Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son günlərdə sosial şəbəkələrdə yayılan bir küçə reportajı ətrafında aparılan müzakirələr təkcə bir gəncin söylədiyi fikirlərlə məhdudlaşmır. Məsələ çox daha dərin və sistematik bir problemin əlamətidir.

Reportajda bir azərbaycanlı gənc Polşada yaşamağı seçdiyini bildirir və bunu Azərbaycandakı qızların oğlanlarla danışmaması ilə əsaslandırır. Əslində, bu cümlə təkcə fərdi deyil, cəmiyyətin içində kök salmış bir yanaşmanın təzahürüdür.

Məsələ sadəcə "qızlarla danışmaq" deyil. Məsələ, gənc bir insanın yaşamaq istədiyi ölkəni cinsi münasibətlərin asanlığı ilə ölçməsi və bunu ictimai şəkildə ifadə etməyə utanmamasıdır. Bu isə bizi daha vacib bir sualın qarşısında qoyur: Bu düşüncə tərzi haradan qaynaqlanır?

Azərbaycanda cinsi maarifləndirmə demək olar ki, mövcud deyil. Ailələr övladlarını uzun müddət qarşı cinsdən uzaq tutmağa çalışır. Məktəblər duyğular, münasibətlər, cinsi kimlik və hörmət mövzularında susqundur. Cəmiyyət isə öz övladına nə hiss etməyi, nə də hissləri ifadə etməyi öyrətmir. Bunun əvəzinə oğlana "kişi ol", qıza isə "ağlı başında ol" deyilir. Amma bu şablon ifadələrin arxasında, nə hiss, nə dəyər, nə də düşüncə aşılanır.

Bunun nəticəsində yetişən nəsil qarşı cinsi ya idealizə edir, ya da obyektə çevirir. Qızlar üçün oğlan qorxulu düşmənə, oğlanlar üçünsə qız əldə olunmalı hədəfə çevrilir. Ortada nə empatiya var, nə qarşılıqlı anlaşma, nə də dostluğa əsaslanan münasibətlər.

Həmin reportajda danışan gəncin dedikləri isə, cəmiyyətin bu təlimlərinin səmərəsidir. Bəlkə də o, Azərbaycanda qarşı cinslə ünsiyyət qura bilməyib, çünki onun yanaşması bəlkə də təkəbbürlü və obyektləşdirici olub. Bəlkə də Polşada sadəcə biri onunla nəzakətlə danışdığı üçün bunu münasibət hesab edib. Əslində isə o, münasibətin nə olduğunu, qarşılıqlı ünsiyyətin nə demək olduğunu heç vaxt öyrənməyib.

Bu biabırçı çıxışlara reaksiya göstərmək doğrudur. Amma daha doğrusunu etmək üçün məsələyə dərin baxmaq lazımdır. Biz bu təfəkkürün haradan doğduğunu, necə formalaşdığını anlamağa çalışmalıyıq. Problemi dəyişmək üçün gənci deyil, onu formalaşdıran sistemi dəyişmək lazımdır.

Əgər cəmiyyət olaraq həqiqətən dəyişmək istəyiriksə, ailədə və məktəbdə münasibətlərin sağlam əsaslarla qurulması üçün maarifləndirmə aparılmalı, medianın qadın və kişi obrazlarına yanaşması dəyişməli, gənclərə empatiya və hörmət dəyərləri aşılanmalıdır. Cinsiyyət fərqini düşmənlik yox, zənginlik kimi başa düşən bir nəsil yetişdirmədən, bu cür utancverici fikirlərin qarşısını almaq mümkün deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Vaqif Yusiflinin ədəbi tənqidi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

VAQİF   YUSİFLİ    

 ƏDƏBİ  FRAQMENTLƏR

Günel Mehridən "Sarmaşıq"

Bütün yazarlar  əksər halda ədəbiyyata ya şeirlə, ya da nəsrin kiçik forması adlandırılan hekayə ilə gəlirlər. Amma hamı gələcəkdə şair, ya nasir kimi tanınmır. Burada İSTEDAD amili mühüm rol oynayır.

            Doğar ürəkli ağıl,

            Ağıllı ürək onu.

            Bəzən bu gün itirər,

            Tapar gələcək onu.

                              (Məmməd Araz)

Mənim bir  hekayəçi kimi bəyəndiyim, istedadına inandığım  Günel Mehri 19 il bundan əvvəl – 2006-cı ildə  "Ulduz" jurnalında çap etdirdiyi "Uşaq olmaq istəyirəm" hekayəsi ilə ədəbiyyata gəldi. Ondan əvvəl də Günelin "İncə sənət" adlı  ssenari, hekayə və esselərdən ibarət kitabı nəşr olunmuşdu.  Amma "Ulduz" jurnalı daha düşərli oldu.

 Günel Mehrinin "Sarmaşıq" hekayələr kitabı  isə  ("Elm və təhsil", 2025) artıq nəsrimizdə yeni bir SƏSin varlığını sübut edə bildi.

Hekayə yazmaqla bu janrda uğur qazanmaq istəyi hamıya müyəssər olurmu? Burada statistik bir lövhə açmaq fikrində deyiləm: kim gəldi, nə yazdı, gələcəyinə ümid qazandımı, ya niyə meydandan tez çəkildi, ya niyə  yaza-yaza heç nəyə nail olmadı? Günel Mehrinin "Sarmaşıq" kitabındakı hekayələri oxuyandan sonra öz təəssüratlarımı bildirməyi qərara aldım.

Günel Mehrinin hekayələrini, ilk növbədə, böyük ədibimiz Mir Cəlal müəllimin hekayəyə verdiyi bir xarakteristika ilə səciyyələndirmək istəyirəm: "Xarakterik bir hadisə, yığcam süjet, maraqlı, amma düşündürücü bir əhvalatın təsviri". Günelin "Əncir mürəbbəsi" hekayəsi mənə "Uşaqlığın son gecəsi"ni xatırlatdı.  Anar və Nazlı – azərbaycanlı və erməni uşaqları – Qarabağın bir məkanı. Erməni xislətindəki düşmənçilik hələ şiddətlə alovlanmayıb". Məhəllə uşaqları: Fərid, Aşot, Valerik, Slavik, Emil bir yerdə toplaşıb əncir yığırlar. Həmin gecə xoşbəxtəm. Həm bütün həyəti nənəmin ocaqda bişirdiyi  əncir mürəbbəsinin  ətri bürüyüb, həm də  Nazlı ilə ilk yaxınlağımızı  ağlımdan çıxara bilmirəm". Amma bu əncir sevinci uzun sürmür. "Aşot, Valerik, Slavik, Mariya xala, Edik əmi, Lyuda xala…  Nazlının anası, o da ermənidi. İndi bizə güllə atan onlardı?". Hekayənin düşündürücü məqamları məhz bundan sonra başlayır. Rəmzi məna daşıyan əncir mürəbbəsi. Hekayəni  nəql edən uşağın yaşlı çağında  təəssüflə söylədiyi bu əhvalatın kədərlə xatırlanması ("bir də o hörüklü qızla qarşılaşmayacağam") gecikmiş bir etirafı səsləndirir: "nəvələrimizi başıma yığıb Qarabağda həmin əncir ağaclarının altında bütün bunları danışacağam".

Günel Mehrinin hekayələrində üç nəzərə çarpan cəhəti xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Birincisi: onun təsvir etdiyi bütün obrazlar "xoşbəxtlik iksir"i tapmağa can atırlar, bu "iksir"i əldə etməyə, yaşadıqları dünyada üzlərinə xoşbəxtlik təbəssümünün yayılmasına çalışırlar. Amma bu təbəssüm üzlərinə yayılana qədər sınaqlardan, çətin anlardan keçirlər. "Xoşbəxt gün" hekayəsində xoşbəxt gəlin olmağa hazırlaşan Nargilə  toy zamanı o zahiri "xoşbəxtlik iksiri"ndən imtina edir. Onun daxilində nişanlısına qarşı yönələn "müşahidəçi gözü" toyda qətiləşir ("Bura toy məclisindən daha çox karnavala bənzəyir. Sadəcə, karvanaldan fərqli olaraq, maskaları süni mimikalar əvəz edirdi… Soyuq tər axırdı gəlinlik paltarının altından… ona elə gəlirdi ki, ürəyini zərrə-zərrə əzirlər". Və bütün bu süniliklər, "karnaval maskaları"  onun içindəki diriliyi ayağa qaldırır, "gəlin taxtından düşüb… özünü restoranın  yağışdan islanmış həyətinə atdı,  saçından yağış damlaları cığır aça-aça  maşın yoluna çıxdı. Qarşısına çıxan  ilk taksiyə oturub amiranə səslə dedi: "Xınalığa sür!".  Beləliklə, süni rol oynamaqdan bezən Nargilə bu roldan imtina edir. Əlbəttə, bu hekayədə potensial şəkildə bir povest materialının olduğunu hiss edirəm: bəy olası oğlanın süniliyi tamamən açılmadığına,  Nargiləni "xoşbəxt qadın obrazı" kimi düşünənlərin özlərinin obrazı ilə qarşılaşmadığıma və bir də nəyə görə məhz "Xınalığa sür!" .

Əlbəttə, bir hekayədə də yazıçı insan taleyinin ən unudulmaz, ən ağrılı və onun həyatındakı dönüş  – yeniləşmə – dəyişmə xəttini təsvir edə bilər. "Xoşbəxt gün" hekayəsində bunun kiçik modeli ilə qarşılaşdıq. Amma "Etiraf" hekayəsində bu fikrin doğru olduğunu onda görürük ki, müəllif bir qızın ömrün müəyyən  anına qədərki taleyindən söz açır. Atası ailəsini atıb getmiş, anası bütün məhrumiyyətlərə dözmüş bir qız uşağının taleyindən söhbət açan Günel o qızın mənəvi inkişafını, daha doğrusu, "dirilmə" – oyanma, özünü dərk etmə məqamlarını nəzərə çarpdırır. Uşaqlıqda yığdığı daşlarda, şüşələrdə sehr axtaran bu qız xəyallarının gerçək olduğuna inanır, amma halva-halva deməklə xəyallar gerçək olmur. Həyat bu qız uşağını məhrumiyyətlərlə üzləşdirir, qardaşı döyüşlərdə həlak olur, evləri yanır, anası da o yanğından xilas ola bilmir. Üstəlik, qız ağır xəstəliyə düçar olur. Sağalandan sonra anasının məzarına baş çəkir. Artıq bir kimsəsi yox... Amma onu bundan sonra yaşadacaq, darıxmaq hissini birdəfəlik tərk edəcək  bir insan var – Fərid. Əbədi tənhalıqdan xilas yolu. Kimsə bu qıza haqq qazandırmasa da, hər halda, sevirsə və sevilirsə...

