Əli Çağla,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan təmsilçisi

Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində təqdim etdiyimiz şair Təbrizdə yaşayan Məryəm Gözəlidir.

Məryəm Gözəli

Təbriz

HEÇ İŞİN GƏLMƏDİ XOŞUMA DÜNYA

Xəyalında sitəm, ürəyində kin,

Unutdun şərəfi, arını yedin,

Həyatın ağ günün, qəlbin sevincin,

Ömrümdən, günümdən daşıma dünya;

Heç işin gəlmədi xoşuma dünya.

Göz etdin gözünə yaman gözlünü,

Xalqa hakim etdin acı sözlünü,

Üzünə, üz tutdun hər min üzlünü,

Üzümdən arımı qaşıma dünya;

Heç işin gəlmədi xoşuma dünya.

Haq söz boyaxlanıb satıldı əldə,

Qananlar boğuldu gözündə seldə,

Elin ağır yükü yer saldı beldə,

Yığdın nə dərd varsa başıma dünya;

Heç işin gəlmədi xoşuma dünya.

Üzün min üz görüb, hər işin oyun,

Nə zatın bəllidir, nə də ki, soyun

Yasa qərq eyledin çox igid toyun,

Ağını caladın aşıma dünya;

Heç işin gəlmədi xoşuma dünya.

Dilim həsrət qaldı dadlı dadlara,

Varlığım alışdı, yandı odlara,

Vətən oğulların əydin yadlara,

Baxmadın gözümdə yaşıma dünya;

Heç işin gəlmədi xoşuma dünya.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (10.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sizcə, baxdığımız filmlər, oxuduğumuz əsərlər bizi niyə bu qədər özünə çəkir? Niyə bir kitabın ilk səhifəsini açdıqdan sonra onu bağlamaq istəmirik? Niyə bir filmi bitirəndə içimizdə qəribə bir boşluq qalır?

Bəlkə də ən sadə cavab budur: insan özünü həmin hekayələrin içində tapır.

Ən maraqlısı isə budur ki, bizi ən çox təsirləndirən əsərlər çox vaxt bizi kədərləndirən əsərlər olur. Gözlərimizi yaşardan filmlər, ürəyimizi sıxan ayrılıq səhnələri yaddaşımızda daha çox qalır. Bəzən bir filmi ona görə yenidən izləyirik ki, həmin ağrını yenidən hiss edək. Çünki orada ayrılıq da gözəldir, qovuşmaq da.

İllər öncə, hələ uşaq yaşlarımda bir kitab almışdım. Kitab sevgidən bəhs edirdi. O zaman bunu anlamırdım. Öz-özümə sual verirdim: niyə hər şey sevgidən yazılır? Axı mən hara, sevgi hara? Sevgi olmayan kitab yoxdurmu?

O yaşda mənə elə gəlirdi ki, dünya daha böyük mövzularla doludur. Dostluq var, həyat var, mübarizə var, arzular var. Bəs niyə hər şey yenə gəlib sevgiyə çıxır?

Zaman keçdikcə anladım ki, insanın həyatında baş verən demək olar ki, hər şeyin kökündə sevgi dayanır. Dostluq da bir növ sevgidir, ailə də sevgidir, vətən sevgisi də sevgidir. İnsan bəzən bunun fərqinə varmır, amma bütün hisslərin mərkəzində yenə sevgi dayanır. Böyüdükcə başa düşdüm ki, əgər bir əsərdə sevgi yoxdursa, o əsər sanki ruhsuz qalır. Əsərlərdəki ayrılıqlar, bədbəxt həyat hekayələri, yarımçıq qalan sevgilər o qədər canlı yazılır ki, oxucu özünü həmin insanların yerində hiss edir.

Filmlərdə də eyni hal baş verir. Bir ayrılıq səhnəsində sanki biz də o hekayənin içində yaşayırıq. Bəlkə də insanlar buna görə belə əsərləri daha çox sevirlər. Çünki o hekayələr onların içində gizlənən hissləri oyadır. Amma mənə görə əsərlərdəki o möhtəşəm sevgilər daha çox əsərlərin içində qalır. Gerçək həyatda isə biz onların yalnız kölgəsini görə bilirik. Canını fəda edən sevgili, hər şeydən keçən bir insan, ürəyini bütövlükdə bağışlayan həyat yoldaşı... Bunlar əsərlərdə çox gözəl görünür. Hətta bəzən o qədər möhtəşəm təsvir edilir ki, insan düşünür: kaş belə sevgi gerçək həyatda da bu qədər saf və bu qədər güclü olardı.

