Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İctimai Radioda yayınlanan “Can Azərbaycan” proqramının növbəti qonağı Norveçdə yaşayan soydaşımız, Norveç Azərbaycanlıları Təşkilatının üzvü, Osloda fəaliyyət göstərən Nizami Gəncəvi adına həftəsonu Azərbaycan dili məktəbinin rəhbəri, bəstəkar və musiqiçi Arzu Rzayeva idi və onunla söhbət o qədər diqqətimi çəkdi ki... Eşidəndə Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Arzu xanımın “Arzuların melodiyası” adlı konserti keçiriləcək, mütlqə orada iştirak edəcəyimi qət etdim. Və etdim də.

Beynəlxalq Muğam Mərkəzi tamaşaçılarla dolmuşdu. Konsert Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin, komitənin tabeliyindəki Azərbaycan Diasporuna Dəstək Fondunun və Oslo Azərbaycan Evinin dəstəyi ilə baş tutdu. Konsertdən əvvəl isə rəsmi hissə oldu.

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədr müavini Vaqif Seyidbəyov gecəni açaraq milli-mədəni dəyərlərimizin və musiqimizin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasında Arzu Rzayeva kimi yaradıcı şəxslərin fəaliyyətinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğuladı. Milli musiqimizin, dilimizin və mədəni irsimizin qorunmasında diaspor nümayəndələrinin rolunu yüksək qiymətləndirdi.

Daha sonra Əməkdar incəsənət xadimi, sevimli şairimiz Baba Vəziroğlu söz aldı, belə layihələrin Azərbaycan mədəniyyətinin təbliğində, gələcək nəsillərə ötürülməsində əvəzsiz olduğunu diqqətə çatdırdı.

Daha bir nüfuzlu qonaq - Xalq artisti Fəxrəddin Manafov tədbirin yüksək səviyyədə təşkil olunduğunu qeyd edərək, Arzu xanıma gələcək fəaliyyətində uğurlar arzuladı.

Növbəti çıxışçı - məşhur dirijor, Xalq artisti Ağaverdi Paşayev tələbəsi Arzu Rzayevanın uğuruna çox sevindiyini bildirib, bu cür konsertlərin davamlı təşkilinin vacibliyini söylədi.

Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin direktoru, tarzən, Əməkdar artist Sahib Paşazadə bu cür konsertlərin milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunmasına böyük töhfə verdiyini dilə gətirdi.

Konsertin aparıcısı, Əməkdar artist Dilarə Əliyeva isə Arzu Rzayevanın bəstələrində vətənə və torpağa sevginin xüsusi yer tutduğunu bildirdi.

Nəhayət, bəstəkar Arzu Rzayeva özü söz aldı, konsertin ərsəyə gəlməsinə göstərilən dəyərli dəstəyə görə minnətdarlığını ifadə etdi. Soyuq Norveçdə Bakı günəşi olmasa belə, Azərbaycan musiqisi ilə isinməyin mümkünlüyünü dilə gətirdi.

Nəhayət, tamaşaçıların səbirsizliklə gözlədikləri konsert başladı. Konsertdə Azərbaycan musiqi ənənələrinə əsaslanan bəstələr böyük maraqla dinlənildı və gur alqışlarla qarşılandı. Qeyd edim ki, ifaçılar tək azərbaycanlılar deyildi, norveçlilər də bu möhtəşəm gecəyə rəng qatmağa gəlmişdilər.

Foto dəstəyinə görə Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsində minnətdarlığımızı bildiririk.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Aygül Bağırova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən elə insanlar olur ki, onların ömrü təqvimlərin deyil, dəyərlərin içində ölçülür. Onların varlığı bir xalqın düşüncə tarixində sükutla yazılmış, amma qəlblərdə dərin iz buraxmış cümlələrə bənzəyir. Aprelin 12-də doğum gününü qeyd etdiyimiz Fəzail İbrahimli məhz belə insanlardandır – sadəcə bir tarixçi, sadəcə bir siyasətçi deyil; o, zamanla harmoniyada yaşayan, düşüncənin, vicdanın və milli mənəvi yaddaşın simvoluna çevrilmiş ziyalıdır.

O, zamanın içindən keçərək düşüncənin şöləsi ilə xalqın yolunu aydınladan, hər dönəmin öz dilində danışaraq sabit qalan dəyərləri qoruyan və onları gələcəyə miras qoymaq əzmi ilə çalışan bir mənəviyyat adamıdır. O, millətin mənəvi sütunları üzərində ucalan bir simadır – o sütunlar ki, əsrlər dəyişsə də, küləklər əsə də, sınmır, əyilmir, öz möhkəmliyini qoruyur.

Onun adı çəkiləndə ilk ağıla gələn təkcə akademik titullar, siyasi mövqelər, vəzifə pillələri deyil – onun adı ilə birlikdə bir bütöv mənəviyyat təcəssüm edir. Çünki o, elə bir yolçudur ki, bu xalqın tarixi ilə nəfəs alıb, keçmişin ağırlığını düşüncəsində daşıyıb, bu günün mürəkkəb çağırışlarına elmi ilə, ağlı ilə, sarsılmaz mənəvi dayağı ilə cavab verməyi bacarıb. Onun simasında biz yalnız bir mühazirəçinin zəkasını deyil, həm də bir vətəndaşın dərdini, xalqın ağrısına çevrilmiş susqunluğunu, dövlətin gələcəyinə yönəlmiş uzaqgörənliyi oxuyuruq.