İkinci nəzərə çarpan cəhət:  Günel Mehri  "Xoşbəxtlik iksiri" tapmağa can atan qəhrəmanlarının daxili aləmində baş verən prosesləri – bəzən aşıb-daşan hiss və həyəcanları, dramatik və fəci situasiyaları ön plana çəkir. Zahiri hərəkətlər statikdir, amma daxili dünyadan gələn səslər – hiss-həyəcan seli obrazların psixoloji düşüncələrini ehtiva edir. "Düşüncə" anlamı Günelin hekayələrində üçüncü nəzərə çarpan cəhətdir. Günelin həm özü (bir müəllif kimi), həm də qəhrəmanları (müxtəlif səviyyələrdə)  düşüncələr aləmində yol gedirlər. Məsələn, mən onun "Sarmaşıq" hekayəsini dialoqlar əsasında qurulan və EŞQin mahiyyətini açıqlayan mühakiməvi bir pritça hesab edirəm. Böyük Füzulinin "Eşqdir ol nəşeyi-kamil kim, ondandır müdam, Meydə təşviri-hərarət, neydə təsiri-səda" beyti EŞQin dahiyanə şərhidirsə, "Ey məni məhrum edib bəzmi-vüsalından müdam Qeyri-xani iltifati üzrə mehman eyləyən" beyti isə EŞQin AYRILIQ məqamına gəlib çatdığından xəbər verir. "Sarmaşıq" hekayəsində də yaşanılan eşq sonda ayrılığa doğru yol gedir. Bu yolun əvvəli sevincdən, nəşədən, sarılmaqdan başlayır. Qarşılaşmadan uzlaşmaya, ilk baxışdan, ilk sözdən, eyni həyəcan, eyni doğmalıqdan doğan bu uzlaşma bəzən cəmiyyət qanunlarına zidd görünür. Eşqin izahı: "Eşq başdan sonadək "sənə təslim oluram" deməkdir, "özümü, ruhumu, qəlbimi, vücudumu  sənə verirəm" deməkdir". Əlbəttə, Günelin qəhrəmanının eşq haqqında bu cür düşüncəsi ilə mübahisə etmək də olar, amma bir fərdi düşüncə kimi maraqlıdır. Hekayənin sonu belədir: "Ayrılıq da sevgiyə daxildir. Sevginin bir üzü ayrılıqdır. Sevginin böyüklüyü də bunda imiş". Göründüyü kimi, "Sarmaşıq" hekayəsində müəllif sevgi haqqında ənənəvi süjet modelindən imtina edir, bir sevgi əhvalatını obrazların düşüncə arealında təqdim edir. Qoy qəhrəmanlar hərəkət etdikləri kimi, həm də düşünsünlər. Bu sırada Günelin "Ölmüş" hekayəsini də xüsusi qeyd edirəm. Hadisədən, əhvalatın təsvirindən çox, həmin hadisənin yozumuna daha çox diqqət yetirildiyi bu hekayə insan ölümünün səbəb və nəticəsi haqqında məlum fikirlərdən fərqli düşüncələrə yol açır...

Günel Mehrinin daha bir hekayəsi barədə söz açmaq istəyirəm –  "Həyat gözəldir". Bu hekayə dialoqlar üzərində qurulub. İki nəfər – bir-birindən xəbərsiz, heç tanış olmadan… dənizdə, boğulmaq təhlükəsi başlarının üstünü alanda, ölüm onların üzərinə çökəndə tanış olur. Bir-birini acı sözlərlə sancanda və sonra… dalaşmaqdan¬ barışmağa yol alan bu təsadüfü görüş xoşbəxtliyin təməlinə çevrilir. Belə gözlənilməz situasiyalara Günelin hekayələrində tez-tez rast gəlirik. Amma məni bu gözlənilməz situasiyalar yox, hekayənin məğzini ifadə edən  "İnsan necə xoşbəxt ola bilər?" sualıdır ki, onun da cavabını  bu dramatik hekayədə tapa bilirik. "Həyat iki nəfərin arasındakı körpüdən keçir. Bu iki nəfər həmin körpüylə bir-birinə də doğru gedə bilər, əks istiqamətə də".

Qulu Ağsəs –  "Ulduz"un baş redaktoru Günel Mehrinin kitabına yazdığı ön sözdə qeyd edir: "O, hal-hazırda çalışdığı İctimai Televiziyada həm ssenarist kimi Qarabağ mövzusunda müxtəlif sənədli filmlər hazırlayır, həm də Azərbaycan ədəbiyyatını, xüsusən də poeziyanı təbliğ edir". Amma görünən kəndə nə bələdlik. Günel Mehrinin hekayələrindəki arabir ssenarist ştamplarını görməmək mümkünmü?  Ssenari yazmaq və onu əməli şəkildə reallaşdırmaq xüsusi bacarıq tələb edir və mən bunu lap bu yaxınlarda ünlü şairimiz Tofiq Bayrama həsr olunan sənədli filmdə izləyə bildim. Ümumiyyətlə, Günel Mehri axtarışçı bir yazardır və elə "Sarmaşıq" kitabındakı "Zərdabilər" oçerki də bunun əyani sübutudur.

 Günel Mehriyə nə arzulaya bilərəm?  Yaradıcılıq sükuta düşməndir. Bura qədər yazdıqları, çəkdikləri filmlər, axtarış meyilləri 44 yaş üçün normal hesab edilsə də, potensial tükənməyib .  Ona görə də Günel  Mehrinin ən uğurlu bir əsərinin meydana gəlməsini gözləyək…

 P.S. Bu gün Günel Mehrinin "Azərbaycan" jurnalının keçənilki mart-aprel qoşa sayında daha bir hekayəsini  ("Doğuluş")  oxudum. Bu hekayədə Günel əsl sevgidən söz açır.

 Əli Bağışdan "Altı və sıfır"

Əli Bağış... Doğrusunu deyim ki, indiyə kimi mən belə bir yazarı tanımamışam. Qulu Ağsəs onun "Altı və sıfır" kitabını mənə təqdim etdi və o kitabdakı publisistik məqalələri, hekayələri və şeirləri oxuyandan sonra tanımadığımı tanıdım.

 Publisistika, nəsr, şeir... Yaradıcı bir adamdan söz açıramsa, mənim üçün bu janrların ən əhəmiyyətlisi hansıdır sualını vermirəm. Çünki bədii istedadın hansı janrda önəmli olması şərtidir, əsas odur ki, müəllif özünü necə ifadə edir... "Dörd tabut" hekayəsi mənim fikrimcə, onun bədii yazıları içərisində xüsusilə seçilir və bu hekayə təkcə məzmununa görə deyil, həm də formasına-təhkiyə tərzinə, təsvir edilən hadisələrin bir-birilə üzvi şəkildə bağlılığına, novellavari sonluğuna görə diqqəti cəlb edir.Və bir də hekayədə təsvir olunan obrazların hər biri ¬ xaraktercə digərindən fərqlənir. "Dörd tabut"da müəllif iki azərbaycanlının və iki erməninin qətlindən söhbət açır və məlum münaqişənin gətirdiyi düşmənçiliyin iki ailəni fəlakətlərə düçar etdiyini nəzərə çarpdırır. Təhkiyə tərzi nağılvaridir, amma bu, çox qəmli bir hekayətdir. Bu hekayətdə iştirak edənlərin hər biri özünəməxsus personaj kimi diqqəti cəlb edir. Əvvəlcə Sona və Səttar hekayətini dinləyirik.  "Günlərin bir günü Sona Səttarın evinə gəlin köçdü. Gün günü qovdu, ay ayı qovdu və Sona buz baltası kimi oğul doğdu. Adını Nihad qoydular. Səttar Sona sevgisinin bu gözəl payının gəlişi hamını sevindirdisə də, işsiz-gücsüz Səttarın qaşqabağını heç açmadı. "Heç özümü saxlaya bilmirəm, bu körpəni necə saxlayacam?" Və Səttar üz tutur Rusiyaya, ad-san, pul-para, şan-şöhrət qazanır.  O illər üçün bu tipik bir hadisə idi. Minlərlə həmyerlimiz xoşbəxtliyi, səadəti, firavan dolanışığı Rusiyada, başqa ölkələrdə axtarırdılar.  Amma anlamırdılar ki,  "Hər gün körpəsini tənha ürəyinə sıxıb göz yaşlarını  yaz yağışı kimi səpən" Sonalar onların yolunu gözləyir.  Və günlərin bir günü: "Səttar gəlməmişdi, Səttarı gətirmişdilər". Məlum olur ki, Səttar həmyerlilərini başına toplayıb "millətin başçısı"na çevrilib.  Ona bu yerdə haqq qazandırmaq olarmı? Necə qazanıb o pulları ki, 1 milyon dollar da ölümündən sonra atləsinə çatmalıdır. Sona  "Bu pullar  nə mənə, nə də körpəmə lazımdır" deyir. Haqlıdır. Amma Rusiyada "millətin başçısı" kimi "şöhrət" qazanan Səttarı Sona bağışlamasa da, biz bağışlayırıq. O, bir erməni dığasının "bizlərə  "azərbaran" deyən  Surenin bağırsaqlarını qarnından çıxarıb boğazına doladı". Özü də güllələnir. "Səttarın meyidi  ata yurduna çatan səhərin axşamı Surenin meyidi də dağ kəndindəki evlərinə  çatdı".

 Yox, hekayənin məzmununu, hadisələrin bundan sonrakı gedişini söyləmək fikrində deyiləm. Çünki bundan sonra Səttarın və Surenin oğulları da eyni düşmənçilikdən həlak olurlar. Hekayənin ictimai-siyasi mənasına keçid baş verir. Amma sonda bu keçid anaların görüşməsiylə humanizm –bir-birini anlamaq həddinə yetişir. "Dəli Kür... dörd bədbəxt qadından və iki xoşbəxt körpədən xəbərsiz-xəbərsiz axırdı. Anuş suya, iki körpəyə, gəlininə, Sonaya və  Sonanın gəlininə baxa-baxa pıçıldadı: "Siz türklərdə  su aydınlıqdı.  Bəlkə, heç bir-birlərini öldürmədilər".

 Əli Bağışın "Dörd tabut" hekayəsini onun bədii yaradıcılığında uğurlu bir hadisə hesab edirəm və çox güman ki, o, hər dəfə hekayə yazmaq istəyəndə "Dörd tabut"u xatırlasın.

"Altı və sıfır"a Əli Bağış səkkiz şeirini daxil edib. Hər hansı bir şairi şeirlərinin hansı mövzuda yazılmasına görə yox, o şeirlərdəki poeziya havasına, bu havanın gətirdiyi bədii təsvir incəliyinə, fikrin ifadəli şəkildə izahına görə qiymətləndirmək lazımdır. V.Q.Belinski yazırdı: "Şeirin poetik olması üçün nəinki təkcə rəvanlıq və ahəngdarlıq azdır, hətta hiss özü də təklikdə  hələ kifayət eləməz: burada fikir lazımdır ki, hər cür poeziyanın da  elə əsl məzmununu təşkil edən  budur. Bu fikir poeziyada həyatın müəyyən bir tərəfinə müəyyən baxış kimi  özünü göstərir, şairin əsərlərini ilhamlandıran  və yaşadan bir başlanğıc kimi meydana  çıxır". Əli Bağış fikir şairidir. Amma onun şeirlərində ifadə etdiyi fikirlər yalın-yalxı və çılpaq fikirlər deyil, ən başlıcası, həyat həqiqətindən doğan fikirlərdir. "Bakıya  qar az yağır". Doğrudan da, belədir. Sadə, məlum bir fikir, amma şeirdə bu fikrin  poetik təfsirini görürük.

            Qar az yağır Bakıya.

            Xəsis əlindən zorla qopan manatlar kimi.

            Tanrı nəhəng əllərindən

            Bir-bir atır qar dənələrini.

            Böyük Səhraya dənə-dənə  yağdırdığı

            yağış damcıları kimi.

            Bakıya qar az yağır.

            Az yağan qarı gözləri, ürəkləriylə

            qorumaq üçün 

            pəncərələrdə

            səhərə kimi 

            qar keşikçisinə dönür

            cocuqlar.

            Bakıya qar az yağır.

            Bu  az yağan qara,

            bəlkə də, ən çox

            sevinir unudulmuş

            şəhid qəbirləri.

Bu şeirdən də görünür ki, Əli Bağış haqqında söz açdığı mətləbi danışmır, o mətləbin izahına da çalışmır, lakin hamının gördüyü mənzərənin şeir diliylə rəsmini çəkir. "Neftçilərə rekviyem" şeiri isə assosiasiyalar doğurur. Neft daşlarında güclü qasırğa üç fəhləni dənizdə batırıb. Onlar çörək uğrunda  şəhid oldular. Fikrin assosiativliyi elə buradan doğur. Başqa bir şair, bəlkə də, burada qəhrəmanlıq çaları axtarardı. Amma baxın:

           Torpaq üzərində bitən buğdanın çörəyini

            dənizin dibində  tapmağa getdilər…

            Hər zaman Aslan ağzında olan çörək

            Bu dəfə  Qağayı dimdiyində, Balıq mədəsindəydi.