Amma həyat çox vaxt əsərlər kimi olmur.

Həyatda insanlar daha çox qorxur, tərəddüd edir, bəzən də yarı yolda qalırlar. Buna görə də bəlkə də biz o ideal sevgini daha çox filmlərdə və kitablarda axtarırıq.Və biz nə yaşamaq istəyiriksə, onun həvəsli izləyicisinə çevrilirik.

Filmlərdə, romanlarda, şeirlərdə gördüyümüz o böyük sevgilər bəlkə də içimizdə yaşatmaq istədiyimiz arzuların bir əksidir.

Bəzən düşünürəm: niyə şairlər daha çox ayrılıqdan yazırlar?

Demək olar ki, hər şairin yaradıcılığında ayrılıq mövzusu var. Bəzən bir deyil, bir neçə şeir ayrılıqdan bəhs edir. Sanki şairlər ayrılıq hissini daha yaxşı ifadə edə bilirlər.

Bunun səbəbi bəlkə də budur ki, ayrılıq insanın içində ən çox iz buraxan hisslərdən biridir. Sevgi insanı xoşbəxt edə bilər, amma ayrılıq insanı düşündürür. İnsan ayrılıq yaşayanda daha çox düşünür, daha çox yazmaq istəyir. Ürəyində yığılan sözlər kağıza tökülmək istəyir. Mən şair olsaydım, yəqin ki, mənim də əsərlərimin çoxu ayrılıqdan bəhs edərdi.

Çünki bəzən insanın ürəyindən gələn sözlər əvvəl əlinə, sonra qələminə, qələmindən isə ağ səhifələrə köçür. Və o sözlər çox vaxt insanın içində qalan hisslərin səsinə çevrilir. Filmlərdə də ayrılıq olanda onları daha çox izləmək istəyirik. Bir sevgi hekayəsi asanlıqla bitəndə o qədər də təsirli olmur. Amma ayrılıq, mübarizə, qovuşa bilməmək – bütün bunlar hekayəni daha canlı edir. İnsan həmin hekayənin sonunu görmək istəyir.

Bəlkə də buna görə eşqsiz və ayrılıqsız film bir az dadsız görünür.

Çünki insan hisssiz hekayəni sevmir. Hiss olmayan yerdə həyat da sanki solğun görünür.

Eşqin olmadığı həyat və ayrılığı tanımayan insan...

Bəlkə də bu ikisi mümkün deyil. Çünki sevgi varsa, bir gün ayrılıq ehtimalı da var. İnsan bu iki hissin arasında yaşayır.

Məncə bizi kitablara, filmlərə və şeirlərə cəlb edən də elə budur.

Biz o hekayələrdə öz hisslərimizi görürük. Bəzən yaşamadığımız bir sevgini, bəzən itirdiyimiz bir insanı, bəzən isə sadəcə xəyal etdiyimiz bir həyatı.

Və bəlkə də buna görə ayrılıq da gözəldir...

Çünki o, sevginin var olduğunu bizə xatırladır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

“Romeo mənim qonşumdur” 1963-cü ildə ekranlaşdırılmış və rejissoru Şamil Mahmudbəyov olan Azərbaycan komediya filmidir. Bu ekran əsəri sovet dövrü Bakı məhəllə mühitini yumor və romantika prizmasından təqdim edən maraqlı kino nümunələrindəndir.

Süjet və ideya

Filmin adı artıq ideyanı açır: Şekspirvari böyük faciə yox, məhəllə miqyaslı “Romeo” hekayəsi. Burada hadisələr adi insanların həyatı fonunda cərəyan edir. Gənclər arasında yaranan sevgi münasibəti müxtəlif məişət çətinlikləri, qonşuluq münasibətləri və sosial stereotiplərlə qarşılaşır.

Film klassik “Romeo və Cülyetta” motivini yerli koloritə uyğunlaşdırır. Buradakı “dram” faciəvi deyil, daha çox məzəli situasiyalar üzərində qurulur. Qonşuların müdaxiləsi, dedi-qodular, ailə nəzarəti – bütün bunlar süjetə dinamika qatır.

Məhəllə mühiti

1960-cı illərin Bakısı filmdə canlı təsvir olunur. Dar küçələr, eyvanlı evlər, bir-birini tanıyan qonşular – bu mühit həm nəzarət mexanizmi, həm də kollektiv həyatın simvoludur.

Məhəllə burada sadəcə məkan deyil, ayrıca bir obrazdır. O, sevginin sınağa çəkildiyi ictimai tribunal kimidir. Hər kəs hər şeydən xəbərdardır və hər münasibət cəmiyyətin gözü qarşısında formalaşır.