O, tarixçi olub, lakin keçmişin qaranlığında ilişib qalmayıb – tarixi bu günlə danışdırıb, bu günü sabaha işıqlandırıb. O, müəllim olub, amma yalnız dərs deməyib – öyrətmək üçün yaşamış, yaşatmaq üçün yazmış, yazdıqlarına isə özü yaşamı ilə nümunə olmuşdur. O, siyasətçi olub, lakin siyasətin sərt dillərində ruhunu itirməmiş, əksinə, əqidəsini qoruyaraq siyasətə mənəviyyat gətirmişdir.

Fəzail müəllim elə bir düşüncə sahibidir ki, hər cümləsi sadəcə söz yığını deyil – o cümlələrin içində min bir illik tarix yatır, o cümlələrin kökündə vicdan yatır, millət dərdi yatır. Onun danışığı bir insanın şəxsi fikri deyil – bir xalqın içindən süzülmüş təfəkkürün ifadəsidir. Məhz buna görə də onun hər çıxışı, hər yazısı, hər mülahizəsi müvəqqəti səs-küy deyil, düşüncəyə çevrilir, yaddaşda qalır, yön verir.

Bəlkə də bir çoxları onun nitqlərindəki sadəliyi görür, amma o sadəliyin içində nə qədər dərinlik olduğunu yalnız düşünənlər anlayır. Çünki onun sadə danışığı arxasında yüzlərlə kitabın yükü, on illərlə formalaşan intellektin izləri, bir ömrün səssiz, sakit, sadiq xidmətləri yatır. Onun bir baxışı, bir susqunluğu, bir tənqidi – bütün bunlar təkcə söz deyil, mövqedir. Və bu mövqe – həmişə millət, dövlət və insanlıq naminə olmuşdur.

Onu doğum günü münasibətilə sadəcə təbrik etmək azdır. Çünki bu günün özündə təkcə bir insanın yaşını qeyd etmirik – biz onun timsalında zamanın imtahanlarından alnıaçıq çıxmış bir ömrü, cəmiyyətin mənəvi sərhədlərini qoruyan bir şəxsiyyəti, düşüncənin, vicdanın və əqidənin sarsılmaz qalasını dəyərləndiririk. Biz 12 aprel günündə təkcə bir ziyalının yeni yaşını yox, həm də onun təmsil etdiyi bir əxlaq məktəbinin, bir həyat fəlsəfəsinin davamlılığını qeyd edirik.

Bu gün biz Fəzail müəllimə “doğum gününüz mübarək” deyərək, əslində onun təmsil etdiyi bütün mənəvi dəyərlərə – səmimiyyətə, dürüstlüyə, əqidəyə sədaqətə, milli ruhun qorunmasına və ziyalı məsuliyyətinə təşəkkür edirik. Bu təşəkkür səthi bir minnətdarlıq deyil – bu təşəkkür, uzun illər boyu dəyişməyən bir mövqeyin, haqlı olanı müdafiə etməkdən çəkinməyən bir qürurun, sözün və düşüncənin məsuliyyətlə daşınmasının simvoluna çevrilmiş bir ömrə duyulan hörmətin ifadəsidir.

Bu gün biz ona uzun ömür arzulamaqla yanaşı, əslində belə insanların varlığı ilə möhkəmlənən, güvən qazanan, sabit qalan milli özümüzlüyümüzün yaşamasını diləyirik. Çünki Fəzail İbrahimli kimi insanlar, yalnız öz ömürlərini yaşamırlar – onlar xalqın yaddaşında kök salan, millətin ruhuna toxunan, cəmiyyətin əxlaqi konturlarını müəyyən edən mərkəz fiqurlardır. Onlar zaman keçsə də dəyişməyən, dəyişsə belə özülündən vaz keçməyən mənəvi qiblə daşıdırlar.

Bu gün biz onu anmaqla, əslində öz içimizdəki aydınlıq ehtiyacına sığınırıq. Çünki belə insanların işığında biz öz yolumuzu daha aydın görür, qarışıq zamanlarda nəyi qorumaq, nəyə sadiq qalmaq lazım olduğunu xatırlayırıq. Onun mövcudluğu bir çox insan üçün sadəcə bir nümunə yox, bir dayaq, bir fikir, bir yön, bir sığınacaqdır. Çünki o, zamana uyan deyil, zamana yön verənlərdəndir.Çünki belə şəxsiyyətlər yaşadıqca, xalqın içində işıq sönməz, söz dəyərdən düşməz, haqqın səsi batmaz. Bu gün biz Fəzail müəllimi tək bir insan olaraq deyil, xalqın mənəvi sərvəti kimi anırıq. Onun hər yaşını, əslində, bir xalqın bir pillə daha müdrikləşməsi, bir nəsilin bir addım daha irəli getməsi kimi dəyərləndiririk.

Bu səbəbdən də bu gün sadəcə bir təqvim günü deyil – bu gün mənəviyyatın, əxlaqın, milli kimliyin, ziyalılıq mədəniyyətinin bayramıdır. Bu günün əsl qəhrəmanı – illərdir sözün, düşüncənin və dürüstlüyün keşiyini çəkən bir insanın həyatına yazılmış dərin hörmətin günüdür.

Siz bu xalq üçün bir güzgüsünüz, Fəzail müəllim – keçmişin yaddaşını, bu günün həqiqətini və sabahın ümidini əks etdirən bir güzgü. Allah sizə güc, sağlamlıq, dinclik, yaradıcılıq və bir ziyalıya ən çox yaraşan nemət olan – daxili rahatlıq nəsib etsin. Qoy ömrünüz özünüz qədər mətləblə dolu, həyatınız yazdığınız tarix qədər izli, və düşüncəniz danışdığınız qədər işıqlı olsun.

