradəmizə diqqət etməsək, bizlər də həyatımızı elə bir vəziyyətə gətirə bilərik ki, heç bir usta nə düzəldə bilər, nə də təmir edə bilər. Burada, həyati mühərrikin təmirinə gedən yolda, insanın özünün də dəyişməsi tələb olunur. Bəlkə də həyatda "tormoz yolunun" ən çətin mərhələsi, durduğunda deyil, durmadığında özünü tapmaqdır. Sürət həddi aşılarkən, qarşıdakı təhlükə gözə dəyməz. Lakin, gözlənilməz bir an – bir anlıq dayanma, bütün sistemi dəyişdirə bilər.

Bu yolda yolun qurtardığını hiss etməmək də mümkündür. Amma bir mühərrik də, zamanla, təkrar təmir etmədən heç bir iş görməz. Həyat da belədir: çox çalışmaqla, tükənə bilərsən, amma heç dayanma - hər an bir təmir ehtiyacı doğurur. Oktay müəllim də riyaziyyatla  bunu deyirdi: “Bir yolun sonu varsa, o deməkdir ki, sən özün yenidən başlamalısan, amma bu başlanğıc səndən asılıdır. O yolun bitməsi, bəlkə də başqa bir yolun başlanğıcıdır, amma o, sənə daxili hazırlıq lazımdır.”

Həyatın yolda olduğunu anlamaq, həmin yolda nəyə görə irəlilədiyimizi anlamamağa bənzəyir. Biz çox vaxt sürətimizi artırırıq, amma yolda dayandığımızda geriyə baxırıq və görürük ki, bəzən boş bir yolda gedirik. Həyat, bəzən insanı öz mexanizmində belə sürətlə aparır ki, dayanıb düşünməyə zamanımız olmur. Yəni, yol nə qədər məsuliyyətlidirsə, həyat da o qədər məsuliyyətlidir. Yalnız maşını deyil, özümüzü də idarə etmək üçün şüurlu olmalıyıq.

Nəqliyyat mühəndisliyi… Xaricdən baxanda, sanki metronun intervalını hesablayan, ya da yol nişanı düzəldən adamların sahəsidir. Amma içəri girəndə anlayırsan: burda təkcə təkərlər fırlanmır, beyinlər və talelər də hərəkətdədir.

Bəzən soruşurlar ki, “siz yol çəkirsiniz?” Gülümsəyirik. Biz yol çəkmirik. Biz yolun necə işlədiyini başa düşməyə çalışan adamlarıq. Nəqliyyat elə bir şeydir ki, hərəkət anlayışını öyrədir sənə, amma durmağın da qədrini bilməyi tələb edir. Həyat da belədir: getmək vacibdir, amma bəzən bir dayanacaqda nəfəs almaq daha vacib.

Universitetdə keçdiyimiz dərslərin çoxu bəlkə də sabah lazım olmayacaq. Amma bir cümlə, bir baxış, bir müəllimin dediyi bir fikir ömrümüzün dönmə bucağını dəyişə bilər. Allahverdi müəllimin səsi hələ də qulağımızdadır:

"Nəqliyyatçı hər şeydən xəbərdar olmalıdır. Bir az da geniş bucaqdan baxın həyata, əziz tələbələrim."

Hə, biz qrafik çəkirik, layihə hazırlayırıq, axın planlayırıq. Amma bəzən bir tıxacın içində oturub, həyatın özüylə üz-üzə gəlirik. Gecikmələr, qəzalar, dönməz yollar – bunlar sadəcə yol hadisəsi deyil, həyatın metaforasıdır. Biz bu ixtisasa girəndə bunu bilmirdik. Amma indi başa düşürük: bəzən yolun özü dərsdir.

Və bir gün gələcək  artıq diplom əlimizdə, həyat dediyimiz böyük magistralın başında dayanacağıq. Heç kim bizə GPS verməyəcək, heç bir müəllim əl qaldırıb "bu suala cavab ver" deməyəcək. Amma içimizdə bir səs deyəcək:

"Sual ver… bu yola həqiqətən hazırsanmı?"

Biz sadəcə yol mühəndisi deyilik. Biz həyatın məntiqini anlamağa çalışan realist romantiklərik. Dəqiqə dəqiqəsinə uyğun işləyən sistemlər qururuq, amma bilirik ki, qəlbin döyüntülərini heç bir proqram hesablaya bilməz.

Elə buna görə, növbəti dəfə metroda bir qatar gecikəndə əsəbiləşmə. Ola bilər ki, o gecikmə sənə nəyisə anlamaq, kiminləsə göz-gözə gəlmək və ya özünlə bir az danışmaq üçün fürsət verir.

Bəzən ən doğru stansiya, enməyi planlamadığın yerdədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onu daha çox televiziya proqramlarından, keçirdiyi publik mühazirələrdən tanıyırıq. Sanki Bakının tarixini onun qədər dərindən bilən yoxdur. Bakı tarixi və memarlığı üzrə tədqiqatçı Fuad Axundovdan gedir söhbət.

Bu gün Fuad bəyin doğum günüdür. O, ömrününü 58-ci baharına qədəm qoyur.

Fuad Axundov 1968-ci il aprelin 21-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 1985–1992 illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində oxuyub, bakalavr dərəcəsi alıb.

O, 1992-ci ildə Norveçin Oslo şəhərindəki yay məktəbində təhsil alıb. 2000–2001-ci illərdə ABŞ-ın Harvard Universitetinin Dövlət idarəetmə məktəbində oxuyub, magistr dərəcəsinə yiyələnib.

2008–2016-cı illərdə Kanadada, Toronto Universitetinin Ontario təhsil araşdırmaları institutunda oxuyub, magistr dərəcəsi alıb.