            İndi o qədər rahatdılar ki…

            Nə banklar axtaracaq onları,

            Nə borc aldıqları qohumları, dostları.

            Üç evdə arvad tənələri, uşaq gileyləri

            Ünvansız qaldı.

Sərt realizmlə aşılanıb bu şeir. Belə şeirlər çox az yazılır.

Əli Bağış və onun yazıları haqqında söz açan müəlliflərin, demək olar ki, hamısı onun şeirlərindən söz açırlar. Hamı onu şair kimi təqdir edir. Amma, mənim fikrimcə, Əli Bağış bu günün irəlici publisistlərindən biridir. Deyirlər ki, şeir, ya nəsr əsəri bədii, obrazlı, təsvir vasitələrinin zənginliyilə seçilir, publisistika isə bunlarsız da keçinə bilər.  Yanlış fikirdir. Publisistik yazıda da bədiilik prinsipi əsas şərtlərdən biridir və bədii publisistika anlayışı burada yerinə düşür. Əli Bağışın bir çox publisistik yazılarını məhz bədii bir yazı kimi oxumuşam.

Əli Bağışın Qarabağ müharibəsi ilə bağlı yazılarını həyəcansız oxumaq olmur. O, bu yazılarda müharibənin içindədir. "Bir söyüşə alınmış kənd", "İki şəkil-iki qətlin tarixçəsi" "İntiqam", "Qədirin qədirsizliyi" və s. bu tipli yazılarda müharibənin onda doğurduğu təəssüratlarla tanış oluruq.

Əli Bağışın publisistik yazılarında keçmişə, tarixi hadisələrə və şəxsiyyətlərə bu günün nöqteyi-nəzərindən aydınlaşdırıcı bir baxış var. Məsələn, "SSRİ niyə dağıldı" yazısını oxuyursan və razılaşırsan onun fikirləriylə. Və Əli Bağış onu düşündürən, narahat edən reallıqlara da münasibətisiz keçinmir.  "Müraciət formamız necə olmalıdır?" "Belənçik", "Fərqli dini baxışlarım", "Milçək və fil məsələsi" tipli yazılarda mən publisistin həmin reallıqlara tənqidi münasibətini görürəm.

Təbii ki, Əli Bağışın kitabda toplanan bütün yazıları haqqında söz aça bilmirəm. Amma bu yazıların müəllifinin xeyli dərəcədə məlumatlı, dünya tarixini, görkəmli şəxsiyyətləri, incəsənəti, ayrı-ayrı elm sahələrini öz qədərincə  mənimsədiyini ancaq alqışlamaq olar.

O, Ramiz Rövşəni çox sevir. Yazılarında tez-tez onu xatırlayır və şeirlərindən misallar gətirir. Bizi birləşdirən nöqtələrdən biri də budur.

Əli Bağış, səni tanıdım.

Süleyman Muradlıdan "Ayrılığın büstü"

            Söylə görüm, hardasan,

            Necə keçir günlərin?

            Yenə təzə-tərmisən?

            Sən məndən ayrılalı

            Bir qucaq qazanmısan,

            Bir çiyin itirmisən.

Bu şeirin müəllifi Süleyman Muradlıdır. Mənim heç tanımadığım, üzünü görmədiyim belə bir şair. Amma bunrun məsələyə – mənim onu tanıyıb-tanımadığıma heç bir dəxli yoxdur. Şairi şeirlərindən tanıyarlar. Həmin bu müəllifin "Ayrılığın büstü" kitabında 17 şeiri təqdim olunur və dörd dildə (Azərbaycan, rus, türk və ingilis dillərində) oxuculara çatdırılır. Amma əsas orijinalda yazılanlardır. Bu 17 şeirin 14-ü sevginin ayrılıq-hicran motivlərini əks etdirir.

Süleyman Muradlının bu şeirləri barədə söz açmamışdan əvvəl istəyirəm belə bir müqəddimə ilə "bərdaşt" edim. XXI əsrdə  "sevgi varmı?" sualını vermək və bu sual üzərində baş sındırmaq çox qəribə səslənər. Bəlkə də, sevgini hicran-vüsal çərçivəsində anlayanlar üçün həmin suala  "hə", ya "yox" cavabını vermək mümkün olardı. Ancaq bu gün Sevgi daha geniş anlamları ifadə edir. Sevgi insanın özünü dərk etməsi, mənən durulması, daxilən yeniləşməsi, zənginləşməsi deməkdir. Sevgi Həqiqətdir, Vicdandır, Xoşbəxtlikdir. Sevgi ağılla ürəyin vəhdətidir, daha doğrusu, "ağıllı ürək"dir.  Görəsən, müasir poeziyada  sevgi öz aliliyini, müqəddəsliyini saxlaya bilibmi? Axı əsrlərdən bəridir sevgi ilə poeziya qoşa qanad kimi dərk olunub, sevən adam ən gözəl hisslərini poeziya vasitəsilə ifadə edib, köksün dar qəfəsindən dünyaya boylanıb. Yaxşı cəhətdir ki, Füzulinin yandırdığı şam hələ sönməmişdir, bu şamın ətrafındakı pərvanələr bir-bir həlak olur, amma o şam  hər təzə aşiqin can atdığı, yanmaq istədiyi bir alov kimi işığını əsirgəmir. Sözün Füzuli ucalığına tapınan şairlərimiz sevgi mövzusunda da təzə söz deməyə, öz hisslərini orijinal təsvir vasitələri ilə ifadə etməyə çalışırlar. Mən  Azərbaycan poeziyasında, xüsusilə keçən əsrdə yüzlərlə şeir nümunəsi misal gətirə bilərəm. Ancaq bircə misal gətirsəm, kifayətdir. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə yazır:

            Dərdimin bağrını yararsan, gülüm,

            Yoxsa həyat mənə əzab olardı.

            Yaxşı ki, dünyada sən varsan, gülüm,

            Könlüm işığını hardan alardı?

Burada sevgi insanı ucaldan mənəvi bir qüvvə kimi dəyərləndirilir.

Təbii ki, hər şairin sevgiyə münasibəti eyni ola bilməz. Əgər eynilik olarsa, onda sevgi cütlüyü və onların dünyabaxışı  arasında heç bir fərdilikdən söhbət gedə bilməz Ona görə də  Bəxtiyar Vahabzadənin bu sevgi şeiri "Sevgi nədir?" sualının min cavabından biri ola bilər.

İndi keçirəm Süleyman Muradlının şeirlərinə. Onun lirik qəhrəmanı bütün varlığı ilə sevir. Amma belə məlum olur ki, ortada ayrılıq küləkləri əsir. Bu da təbiidir. Əksər sevənlərin başına gəlir, onları küskünlüyə, bədbinliyə, hətta mənəvi intihara  səsləyir ayrılıqlar. Məgər bütün poeziymızın əsrlər boyu yazılan sevgi şeirlərində AYRILIQ sindromuna azmı təsadüf etmişik? Və sevgi cütlüyündə –Aşiq-məşuq münasibətlərində həmişə hicran alovlarında yanıb-yaxılan aşiqlər olub. Elə XX-XXI əsrdə də: "Gecə də, gündüz də fikrimdə sənsən, Mən kimin fikrində yaşayım, söylə? De, hansı bir ürək qəbul eləyər, Məni sən ünvanlı dərdlə, gileylə?" (Əli Kərim).yaxud: "Yox buna taqətim, yox buna tabım, Əlimi əlindən üzmək əzabım, Sonra bu əzaba dözmək əzabım" (Musa Yaqub). Süleyman Muradlının lirik qəhrəmanı da məhz bu ayrılıq əzabına məhkum olunub.

            Getmisən, eybi yox, burda nə var ki,

            Heç olmasa danma mənim adımı.

            Nə cavab verərsən dosta-tanışa,

            Soruşsalar, doğmadımı, yaddımı?

             O vaxt bir sən vardın, bir də mən idim,

             Bir kimsə çatmırdı dadına onda.

             İndi hər tərəfin adamla dolu,

           Hamısı yalandı bir ayrı donda.                                                                                                                                                                                                                                        

            Bir də soruşsalar, qurbanın olum,

            Gəl danma sən məni, burda nə var ki?

            Böyük Süleymana heç nə qalmayıb,

            Kiçik Süleymana, de, nə qalar ki?!

Aşiqin-lirik qəhrəmanın həsrəti, sevgi yolunda çəkdiyi əzəblar yetərincədir. Görürük, hiss edirik. Burada yalan yoxdu, yanan var.

            Hər adın çəkiləndə

            "Allah, aman!" deyirəm.

            Qorxuram gülüşümlə

            Səni nişan verərəm.

            Nə gərək, kimsə bilsin,

            Mən bilirəm, bəsimdi.

            "Gücüm nanə yarpağı,

            Ürəyim bir əsimdi"

Əlbəttə, ayrılıq bəzən hədsiz pessimizmə də yol açır. Bunu biz indiyəcən yazılan sevgi şeirlərində də görmüşük. Bu ifrat bədbinlik bəzən Ölüm-İntihar-Məzar qütblərinə də aparır.

Hərdən gəlib xatırla,

Hərdən baş çək könlümə.

Gül çiçəklə qonaq ol,

Bir məzarlıq ömrümə.

Lirik qəhrəmanın "bir məzarlıq ömrü" hədsiz pessimizmin ifadəsidir və əlbəttə, şəxsən mən buna haqq qazandırmıram. "Yaşamağa hazırdım, ölməyə də hazıram indi" etirafına da həmçinin. Niyə? Çünki Süleyman Muradlı lirik qəhrəmanın diliylə deyir: "Şükür ki, axtarıb tapmışam səni... İzn ver, yanında əyləşim bir az. Ruhumu telinin üstünə qoyum". Əgər itkin düşən o sevgili tapılıbsa, o zaman bu ikiliyə son qoymaq… Amma burada günah kimdədir sualı da meydana çıxır. "Adlayıb üstündən qəbahətimin Ürək sındırmırsan… ürək alırsan" etirafı gəlir. Burada lirik qəhrəmanın etirafını da təbii qəbul edək.

Süleyman Muradlının sevgi şeirlərində ayrılığın səbəblərini aramadım, çünki "Niyə ayrıldılar?" sualına cavab yoxdur. Sadəcə, bu ayrılığın bir insan qəlbində necə həyəcanlar doğurduğunun şahidi olduq.

Qoy Süleyman Muradlı yenə sevgi şeirləri yazsın, yenə ayrılıqdan söz açsın, amma bu ayrılığın səbəbləri üzərində düşünsün. Qoy onun lirik qəhrəmanının sevgilisi günlərin bir günü qayıtsın. Və o lirik qəhrəman –  o bəlalı aşiq duysun ki, həyat və sevgi təkcə ayrılıqlar üzərində bərqərar olmayıb. Bir də onu arzulayıram ki, Süleyman Muradlı şeirlərinin obrazlı ifadə tərzinə daha çox diqqət yetirsin. UĞURLAR  ARZULAYIRAM!