Siz həyatınızla, əməl yolunuzla, şəxsiyyətinizlə bizlərə yol göstərdiniz – öyrətdiniz ki, sükut da təbliğ ola bilər, baxış da bir mövqedir, və ən əsası, bu dürüstlük hələ də mümkündür. Sizi tanımaq bir xoşbəxtlik, sizdən öyrənmək isə bir şərəfdir. Allah sizə uzun ömür, sağlam can, aydın təfəkkür, və könlünüz qədər işıqlı günlər bəxş etsin. Qoy bu yeni yaşınız, yalnız sizin deyil – sizə sevgi ilə baxanların, sizə hörmət bəsləyənlərin, sizin sözünüzdən, baxışınızdan güc alanların bayramı olsun. 

Doğum gününüz mübarək olsun, dəyərli Fəzail İbrahimli!

Sizin varlığınız bu xalqın düşüncə atlasında sönməyəcək bir ulduz kimi parlayır.Və o ulduzlar ki, onların işığı zaman keçdikcə solmur, əksinə, hər yeni nəsilə yol göstərməyə davam edir.

Sizə sonsuz hörmət və ehtiramla!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Uzun illər Sovetlər dönəmində Qərb musiqisi qadağan edilmişdi, guya əxlaqa zidd olması cidi-cəhdlə isbatlanırdı. Amma rok, xard rok və rok-n roll gizlincə yayılır, milyonlarla insanınn qəlbini fəth edirdi. Bugünkü gün - aprelin 13-ü Ümumdünya Rok-n-Roll günüdür.

Bu tarix özünü haradan götürür? Rejissor Bill Heylinin məşhur "Rock around the clock" mahnısı ilə çəkildiyi film ABŞ ekranlarına çıxdığı gün - 1954-cü il aprelin 13-ü rok-n-roll rəqsinin rəsmi yaranma günü hesab olunur.

1940-cı illərin sonu və 1950-ci illərin əvvəllərindəki bu musiqi istiqaməti ABŞ-ın cənubunda qaralar və ağlar arasında uzunmüddətli mədəni qarşılıqlı əlaqə nəticəsində yaranıb.

Ümumdünya Rok-n-Roll Günü dünyada bu musiqini öz həyat tərzinə və üslubuna çevirənlərin bayramı kimi qəbul olunur. “Rock around the clock” sinqlı cəmiyyətə və ənənələrə meydan oxuyaraq ABŞ-ın sərhədlərini aşıb, bütün ölkələrə və qitələrə yayılıb. Musiqidə bu istiqamətin yaradıcılarından biri də əfsanəvi Elvis Presli olub. Onun geyim üslubu, hərəkətləri və davranışları onu yeniyetmə və gənclərin kumirinə çevirib. 1960-cı illərin əvvəllərində rok-n-rollun yeni üslubu olan pop-rok meydana gəlib. Onun əsas nümayəndələri “Bitlz” qrupunun üzvləri, liverpullu dördlük olub. Ötən illərin geniş yayılan rok musiqisi daha çox texniki, sürətli, güclü səslə müşayiət olunur.

1964-cü ildə sürətli, güclü və texniki səslənməsi ilə “Rolling Stones” meydana gəlir. 1970-ci illərdə isə psixodepik rok yaranır, onun parlaq nümayəndələri “Pink Floyd”, “Deep Purple”, “Led Zeppelin”, “Black Sabbath” idi. Bu onilliyi rok mədəniyyətinin Qızıl dövrü hesab edirlər.

Ardınca xard-rok – yəni ağır rok qəlbləri fəth edib. Bunun bir qanadi da xevi-metal rok olub. Yeri gəlmişkən, Azərbaycanda xard-rok musiqisinin tarixi sumqayıtlı “Yuxu” qrupunun adı ilə bağlıdır, bu qrup 80-lərin sonu, 90-ların əvvəlində parlamışdır.

Yetmişinci illərin sonu pank-rokun (“zəhlətökən rok”) meydana gəlməsi ilə fərqlənib. Sadə musiqi sistemi vokalı və mətnləri ön plana çəkir. Burada tez-tez hökumətlərin, siyasətin və cəmiyyətin varlı təbəqələrinin tənqidinə rast gəlinir. Pank dalğasında “The Clash”, “Stooges”, İqti Pop qrupları məşhurlaşıb. 1980-ci illərdə qadın roku meydana gəlir, praktiki sayılan 90-cı illərdə isə ən parlaq rok-n-rollçu Kurt Kolbeyn və onun “Nirvana” qrupu fəaliyyətdə olub.

Bu gün rok musiqisi yüngül rəqs rok-n-rolundan başlamış brutal aqressiv qrayndkora qədər çoxsaylı istiqamətlərə malikdir. Mahnıların mətnləri dərin və fəlsəfi məzmundan ibarətdir.

Çox vaxt rok musiqisi ilə pop musiqisini qarşılaşdırırlar, bu iki anlayış arasında görülə bilən elə bir sərhəd yoxdur deyirlər. Halbuki, rok popdan yerlə göy qədər fərqlidir. Rokun döyüntü ritmi onu istənilən janrdan seçməyə kömək edir.

Klivlend şəhərində Rock-n-Roll Hall of Fame adlı bu istiqamət üzrə bir muzey var.

Bəli, biz ümumən rok barədə danışdıq, bu gün onun bir qolu olan rok-n-rolun günüdür.

Bütün roksevərlər, bayramınız mübarək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

10 aprel 2026-cı il tarixində Daşkənd şəhərində Əmir Teymurun irsinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Özbəkistan Respublikası Prezidentinin təşəbbüsü ilə yaradılmış İslam Sivilizasiyası Mərkəzi arasında Anlaşma Memorandumu imzalanıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, sənədi Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova və İslam Sivilizasiyası Mərkəzinin direktoru Firdavs Abduxaliqov imzalayıblar.