Fəaliyyəti

• - 1989–1990-cı illərdə Bakı şəhərində Respublika Narkoloji Dispanserində xəstəxana işçisi kimi çalışıb.
• - 1992–1993-cü illərdə Bakıda 189 saylı məktəbdə rus dili və ədəbiyyatı, və ingilis dilini tədris edib. Bakı şəhərinin tarixi haqqında fakultativ dərslər aparıb.
• - 2006–2011-ci illərdə İctimai Televiziya kanalında "Бакинские тайны" (Bakının sirləri) tarixi verilişlər proqramın müəllifi və aparıcısı olub.
• - 2020-ci ildən  AzTV-də "Əsrlər, Nəsillər" proqramın müəllifi və aparıcısıdır.
• - AZƏRTAC İnformasiya Agentliyində, "Бакинский рабочий" (Bakinski raboçi), "Вышка" (Vışka), "525-ci qəzet" qəzetlərində, o cümlədən "Ваш дом" (Sizin ev), "Баку" (Bakı), "Azerbaijan International" jurnallarında vaxtaşırı çap olunur, bir sıra müxtəlif nəşrlərin müəllifidir.
• - 2023-cü ilin dekabr ayından etibarən vaxtaşırı "Qafqaz Xəbərləri" YouTube layihəsinin verilişlərinə dəvət olunur.

*Hərbi karyerası*

• 1986–1988-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrində, Moskva vilayətinin Reutov şəhərində hərbi tikinti qruplarında xidmət göstərmişdir. 1993-cü ildən 2007-ci ilə qədər İnterpolun Milli Mərkəzi Bürosunun əməkdaşı, polis polkovnik-leytenantıdır.

*Təltif və mükafatları*

- "Humay" Milli mükafatı laureatı — 2. may 2006

- Dövlətlərarası "Mir"("Мир") teleradio şirkətinin "Бриллиантсодружества" (Birlik Brilyantı) müsabiqəsinin "Ən yaxşı mədəni və təhsil proqramı" nominasiyasının laureatı — 2006-cı il dekabr

- "Tərəqqi" medalı — 2 oktyabr 2023

Bələdçi, teleaparıcı Fuad Axundova Allahdan xeyirli ömür, karyerasında uğurlar arzu edirik! Arzu edirik ki, Bakımızı daha yaxından tanıyıb onu sevmələri üçün gənc nəslə daim örnək olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Vətəndən vətənə mühacirət

Xarici ölkələrdə yaşayan cənublu  soydaşlarımızın  siyasi publisistika ilə  yanaşı, bədii ədəbiyyatımızın  yazılmasında  və tədqiq edilməsində də böyük  xidmətləri olmuşdur. Əbdürəhim Talibov Nəccari, Hacı Zeynəlabdin Maragayi, Fəthi  Xoşginabi, Qulamhüseyn  Saidi (Gövhər  Murad), Səkinə  Birincyan, Turxan  Gənceyi, Qulamrza Səbri Təbrizi, Rza  Bərahəni mühacirətdə yaşayıb-yaratmış Azərbaycan yazıçılarıdır.

1946-cı ildə Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra yazıçı və şairlər: Seyid Cəfər Pişəvəri, Söhrab  Tahir, Əli Tudə, Məhəmməd Biriya, Hökumə Billuri, Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Məhəmmədtağı Zehtabi, Məmmədəli Afiyət, Qasım  Cahani, Həmid  Məmmədzadə, Qulamhüseyn  Beqdeli, İsmayıl Cəfərpur, Əbülfəzl Hüseyni, Qafar Kəndli, Firuz Sadıqzadə, Qəhrəman Qəhrəmanzadə və  başqaları İran hökumətinin despotizmindən yaxa qurtararaq gəlib Şimali Azərbaycana sığınmışdılar. Quzeydə mühacirət həyatı yaşayan yazarların əsərlərində Cənub həsrəti, bölünmüş millət dərdi motivləri ilə yanaşı, Güney Azərbaycanda demokratik hərəkatın yenidən qələbə çalacağına ümid və inam duyğusu da ifadə edilirdi. Vətənin bir hissəsindən  o  biri  hissəsinə yol  alıb  pənah  gətirən soydaşlarımız ədəbiyyatın inkişafında önəmli rol oynayıb.

Abbas Makulu  Pənahi (1900-1971) – tanınmış yazıçı, şair, felyetonçu, tərcüməçi

          Abbas Pənahi Makulu Güney Azərbaycanda anadilli tarixi romanın bünövrəsini qoyan və nəsr  ənənəsini yaşadan yazıçılardandır. Onun əsərləri xalqın azadlıq uğrunda mübarizəsinin bədii salnaməsidir.

Abbas Hacı Ələkbər oğlu Pənahi ilk və orta təhsılini Xoy şəhərində almışdı. Atası Hacı Ələkbər ticarət işləri  ilə məşğül olurdu və sonralar ailəsi ilə birlikdə Tiflis şəhərinə köçür.

1928-ci ildə atası Hacı Ələkbər ağır xəstələndiyi üçün Abbas Pənahi İrana geri qayıdır. Orada  siyasətlə məşğul olur və  1935-ci ildə siyası fəaliyyətinə görə həbs olunur.  1936-cı ildə isə Zəncana ömürlük sürgün olunur.

Ölkədə baş verən demokratik dəyişikliklərdən sonra Abbas Pənahi də 1941-ci ilin payızında sürgündən azad olunub Təbriz şəhərinə gedir.

1941-ci ildən etibarən isə yazıçının ədəbi fəaliyyətində yeni mərhələ başlanır. Milli hökumətdə Siyasi İdarənin rəisi olan Abbas bu dövrdə daha çox ictimai-siyasi xadim kimi fəaliyyət göstərir.

1946-cı ildə Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumətin süqutundan sonra o, bir çox mücahid ziyalılarla birlikdə mühacirət edir, Bakıda yaşayır və burada həm nasir, həm də ədəbiyyatşünas kimi fəaliyyət göstərir.