Rejissor yanaşması

Şamil Mahmudbəyov hadisələri şişirtmədən, təbii və axıcı ritmdə təqdim edir. Film komediya janrında olsa da, süni gülüş effekti yaratmır. Yumor daha çox xarakterlərdən və situasiyalardan doğur.

Kamera dili sadədir, məişət realizminə üstünlük verilir. Bu isə tamaşaçıda “tanışlıq hissi” yaradır – sanki baxdıqların yad deyil, gündəlik həyatdan götürülüb.

Sosial alt qat

Film gənclərin seçim azadlığı məsələsinə toxunur. Ailə və cəmiyyət ənənələrinin fərdi duyğular üzərində qurduğu təzyiq incə şəkildə göstərilir. Lakin burada qarşıdurma sərt deyil; hər şey yumor çərçivəsində həllini tapır.

Əslində film belə bir fikir irəli sürür: sevgi böyük faciə olmaq məcburiyyətində deyil. O, məhəllə həyatı içində də öz yolunu tapa bilər.

Yekun

“Romeo mənim qonşumdur” 1960-cı illər Azərbaycan kinosunun yüngül, amma mənalı ekran əsərlərindən biridir. O, böyük pafosdan uzaq, məhəllə romantikasını və gündəlik həyatın səmimiyyətini göstərən bir filmdir.

Bu film sübut edir ki, hər məhəllənin öz Romeosu var – və bəzən ən böyük sevgi hekayələri elə qonşu həyətlərdə başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

8 mart həm də 2011-ci il düşmən snayperi tərəfindən qətlə yetirilən 2002-ci il təvəllüdlü Fariz Bədəlovun anım günü idi.

Fariz Bədəlov 2011-ci ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən öldürülən azərbaycanlılardan biridir.

Martın 8-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərində yerləşən bölmələrindən açılan snayper atəşi nəticəsində 8 yaşlı Fariz Bədəlov Ağdam rayonunun Orta Qərvənd qəsəbəsində yaşadığı evin həyətində öldürülüb.

Fariz Arzu oğlu Bədəlov 2002-cü ildə Ağdamda dünyaya gəlib. Ailənin tək övladı idi və atasız böyümüşdü, babasının yanında qalırdı. Lakin 2011-ci ilin martın 8-də (9 yaşında) öz həyətində dostları ilə oynayarkən erməni snayperinin gülləsinə tuş gəldi.

Farizin nənəsi Məlahət Bədəlova o günü belə xatırlayır:

"Soyuq 8 mart günü idi, hava soyuq idi deyə, Farizi həyətə çıxmağa qoymurduq, amma oynamaq istəyirdi. Çıxan kimi də güllə ilə vurdular. Xəstəxənaya apardıq, amma kömək edə bilmədilər".

Bəli, bütün bunlar yaddaşlara yazılmalı və unudulmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi

İnsan cəmiyyətinin inkişaf tarixində sənət yalnız estetik zövqün ifadəsi deyil, həm də ictimai düşüncənin, mənəvi dəyərlərin və milli kimliyin formalaşmasında mühüm vasitə olmuşdur. Bu sənət növləri arasında teatr xüsusi yer tutur. Teatr həm söz, həm hərəkət, həm musiqi, həm də obraz vasitəsilə insanın mənəvi dünyasını əks etdirən kompleks sənət sahəsidir. Bu baxımdan milli teatr günü təkcə bir sənət bayramı deyil; o, həm də xalqın mədəni yaddaşına, tarixi təcrübəsinə və mənəvi irsinə ehtiramın ifadəsidir.

Milli teatr günü hər il qeyd olunarkən yalnız səhnə ustalarının zəhməti xatırlanmır. Eyni zamanda teatrın cəmiyyət üçün oynadığı rol, onun maarifləndirici gücü və gənc nəsillərin formalaşmasında daşıdığı məsuliyyət də yenidən düşünülür. Bu gün teatrın keçmişinə baxmaq, bu gününü qiymətləndirmək və gələcəyini planlaşdırmaq üçün mühüm bir fürsət yaradır.