Memorandum türk dünyasının mədəni irsinin və İslam ənənələrinin beynəlxalq səviyyədə təbliği və tanıdılması istiqamətində əməkdaşlığı gücləndirmək məqsədi daşıyır.

Tərəflər birgə mədəni-elmi tədbirlərin, sərgi və forumların təşkili, eləcə də təhsil proqramlarının və elmi tədqiqat təşəbbüslərinin inkişaf etdirilməsi barədə razılığa gəliblər.

Sənəddə, eyni zamanda, ortaq nəşrlərin hazırlanması, qarşılıqlı təcrübə və bilik mübadiləsinin genişləndirilməsi, həmçinin hər iki tərəf üçün maraqlı olan digər sahələrdə əməkdaşlığın reallaşdırılması nəzərdə tutulur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Qulamhüseyn Saidi (1935-1985) tanınmış yazıçı, dramaturq, ssenarist                

         Güney Azərbaycandan olub İrana dünya miqyasında şöhrət qazandıran  bir  yazıçı da Qulamhüseyn Saididir.Qulamhüseyn Saidi Gövhər Murad yaratdığı əsərlərlə həm də İranda və Güney Azərbaycanda magik  realizmin əsasını qoymuşdur. Ömrünün sonlarını mühacirətdə – Fransada başa  vurmaq məcburiyyətində qalan Qulamhüseyn Saidinin səssiz pantomim əsərləri yazmağının səbəbi mövcud rejimin soydaşlarının ana dilinə qoyduğu yasağa qarşı etirazla bağlı idi.

Saidinin yazdıqları ilə Q.Markes F.Kafka, S.Bekket və Gi de Mopassanın yazdığı əsərlər arasında bir oxşarlıq vardır. Bu əsərlər fanatizm, cəhalət, qorxu və fəlakət burulğanına düşmüş insanların vəziyyətini təsvir edir. Onun əsərlərində markessayağı yarıəfsanə, yarıcanlı varlıqların insanlarla ünsiyyəti, Mopassanın hekayələrində rastlaşdığımız sarkazm, insanın ən çıxılmaz vəziyyətlərdə tənəzzülü, kafkasayağı “çevrilmələr” – əhli havalıların (şizofren xəstələrin) dünyaya özəl baxışları və s. çoxdur. Onlar yalnız taleyin hökmünə təslim olaraq yaşayırlar. Saidinin yaradıcılığını araşdıran doktor Qulamrza Təbrizi Saidini başqa yazıçılardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri kimi onun ictimai və insani dəyərlərə haqq verməsini önə çəkmişdir. Bununla yanaşı, yazmışdır ki, onun tənqidi-satirik üsluba söykənən yazıları kütləni hərəkətə gətirmiş, onu ayıltmış, öz haqqı-hüququ uğrunda mübarizəyə səsləmişdir. Qulamhüseyn Saidinin əsərlərinin çoxu fars dilində olsa da, onun yaxın dostu olan dr. Fərnudun qeyd etdiyinə görə, mərhum yazıçı üçün Azərbaycan türkcəsində yazmaq daha rahat olmuşdur.Lakin onun  Azərbaycan dilində kitabları və tədqiqatları olsa da, o dövrdə Azərbaycan dilində yazı və nəşrlə bağlı problemlər olduğu üçün Saidi əsərlərinin çoxunu fars dilində yazmaq məcburiyyətində qalmışdır.

“Hər gün məкtəbə gеtməк əzаb və işgəncə оlurdu. Sаnкi uşаğı hər gün sакinləri yəcuc-məcuc dilində dаnışаn аdаyа təhvil vеrirdin. Və bu qəribə sакinlərin dilini bаşа düşməməк töhmətlə yаnаşı, böyüк хiffət və хəcаlətə səbəb оlurdu. Аnа dilində dаnışmаq isə söyüd çubuğu ilə bаlаcа əllərin оrtаsınа döşəməк кimi cəzаlаrlа nəticələnirdi. Şübhəsiz, bеlə işgəncələrdən uzaq qalan fаrs məкtəbliləri istirаhət və tətil günlərindən dаhа çох, dərs və məкtəbdən həzz аlırdılаr. Bеləcə, Аzərbаycаn bаlаlаrınа məкtəb еlm və təhsil оcаğındаn dаhа çох zоr gücünə хаrici dil öyrənməк zоnаsı idi… Еləcə də sаdə cаmааt qəzеtləri, şəhərin divаrlаrındакı еlаnlаrı охuyub bаşа düşməк üçün qаpı-qаpı düşüb tərcüməçi tаpmаlı idi. Хüsusilə кinоtеаtrlаr lаp mərəкə оlurdu. Mübаğiləsiz, Təbrizin кinоtеаtrlаrındа “pеşəкаr tərcüməçi”lərin səsi кinоnun səsindən ucа оlurdu, yаlnız səssiz filmlər gеdəndə hаmı оruc tutmuş кimi оturub mаt-mаt bахırdı…” 

Və bu səssiz filmə baxanların arasında yeniyetmə Qulamhüseyn də olurdu. Və filmdə baş verənləri tərcüməsiz, sözsüz anlamağın ləzzətini həmyerliləri kimi, o da yaşayırdı… Göründüyü kimi, onun pantomim janrına müraciəti təsadüfi olmamışdır.