Abbas Pənahi yaradıcılığa 1916-cı ildə satirik üslubda yazdığı şeirlə başlayıb. 1923-cü ildə Tiflisdə ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçid problemi müzakirə edilən məclisdə özünün “Yeni türk əlifbası” adlı şeirini oxuyur. Məclisin sədri Böyükağa Talıblı tərəfindən Abbas Pənahiyə bu məclisdə “Makulu” təxəllüsü verilir. Yazdığı şeirlər, əsasən, “Yeni fikir” qəzetində yayımlanır. 1926-cı ilə qədər şeirlərini “Makulu” adı ilə çap etdirir.

1925-ci ildə "Yeni fikir" qəzetinin redaktoru Rzaqulu Nəcəfovun təklifi ilə Abbas Pənahi özünü nəsr sahəsində yoxlayır. Yazdığı "Pərişan" povesti  "Yeni fikir" qəzetinin keçirdiyi müsabiqədə ikinci yeri tutur. Bundan sonra o, İrandakı ictimai-siyasi prosesləri açıqlayan çoxlu əsərlər yazmağa başlayır.

          Makulunun ədəbi irsində xüsusi yer tutan janrlardan biri də felyeton idi.

         Onun satirik şeirləri və felyetonları yalnız tənqid vasitəsi olmayıb, həm də xalqı mübarizəyə çağıran ideoloji silah idi. Makulu poeziyada ideya aydınlığı ilə seçilirdi. Onun şeirlərində romantik pafosdan daha çox, ictimai-siyasi mövqe, realist təsvir və xalqın dərd-səri vardı.

          Makulu ədəbiyyata şair kimi gəlsə də, sonradan bədii nəsrin – xüsusilə tarixi roman janrının öncüllərindən biri kimi tanındı. Onun yaradıcılığının əsas istiqamətlərini hekayə və povestlər, romanlar, şeirlər və felyetonlar təşkil edirdi.

Makulu Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə və povest janrının əsaslı inkişafına böyük töhfələr verib. Onun bu janrlarda yazdıqları bir tərəfdən sosial problemləri açır, digər tərəfdən xalqın milli-azadlıq mübarizəsini bədii dillə ifadə edirdi.

          “Təbriz əfsanələri” – Bu silsilə hekayələrdə xalqın tarixi yaddaşı, Təbrizin qəhrəmanlıq salnaməsi folklor elementləri ilə birləşdirilir: “Təbrizin dar küçələrində addım səsi eşidilərdi, bu səs azadlıq sorağını gətirirdi. Qocalar deyərdi: “Bu şəhər əsla yıxılmaz, çünki onun daşında da dirəniş var”.

Bu təsvir Makulunun hekayələrində folklorla realist üslubu birləşdirməsinin nümunəsidir.

          Makulunun nəsr irsi – povestləri və tarixi romanları – təkcə sənət baxımından deyil, həm də tarixi-mədəni baxımdan mühüm qaynaq kimi qiymətləndirilməlidir. Onun nəsri xalqın azadlıq mübarizəsinin ədəbi salnaməsidir.

          “Sirli çoban”, “Qırmızı aşıqlar”, “Təbriz gecələri”, “İntiqam dəstəsi”, “İki rəqib”, “Məzhəb təəssübü” kimi ilk hekayələri mətbuatda  işıq üzü görəndən sonra ədib “Təbriz gecələri” adlı hekayələr kitabını nəşr etdirir.

          1950-ci ildə onun müxtəlif illərdə yazdığı “Təbriz gecələri” hekayələr toplusunun Bakıda çapı Makulunun nəsr yaradıcılığında dönüş mərhələsidir.

          A.Makulu Güney Azərbaycan  türklərinin tarixi qəhrəmanlarını əsas götürərək milli azadlıq ideyasını bədii planda təqdim etmişdir. O, 1964-cü ildə yazdığı “Gizli zindan” romanında azadlıq uğrunda döyüşənləri real hadisələr fonunda təsvir etmişdir. “Gizli zindan” – povest olaraq başlanılıb sonralar roman səviyyəsinə yüksələn bu əsərdə xalqın inqilabi mübarizəsi, azadlıq arzusu və repressiya atmosferi təsvir edilir.

Onun yaradıcılığının əsas istiqaməti milli mübarizə ideyasının bədii söz vasitəsilə ifadəsidir. Makulunun yaradıcılığının zirvəsini “Səttarxan” [1983], “Xiyabani” [1979],  “Gizli zindan” [1964]  və “Heydər Əmioğlu” [1985]  romanları təşkil edir. Bu əsərlərdə o, Cənubi Azərbaycanın milli-azadlıq hərəkatını bədii-tarixi ardıcıllıqla əks etdirmişdir. Bu əsərlərdə həyatını xalqın azadlığına həsr etmiş qəhrəmanların bədii obrazı yaradılıb. Burada cəsarət, vətənpərvərlik, fədakarlıq ideyaları əsas xətdir.

Abbas Pənahi Makulu ilk tarixi roman müəllifi kimi Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir mərhələ açdı. Onun romanları bütöv bir dövrün bədii salnaməsi olmaqla yanaşı, həm də milli oyanış ideologiyasının ifadəsi idi.

“Səttarxan” – Milli qəhrəman Səttarxanın mübarizəsi əsasında yazılmışdır.

         “Səttarxan” romanı Azərbaycan xalqının mübariz oğlu, böyük tarixi şəxsiyyət, bacarıqlı sərkərdə, təcrübəli diplomat olan Səttarxanın həyat və qəhrəmanlığına həsr olunmuşdur. Romanda Səttarxanın yaxın silahdaşları – Azərbaycan məfkurəsi uğrunda alovlu mübariz olan Bağırxan, Əli Səhlanlı, Hacı Əli Davaçı, Mirzə İbrahim ağa, Mahmud, Qasım, Sabir, Hüseyn xan Bağban Eloğlu kimi obrazlarla ustalıqla təsvir edilmişdir.