 Nadir  Yalçının "Lal ev"i

Hekayə yazmaq bu gün sanki hamının görəcəyi, bacaracağı bir işə çevrilib. Amma bu çoxluqda, kəmiyyətin keyfiyyəti üstələdiyi bir prosesdə səni sevindirən, bütün maraq və diqqətini özünə çəkən hekayələr də olur. Və fikirləşirsən ki, nə yaxşı, ənənə hələ davam edir, Mirzə Cəlildən, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevdən, Yusif Vəzir Çəmənzəminlidən, Seyid Hüseyndən, Mir Cəlaldan, Yusif Səmədoğludan, Anardan, Əkrəm Əylislidən, Elçindən, İsi Məlikzadədən sonra bu janrda maraqlı, bədii-estetik cəhətdən baxımlı hekayələrlə rastlaşırıq. Hələ Şahmar Hüseynovu  (Allah rəhmət eləsin), Afaq Məsudu, Məmməd Orucu, Seyran Səxavəti, Aqil Abbası, Elçin Hüseynbəylini demirəm. Onlardan xeyli cavan  olan  Mübariz Cəfərli, Vüsal Nuru, Varis, Tural Rzayev, Təranə Vahid… Deməli, ənənə davam edir. Nadir Yalçını da  bu sonuncuların sırasında görürəm.

 "Lal ev"də on beş hekayə toplanıb. İddia etmirəm ki, bu on beş hekayənin hamısı janrın tələblərinə cavab verir. Amma onun bir hekayəçi kimi getdikcə formalaşdığını, həyat həqiqətlərini bədii həqiqətlərə ünvanladığını hiss edirsən. Nədir onun hekayələrindəki özünəməxsusluğu, digər hekayəçilərdən fərqliliyi?  İlk növbədə, müşahidə qabiliyyəti, həyatın, reallığın onu düşündürən məqamlarına xüsusi diqqət yetirməsi. Nadir Yalçının maraq dairəsi əsasən özü yaşda olan cavanların məktəb illərinə, onların peşəsiylə bağlı həyat tərzinə, şəhər həyatında baş verən müxtəlif hadisələrə, bəzən də ailə-məişət məsələlərinə yönəlir. Amma bütün bunlardan başqa "Lal ev", "Nina Nikolayevna" hekayələrində məkan dəyişir, hadisələr kənddən elmi institutlardan birinə, oradan da şəhərin bir məhəlləsinə  yönəlir. Amma hekayə üçün hadisələrin hansı məkanda cərəyan etməsinin bir elə əhəmiyyəti yoxdur. Əsas odur ki, hər hansı hekayədə yığcam bir süjet olsun, ədəbi dilin normalarına riayət olunsun, təsvir olunan hadisə və obrazlar həyatın özündəki  kimi təsir bağışlasın. Və xüsusilə həmin hekayədə hadisə də, obrazlar da xarakterik olsun, uydurma təsir bağışlamasın. Mənim fikrimcə, Nadir Yalçının "Nina Nikolayevna" hekayəsi bütün bu söylədiklərimi isbata yetirən bir nümunədir. Nina  Nikolayevna azərbaycanlı Ənvərə qoşulub gələn rus qızıdır, onun zövcəsidir… "Əmim Ninanı mənə təqdim edəndə onun yaşla parıldayan gözlərinə zilləndim. Ninanın gözəlliyini, bənzərsizliyini görəndə birdən başa düşdüm ki, o bura gəlməklə səhv eləyib".  Səhv ondan başlayır ki, evdə nənədən başlamış, əksər kənd camaatı Ninanı qəbul etmir və "Nina qürbətdə məskən sala bilməyən, köksünün döyüntüləri bədənini silkələyən qaranquşlar kimiydi". Amma bu rus qızı ərinə məhəbbəti üzündən bütün tənələrə, töhmətlərə dözür, hətta müsəlmançılığı da qəbul edir, qaranquşlar kimi uçub getmir… Boynundakı xaçı da gizlədir. Günün birində Nina ölür, amma qeybə çəkilən xaçı tapılır. Nadir Yalçın rəvan dillə bu hekayəni nəql edir, ifadə vasitələrindəki zərifliklə oxucunu ələ alır. Ən başlıcası xarakter yaradır.

"Ayaqqabı" hekayəsi də maraqlıdır. Burada maraq doğuran təkcə təsvir olunan hadisə (iki gəncin sevgisi)  deyil, obrazların bir-birinə münasibətindəki baxış bucağıdır. Nadir Yalçın  Xanımı –  sevilən qızı oğlanın baxış bucağından elə təsvir edir ki: "Xanımın yanağına səpilən açıq-qırmızı çilləri təbəssümü ilə yaranan qəmzələri, sağ tərəf üstə daranıb çiyninin üzərinə səliqəylə sərilən şabalıdıı saçları, nəfəs alarkən xüsusi hərarətlə qalxıb-enən  sinəsi heç kimə bənzəmirdi" – doğrudan bir qızın zahiri portreti canlanır.

Nadir Yalçının bütün hekayələri müəyyən hadisələr üzərində qurulub. Amma bu hadisələrin təsvirində obrazların maddi həyatı-onların peşəsi, gündəlik həyat tərzi ilə yanaşı, mənəvi aləmi də unudulmur. Daha doğrusu, obrazın xaricindən daxilinə açılan yol da onun xarakterini tənzimləyir. "Kitabça" hekayəsindəki Həsən müəllim, "Səfər müəllimə nəsə olub" hekayəsindəki Səfər müəllim bu mənada maraq doğuran obrazlardır.

Nadir Yalçın fərqli insan obrazlarına müraciət edir və çalışır ki, hər birinin xarakterindəki fərdilikləri nəzərə çarpdırsın. "Balıqçılar" hekayəsindəki Elxanla Cavid və Ləpir Həsən, "Lal ev"dəki Ayaz – bunlar siravi obrazlar hesab oluna bilməzlər. Olsun ki, onlarda nəsə, hansısa tamamlana biləcək cizgi çatışmır, amma fərdi xüsusiyyətləri ilə seçilirlər. Əlbəttə, biz onun təsvir etdiyi obrazlardan qəhrəmanlıq, müstəsna fövqəladəlik tələb etmirik, hansı obrazı necə görürsə, qoy elə təsvir eləsin.

Məni sevindirən bir də odur ki, Nadir Yalçın Azərbaycan dilini və Azərbaycan məişətini dürüst mənimsəyib. Təhkiyə tərzi maraqlıdır. Həm müəllif dilində, həm də obrazların danışığında, dialoqlarında pintiliyə yol vermir. Şəhəri təsvir edəndə bilgiləri qaneedicidir, kəndi də həmçinin.

Böyük yazıçı Çingiz Aytmatov hekayə janrı ilə bağlı bir müsahibəsində deyirdi: "Hekayəni damla ilə müqayisə etmək olar. Lakin bu damlasız  okean ola bilməz. Hekayə dövrün mozaikasıdır. Mozaika isə  xırda və zərif hissəciklərdən ibarətdir". Nadir Yalçının bir çox hekayələri də mozaika təsiri bağışlayır. Hələlik o, "xırda və zərif" hissəciklərlə iş görür, amma, mənim fikrimcə, elə bu "xırda və zərif hissəciklərdə" də portret yaratmağa meyli güclüdür. Bu yol getdikcə onu bir bitkin hekayəçi kimi tanıdacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Nəsr saatında sizlərə AYB-nin üzvü Coşqun Xəliloğlunun “Qaranlığı yaran işıq” adlı hekayəsi təqdim edilir.

Coşqun XƏLİLOĞLU

QARANLIĞI YARAN İŞIQ

(HEKAYƏ)

Yeddinci sinifdə oxuyarkən bizi ikinci növbəyə keçirdilər. Dərslərimiz axşam saat 7-nin yarısı qurtarırdı. Noyabr ayının əvvəlindən başlayaraq günlər qısaldığından dərsdən çıxanda hava qaralırdı. Kəndin dar küçələrinə çökən qatı qaranlıq hər addımda adamı bir az da təlaşa salırdı.  O vaxtlar kəndarası yollarda   işıqlanma olmadığından müəllimlər və əksər uşaqlar  elektrik fənəri götürürdülər. Kənd yeri idi və heç kəsin valideyni övladını götürmək üçün məktəbə gəlmirdi. Qonşumuz Mahirin 5 oğlu var idi, bütün uşaqlarının da fənərı var idi. Bir gün mənimlə eyni sinifdə oxuyan Həsən dedi ki, atam mənə təzə fənər alıb, bunu 3 manata satıram –  əlindəki fənərı mənə göstərdi. O vaxt sadə fənərlərin qiyməti 5-6 manat idi. Mənim də o qədər pulum yox idi.  Atam yol idarəsində  fəhlə işləyirdi. Bəzən aylarla maaş almırdı. Alanda da qəpik-quruş...  Altı uşaqlı ailəmizin çörəyinə güclə çatırdı. Mahir kommunxozda mühasib işləyirdi. Mehriban adam idi, həm də yaşlıların dediyinə görə gözüaçıq idi. Kəndimizdə ilk dəfə maşın alanlardan biri o olmuşdu. Uşaqlarına da yaxşı baxırdı, onların geyim-keçimləri də bizim paltarlarımızdan fərqlənirdi. Pambıq yığımından qazandığım puldan  2 manat qalmışdı.

–  2 manata satarsan? – Həsəndən soruşdum.

–  Qonşuyuq da, sataram, –  gülümsünərək cavab verdi.

Fənəri ilk dəfə əlimə alanda, onun işığını yandırıb-söndürəndə elə sevinirdim ki... Sanki balaca dünyama kiçik bir günəş doğmuşdu. Məktəbdən qayıdanda fəxrlə fənərimlə yolumu işıqlandırırdım.

 Sevincli günlərim cəmi bir  həftə çəkdi.  Fənərin işığı əvvəlcə  öləzidi, az sonra  isə tamamilə söndü.

  Dilxor oldum. Fənər  2 ədəd batareya elementi  ilə işləyirdi. Nədənsə, o vaxtlar element əvəzinə “daş” deyirdilər. Batareya daşları mağazalarda tapılmazdı. Onu yalnız kolxoz bazarından pişikgöz Nadirdən tapmaq  olardı.

  Bazar günü atamdan icazə alıb rayon mərkəzinə getmək üçün səhər tezdən ferma  yoluna çıxdım. Məndən başqa orada 3-4 nəfər də gözləyirdi. Bazara havayı yalnız Ağasəfin QAZ-53 markalı yük avtomobilinin   kuzovunda getmək olardı. Rəhmətlik çox yaxşı  kişiydi.  Camaatdan pul almazdı. Amma zarafatı xoşlayırdı. Məni görcək:

–  Səlimin oğlu,  böyüyəndə kim olacaqsan? – soruşdu.

– Müəllim,  – cavab verdim.

– Müəllim olanda mənim nəvələrimə “5” verərsən. İndi isə qalx maşına. Görünür,  o biri sərnişinlər Ağasəfin əvvəlki ,,müştəriləri” idi. Ona görə də onlarla salamlaşmaqla kifayətləndi.

 Bazarda cavan bir oğlandan Nadiri soruşdum,  onun  yerini mənə göstərdi. Həqiqətən, gözləri pişik gözünə oxşayırdı. Qıpqırmızı, orta yaşlı, eniylə uzunu fərqlənməyən adam idi. Elə bil arxasında əyləşdiyi piştaxtanın bir parçasıydı.

1 manat verib iki ədəd silindrik formalı batareya  daşı aldım və dərhal Ağasəfin maşınına  gecikməmək üçün süd zavoduna tərəf sürətlə addımlamağa başladım. Vaxtında çatmışdım.  Beş dəqiqədən sonra QAZ-53 kəndimizə doğru hərəkətə başladı.  Üzərində qiyməti 17 qəpik olan  batareya daşını 50 qəpiyə alsam da çox sevinirdim. Çünki bəzi hallarda onu tapmaq müşkülə çevrilirdi.

Günortadan xeyli keçmiş evimizə çatdım. Tez-tələsik  daşları fənərə yerləşdirdim. Düyməni basdım, fənər yanmadı. Daşların yerinin dəyişdim, fənəri silkələdim, xeyri olmadı. Daşları çıxardım, üzərindəki yazılara baxdım.  Sən demə, yararlılıq müddəti düz il yarım  keçibmiş. Qanım bərk qaraldı. Yenə axşam dərsdən qayıdanda qonşu qızların fənərlərinin işığına möhtac olacağımı heç düşünmək belə istəmirdim.