Onun 7 romanından indiyədək  cəmi üçü “Top”(1969), “Gülən tatar” (1974) və “Şəhərdə əcnəbi” (1990) çap olumuşdur. Saidinin əsərlərində ağır ictimai tənqidlərə yer verildiyinə görə İran hökuməti onun kitablarının çapına mane olmuş və senzura tətbiq etmişdir. Saidi  fikirlərinin senzuradan keçməsinin qarşısını almaq üçün bəzi kitablarını yeni adlarla çap etdirməyə çalışmışdır. “Leylac”, “Toy”, “İntizar”, “Dünyanın ən yaxşı babası”, “Vərzilli çomaqçılar”, “Məşrutə İnqilabından beş pyes”, “Aydınlıq ev”, “Uduzana vay olsun”, “Göz gözə muqabil”, “Yazmağın gələcəyi”, “Biz eşitmirik” Saidinin tanınmış dram əsərlərindəndir. Saidinin 70-ə yaxın çap olunmuş və onlarla hələ nəşr olunmamış əsəri var. Çохşахəli yаrаdıcılığа mаliк olan Saidinin irsinə 17 rоmаn və hекаyələr, 6 mоnоqrаfiyа və məqаlələr tоplusu, 4 tərcümə əsəri, 3 ssеnаri, rеdакtоrluğu ilə nəşr оlunаn 6 nömrə “Əlifbа” dərgisi, tеаtr, ədəbiyyаt, siyаsət və milli məsələ hаqqındа nеçə-nеçə məqalə daxildir.

Saidi Təbriz Məşrutə İnqilabında  xalqın ayrı-ayrı  nümayəndələrinin göstərdiyi qəhrəmanlığı, eyni  zamanda  o  dövrdə  baş  verən hadisələri  mövzu olaraq seçmiş  və  altı  pyes yazmışdır. Bunlardan  yalnız  “Top”  adlı əsərini  Azərbaycan türkcəsində qələmə  almışdır. Qalan  beş    pyes isə fars  dilindədir.

         Ssenari müəllifi olduğu filmlər beynəlxalq aləmə səs salmış, İran  kinosunun qızıl fonduna daxil olmuşdur (Bu  gün İran  filmlərinin Avropada yüksək  ödüllər alması da onun açdığı cığırla, yaratdığı məktəblə birbaşa bağlıdır – P. M.). Onun eyniadlı “Qav” (“İnək”) adlı əsərinə çəkilmiş filmdə Azərbaycan kəndlisinin başına gələn olaydan  Kafkasayağı danışılır. 

Qulamhüseyn Saidi 23 noyabr 1985-ci ildə, 49 yaşında Parisdə dünyasını dəyişib, Per-Laşez qəbiristanlığı yaxınlığında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyanın poçtundan rubrikasından növbəti təqdim edəcəyi məktub müəllifi Arifə Hümbətovadır.

Salam, hörmətli redaksiya. Mən Arifə Hümbətova Qarabağa qayıdış mövzusunda yazdığım " Doğma şəhərdə" hekayəmi diqqətinizə təqdim edirəm.

Otuz yeddi ildən sonra qonaq kimi gedirəm evimizə.

Mənə doğma olan yollarda şütüyən maşınımızın pəncərəsindən boylanıb, gördüyüm hər bir mənzərəni yaddaşıma həkk edib, havasını acgözlüklə içimə çəkirəm. Yanımda əyləşən qardaşımın çiyninə başımı qoyub, qolundan yapışıram. Qeyri- ixtiyari bərk-bərk sıxıram qolunu, əlimi yavaşca ürəyimin üstünə qoyuram. Elə bilirəm ürəyim dayanmayacaq bu görüşə.

    -O vaxtkı qoxu gəldi burnuma, sən də hiss etdin?

    -Həə, sovet qoxusu uşaqlığımızın qoxusu..

    -Mən elə bilirdim ki, bir də heç vaxt görməyəcəm buraları.

   -Mən də vallah! Ağlamaq istəyirəm.

  -Ağla də, kim deyib ki, kişilər ağlamaz? Gəl elə ikimiz də qoşulaq bir-birimizə ağlayaq.

   -Vallah hə, düz deyirsən. Karvalol ver də yenə.

Göz yaşlarımızı, söhbətimizi, dərman içməyimizi anamdan gizlətməyə çalışıram. Uşaq vaxtlarımızdakı kimi, oyun oynayırıq guya hər kəsdən xəlvət..

Evimizə çatırıq, illərin həsrəti, qovuşma anının həyəcanı ilə pilləkanın pillələrini bir uşaq çevikliyi ilə enirəm.

Darvaza da eynidi, pilləkan da. Necə var elə də qalıb-deyən, əmimin səsinə qoşulub, onun dediyi kimi, necə var elə də qalan evimizin otaqlarını gəzirəm. Xatirələrin çoxluğunda itirəm. Öncə atamın, o zamanlar gecə saat üçə qədər işlədiyi otağa üz tuturam. Qapının çərçivəsinə söykənərək, illər öncəki xoşbəxtliyimə boylanıb uşaqlaşıram:

  -Papa peraşki satan gəlib, pul ver də alım.

  -Gibimdən götür- bir anlıq işindən ayrılıb, üzümə baxan atamın səsini xatırlayıram. Nadir hallarda üzünün güldüyünü gördüyüm atamın, işlədiyi bu otağa elə nadir hallarda nəsə istəmək üçün gələrdim.

   -Papa, qonşu Anna xalanın qızı qəşəng plaş satır, qırx manata.Qırmızı da rəngi var, forması da elə qəşəngdi.

  -Gözlə maman gəlsin, məsləhət bilsə alarsız.

  -Papa, Marina da almaq istəyir o plaşı. Alvina xala tez gəlir işdən, o məndən öncə alacaq.

   -Get götür yaxşı, məsləhət olmasa qaytararıq.

Ciddi baxışlarından çəkindiyim atama sevincək, quruca bir sağol deyirəm. Nə özünü, nə də ailəsini heç vaxt kimsənin yanında sındırmamağa çalışan atamın bu xüsusiyyətini elə o andaca özümə bir ,,cehiz" kimi ötürdüyümü indi anlayıram. Mən erməni qızına  qalib gəlmişdim və həmin o qırmızı plaşı geyindiyimdə, onun həsəd dolu kinli baxışlarını bir anlıq yenə də üzərimdə hiss edib diksinirəm.