          Abbas Makulunun “Səttarxan” romanı “Gizli zindan” ın bir növ davamıdır.

          Roman həm Güney Azərbaycanın tarixi, həm də xalqın azadlıq arzularının bədii ifadəsi baxımından nadir bir salnamədir.

          1979-cu ildə yazdığı “Xiyabani” romanı isə Ş.M.Xiyabaninin Güney Azərbaycanda qaldırdığı  milli azadlıq hərəkatının bədii salnaməsidir. Müəllif bu əsərdə hadisələri real tarixi faktlar əsasında quraraq mübarizə ruhunu geniş kütlələrə çatdırmaq məqsədi daşıyır. Romanda Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin inqilabi fəaliyyəti və onun faciəli taleyi əsərin əsas xəttini təşkil edir. Roman Xiyabani şəxsiyyətini idealist, fədakar və xalq yolunda qurban getmiş bir lider kimi təqdim edir:  “Xiyabaninin gözlərində xalqın ağrısı, ürəyində isə azadlığın alovu vardı”. “Xiyabani” romanı xalq hərəkatının növbəti mərhələsinə – 1920-ci ildə baş verən inqilabi hərəkata  həsr olunub.

Romanın mərkəzində duran Şeyx Məhəmməd Xiyabani azadlıq ideyasının simvoluna çevrilir. İrandakı xalq hərəkatları Şərq dünyasını oyandırdı: “İranda azadlıq cəbhəsinin başında  hər zaman Azərbaycan dururdu”.

          Xiyabani obrazı milli şüurun formalaşmasında mühüm yer tutur. O, gənc nəsli azadlıq ideyalarına səsləyir, insanlara öz hüquqlarını tanımağı və mübarizə aparmağı öyrədir. Makulu roman boyunca göstərir ki, bu ideyalar yalnız bir insanın yox, bütöv bir xalqın gələcək taleyini müəyyən edir. Xiyabani xalqı bu sözlərlə oyadır: “Təbrizlilər! Bütün xalqlar oyanaraq öz hüquqlarını tələb edirlər. Siz də oyanın! Qılıncınızı bərk tutun, qollarınızın gücünə inanın! Sizdə elə qüvvə var ki, istəsəniz, qolunuza vurulan zənciri qıra bilərsiniz!”

Daha sonralar, 1985-ci ildə yazdığı “Heydər Əmioğlu” romanını da bu silsiləyə daxil edir. “Heydər Əmioğlu” romanı yazıçının ideya-estetik inkişafının son mərhələsini təmsil edir və daha çox bioqrafik roman xarakteri daşıyır. Burada xalq  qəhrəmanı Heydər Əmioğlunun həyat yolu, mübarizəsi, milli hərəkatdakı rolu təsvir olunur.

         Əsərdə həm tarixi gerçəklik, həm də ideoloji aydınlıq dərin psixoloji motivlərlə təqdim edilir.

Bu örnəklərdən görünür ki, Abbas Pənahi Makulu istər şeir, istər hekayə, istərsə də romanlarında xalqın azadlıq mübarizəsini, dil və mədəniyyətin qorunmasını, vətən sevgisini aparıcı xəttə çevirmişdir. Onun qəhrəmanları bədii obraz olmaqdan çox, milli yaddaşın simvollarıdır.

Makulunun yaradıcılığına dair ilk elmi fikirlər İ.Novruzov, L.Klimoviç, A.Məmmədov, G.Məmmədzadə, B.Azəroğlu, S.Alıyev, M.Mehdibəyova və başqalarının məqalə və əsərlərində  ifadə olunmuşdur. Süleyman  Alıyev ilk dəfə olaraq 2005-ci ildə ədibin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı “Abbas Pənahi Makulu” adlı elmi monoqrafiya çap etdirmişdir.

Bu əsərlər milli azadlıq hərəkatının bədii salnaməsi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan tarixi roman ənənəsinin başlanğıcını qoymuşdur.

Romanlarda təsvir olunan qəhrəmanlar yalnız keçmişin obrazları deyil, həm də gələcək nəsillərə azadlıq və vətənpərvərlik dərsi verən simvollardır.

          Elmi yaradıcılıqla uzun illər boyu məşğul olmuş Abbas Pənahi Makulu indi də  mütəxəssislərin stolüstü kitabına çevrilmiş “Ədəbi məlumat cədvəli”ni ərsəyə gətirmiş və 1962-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəşriyyatında çap etdirmişdir. Məlumat cədvəli 1962-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəşriyyatı tərəfindən Bakıda nəşr olunub. Əsər  Azərbaycan, ərəb və fars əlıfbasında yazılan təzkirələrin oxunmasını asanlaşdıran ayrı-ayrı alim, ədib, şair və sənətşünaslar üçun əvəzsiz bir mənbədir.

          Pənahi Makulunun roman yaradıcılığı Güney Azərbaycan nəsrində milli şüurun formalaşması, azadlıq ideyalarının bədii ifadəsi və tarixi yaddaşın dirçəldilməsi baxımından mühüm mərhələdir. O, tarixi şəxsiyyətləri və hadisələri yalnız keçmiş kimi deyil, həm də xalqın gələcəyi üçün dərs kimi təqdim edir.

Yaradıcılığının mühüm cəhəti odur ki, Pənahi yalnız tarixi faktların bədii izahı ilə kifayətlənməmiş, onları xalqın yaddaşına çevriləcək ədəbi qəhrəman obrazlarında canlandırmışdır. “Səttarxan”, “Xiyabani”, “Heydər Əmioğlu”, “Gizli zindan” romanları bu baxımdan Cənubi Azərbaycan xalqının milli salnaməsi rolunu oynayır.