Ağlıma bir fikir gəldi. Pişikgöz Nadiri ifşa eləməliyəm. Möhtəkirlik  etdiyinə, alıcıları, o cümlədən məni aldatdığına görə tənqidi bir məqalə yazdım və rayon qəzetinə göndərdim.  Doğrusu, nədənsə  bu haqda valideynlərimə  heç nə demədim. Rayon qəzetində  iki dəfə  məqaləm dərc olunmuşdu. Biri pambıq yığımında  məktəblilərin iştirakı haqqında, ikincisi də  məktəbdə keçririlən iməcilik haqqında idi. İnanırdım ki, bu məqaləm də çıxacaq.  Amma məqaləm dərc olunmadı. Təxminin iki həftə sonra poçtalyon evimizə Rayon İcraiyyə Komitəsinin Daxili İşlər şöbəsi rəisinin xüsusi formalı blankda yazılmış məktubunu gətirdi. Mənim adıma ünvanlanmış məktub təxminən aşağıdakı məzmunda idi.

“...Kolxoz bazarında rayon zəhmətkeş deputatları və fəalların iştirakı ilə reyd keçirilmişdir. Lakin Sizin  məktubunuzda göstərilən faktlar aşkar edilməmişdir. Məktubu yazarkən diqqətli olmağınızı və faktlara istinad etməyinizi  xahiş edirik...”

Atamı  məktubla tanış etdim, o mənə acıqlanmasa da narahat olmağa başladı.

– Bala, nahaq yazmısan. Başımız ağrıyar. Allah onlara işimizi salmasın.  Cəhənnəm olsun 1 manat da. Bu ay maaşımı alanda sənə təzə, yaxşı bir fənər alaram.

Mən bir az utanaraq, bir az sıxılaraq: 

– Yaxşı, ata. – dedim. Amma mənim də daxilimdə bir narahatlıq hissi baş qaldırdı.

Növbəti bazar günü nahara az qalmış çöl darvazamız döyüldü.  Atam  dedi ki, get qapını aç, bax, gör kimdir.

– Darvazanın önündə kənddə “uçastkovı” Rüstəmov kimi tanınan milis kapitanıyla və  qonşu kənddən olan serjant Əlövsətlə qarşılaşdım. Görüşüb onları içəri dəvət etdim. Salamımı alsalar da  heç nə demədən içəri girdilər. Atam “çağrılmamış qonaqları” görüb eyvandan aşağı endi və onlara tərəf gəlməyə başladı.

– Xoş gəlmisiniz. Qalxıb bir stəkan çay için, – atam əlinin işarəsiylə onlara eyvana qalxmaq üçün yol göstərdi.

– Sağ ol, yoldaş Səlimov, – Rüstəmov rəsmi görkəm alaraq: – göstəriş var, məlumat daxil olub, sizin həyətinizdə axtarış aparmalıyıq.

 – Nə danışırsınız? Nə yoxlama, nə axtarış, mən fəhlə babayam. Çörəyimi alnımın təriylə qazanıram.

 – Bizə də çörəyi havayı vermirlər. – O əlindəki möhürlü sənədi çıxarıb atama göstərdi və tez də  qovluğa qoydu.

Anam, bacı və  qardaşlarım da milisləri görüb həyəcanla eyvana toplaşmışdılar. Sanki hamımız donmuşduq. Birinci dəfə idi ki, həyətimizə milislər gəlirdilər  və bilirdik ki, bu heç də yaxşı əlamət deyil.

Milislər həyətdə bir az gəzişdikdən sonra akt tərtib etmək üçün köhnə masanın arxasında əyləşdilər.

Rüstəmov:

– Səlim kişi, həyətinizdə qeyri-qanuni yolla əldə etdiyiniz,  heç bir sənədi olmayan çoxlu miqdarda əşyalar, materiallar var.

Atam cavab vermək istədi. Rüstəmov ona danışmağa imkan vermədi:

       – Yaxşı, sənədlər varsa gətir, mən də akt yazmayım. Dəmir darvazanın, çəpərə basdırdığınız polad dirəklərin, çəpərə işlətdiyiniz alüminium  məftilin,  200 litr solyarkanın sənədlərini göstərin, atama lənət,  nəsə yazsam.

       – Hamı necə, biz də elə. Kimin sənədi var ki, – atam sakit səslə cavab verdi.

 –  Kimin sənədi var, yoxdur, sənə qalmayıb. Akt yazacam və sabah rəisə təqdim edəcəyəm. Özün bil.

  Atam dodağı səriyərək:

– Oturduğumuz yerdə nə oyuna düşdük?

–  Oturduğu yerdə heç kim oyuna düşmür. Özünüz yaxşı bilirsiniz...

Başımı aşağı salmışdım. Amma hiss edirdim ki, bu an  anamdan başqa hamı mənə nifrət  eləyir. Mənim bir kağız parçasına sığdırdığım "ədalətim" atamın illərlə qazandığı namuslu zəhmətkeş adını təhlükəyə atmışdı. Bu arada serjant Əlövsət atama nəsə işarə elədi və qalxaraq atamla  birlikdə bağımıza doğru getdilər.  Rüstəmov əl-qolunu ölçərək nəsə deyirdi və atam da təsdiq edirdi. Bir azdan onlar geri qayıtdılar. Atam anamı çağırdı və yavaşca nəsə dedi.

Atam dar gün üçün topladığı,  az qala bir aylıq maaşı qədər pulu üzlü qonaqlara verib yola saldı. Nə akt yazıldı, nə də atam  aktı imzaladı.

      – Bayaqdan sanki donmuş, qorxudan bir kəlmə də danışmayan anam:

      – Ay Səlim, qada-balamızı aparsın, uşaqların baş-gözünün sədəqəsi olsun. Allaha şükür, salamat  qurtardıq. Təki canımız sağ olsun.

Anamın sözlərindən atam, qardaşlarım sanki canlandılar. Hətta atam mənə işarə eləyib gülərək:

 – Keçənə güzəşt deyərlər, – dedi. Onun o kədərli gülüşü ürəyimə tikan kimi batdı.

Bu hadisədən bir neçə ay keçmiş rayonumuzda dəyişikliklər oldu. Adətim üzrə həmişə oxuduğum rayon qəzetinin növbəti nömrəsində dərc olunmuş bir məlumat məni həm təəccübləndirdi və həm də sevindirirdi.

“...Rayon mərkəzindəki kolxoz bazarında rayon sovetinin deputatları və fəal vətəndaşların  iştirakı ilə reyd keçirilmiş,  hələ də  qanunsuz alver edənlərin, möhtəkirlərin  olduğu müəyyən edilmişdir. Onlar haqqında inzibati  qaydada müvafiq cəza tədbirləri görülməsi nəzərdə tutulmuşdur”.

Tezliklə xəbər çıxdı ki, tədbir görülənlər arasında  Pişikgöz Nadir də var.  Aylarla keçirdiyim narahatlığa son qoydum. Onun cəzalanacağına görə yox, məqaləmdəki faktların  təsdiq olunmasına görə sevinirdim.

Uzun  illər keçdikdən sonra bu hadisəni xatırladıqca düşünürəm ki, həqiqət gec də olsa, işıq kimi qaranlığı yarıb üzə çıxır.

                                                  (29.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Qadın ağlıyla...” silsiləsindən...

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Bəzi şeylər var həyatımızdamı deyim, dünyadamı deyim-bizi idarə edən kiçik detallar...”

Bu cümlə ilə başlayır Xanım Anelanın “Ürək notu:vanil” romanı... 

Dinlədiyim mahnıdandır: “Bəlkə çoxdan buldun bir dəva?”

...Olsun... Dərdə əyilməməyin cinsi yoxdur, yenə də, dərdi çəkməyin bir qadın tərəfi var. Həyatın bütün yüklərinin ipləri çiyinlərimizdən keçir, xəyanətdən başqa.  Xainlər düyünü düşüncəmizin üzərindən vurur!

“Ürək notu: vanil” romanı mənə xəyanət etdi. Xəyanətə uğrayan qadın xain qarşısında dik dursa da, daxilində xırdalanır, xırdalanır... Vicdanındakı məhkəmədə müttəhim özüdür! Bunu Günəş bilirdi... Bilə-bilə də, ömür cəngəlliyinin içindən, qaranlığın qala divarlarının üstündən, günahkar axtaranların əllərində daş üstünə gəldiyi döyüş meydanlarından keçdi, keçdi, gedib yapışdı işığın ətəyindən.

O ətəyə yığdığı daşlar da xırdaydı... İşığın onun əllərinə atdığı çərtiklər də...

         *

Xanım Anela bu romanla anladır qadının necə xırdalandığını-xırdaçıya çevrildiyini... Bu məqamda qayıdıb bütövlüyün sirrini açmalıyıq ki, sonra yola davam edək.

...Qayıtdığımız yol getdiyimiz deyilmiş, Tanrım! Qadının gedişi də, gəlişi də ayrı cür olur...   “Hər gedən qadın əlini /Arxaya uzadıb gedir” deyən də sən idin şair diliylə-yaratdığına bələd olmağınla öyünmək istəyirsənmiş, bəlkə də...  Bizsə, hələ sənin bütövlüyünün ruhumuzdakı inikasıyla fəxr etmək cəhdindəyik. Əlbəttə, sən bizi “özünəbənzər yaratdın”, özün kimi deyil!  Əlbəttə, biz “yaradılmışların əşrəfi” olsaq da, qeyri-əşrəf olduğumuzu yarımömürdə dərk edəndə, ən birinci səndən küsürük. Ən qəribəsi nədir, bilirsənmi? Küskünlüyümüzü də səninlə ovuduruq...

Ah, Tanrım! İnsanın bütövlüyü sənin bütövlüyünün inikasıdır, dedim axı... Və güzgülərin bizi qucaqlamaq üçün qolları yoxdur.  Xanım Anelanın qəhrəmanı Günəş də yupyumru bir ruhla doğulmuşdu... İlk göz yaşıyla nazildi ruhu, ilk küskünlüklə çatladı, anasının ölümüylə paramparça oldu. Bundan sonra başladı bir ruhun özünübərpa müddəti...

Ərə verildi... “Göz aydınlığı” aldı, ruhuna bir kölgə düşdü...

Oğul doğdu... Sevindi, sevinci ruhundakı kölgəyə qalib gəlmək qüdrətində olmadı...

Evdən qaçdı... Qınağa gəldi, ruhundakı kölgə tündləşdi...

Təcavüzə məruz qaldı... Susdu, ruhundakı kölgə böyüyüb zülmət oldu...

Zülmət... Ruh bütövlüyünün o biri üzü... 

         *

Bütöv doğulan yox, özünübərpa ilə-alətlər: bütün duyğular, material: yaşananlar-bütövləşən ruh dünyaya meydan oxumağa hazırdır. Və də... Bu ruhun sahibi daxilində hələ də ələgəlməz qırıntılar üzərində gəzir.  Hər qırıntı batışı xırdalıqdır... Bu batışdan danışılan hər söhbət xırdaçılıqdır... Və hər şeyi bağışlayan, amma unutmayan qadın yaddaşının son illüziyasında da o batışın ağrısını hiss edir...

... “Qodu-qodu” adəti var Novruzda... Hərə bir pay götürüb qohum-qonşuların qapısına gedir... O qohum-qonşular da əllərində pay gəlir... Gözəl adətdir: bir evdə qaynayan qazandan hamı dadır.  Lakin bu adətin el arasında bir də kinayəli işlədilməsi var. Bir adam bundan-ona, ondan-buna söz daşıyırsa, səbəbsizcə burdan-ora, ordan-bura gedib-gəlirsə, soruşurlar:

-Nədi, “Qodu-qodu” oynayırsan? 