Başkı otaq dediyimiz, günorta vaxtı günəş şüalarının daha bol olduğu otağa üz tuturam. Həmişə elə günorta vaxtlarında çarpayıda uzanıb kitab oxuyardım. Səssizliyin daha çox hökm sürdüyü, evimizin arxasındakı ağacların yaşıl yarpaqlarının bir-birinin kölgəsinə sığınaraq pıçıldaşdığı belə vaxtlarda kitab oxumaqdan yorulub, evə düşən günəş şüalarının fonunda, havada uçuşan xırda toz dənəciklərini seyr edib xəyala dalardım. Günəş şüalarına qoşulub oynaşan o xırda toz dənəciklərinin yaratdığı mənzərəni, bir tül pərdə kimi aralayıb başqa bir aləmə keçmək istəyərdim. Hər yerin güllük-gülüstanlıq olduğu, sevginin ayıb olmadığı, xoşbəxtliyin hökm sürdüyü bir yer, arzuların daima həyata keçdiyi bir dünyaya. İllər sonra ilk dəfə əməliyyat olduğum zaman, yuxumda görmüşdüm bu mənzərəni, günəş şüalarına qoşulub oynaşan toz dənəciklərinin yaratdığı tül pərdəni keçib, həyata dönmüşdüm. Dönmüşdüm ki, bu yerlərə yenə gəlib, neçə illik həsrətimə qovuşa bilim.

Hər yeri  gəzirik, məhəlləmizi də hətta qonşuların evinə də baxırıq. Anamın bibimə, qızıma, atamın əmimə və oğluma danışdıqları xatirələrdən qaçıb, həyətimizə enirəm. Böyük tut ağacının altında durub, yaşıl və nəmli yarpaqların arasından yağışdan sonra aydınlaşıb tərtəmiz olan səmaya baxmağa çalışıram. Gözlərimi yumub, otuz yeddi il öncəsini xatırlayıram.

Ailəlikcə tut ağacının altında oturmuşuq. Axşamtərəfi, sərin meh əsdikcə bizə dinclik verir, içdiyimiz çayın ləzzətini birə-beş artırırdı. Atam çiyninə atdığı pencəyini düzəldib, tut ağacına baxaraq anama deyir:

-İkinci mərtəbədə, balaca bir eyvan düzəldirəcəm. Az qalıb, ona qədər də elə bu tut böyüyüb ona çatacaq.

 -İnşallah! -deyən anamın qayğılı səsinə atamın gur səsi üstün gəlir.

 -Hə arvad, tutu da əziyyət çəkmədən, rahat yeyəcəksən tay - deyə zarafat edir. Mən isə elə indiki kimi, gözlərimi yumub xəyala dalaraq, artıq o eyvandakı tut ağacına tərəf əlimi uzadıb tut yeyirəm..

 -Anam hardadı?- deyə anama sual verən qızımın səsinə diksinib, gözlərimi açıram,t utun qəhvəyi ləkələri olan yarpaqlarına baxıb yenidən gözlərimi yumuram. Bu dəfə Xankəndində yaşadığımız illərin son günlərini xatırlayıram.

Yenə ailəlikcə oturmuşuq tut ağacının altında.Bu səfər qonşumuz Mailə xala və uşaqları da burdadı. Yoldaşı başqa rayona işləməyə gedən Mailə xalagil bizə sığınıb. Gecəyədək xeyli söhbət edən böyüklər biz. yaxınlaşanda səslərini yavaşlayırlar. Arada qulağıma atamın bəzi sözləri dəyir:

   -Ağdama gedib silah istəyəcəm, belə olmaz. Bu qədər insanı burda qoruyan yoxdu, heç olmazsa özümüz özümüzü qoruyaq. Sən də danış yoldaşınla, denən gəlib başınızda dursun, belə bir vaxtda iş hayına düşməsin. Əsas ailədi! Bu qız-gəlinin başına bir iş gəlsə gərək onda biz özümüzü öldürək -deyə qonşu qadına üz tutan, əsəbdən səsini, istər-istəməz qaldıran atamın qayğılı görkəminə, dalğın baxışlarına baxıram. Amma bu dəfə gözlərimi yumub, evimizin İkinci mərtəbəsindəki eyvandan, ağaca sarı uzanıb tut yeyə bilmirəm. Uşaq ağlımla, hər nə qədər bizi böyüklərin söhbətindən kənar tutsalar da hiss edirəm ki, bu arzuma çata bilməyəcəm..

 -Ay nənə, anam hardadı axı? -deyə səbrsizcə səslənən qızımın səsinə diksinirəm. Tut ağacımızın gövdəsini qucaqlayaraq, on iki illik xatirələrimin ən əziz şahidinə sarılıram. Yağışdan islanmış göz yaşlarımın da qarışdığı yaş gövdəsinə üzümü söykəyib, ağacın nəmişlik qoxusunu, uşaqlığımızın, o xoşbəxtlik qoxusunu içimə çəkirəm..

 -Nənən qurban, qəfil yoxa çıxmaq onun uşaqlıqdan adətidir, balaca olanda qonşunun evində oynayıb,e lə ordaca yuxuya getmişdi. Neçə saat axtarmışdıq, qonşu erməni Anna arvad necə pis olmuşdusa ürəyi getmişdi -deyən anam bir az durxub, köklərinə nəhlət!-deyə düzəliş edir. Bu qədər olanlardan sonra, ermənilərlə bir vaxt mehriban yaşamağımızın peşmançılığını, xəcalətini çəkir sanki, hər kəsin əvəzinə.