          “Səttarxan”, “Xiyabani”, “Heydər əmioğlu”, “Xacələr” əsərlərində İranda müxtəlif dövrlərdə baş verən milli-azadlıq hərəkatlarına, saray çəkişmələrinə, xalqın mütləqiyyətə qarşı mübarizəsinə həsr olunan çoxlu zəngin tarixi faktlar vardır.

Abbas Pənahi Makulu 1971-ci il sentyabrın 29-da vəfat etmiş və Bakı şəhərində dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Hekayə saatı” rubrikasında bu gün portalımızın əməkdaşı Heyran Zöhrabovanın “Bir gün Səbinəgildə” hekayəsini təqdim edirik.

Heyran ZÖHRABOVA

"BİR GÜN SƏBİNƏGİLDƏ"

         Səbinə məndən boş vaxtım olanda ibtidai sinifdə oxuyan oğlu Fuadla bir az məşğul olmağımı xahiş etmişdi. İstirahət günü havanın gözəl olmasından istifadə edib Səbinəgilə yollandım.

Qapını balaca Fuad açdı.

– Salam, – deyib gülümsədim.

Mətbəx qapısından boylanıb məni olduğunu Səbinə gülər üzlə:

– Xoş gəlmisən, Mələk, buyur keç. Elə mən də təzə çay dəmləyirdim, – dedi.

Səbinənin qayınanası Həcər xala məni görcək:

– Xoş gəlmisən, qızım, keç otur, necəsən? İşlərin necə gedir? – deyərək nəzakətlə hal-əhvalımı xəbər aldı.

Fuad əlimdən tutub şirin danışığı ilə:

– Gəl, Mələk xala, – mənə Həcər xalanın yanında yer göstərdi.

Təbəssümlə onun başını oxşayıb:

– Şükür Allaha, Həcər xala, çox sağ olun, siz necəsiniz? – deyib göstərdiyi yerdə əyləşdim.

– Həmd olsun, qızım, Allahın köməkliyi ilə  dolanıb gedirik yavaş-yavaş.

– Bax, Mələk xala, Mirzə də bizdədir, – deyib Fuad əlimdən tutaraq üzbəüz kresloda oturan Mirzəyə işarə etdi:

– Necəsən, Mirzə?

– Yaxşıyam,  yaxşıyam, mən yaxşıyam, sən necəsən?

– Sağ ol, Mirzə,  yaxşı olasan, mən də yaxşıyam.

Mirzə Həcər xalanın qaynı oğludur. O, şizofreniya xəstəliyindən əziyyət çəkir, el dilində desək, Mirzə dəlidir.

         Çox sakit və yaşının 30-dan yuxarı olmasına baxmayaraq, o, sözəbaxan, eynilə mülayim təbiətli bir uşaq kimidir. Heç vaxt heç kimi incitməzdi, məhz bu səbəbdən tanıyan hər kəs onu çox sevirdi. Zamanın çoxunu məhəllədəki uşaqlarla futbol oynamaqla keçirirdi. Həcər xala Mirzəni doğma balası kimi çox sevir, Sabirdən (Səbinənin həyat yoldaşı) ayırmırdı.

Az sonra: "Hə, çaylar da gəldi", – deyə Səbinə əlindəki podnosu stolun üzərinə qoydu.

Çay içib, bir az ordan-burdan danışıb hal-əhval tutduqdan sonra balaca Fuadın dərsləri ilə maraqlanmağa başladım.

– Gülnarın iki qələmi var idi, babası bu gün ona bir qələm daha aldı. İndi Gülnarın neçə qələmi var? Məsələnin şərtini oxuyub gəl indi hesablayaq görək Gülnarın neçə qələmi oldu? – deyə Fuada müraciət edib ardınca soruşdum:

– İki üstə gəl bir, neçə edir?

– Üç.. üç edir, mən bilirəm,  üç edir, – deyə bayaqdan sakitcə bizi dinləyən Mirzə hərarətli şəkildə dilləndi. Bir an Mirzəyə baxıb, təəccübümü gizlətməyə çalışaraq: "Bax, Fuad, Mirzə deyir ki, üç edir, bəs sən nə fikirləşirsən? – dedim.

         Bir neçə məsələ həll etdikdən sonra Fuadın yorulduğunu hiss edib bu günlük bu qədər bəsdir, dedim, ona gedib oynaya biləcəyini söylədim. Fuad qalxıb gedəndən sonra oturduğum yerdəcə pəncərədən çölə boylandım, Mirzə artıq ən sevimli məşğuliyyətində – məhəllənin uşaqları ilə top oynamaqda idi.

Mətbəxdə Səbinəyə yemək hazırlamaqda kömək edən Həcər xala yanıma gəlib:

– Qızım, çay istəyirsənmi, süzüm sənə? – deyə nəvazişlə çay istəyib-istəmədiyimi soruşdu.

– Yox, Həcər xala, çox sağ olun, süfrəniz hər zaman bərəkətli olsun.

– Fuadın qavraması necədir, yaxşıdırmı? Gözün su içir?

– Bəli, bəli, yaxşıdır. Hələ yaşı azdır, indidən onu çox da yükləməyə ehtiyac yoxdur, elə bu şəkildə davam etsə, hərgünkü dərslərini bu cür qavrayıb yadında saxlasa, dərslər mürəkkəbləşdikcə çox da çətinlik çəkməyəcək, narahat olmayın.

– Hə, inşallah, qızım, inşallah.

– Həcər xala, olar sizdən bir söz soruşum?

– Əlbəttə, qızım, buyur.

– Bayaq Fuadla məsələ həll edəndə çox qəribə bir şey oldu, – deyib hadisəni Həcər xalaya danışdım.

– Çox təəccübləndim, açığı, mən buna bir ad verə bilmədim. Siz Mirzəni yaxından tanıyırsınız, bəlkə, siz bilərsiniz, sizcə, Mirzə bunu necə bildi?

– Ehh, qızım, – deyə köks ötürərək sözə başlayan Həcər xala  mənə Mirzə haqqında bu günə qədər bilmədiyim elə şeylər danışdı ki, duyduğum təəssüf hissini sözlərlə ifadə etmək çətindir.