Burda da yapışaq “oynamaq” kəlməsindən... Gözəl, diləyatımlı feilimiz burada oyun oynamağı deyil, Novruzdakı hadisəni yenidən canlandırmağı ehtiva edir... 

Xanım Anelanın Günəşi bütövlüyünün ikinci fəslində öz parçalanmış halını oynayır... Kədəri də, sevinci də, qarşısındakı qapının dəstəyinə çatmayan əli də-arada zaman və bəxt məsafəsi var-bütövlüyün bətnində əriyib yox olmalı idi məntiqlə...  Qadın ağlı və məntiq isə çox nadir hallarda “=” işarəsiylə yazılır.  Bütün riyazi işarələr-vurma, bölmə, toplama, çıxma-məhz bundan sonra işə düşür... Xırdalanır qadınlar, xırdalandıqca öz duyğularıyla toplayır çəkə bildiyindən artıq dərdi ruhuna, vurur bir-birinə hikkəylə qəzəbi, bölür öz ömrünü sevdiyi kim varsa, onun xətrinə...  Bu hal təkrarlanır, təkrarlanır, zamansızlaşır, “səhv”ə çevrilir, “ağılsızlıq” olub örtür qürurun üstünü ki, soyuq çəkməsin kişi sərtliyindən, nəhayət, olur “Qodu-qodu”... Özündən-özünə xəbər daşıyır Günəş... Özündən-özünə gedib-gəlir...

         *

Həyatı olduğu kimi yaşayırıq, onsuz da... Ya da bəxt boxçamızdan tapdıqlarımızla...

...Mehdiabadda bir uşaq tapılıb, 2 yaşlı... Sığınacaqdakılar adını “Tale” qoyublar... Yox, bunu Xanım Anela yazmayıb. Günün-5 mayın xəbər lentindədir.

Xanım Anela bundan daha real, daha amansız hadisələri qələmə alıb... İndi deyən tapılar ki, “bir uşağın atılmasından daha amansız nə ola bilər ki?” Cavab verim də: “O uşağın heç tapılmaması...”

Bu mənada, Günəşi atan bəxt onu tapmadı... “Axtarmadı” demirəm ha, küsəyəndir bəxt, niyə küsdürüm ki yazılarımdan?!  “Düz dur, qara bəxt, əyilmə!” demək asandır, amma bəxtin ta əzəldən qozbel olduğunu qəbullanmaq ondan da asandır.

Nə bulunan dəvalar, nə bizi idarə edən detallar qadın xırdaçılığı qarşısında duruş gətirə bilər.  Özündən yeni bir “ÖZ” yaradan qadının ilahələşməyi bundadır!  Yeni “ÖZ”ü yaradanadək yıxıldığı bütün uçurumlarda hikkəli cırmaqlarının, qanayan qürurunun izi qalıb; şeytanlaşmağının da kökündə bu dayanır!

....“Qadın başlanğıcı” ilə bağlı araşdırmalarımın sonunda məni gülümsədən bu qənaət idi: qadını qadın deyil, kişi ucaldır!

Romanın sonunda anladım ki, Xanım Anela da bu qənaətə çatıb; qələminin və düşüncəsinin keçdiyi bütün yollara-tarixə və mifologiyaya sayğı duruşundayam! Ümidvaram, növbəti romanında “Qadın xırdaçılığı” məfhumunu “Ürək notu: vanil”dəki kimi nəsrin olaraq deyil, öz gözəlliyinə əmin olan ərgüvən olaraq qoyacaq oxucunun qarşısına!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Lütfəli Abdullayevi rayonların birində bir kolxoza konsert verməyə dəvət edirlər. Aktyor çıxır səhnəyə. Bir səhnəcik göstərir, görür ki, camaat gülmür. Başqa bir səhnəcik göstərir, görür ki, camaat yenə də gülmür. Rəhmətlik ha özünü öldürüb, gülməli bütün səhnəcikləri göstərsə də, görür yox ey, gülən yoxdu.

Bundan hirslənən  aktyor, səhnədən düşüb gəlir düz qabaqda əyləşən kolxoz sədrinin yanına. Acıqla soruşur:

- Bu nədi belə? Mən gülüş ustasıyam... Mən bütün Azərbaycanı güldürə bilirəm, amma sizin camaatı yox...

Kolxoz sədri ədəb-ərkanla ayağa durub deyir:

- Yoldaş Abdullayev, gülməyi camaata mən özüm qadağan eləmişəm. Şəxsən özüm. Siz böyük adamsınız, sizə kim gülə bilər? Başqa yerdə deyə bilmərəm, amma mənim kolxozumda sizə gülən adamın ağzını cıraram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında yenidən sizlərin qonağı Ağdam Dövlət Sosial-İqtisad Kollecinin tələbələridir. Bu dəfə Məmmədova Gültəkin Xaliq qızı öz yeni hekayəsi ilə qarşınızdadır. Mistika janrında yazılmış hekayə öncədən deyək ki, çx maraqlıdır.

Xoş mütaliələr.

GÜLTƏKİN MƏMMƏDOVA,

“YENİDƏN DOĞULAN HƏQİQƏT”

Əvvəla salam. Mənim adım Aycandır. Türkiyənin Mersin şəhərində anadan olmuşam. 22 yaşımda ailəmin istəyi ilə ailə həyatı qurmuş və öz razılığım olmasa belə, yoldaşımın gözəl xasiyyətinə, insanlığına, mənə göstərdiyi qayğıya görə o qədər hörmətini saxlayır və xətrini istəyirdim ki, bir gün dünyaya yenidən gəlsəm, bu dəfə öz istəyimlə o insanı seçərdim.

Evliliyimizdən artıq 5 il keçmişdi. Yoldaşım işə gedərkən bir qəza keçirmiş, bir müddətlik yatağa bağlı qalmışdı. Buna görə anası məndən bir müddət onlara getməyimizi və orada qalmağımızı istədi. Mən də bununla razılaşdım və anagilə getdik. Evlərində qaynanam, qaynatam və qayınım qalırdı. Ana və ata çox gözəl, mehriban insanlar idi. 5 il evli olsaq da, övladımız olmurdu, ancaq yenə də mənim yanımda olur, dəstək verirdilər. Qayınımla isə heç aram yox idi. Çünki mənə qarşı kobud və itici idi.

Beləliklə, bir neçə ay orada qaldıq. Yoldaşımın fizioterapiya vaxtı idi, artıq ayaqlanırdı. Bu gün artıq ikinci dəfə köməksiz özü addımlayacaqdı. Onu həkimə aparma vaxtı gəldi. Ana və ata “Qızım, biz də gələk, biz də görək, bəlkə həvəsləndi”, dedilər. “Hə, gəlin”, dedim. Qayınım isə “Sən narahat olma, hər dəfə sən gedirsən, bir az dincəl”, dedi. Yoldaşım da təsdiqlədi: “Düz deyir, sən qal, dincəl”, dedi. “Yaxşı”, dedim. Getdilər.

Salam, Mən... Mən... Aylin. Aylin? Kimə görə, nəyə görə? Sizə özümdən danışım. Hal-hazırda mənim 15 yaşım var. Özüm isə Azərbaycanda anadan olmuşam. Uşaqlıqdan normal uşaqlardan seçilmişəm. Görkəm, gözəllik, zəka və imkana görə deyil, təbii ki. Bir az qəribə uşaqlıq keçirmişəm.

4 yaşlarımdan başlayıb. Anam deyir ki, bəzən durub bizə elə sözlər deyirdin ki, anlamırdıq. Ya da durub “Mənim qardaşım hanı?” deyirdim. İlk dəfə yeyəcəyim bir şeyə qarşı allergiyamın olduğunu deyirdim və həqiqətən də elə olurmuş. “Siz mənim valideynim deyilsiniz”, deyirmişəm. Hətta yadımdadır, bir dəfə heç vaxt var olmayan bir kukla üçün ağlamışam. Atam həmin kuklanı tapmaq üçün bir gün gəzib, sonunda ona bənzər birini almışdı.

Onlar mənim bu qəribəliklərimi həkimə bildirmiş, yoxlama və analizlərdə heç bir problemin olmadığını, hətta çox sağlam olduğumu demişdilər. Ancaq izah verə bilmirdilər.

Bir gün televizorda xəbərlərdə bir ölkə haqqında danışırdılar. “Mən bu ölkəni bilirəm”, deyib televizora yaxınlaşmışdım. “Mən bu ölkədənəm”. 6-7 yaşım olanda isə “Mənim adım Aycandır, mən Türkiyəndə yaşayıram”, deyirdim. Küçəyə qədər, küçədə olan park, dükanlara kimi təsvir edirdim. “Mənim anam Ayşə, atam Muratdır, hətta bir qardaşım var, Can”, deyə məlumatlar verməyə başlamışdım.

Anamla atam narahat olub araşdırmağa başlamışdılar. Həqiqətən də elə bir küçə, park, dükan, ev, yol, ağac və sairənin olduğunu öyrənmişdilər. Son nöqtə isə mənim evli olduğum, 5 il evli qaldığım, övladımın olmadığı və təsadüf nəticəsində hamilə qaldığım, amma vəhşicəsinə öldürüldüyüm idi.

Bununla anam və atam artıq dözməyərək Türkiyəyə bilet alıb dediyim yerə getdilər. Həmin ailə ilə tanış olduq. Həqiqətən belə bir ailənin var olduğunu biləndə hər kəs şok içində idi. Hətta onlar belə Aycanın 8 il əvvəl təsadüfən evin ikinci mərtəbəsindən eyvandan yıxılıb həyatını itirdiyini dedilər.

O an zalda hər kəs vardı: mənim – yəni Aycanın – qaynanası, qaynatamı, anası, atası, qardaşı, yoldaşı, mənim ailəm. Hər kəs. Yoldaşı mənə inanmadı, “Bu nə qurğudur”, dedi. Ona yaxın gedib ayağının yanında oturdum. Adı Oğuz idi. “Oğuz, yadındadır, qəza keçirəndə sənə nə söz vermişdim?” dedim. “Nə?” dedi. “Ayaqlan, sənin ayaqlanmağın mənim üçün hədiyyədir və ayaqlandığın gün sənə bir sürpriz edəcəyəm, oda sənin üçün böyük bir hədiyyə olacaq”, demişdim.

Oğuzun gözləri doldu. “Sən bunu haradan bilirsən?” dedi. Bilmirəm necə bilirdim, bilmirəm amma çox pis bir hiss idi. Uşaq idim, amma o hissin altında o qədər əzilirdim ki, anlada bilmərəm.

“Sənə bir şey deyim, mənim buradakı kitablarım durur hələ də?” dedim. “Hə, hər biri durur, nədir ki?” dedi. “O kitablardan birinin arasında bir zərf var. Onu görmüsən?” “Yox”, dedi. Tez ayağa qalxıb otağa getdim, sandıqdan kitabları gətirdim. Bir-bir açdım. Kitablardan birinin içindən qırmızı bir zərf düşdü. Tez götürüb açdım. İçində hamiləlik testi və bir məktub vardı.

Hamı heyrətlə baxırdı. Oğuz gözlərindəki yaşı saxlaya bilmədi. Məktubu açdı. Belə yazılmışdı:

“Sevgili həyat yoldaşım, dünən sən məni sevindirdin, mən də səni sevindirmək istəyirəm. Birisi gün səninlə yenidən həkimə gedəcəyik və orada addım atanda sənə sürpriz edəcəyəm. Çünki artıq yerimə və əvvəlki kimi olmağın üçün daha bir səbəb var. Səni sevirəm.”

Heç kim göz yaşını saxlaya bilmədi. Oğuz mənim qolumdan tutub “Bəs nə oldu? Necə oldu bu hadisə? Niyə tərk etdin məni?” dedi. Qollarımdan sıxdı. Atamgillər onu məndən ayırdılar. Qorxaraq başımı Aycanın qayınına tərəf çevirdim. “Mən getmədim ki, məcbur göndərildim”, dedim. Barmağımı uzadıb onu göstərdim. “O etdi”, dedim.