 Qollu-budaqlı, şaxəli tut ağacının, ləkəli yarpaqlarına sığal çəkib, “bu neçə illərin ayrılığında bizim ürəyimizə xal düşüb, sənin də yarpaqlarına” -deyə pıçıldayarkən yenə qızımın səsinə diksinirəm

   -Ana, bayaqdan səni axtarıram, eşitmirsən məni?

  -Anan qurban, yaxın gəl, bu tut ağacının şəklini çək. Amma elə çək ki, bax o  şaxələnib çətir kimi görünən budaqların hamısı tam düşsün.

 Ağlamış üzümə, nəmli gözlərimə baxan qızımın üzündəki nigarançılığı qüssə əvəz etsə də mənim gülümsədiyimi görüb, eşitdin nənəmin dediklərini? -deyə əhval-ruhiyyəmizi dəyişməyə çalışır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Elnur Niftəliyev,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Uzun müddətdən sonra məni bu qədər dərindən düşündürən və eyni zamanda qürurlandıran bir kitabı - 415 səhifəlik romanı qısa zaman ərzində böyük həvəslə oxudum.

Yazıçı Varisin qələmə aldığı bu non-fiction janrındakı roman (hadisələr uydurulmur, real tarixə, sənədlərə, araşdırmalara əsaslanır)  təkcə bir əsər deyil, həm də böyük zəhmətin, məsuliyyətin bariz nümunəsidir. Arxiv materiallarına istinad edilməsi, müxtəlif mənbələrdən gətirilən iqtibaslar əsərin nə qədər ciddi və sanballı tədqiqat üzərində qurulduğunu göstərir.

Roman Azərbaycan tarixinin ən həssas və ağrılı mərhələlərindən birini - XIX əsrin əvvəllərində İrəvan xanlığının süqutunu və Rusiya imperiyasının Güney Qafqazda həyata keçirdiyi işğal siyasətini tarixi faktlara söykənərək, lakin oxucunu yormayan, axıcı və təsirli bədii dillə təqdim edir. Bu isə əsəri həm maarifləndirici, həm də emosional baxımdan gücləndirir.

Bu kitabı bir oxucu kimi maraqla, bir vətəndaş kimi məsuliyyətlə və ən əsası, dədə-baba torpaqlarına qayıdış ümidini qəlbində yaşadan bir Qərbi azərbaycanlı kimi böyük qürur hissi ilə dəyərləndirirəm.

Xüsusilə sevindirici haldır ki, “İrəvanda xan qalmadı” romanı üç dildə elektron formatda hazırlanaraq beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunub. Bu, tariximizin, həqiqətlərimizin dünya miqyasında tanıdılması baxımından son dərəcə əhəmiyyətli və təqdirəlayiq bir addımdır.

Bu cür əsərlər yaddaşı oyadır, kimliyimizi möhkəmləndirir və gələcəyə olan inamımızı daha da gücləndirir.

Cənab prezident, ali baş komandan İlhamƏliyev bu məsələdə əminliyimizi daha da artırır: “Etnik təmizləmə dalğasına məruz qalmış Qərbi azərbaycanlılar öz dədə-baba torpaqlarına qayıdacaqlar. Bunu deməyə əsas verən bir çox amillər var. Əlbəttə ki, Vətən sevgisi, o torpaqlar unudulmayıb və unudulmayacaq, o torpaqları görməyən Qərbi azərbaycanlıların sonrakı nəsilləri Vətən həsrəti ilə yaşayırlar”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Bakıda qazax şairinin “Qarabağ” kitabının təqdimatı keçirilib

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bakı ilə Astana arasında məsafə avtomobil yolu ilə 4211 kilometrdir, 60 saatlıq bir yoldur. Amma azərbaycanlı ilə qazax arasındakı məsafə indi, sadəcə, bir qarışdır...

Aprelin 11-də Bakı şəhərində, Milli QHT Forumunun mənzil-qərargahında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) ilə Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə İctimai Birliyinin (RHİMİB) birgə təşkilatçılığı ilə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin və DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü, şair-publisist Sayat Kamşıgerin “Qarabağ” kitabının təqdimat mərasimi keçirildi.

Tədbiri Azərbaycan–Qazaxıstan dostluq-qardaşlıq münasibətlərinin, eləcə də Türk dünyasında ortaq ədəbi-mədəni platformların inkişafı baxımından əlamətdar hadisə kimi dəyərləndirmək olar.

Tədbirdə giriş nitqi söyləyən DGTYB-nin qurucusu, Milli Məclisin eksperti, portalımızın da redaktoru Əkbər Qoşalı “Qarabağ” kitabının ideya-estetik özəllikləri, müəllifin yaradıcılıq yönü və Qarabağ mövzusunun çağdaş türk ədəbiyyatında qazandığı yeni məzmun qatları barədə ətraflı bilgi verdi.

O, “Qarabağ” kitabını Türk dünyasının ortaq yaddaşının bədii ifadəsi kimi qiymətləndirdi. Əkbər Qoşalı qeyd etdi ki, Qarabağ artıq türk ruhunun, ortaq tarix və taleyin simvoluna çevrilmişdir:

“Bu əsər Türküstandan Qafqaza – böyük qazax çöllərindən Qarabağın zirvələrinə uzanan mənəvi körpü səciyyəsi daşıyır. “Qarabağ” – bütün Türk dünyasının vicdan yaddaşıdır.”

Sonra çıxış edən müəllif Sayat Kamşıger vurğuladı ki, “Qarabağ” əsəri bir ədəbi layihə olmaqla birgə, həm də mənəvi borcun, qardaşlıq duyğusunun və ortaq tarixi yaddaşın poetik ifadəsidir. O, Qarabağ mövzusunun qazax oxucusu üçün də uzaq olmadığını və bu kitab vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini, Qarabağın ağrılarını və Zəfər tarixini Türküstana bir daha çatdırmaq niyyətində olub.