***

– Mən Səməd kişi ilə evlənəndə Mirzənin 13-14 yaşı vardı. Yaşının az olmasına baxmayaraq, çox anlayışlı, ağıllı və məqsədli bir uşaq idi. Bu xarakterinə görə Səməd onu çox sevərdi. Həmişə də fəxrlə deyərdi ki, onun adını mən qoymuşam, Mirzə savadlı adam deməkdir. Deyərdi, mən əminəm ki, o, çox böyük adam olacaq, futbola böyük bir sevgi və marağı olsa da, bununla yanaşı, dərsləri də çox yaxşıdır. Sabirin 3 yaşı olanda Mirzə artıq orta məktəbin son sinfində oxuyan, yaraşıqlı, yeniyetmə bir oğlan olmuşdu. Ali məktəbə hazırlaşırdı, sevdiyi bir qız da var idi hətta.

Həcər xala yenidən köks ötürüb çətinliklə sözlərinə davam etdi.

– Yay ayları idi, orta məktəbi yenicə bitirmiş, ailələr arasında söz də kəsilmişdi, imtahan nəticələrini gözləyir, nişanlanıb birlikdə ali təhsil almaq xəyalları qururdular.

Kənddə toy idi o gün, qohum olan ailələrdən biri bizim kənddən, o biri ailə isə qonşu kənddən idi. Gecə qonşu kənddən gələn cavan oğlanlarla bizim kəndin cavanları arasında bir dava düşər. O ki var içib, sərxoş olub özlərindən çıxan gənclərin sözləri bir-birinin boğazından keçməyəndə başlayarlar yumruqlarını işə salmağa. Mirzəylə birlikdə bir neçə yoldaşı vəziyyəti belə görəndə savaşan tərəfləri ayırıb, sakitləşdirməyə çalışarkən, gicgahından dəyən yumruq zərbəsiylə yerə yıxılan Mirzənin başı zərblə daşa dəyir və o, oradaca huşunu itirir.

Gözləri dolmuş Həcər xala göz yaşlarını saxlaya bilməyib ağlamağa başladı.

– Sonrası da məlum məsələdir, bir neçə dələduzun boş və mənasız, axmaq mübahisəsinə görə, o gecə günəş kimi parlaq bir gələcəyi olan, qızıl kimi qiymətli bir gəncin həyatı, xəyalları, arzuları məhv oldu.

Yaylığı ilə göz yaşlarını silib bir az toxdadıqdan sonra Həcər xala sözünə davam elədi.

– Ehh, qızım, hələ o yazıq qızcığaz. Mirzə yıxılıb başından zədə aldığı gün onun da dünyası başına yıxıldı. Bir gecənin içində bütün arzuları, birlikdə universitetə qəbul olmaq xəyalları puç oldu. Mirzə, bəlkə, o gün ölmədi, amma, inan ki, ilk zamanlar onu belə görmək ölümdən də betər idi. Bir müddət sonra imtahan nəticələri çıxdı, qismətə, bax, ikisi də eyni univerisitetin eyni ixtisasına qəbul olmuşdular. Qohum-qonşu, dost-tanış yığışıb dərs ili başlayana qədər birtəhər yazıq qızı dilə tutub gedib oxumağa razı sala bildilər. O da gedib təhsil almaq, hər gün Mirzəni bu vəziyyətdə görməkdən daha asan olar, hər halda, deyə düşünüb çıxıb getdi. Təhsilini bitirəndən sonra da təyinatını başqa yerə aldırıb bir də kəndə qayıtmadı. Bir neçə il sonra da ailə qurdu, yazıq balam, dilinə bir dəfə olsun içki dəyməyən uşaq sanki qızın toy günü olduğunu hiss edib o gecə içib sərxoş olmuş, səhərə kimi sayıqlamışdı. Hələ o gün anasını gördüm qızın, deyir, oğlunun adını Mirzə qoyub.

         Eşitdiklərimin təsirindən donub qalmış, nə deyəcəyimi bilmirdim. Birdən: "Qoooool, qoool", – deyə, uşaqların şən səsi bütün məhləni götürdü. Qalxıb eyvana çıxdıq.

Mirzə hər şeydən xəbərsiz, vurduğu qolun sevincini yaşayırdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ondan başlayaq ki, Cəlil Bağdadbəyov Azərbaycan muğamlarının tarixini ilk dəfə yazan şəxsdir. O, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl bəy, Mir Möhsün Nəvvab, Bağban Əkbər, Məcid Behbudov və başqaları haqqında ilk yazılı məlumatların da müəllifidir. Amma tək bunlarmı? Xeyr. Bu şəxsin yaradıcılıq palitrası çox rəngarəng olubdur.

O, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin dost-doğmaca dayısıdır.

Cəlil Bağdadbəyov 1887-ci ildə Şuşada anadan olub. O, ilk təhsilini buradakı mütərəqqi məktəbdə alıb, daha sonra isə Sankt-Peterburq gimnaziyasında oxuyub. 1904-cü ildə Bakıya qayıdıqdan sonra müxtəlif neft mədənlərində dəftərxana işlərində çalışıb. O, sonralar Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda da təhsil alıb, buranı bitirdikdən sonra Moskvada teatr təhsilini davam etdirib.