Teatrın tarixi və mədəni kökləri

Teatrın yaranma tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Antik dövrlərdə teatr insanın həyat hadisələrini, tanrılarla bağlı təsəvvürlərini və ictimai münasibətləri səhnə vasitəsilə təqdim etmək üçün istifadə olunurdu. Qədim yunan teatrı, xüsusilə Esxil, Sofokl və Evripid kimi dramaturqların əsərləri bu sahənin əsasını qoymuşdur. Bu dramaturqlar insanın taleyi, mənəvi seçimləri və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti kimi mövzuları səhnəyə gətirərək teatrın təkcə əyləncə deyil, düşüncə məkanı olduğunu göstərmişlər.

Şərq mədəniyyətində isə teatr müxtəlif folklor elementləri ilə formalaşmışdır. Mərasim oyunları, xalq tamaşaları, kölgə teatrı və digər formalar sonrakı professional teatrın yaranmasına zəmin yaratmışdır. Azərbaycan teatrının kökləri də məhz bu xalq ənənələrində gizlənir.

Xalq arasında geniş yayılmış məzhəkələr, meydan tamaşaları, aşıq sənəti və müxtəlif mərasimlər dramatik ifadə elementləri daşıyırdı. Bu elementlər sonradan yazılı dramaturgiyanın inkişafı ilə professional teatr səhnəsinə keçmişdir.

Azərbaycan milli teatrının formalaşması

Azərbaycan professional teatrının yaranması XIX əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. Bu dövr Azərbaycan cəmiyyətində maarifçilik ideyalarının geniş yayıldığı bir mərhələ idi. Maarifçilər teatrı xalqın savadlanması və ictimai düşüncənin inkişafı üçün mühüm vasitə hesab edirdilər.

1873-cü ildə Bakı realnı məktəbinin şagirdləri tərəfindən Mirzə Fətəli Axundzadənin komediyalarından birinin səhnələşdirilməsi Azərbaycan professional teatrının başlanğıcı kimi qəbul edilir. Bu hadisə milli mədəniyyət tarixində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Teatr artıq xalqın gündəlik həyat problemlərini, sosial ədalətsizliyi və maarifçilik ideyalarını səhnədə əks etdirən mühüm tribuna rolunu oynamağa başlamışdır.

Mirzə Fətəli Axundzadə yalnız dramaturq kimi deyil, həm də teatrın ideoloji əsaslarını müəyyənləşdirən böyük mütəfəkkir kimi tanınır. Onun əsərlərində cəmiyyətin geridə qalmış düşüncə tərzi tənqid olunur, elm və maarifin əhəmiyyəti vurğulanırdı. Bu baxımdan Axundzadə dramaturgiyası Azərbaycan teatrının ideya istiqamətini müəyyən etmişdir.

XX əsrin əvvəllərində isə teatr daha da inkişaf edərək peşəkar sənət ocağına çevrildi. Üzeyir Hacıbəyli, Hüseyn Cavid, Cəfər Cabbarlı kimi görkəmli sənətkarlar teatr sənətinə yeni nəfəs gətirdilər. Onların əsərlərində milli tarix, azadlıq ideyaları, insanın mənəvi azadlığı kimi mövzular geniş yer tuturdu.

Teatrın maarifləndirici rolu

Teatrın ən mühüm funksiyalarından biri onun maarifləndirici təsiridir. Teatr tamaşaçı ilə birbaşa ünsiyyət yaradır. Bu ünsiyyət sadəcə emosional təsir yaratmaqla məhdudlaşmır; o, həm də insanın düşüncə tərzinə təsir edir.

Səhnədə göstərilən hadisələr tamaşaçıya öz həyatını, davranışını və cəmiyyətlə münasibətlərini yenidən qiymətləndirməyə imkan verir. Bu səbəbdən teatr uzun illər ərzində ictimai fikrin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.

Xüsusilə maarifçilik dövründə teatr məktəb funksiyası daşıyırdı. Tamaşalar vasitəsilə savadsızlıq, mövhumat və sosial ədalətsizlik kimi problemlər tənqid olunurdu. Teatr insanlara yeni düşüncə tərzi aşılayır, onları elmə və inkişaf ideyalarına yönəldirdi.

Bu baxımdan teatr yalnız sənət deyil, həm də bir növ ictimai dialoq platformasıdır. Səhnədə səslənən fikirlər cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında müzakirə mövzusu yaradır və sosial düşüncənin inkişafına təkan verir.

Teatr və milli kimlik

Teatrın mühüm funksiyalarından biri də milli kimliyin qorunması və inkişafıdır. Hər bir xalqın teatrı onun tarixini, mentalitetini və dəyərlər sistemini əks etdirir. Milli dramaturgiya xalqın keçmişini və bu gününü səhnədə canlandıraraq kollektiv yaddaşın qorunmasına xidmət edir.