Tez ayağa qalxdı: “Nə deyirsən? Yalan deyir, qurmadır hamısı”, bir parça uşaqın sözlərinə bax deyib inkar etdi.

Oğuz... O anları danışmaq, bilmək, 7 yaşında birinin bu qədər ağır yükü daşıması nə demək idi, düşünə belə bilməzsiniz. Onlara hər şeyi danışdım. Qayınımın onları xəstəxanaya apardığı gün onları qoyub geri qayıtdı, məni çox qısqanırdı. Elçilik günü məni ilk dəfə görəndə aşiq olduğunu demişdi. Hətta ailəsinə “onu Oğuza yox, mənə alın” söyləmişdi. Amma artıq bunun mümkün olmadığını, elçiliyə Oğuz üçün gəldiklərini və hər şeyin əvvəlcədən qərarlaşdırıldığını demişdilər.

“Onsuz da övladınız olmur… Boşan, gəl mənim ol,” — dedi, sanki bunu demək onun üçün çox asan idi. Razılaşmadım. Məni sıxışdırdı, dalaşdıq. Onu istəmədiyimi, bunu siz gələn kimi deyəcəyimi bildirdim. Mənə inanmayacaqlarını, onu sevməyə çalışmalı olduğumu dedi. Onu itələdim, oradan çıxmaq istədim. Eyvana qaçdım. “Yaxın gəlmə, yoxsa özümü ataram”, dedim. “Səni heç nə mənim əlimdən ala bilməz, mənim olacaqsan”, deyib üstümə gəldi. Onu itələmək istəyəndə o məni itələdi və yıxıldım.

Hər şeyi belə danışdım. Bir ailə məhv olmuşdu artıq. Bir cana son qoyulmuşdu. O hadisədən sonra Aycanın qatili qaçmaq istədi, lakin tutdular və həbsə yolladılar. Oğuz isə həyatının ən ağır travmasını almışdı.

Aycanın ana və atası məni bərk qucaqlayıb, Türkiyədə bir ana və atamın olduğunu, istədiyim zaman gələ biləcəyimi dedilər. Mən isə geri qayıtdım, öz anam və atam ilə həyatım davam edir. Artıq çox xatirəni unutmuşam. Sanki bir an silinir, hər şey bulanıq olur və unuduram.

Bəli, mən reinkarnasiya yaşamışdım. Reinkarnasiya – ruhun ölümündən sonra yox olmaması, başqa bir bədəndə yenidən doğulması inancıdır. Bu anlayışa görə insanın həyatı tək bir ömürlə məhdudlaşmır; ruh müxtəlif zamanlarda və fərqli bədənlərdə həyatını davam etdirir. Reinkarnasiya anlayışı çox vaxt karma ilə birlikdə izah olunur. Karma – insanın etdiyi yaxşı və pis əməllərin nəticəsinin gec-tez özünə qayıtması qanunudur. Yəni ruh yenidən doğulur, amma əvvəlki həyatın izlərini və nəticələrini özü ilə daşıyır.

Bəzi inanclara görə, xüsusilə travmatik və qəfil ölümlər ruhun “xatirələrini” daha güclü saxlamasına səbəb ola bilər. Buna görə də bəzi insanlar heç yaşamadıqları yerləri tanıdıqlarını və ya izaholunmaz qorxular yaşadıqlarını iddia edirlər.

Dünya deyilən yer çox qarışıq və gizəmli bir məkandır. Bəlkə də biz bu dünyanın təkrar qonaqlarıyıq. Axı karmalar sadəcə pis olmur, xoş olanı da var. Ancaq fərq ondadır ki, pislik yox, yaxşılıq tez unudulur və bəzən heç xatırlanmır belə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu adam fransız siyasətçisi Jozef Fransua de Doudur. 1789-cu ildə 16-cı Lüdovikin hakimiyyəti zamanında Fransanın Baş Maliyyə Nəzarətçisi vəzifəsində olmuşdur. Bol təminat içində yaşayan bu məmur ətrafdakı acınacaqlı ömür sürənlərə əsla yanmamışdır. Üstəlik də…

Fransada 1789 inqilabından öncə bu şəxsin ağır həyat yaşayan fransız yoxsullara, kəndlilərə, aşağı təbəqəyə ünvanlanmış bir məşhur frazası var idi: "Si ces coquins n'ont pas de pain, alors laissez-les manger du foin!"

Mənası isə belə idi: "Əgər bu alçaqların yeməyə çörəkləri yoxdursa, o zaman ot (saman) yesinlər!"

14 iyul 1789-da baş verən inqilabla Bastiliya qalasının alınmasından sonra digərləri kimi Jozef Fransua de Dou da Parisdən qaçır. Lakin 22 iyulda elə təhqir etdiyi yoxsul kəndlilər tərəfindən tutulub Parisə gətirilir.

Parisə isə adi formada gətirilmir: ayaqyalın, arxasına saman yüklənmiş, bibərlı sirkə içirdilərək və təri gicitkənlə silinərək gətirilir.

Jozef Fransua de Dou heç o zamankı məhkəmə proseslərini və gedişatını görmədən birbaşa kütlə tərəfindən edam edilir. Başı bədənindən ayrılmadan öncə kütlə qarşısındakı edam nümayişində ağzına saman və ot tıxanır.

Bəli, xalqın qisası ağır olurmuş.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 276 nömrəli tam orta məktəbdir.

DİREKTOR:

Xoşqədəm Ələddin qızı Məmmədova 13.03.1985-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 2006-cı ildə Azərbaycan Dövlət Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının İbtidai təhsilin pedaqogikası və metodikası fakültəsini bitirib. 26 fevral 2013-cü ildə Binəqədi rayonu 179 nömrəli tam orta məktəbə kimya fənni üzrə laborant təyin edilib. Həmin ildəMüəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) imtahanından keçərək ibtidai sinif müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. 2015-ci ildə müəllimlərin Diaqnostik qiymətləndirməsində ixtisası üzrə 100 faizlik nəticə göstərib. Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən direktorların və dərs hissə müdirlərinin işə qəbulu ilə bağlı imtahandan müvəffəqiyyətlə keçərək 2 noyabr 2016-cı il tarixində Binəqədi rayon 179 nömrəli tam orta məktəbə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini təyin edilib. 10 sentyabr 2017-ci ildə Elm və Təhsil Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan İdarəetmə kursu, "Potensial direktorlar" kursunu uğurla bitirərək 10 oktyabr 2018-ci il tarixindən Binəqədi rayonu 205 nömrəli tam orta məktəbətəlim tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və direktor əvəzi vəzifəsinə təyin olunub. 6 dekabr 2021- ci il tarixində həmin məktəbə direktor vəzifəsinə təyin olunub. 2023-cü ildə "Təhsildə inkişaf və innovasiyalar üzrə VII qrant müsabiqəsi" nin qalibidir. İkinci təhsil olaraq hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanına Dövlət İdarəçilik Akademiyasında təhsil alır.

8.09.2025-ci il tarixindən Bakı şəhəri 276 nömrəli tam orta məktəbin direktor vəzifəsinə təyin olunub. 3 övladı var.

ŞAGİRD:

Mehin Bayramlı Vidadi qızı 2012-ci il Baki şəhərində dünyaya göz açıb. 2018-ci ildən 276 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alır.

Ədəbiyyat və Azərbaycan dili fənlərini çox sevir.

İqtisadçı olmaq arzusundadır.

ESSE:

Səhv etmə qorxusu

Həyatımızın bir çox hissəsində bizdən səhv etməməyi, səhvsiz bir həyat yaşamağımızı istəyirlər. Amma ki, onu da bilməlidirlər ki, bu dünyada səhvsiz insan yoxdur. İnsan öz düzlərini belə səhvləri ilə öyrənə bilər. Çünki hər səhv hərəkətimizdən bir dərs çıxardırıq və ya yeni nəsə öyrənirik.

Əslində, hər bir yanlış qərar bizə nəyin işə yaramadığını göstərən bir təcrübədir. Məsələn, bir şagird sualın cavabını demək istəyir, amma qorxur ki, birdən səhv deyər. Bu düşüncə elə özü səhvdir. Sən həmin sualın cavabını səhv də deyə bilərsən. Amma onu da bilməlisən ki, səhv cavab vermək zəiflik deyil, sənin həmin mövzunu mənimsəmək üçün əlinə keçən bir fürsətdir. Səhv edərkən alınan məlumat beyində daha qalıcı olur, çünki insan öz xətası üzərində düşünəndə həqiqəti daha dərindən dərk edir. Əsas olan səhv etmək deyil, həmin səhvləri dəyərləndirib təkrarlamamaqdır. Həmin səhvlərdən dərs çıxarıb səhvini düzəltməyə çalışmaqdır.

Unutmamalıyıq ki, uğur pilləkəni birbaşa zirvəyə qalxmır, o, düzəldilmiş səhvlərin və qazanılmış təcrübələrin üzərində qurulur. Elə məhz buna görə də həyatda ən böyük səhv, səhv edəcəyindən qorxub heç nə etməməkdir.

Biz səhvlərimizi qəbul etdikcə daha təcrübəli və daha ağıllı oluruq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun şeirlərində Vətən məfhumu qırmızı xətlə keçir. 79 yaşına kifayət qədər şeir baqajı ilə gəlibdir. Elmi fəaliyyətində isə kifayət qədər nailiyyəti vardır. Adı olsun ki, çoxunuza tanış deyil. Amma bizim missiyamız tanıtmaqdır. Beləliklə:

Bahar Məmmədova. Bahar Bərdəli təxəllüsü ilə yazır. 1957-ci il mayın 6-da Bərdə rayonunun Balaqəcər kəndində anadan olub. Şirvanlı kənd orta məktəbini (1964–1974), Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetini (1974–1979) bitirib. 1979–1991-ci illərdə Bərdədə, 1991–2008-ci illərə qədər isə Bakıda orta təhsil məktəblərində müəllim, direktor müavini və direktor işləyib.

2008-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində elmi fəaliyyətə başlayıb. Hazırda isə Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin baş elmi işçisi, filologiya elmləri doktoru, dosentdir. İyirmiyə yaxın bədii-elmi kitabın müəllifidir. Yazıçı kimi prezident təqaüdçüsüdür.

O, 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Bahar Bərdəlinin ilk elmi yaradıcılığı Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlıdır. O, XX əsrin 30–40-cı illər ədəbiyyatını, Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolunu və Şimali Azərbaycana mühacirət edən cənublu şairlərin həyat və yaradıcılığını tədqiq edib.

2010-cu ildə "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" mövzusunda filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün dissertasiyasını müdafiə edib. Bununla bağlı "Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu" və "Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası (1947–1990)" monoqrafiyalarını nəşr etdirib. Hər iki monoqrafiyada müəllif Bakıda yaşayan cənublu şairlərin həyat və yaradıcılıqlarını mövzular üzrə qurublaşdıraraq elm camiyəsinə təqdim edib.

Daha sonra Bahar Bərdəli "Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı" şöbəsində çalışıb, Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyasını tədqiq etməyə başlayıb. Nəticədə "Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası" və "Elçin İsgəndərzadə: həyatı, yaradıcılığı" monoqrafiyalarını yazıb və çap etdirib. 2016-cı ildə Dosent elmi adını alıb.

2024-cü ilin yanvarın 15-də "Müstəqillik dövrü Azərbaycan şeirində gerçəkliyin əksi" mövzusunda Doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib və Filologiya elmləri doktoru diplomunu alıb. İndiyə kimi yüzə yaxın elmi, publisistik məqalənin, beş monoqrafiyanın, 10 bədii kitabın müəllifidir.