Cəlil Bağdadbəyov peşəkar teatr təhsili alıb, Moskvada Yevgeni Vaxtanqovun tələbəsi olub, Konstantin Stanislavskidən teatr biliklərini mənimsəyib. Bununla yanaşı o, ərəb, fars, fransız, rus, habelə Orta Asiya xalqlarının dillərini öyrənib. Teatr sənətini təşkil və inkişaf etdirmək məqsədilə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə 1920-ci illərin ikinci yarısından 1930-cu ilin ortalarına qədər Mərkəzi Asiyaya ezam olunub

Bakıya qayıtdıqdan sonra o, Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb. Cəlil Bağdadbəyov Böyük Vətən müharibəsi illərində mədəniyyət xadimləri ilə birgə İrandakı Qızıl Ordunun tərkibində olmuşdur. Müharibədən sonrakı illərdə o, quruluşçu rejissor kimi müxtəlif teatrlarda öz fəaliyyətini davam etdirib, Bakıda Konsert Birliyinin, Cəfər Cabbarlı adına Teatrın direktoru vəzifələrində çalışıb, Teatr İnstitutunda "Müxtəlif dövrlərdə xalqların incəsənət tarixi" mövzusunda mühazirələr oxuyub.

Cəlil Bağdadbəyov 1907-ci ildə "Nicat" cəmiyyətinin teatr truppasına aktyor götürülüb, burada, həmçinin "Səfa" teatr truppalarında, Hüseynqulu Sarabskinin rəhbərlik etdiyi "Müsəlman opera artistləri" dəstəsində, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyli qardaşlarının müdiriyyəti"ndə aktyorluq fəaliyyəti göstərib.  C. Bağdadbəyov rejissorluq fəaliyyətinə 1920-ci ildə Bibiheybət və Balaxanı teatr klublarında başlayıb. O, eyni zamanda Ağdaş, Lənkəran, Nuxa və Şuşada fəaliyyət göstərən teatrlarda rejissor kimi çalışıb.

1920-ci ildə Milli Dram Teatrının truppasına götürülən aktyor 1922-ci ilin sentyabrından 1924-cü ilin axırlarına qədər Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrında da işləyib. O, 1929-cu ildə Aşqabadda musiqi texnikumunda dram kurslarına rəhbərlik etmiş, türkmən dram truppasını yaratmış, Aşqabad teatrı üçün "Aulda radio" pyesini yazıb. Tacik dilində təbliğat xarakterli "Tacik qızı", "Komsomol və nişan" dramlarını qələmə alıb.

1938–1948-ci illərdə Şamaxı, Şuşa, Salyan, Ağdaş, Zaqatala, Qaryagin, Ağdam, Şamxor, Naxçıvan, Ordubad şəhərlərinin dram dərnəklərinə və dövlət teatrlarına yaradıcılıq fəaliyyəti göstərib. O, oralarda həm aktyor, həm də rejissor kimi çıxış edib, tamaşalar hazırlayıb, rollar oynayıb. Cəlil Bağdadbəyov bir sıra pyeslərin müəllifi olub. Onun "Buxaranın əmiri", "Parlayan ulduzlar" və başqa pyesləri Düşənbə, Səmərqənd, Daşkənd, Kokand, Aşqabad və digər şəhərlərdəki teatrlarda səhnəyə qoyulub.

 "Xanlar" pyesi üzərində işləyən Cəlil bəy bu pyes əsasında film çəkməyi planlaşdırsa da, bu, Böyük Vətən müharibəsinin başlaması səbəbilə baş tutmayıb. Cəlil Bağdadbəyov etnoqraf kimi də fəaliyyət göstərib. Onun "Nişan", "Paltarbiçmə", "Toy", "Duvaqqapma", "Kənd toyları" kimi yazılarında Azərbaycan xalqının adət-ənənələrindən bəhs olunur.

Təltifləri və mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

İfa etdiyi rollar

Müxtəlif truppalarda və dövlət teatrında oynadığı əsas rollar

- "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", Nəcəf bəy Vəzirov — Hacı Qənbər

- "Keçmişdə qaçaqlar", Nəcəf bəy Vəzirov — Camal bəy

- "Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — Dərviş

- "Dağılan tifaq", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — Nəcəf bəy

Opera və operetta tamaşalarında oynadığı rollar

- "Əsli və Kərəm", Üzeyir Hacıbəyov — Əsli və Şeyx Nuran

- "Şah Abbas və Xurşid Banu", Üzeyir Hacıbəyov — Xurşid banu

- "Məşədi İbad", Üzeyir Hacıbəyov — Sərvər

- "Arşın mal alan", Üzeyir Hacıbəyov — Süleyman və Əsgər

Cəlil Bağdadbəyov 21 aprel 1951-ci ildə, 64 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Məşhur italyan rəssamı Koizani deyirdi: "Dekorasiya göz üçün musiqidir".

Haqqında söhbət açacağımız rəssam həyatını teatr rəssamlığı sənətinə həsr etmiş, ömrü boyu yüksək yaradıcılıq əzmi, yaradıcı rəssam təxəyyülü ilə neçə-neçə operaların daha da bədii biçimdə qavranılmasına, bədii estetik zövq mənbəyinə çevrilməsinə yaradıcı əmək sərf etmiş və özünün zəngin yaradıcılıq dünyası ilə Azərbaycan təsviri sənətində özünəməxsus yer qazanmışdır. Bu rəssam Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Əyyub Fətəliyevdir.

Ə.Fətəliyev müsahibələrindən birində öz yaradıcılığı barədə deyirdi: "Müxtəlif illərdə bədii tərtibatını verdiyim tamaşalardan "Daisi" (rejissor Şəmsi Bədəlbəyli), "Sevil" və "Koroğlu" (rejissor Mehdi Məmmədov), "Xanəndənin taleyi" (rejissor Kərim Kərimov), "Otello" (rejissor Lütfiyar İmanov) mənə daha yaxındır və bu işlərim məni bir teatr rəssamı kimi qane edir".