Azərbaycan teatrında bu xüsusiyyət xüsusilə aydın görünür. Tarixi mövzulu əsərlər, folklor motivləri və milli musiqi elementləri teatrın milli ruhunu formalaşdırır. Tamaşaçı səhnədə yalnız bir hekayə görmür; o, eyni zamanda öz tarixini və mədəniyyətini yaşayır.

Bu baxımdan teatr milli mədəniyyətin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün mühüm vasitədir. Xüsusilə qloballaşma dövründə milli mədəniyyətlərin qorunması məsələsi daha da актуallaşır. Teatr bu prosesdə mühüm rol oynayaraq milli dəyərlərin yaşamasına xidmət edir.

Müasir dövrdə teatrın çağırışları

Texnologiyanın sürətli inkişafı müasir dövrdə teatr qarşısında yeni çağırışlar yaradır. Kino, televiziya və rəqəmsal media insanların asudə vaxtının böyük hissəsini əhatə edir. Bu şəraitdə teatr öz tamaşaçısını qoruyub saxlamaq və yeni auditoriya qazanmaq üçün müxtəlif yeniliklər tətbiq etməyə məcburdur.

Müasir teatr rejissorları səhnə texnologiyalarından, multimedia vasitələrindən və yeni dramaturji formalarından istifadə edərək tamaşaların təsir gücünü artırmağa çalışırlar. Lakin bütün bu yeniliklərə baxmayaraq teatrın əsas xüsusiyyəti dəyişməz qalır: canlı insan ünsiyyəti.

Teatrın ən böyük gücü məhz bu canlı ünsiyyətdədir. Tamaşaçı aktyorun nəfəsini, emosiyasını və enerji axınını birbaşa hiss edir. Bu, heç bir texnoloji vasitənin tam şəkildə əvəz edə bilmədiyi unikal sənət təcrübəsidir.

Gənclərin teatrla münasibəti

Müasir dövrdə gənclərin teatr sənətinə marağının artırılması mühüm məsələlərdən biridir. Gənc nəsil rəqəmsal texnologiyalarla böyüyür və onların diqqətini səhnə sənətinə yönəltmək xüsusi yanaşma tələb edir.

Teatr təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq edərək gənclərin bu sənətlə tanışlığını artırmalıdır. Məktəblərdə teatr dərnəklərinin təşkili, tələbələr üçün xüsusi tamaşaların hazırlanması və teatr festivallarının keçirilməsi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Gənclər teatrda yalnız tamaşaçı kimi deyil, həm də yaradıcı iştirakçı kimi yer almalıdırlar. Bu, onların estetik zövqünü inkişaf etdirir, ünsiyyət bacarıqlarını artırır və yaradıcılıq potensialını üzə çıxarır.

Milli teatr günü: mənəvi məsuliyyət

Milli teatr günü yalnız bayram xarakterli tədbirlərdən ibarət olmamalıdır. Bu gün həm də sənət adamları üçün hesabat və düşüncə günüdür. Teatr xadimləri öz fəaliyyətlərini qiymətləndirir, yeni yaradıcılıq planları qurur və sənətin gələcəyi haqqında düşünürlər.

Eyni zamanda bu gün cəmiyyət üçün də bir çağırışdır. Teatrın yaşaması yalnız sənətkarların deyil, tamaşaçıların da dəstəyindən asılıdır. Tamaşaçı teatrın ən vacib iştirakçısıdır. Onun marağı və diqqəti olmadan teatrın inkişafı mümkün deyil.

Milli teatr günü mədəniyyət tariximizin mühüm mərhələlərini xatırladan, səhnə sənətinin cəmiyyət üçün əhəmiyyətini vurğulayan xüsusi bir gündür. Teatr insanın mənəvi dünyasını zənginləşdirən, düşüncə sərhədlərini genişləndirən və milli dəyərləri yaşadan sənət məkanıdır.

Bu gün teatr yalnız keçmişin mirası kimi deyil, həm də gələcəyin mədəni layihəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Onun inkişafı üçün yaradıcı axtarışlar davam etməli, gənclərin bu sənətə marağı artırılmalı və milli dramaturgiyanın yeni nümunələri yaradılmalıdır.

Teatr yaşadıqca cəmiyyət də öz mənəvi gücünü qoruyur. Çünki səhnə yalnız dekorasiya və rol oyunu deyil; o, insan ruhunun aynasıdır. Milli teatr günü isə bu aynaya baxmaq, özümüzü tanımaq və gələcəyə daha inamla addımlamaq üçün mühüm bir fürsətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)