Bədii kitabları

- Qarabağın maralı. (Povest, hekayələr). Bakı, Gənclik, 1995

- Bənövşələr açanda. (Şeirlər). Bakı, Gənclik, 1996

- Ağ kəpənək. (Hekayələr). Bakı, Qorqud, 1998

- Çərşənbə tonqalı. (Şeirlər). Bakı, Şirvannəşr, 2000

- Duyğuların səması. (Povest, hekayələr). Bakı, Şirvannəşr, 2005

- Qayıtmısan. (Şeirlər). Bakı, Nurlan, 2011

- "Seçilmiş əsərləri" I cild (Şeirlər) 2017

- "Seçilmiş əsərləri" II cild (Povest, hekayələri). 2017

- İki əsrin hekayələri.(Hekayələr). Bakı, Nurlan, 2018

- Qarabağın dayağı Bərdə — Bərdənin qüruru şəhidlər. (Bərdə şəhidləri haqqında publistik qeydlər). Bakı, 2021

Monoqrafiyaları

- Balaş Azəroğlunun yaradıcılıq yolu

- Cənubi Azərbaycan mühacir poeziyası. (1947-1990)

- Müstəqillik dövrü Azərbaycan poeziyası

- Bahar Bərdəli. Seçilmiş əsərləri. 3 cilddə. III cild. (Elmi əsərlər)

- "Elçin İsgəənzadə: həyatı, yaradıcılığı"

Məqalələri

- "Qabil poeziyasında vətəndaş mövqeyi"

- "Qabil poeziyasında Qarabağ mövzusu"

- "Nurəngiz Günün poetik ağrısı"

- "Nurəngiz Günün məhəbbət lirikası"

- "Nurəngiz Gün poeziyasının fəlsəfi yükü"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında vətənpərvərlik duyğuları"

- "Qabil poeziyasında milli müstəqillik uğrunda mübarizənin inikası"

- "Sabir Rüstəmxanlının şeirlərində bütöv vətənin obrazı"

- "Sabir Rüstəmxanlının poemalarında tarixi gerçəklik"

- "Nurəngiz Günün poemalarında müharibə və insan amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında müharibə və sülh amili"

- "Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında bədii idrakın beynəlmiləl xüsusiyyətləri"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Nurəngiz Günün poeziyasında təbiətin tərənnümü"

- "Qabil poeziyasında təbiətin obrazı"

- "Qabilin şeirlərində həyat fəlsəfəsi"

Mükafatları

- 1995-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

- 2019-cu ildən isə İLESAM -ın (Türkiye İlm ve Edebiyat Eseri Sahipleri Meslek Birliyi) üzvüdür.

- 1998-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.

- Yazıçı kimi 2009-cu ildə Prezident təqaüdü almış və 2022-ci ildə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına layiq görülüb

- 2017-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun, 2024-cü ildə isə AMEA Humanitar Elmlər Bölməsinin fəxri fərmanlarını alıb.

- 2023-cü ildən AMEA-nın əmək veteranıdır

Sonda bir neçə şeirini oxucularımıza təqdim edirik:

BU PAYIZ...

Bu payız bir başqadı

Vətənin yurddaşında!

Bu payız yaşayacaq

Tarixin yaddaşında!

Hə günü bir QƏLƏBƏ,

Hər günü qəlpə-qəlpə

Düşmənin ürəyində!

Açıb yara daşı da!

ŞUŞA gözləyir hələ,

LAÇIN özləyir hələ,

GÖYÇƏ sızlayır hələ,

Boğulub göz yaşında!

Cəbrayılım sevincək,

Fizulimdən əl çək!

Az qalıb ta....bitəcək,

Bilsin yad..., sirdaşım da!

İgidlərin “Yallı”sı,

Qönçələrin allısı,

Meyvələrin ballısı,

Gözlər Vətən- daşımda,

Bilsin dost, qardaşım da!!!

                          4 oktyabr 2020

ULU BƏRDƏM

Yenə havalanıb o qarı düşmən...

Al-qana boyanıb yenə də sinən...

Belə döyüşlərdən çox görmüsən sən...

Ulu Bərdəm!

Çox görmüsən belə azğın, namərdi,

Bu dünyanın ən qədimi, comərdi -

Yaşarısan... Adladarsan bu dərdi,

Ulu Bərdəm!

Qarabağa hər vaxt arxa, dayaqsan,

Yatmırsan ki... canım-gözüm, oyaqsan!

Bu düşməni yenə namərd qonaq san,

Ulu Bərdəm!

Əsrlərlə yağmalandın, yaşadın sən,

Əsrlərlə damğalandın, yaşadın sən,

Əbədisən, hər zirvəni aşan da sən,

Ulu Bərdəm!

Özü öz qanına axır bələndi,

Erməninin son çabası... necə diləndi...

Ürəkdən gülənlər sonda güləndi,

Uca Bərdəm! Ulu Bərdəm!!!

DARIXMA, ŞUŞAM

Darıxma, gələcək büsatın sənin,

O Cıdır düzündə el şənlənəcək!

Düşmənə od qoyan Ordumuz bizim,

Hicranı qovacaq son mənzilətək!

Küləklər dağlara sığal çəkəcək,

Çiçəklər düzlərə xalı düzəcək,

Hər çiçək üstündə bir al kəpənək,

Qayanın küksündə qartal süzəcək!

Göydən mələklər də yerə enəcək,

Salacaq boynuna incə qolunu!

Qarqarın, Tərtərin selə dönəcək,

Köçhaköç tutacaq ŞUŞA yolunu!

Natəvanın ruhu uçub göylərdə,

Vaqifin ruhuna qovuşacaqdır!

Günü pərən düşən o güneylərdə,

Ellər oba-oba salacaqdı yurd!

İSA bulağı da zümzüməsində,

Xarıbülbülümün gülər gözləri!

Gözəllər axışar… öz cərgəsində

Nənə-nəvələrin gülər üzləri!

İkidlər “CƏNGİ”yə açar qol-qanat,

“CƏNGİ”nin səsinə dünya oyanar!

Beləcə başlayar yenidən həyat,

GÜNƏŞİN rənginə VƏTƏN boyanar!!!

                                       Oktyabr 2020

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün Türk dünyasının tanınmış türkoloqlarından biri - Əbülfəz Rəcəbli barədə danışacağıq.

Bu gün həm də alimin  90 yaşı tamam olur, yubileyidir.

Türkologiya elminə böyük töhfələr vermiş, Orxon-Yenisey abidələrinin, Göytürk kitabələrini tədqiq etməklə türk ailəsinə böyük xidmət göstərmiş Əbülfəz Əjdər oğlu Rəcəbli çox maraqlidir ki, etnik talışdır, bu səbəbdən onun ümumtürk işinə bu qədər fayda verməsi rəğbət doğurur.

O, 1936-cı il mayın 6-da Lənkəran şəhərində anadan olub. 1954-cü ildə orta məktəbi bitirib. 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olub və 1959-cu ildə filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə, 1971-ci ildə ikinci institutu – Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Dillər institutunun ingilis dili fakültəsini, 1985-ci ildə isə Markizm-leninizm universiteti ideoloji kadrlar fakültəsinin beynəlxalq münasibətlər şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1959-1963-cü illərdə nəşriyyatlarda əvvəlcə korrektor, sonra redaktor işləyib. 1963-cü ildə BDU-nun aspiranturasına daxil olub və Qırğızıstan EA-ya ezam edilib. 1967-ci ilin dekabrında “Qədim türk yazısı Orxon-Yenisey abidələrinin dili. Morfologiya” mövzusunda namizədlik, 1978-ci ilin martında “Orxon-Yenisey abidələri dilində felyaratma” mövzusunda doktorluq dissertasiya müdafiə edib.

1990-cu ildə Orxon-Yenisey abidələri üzrə Almatıda I və 2000-ci ildə İstambulda II beynəlxalq kollekviumda iştirak edib. 46 kitabın və 200-ə qədər məqalənin müəllifidir. 1967-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin ümumi dilçilik kafedrasında çalışıb. 30 oktyabr 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycanda təhsilin və elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi" fəxri adına layiq görülüb.

Ə.Ə.Rəcəbli elmi yaradıcılığa gec başlayıb. Namizədlik dissertasiyası Orxon-Yenisey abidələrinin morfologiyasına həsr olunub. Doktorluq işində Ə.Rəcəbli bu mövzunu daha genişləndirərək və dərinləşdirərək Orxon-Yenisey abidələri dilin feliyaratma problemi araşdırıb, keçmiş SSRİ türkoloqlarının dərin rəğbətini qazanan bir elmi tədqiqat əsəri ərsəyə gətirməyə nail olub. Doktorluq dissertasiyasını yazıb bitirdikdən altı il sonra Alma-Atada müdafiə edib.

Prof.Ə.Rəcəbli poliqlot dilçidir. O, bir çox dilləri bilir və elmi araşdırmalarında onlardan səmərəli şəkildə, bacarıqla istifadə edir. Onun elmi maraq dairəsi genişdir. Dilçiliyin bir çox sahələrində dərin məzmunlu, böyük elmi əhəmiyyəti olan araşdırmalar aparıb və aparmaqdadır: ümumi (nəzəri) dilçilik, Azərbaycan, ingilis və talış dillərinin tədqiqi, qədim türk yazısı abidələrinin dili, türkologiya, struktur dilçilik, sosiolinqvistika, tarix, ölkəşünaslıq, beynəlxalq münasibətlər, xarici ədəbiyyat leksikoqrafiya və s.

AMEA-nın müxbir üzvü, millət vəkili, professor Nizami Cəfərov müəllimi Ə.Rəcəblinin bu fenomenal məhsuldarlığını vurğulayaraq yazır: "Bakı Dövlət Universitetində türk xalqlarının dili, tarixi və ədəbiyyatı, ən azı üç kafedrada öyrənilir. Professor Əbülfəz Rəcəblinin türkologiya üçün gördüyü işlərin miqyası isə onu, obrazlı desək, təkbaşına, dördüncü kafedra saymağa hər cür əsas verir"

Prof. Ə.Rəcəbli hər şeydən əvvəl türkoloq dilçidir. Məlum olduğu kimi, onun namizədlik və doktorluq dissertasiyaları türk xalqlarının müştərək abidəsi olan Orxon-Yenisey kitabələrinin dilinə həsr olunub. Bu mövzuda onun "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin məna növləri" (1982), "Orxon-Yenisey abidələri dilində felin tərzləri" (1988), "Orxon-Yenisey abidələri" (1993) və "Uyğurlar" (1996) adlı kitabları, 50-dən çox məqaləsi nəşr edilib.

O, son zamanlar bu problemlə daha ciddi məşğul olub. Son illərdə onun qədim türk xalqlarının dili və tarixinin araşdırılmasına həsr edilən altı sanballı kitabı - "Qədim türkcə-azərbaycanca lüğət" (2001), "Göytürk dilinin fonetikası" (2004), "Göytürk dilinin morfologiyası" (2002), "Göytürk dilinin sintaksisi" (2003) və "Ulu türklər" (2003) adlı əsərləri çapdan çıxıb. Müəllif türkoloji ədəbiyyatda dərin kök salmış run/runik abidə, run/runik əlifba terminlərinin işlədilməsinə qarşı çıxıb.

Bu terminlərin əvəzinə göytürk abidələri, göytürk əlifbası terminlərinin işlədilməsini təklif edib. Sonra müəllif göytürk yazısı abidələrinin araşdırılması tarixini nəzərdən keçirir. Ə.Rəcəbli göytürk əlifbası ilə yazılmış kitabələrin lokallaşdırılması məsələlərinə toxunub və S.Q.Klyaştornının ardınca bu abidələri belə lokallaşdırıb:

1) Orxon kitabələri,

2) Yenisey kitabələri,

3) Şərqi Türküstan kitabələri,

4) Orta Asiya kitabələri və

5) başqa areallarının abidələri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)