Əyyub Cəfər oğlu Fətəliyev 1925-ci ilin 7 noyabr tarixində İrəvan şəhərində anadan olub. Rəssamlığa gənc yaşlarından etibarən maraq göstərməyə başlayıb. İlk təhsilini 1944-cü ildə bitirdiyi Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində alıb. Bir müddət işlədikdən sonra ali rəssamlıq təhsili almaq üçün Moskva şəhərinə gedib və burada Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna qəbul edilib

1952-ci ildə Fətəliyev Azərbaycanın tanınan bəstəkarı Soltan Hacıbəyovun Gülşən baletinin səhnə tərtibatı mövzusunda diplom işini uğurla müdafiə edərək, İnstitutun Teatr rəssamlığı fakultəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. Əsəri müsabiqədə müvəffəqiyyət qazanan Əyyub Fətəliyev 1952-1955-ci illərdə Moskvada yerləşən SSRİ məkanında ən nüfuzlu teatr hesab olunan SSRİ Dövlət Akademik Böyük Teatrında əvvəlcə təcrübəçi rəssam, sonra isə baş rəssam assistenti olaraq çalışıb.

Rəssam Böyük teatrda rejissorlar Pokrovski, Baratov, teatrın baş rəssamı Vadim Rindinin rəhbərliyi ilə önəmli yaradıcılıq təcrübəsi keçərək, teatr sənətinin incə mətləblərini mənimsəyib. Əyyub Fətəliyev üç il müddətində baş rəssamın assistenti kimi Cüzeppe Verdinin Traviata, Nikolay Rimski-Korsakov Qar qız, Dmitri Kabalevskinin Nikita Verşinin, Anton Rubinşteynin Demon tamaşalarının bədii tərtibatının hazırlanmasında iştirak edib.

1955-ci ildə rəssam Bakıya qayıdaraq, ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında çalışıb. O, teatrda əvvəlcə quruluşçu rəssam, 1957-ci ildən isə teatrın baş rəssamı kimi bir çox məşhur opera tamaşalarına bədii tərtibat verib. Rəssam həmçinin bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə yanaşı ixtisaslı teatr rəssam kadrlarının hazırlanmasında da əmək sərf edib, iyirmi ildən artıq Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Rəssamın fəaliyyəti dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib, o, 1964-cü ildə Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb. Əyyub Fətəliyevin Opera və Balet Tearında ilk müstəqil yaradıcılıq işi gürcü rəssamı Zaxari Paliaşvilinin Daisi (1956, quruluşçu rejissor Şəmsi Bədəlbəyli) operası olub. Rəssam əsərin ideya qayəsinin daha mükəmməl şəkilləndirilməsi və açılmasına xidmət edən uğurlu səhnə tərtibatı hazırlayıb.

Əyyub Fətəliyevin bəddi tərtibatını və quruluşunu hazırladığı opera tamaşalarına Cahangir Cahangirovun Azad (1957), Xanəndənin taleyi (1979), Fikrət Əmirovun Sevil (1959), Üzeyir Hacıbəyovun Koroğlu (1959, 1975, Xalq rəssamı Tahir Salahovla birgə), Süleyman Ələsgərovun Bahadır və Sona (1961), Cüzeppe Verdinin Aida (1961), Traviata (1964) Otello (1982), Aleksandr Borodinin Knyaz İqor (1964, 1975), Modest Musorqskinin Boris Qodunov (1966), Vasif Adıgözəlovun Ölülər (1967), Pyotr Çaykovskinin Qaratoxmaq qadın (1968), Qara Qarayevin və Cahangir Hacıyevin Vətən (1973), Zakir Bağırovun Aygün (1973) operalarını qeyd etmək olar.

Sənətşünas, AMEA-nındissertantı ƏsədQuliyevyazır: “Teatr rəssamlığımızda silinməz imzadır Əyyub Fətəliyev.

Tanınmış incəsənət xadimləri, tənqidçi, sənətşünas və mütəxəssislər Ə.Fətəliyevin yaradıcılığını yüksək qiymətləndiriblər. "Azad" tamaşasını hazırlayanda bədii şurada opera sənətimizin korifeylərindən olan Xalq artisti Bülbül rəssamın yaradıcılıq əməyindən danışarkən "Mən teatrda neçə illərdir işləyirəm, teatr səhnəsinin belə dərinliyini görməmişəm" demişdi. Həmçinin Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov "Azad" tamaşasına münasibətini bildirərkən rəssamın yaradıcılığını xüsusi vurğulayaraq, bunu "gücləndirici vasitə", "rəssam ustalığı" kimi qeyd etmişdi.

Sənətşünaslıq doktoru Nurəddin Həbibov rəssamın yaradıcılığı barədə yazırdı: "Ə.Fətəliyev üslub və bədii obrazlar cəhətdən bir-birindən fərqlənən tamaşalar üçün müxtəlif təsvir vasitələri tapa bilir, səhnə meydançasından, hadisələrin ritminə uyğun yığcam və ahəngdar formalardan, rənglərdən səmərəli istifadə edir, səhnə mühitinin şərti və realist səpkidə baxılmasına səy göstərir".

"Ə.Fətəliyevin yaradıcılığının səciyyəvi cəhətlərindən biri də eskiz və tərtibatlarındakı aydınlıq və kompozisiya orijinallığıdır. Rəssam səhnə tərtibatlarının bədiiliyini və estetik təsirini qüvvətləndirmək, onları həyatın və təbiətin realist mənzərələrinə çevirmək üçün işıqdan bacarıqla istifadə edir. Bu isə tamaşaçıların diqqətini süjet xətti üzərində mərkəzləşdirir, tamaşanın təbii və inandırıcı olmasına kömək edir" deyə sənətşünaslıq doktoru Nəsir Rzayev qeyd edirdi. Sadalananlar bir daha rəssamın yaradıcılığına göstərilən yaradıcı münasibət idi.”

Qeyd edək ki, Ə.Fətəliyev daima yüsək sənət amallarına sadiq qalaraq, əsl sənət coşqusu ilə opera və balet əsərlərinin bədii təsir qüvvəsinə və yüksək estetik meyarlarına uyğun bir-birindən gözəl bədii səhnə tərtibatları hazırlamışdır.

Ünlü rəssam 21 aprel 2000-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)