Tədbirdə çıxış edən Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycandakı Səfiri Alim Bayel Qazaxıstan –Azərbaycan münasibətlərinin strateji müttəfiqlik səviyyəsində inkişaf etdiyini vurğuladı; o, mədəni və ədəbi layihələrin dostluq-qardaşlıq münasibətlərin ruhunu daha da möhkəmləndirdiyini bildirdi. Səfir vurğuladı ki, bu cür əsərlər xalqlar arasında mənəvi yaxınlaşmanın ən təsirli vasitələrindəndir.

Səfirin qardaş ölkənin, işğaldan azad olunmuş Azərbaycan torpaqlarında həyata keçirilən quruculuq prosesinə verdiyi dəstək barədə dedikləri alqışlarla qarşılandı.

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun (BTMİF) aparat rəhbəri, tarix elmləri doktoru Fəxri Valehoğlu (Hacıyev) çıxışında Qarabağ mövzusunun artıq ümumtürk dəyərinə çevrildiyini bildirərək, bu kimi nəşrlərin ortaq mədəni irsin qorunması, təbliği baxımından önəm daşıdığını bildirdi.

QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin Müşahidə Şurasının sədri, professor Fuad Məmmədov isə çıxışında vətəndaş cəmiyyəti institutlarının belə təşəbbüslərlə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və beynəlxalq mədəni inteqrasiyaya mühüm töhfələr verdiyini diqqətə çatdırdı.

Tədbirdə iştirak edən digər çıxışçılar da kitabın önəmini müxtəlif aspektlərdən dəyərləndirdilər. RHİMİB koordinatoru Nilufər Lətif, DGTYB başqanı İntiqam Yaşar, Qeyri-Maddi Mədəni İrsin İnkişafına Dəstək İB-nin (QMİDİB) sədr müavini Aydan Yaşar çıxışlarında təşkilatçılıq baxımından bu tədbirin əhəmiyyətini qeyd edərək, belə layihələrin davamlı xarakter almasının vacibliyini vurğuladılar.

Türkoloq professor Nizami Tağısoy əsəri türk poetik düşüncəsinin çağdaş ifadəsi kimi dəyərləndirdi və Qarabağ mövzusunun qazax ədəbiyyatında işlənməsini mühüm ədəbi hadisə kimi səciyyələndirdi.

Aydınlar – ictimai xadimlər, alim və yazarlar – Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun baş direktoru, yazıçı-publisist Varis, professor, şair Rəsmiyyə Sabir, Bakıdakı Türk Ticarət Mərkəzinin rəhbəri Yılmaz Okuklu, diaspor lideri Tərlan Qasımov, “Bayraqdar Media”nın baş redaktor müavini, Əməkdar jurnalist Nadir İsmayılov, AMEA Folklor İnstitutu Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Əli Şamil, Qayıdış və Dirçəliş naminə İB sədri Vüqar Qədirov, "Dirçəliş" Gənclərin Psixoloji-Reabilitasiya Mərkəzinin rəhbəri İslam Baxşəliyev, tanınmış jurnalist Etibar Cəbrayıloğlu, yazıçı Etibar Muradxanlı, AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş elmi işçisi, fil.ü.f.d. Mərziyyə Nəcəf, Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi, fil.ü.f.d. Aytən Qurban, “Çağrı.az”ın baş redaktoru Mübariz Yunus, “Xəzər” Universitetinin əməkdaşı Aynur Qəzənfərqızı, yazıçı Lətifə Oruc öz çıxışlarında kitabın ədəbi-estetik dəyərini, ideya yükünü və Türk dünyasında ortaq mənəvi platformunun formalaşmasına verdiyi töhfəni xüsusi vurğuladılar. Qeyd olundu ki, “Qarabağ” əsəri həm tarixi həqiqətlərin, həm də duyğuların, yaddaşın və milli kimliyin bədii təcəssümüdür.

Tədbirin sonunda Sayat Kamşıgerə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Dr. Fazil Mustafanın adından təşəkkür məktubu təqdim olundu. Eyni zamanda o, RHİMİB, DGTYB, QMİDİB və digər təşkilatlar tərəfindən müəllif fəxri fərmanlarla təltif edildi.

Həmçinin Ümumdünya Ədəbiyyat və İncəsənət Akademiyasının prezidenti Atantay Əkbərovun Azərbaycan yazarları Əkbər Qoşalı, Elşən Əzim, Rəsmiyyə Sabir, Etibar Muradxanlı, İntiqam Yaşar, habelə “Qarabağ”ın önsöz yazarı - RHİMİB sədri Arzu Bağırovaya, kordinatoru Nilufər Lətif və rəyçisi Tariyel Əhmədova ünvanladığı “Təşəkkürnamə”ləri Səfir Alim Bayel, BTMİF aparat rəhbəri Fəxri Valehoğlu, Prof.Dr. Fuad Məmmədov və Sayat Kamşıger sahiblərinə təqdim etdi.

Təqdimat mərasimi göstərdi ki,

“Qarabağ” kitabı Azərbaycan həqiqətlərinin Qazaxıstanda, Türküstanda bədii ifadəsi kimi özünəxas ədəbi-siyasi, mənəvi önəm daşıyır və bu kimi təqdimatlar ortaq mədəni yaddaşın möhkəmləndirilməsi yönündə əhəmiyyətli iş kimi qiymətləndirilir.

Tədbir iştirakçılar arasında fikir mübadiləsi və xatirə şəkillərinin çəkilməsi ilə başa çatdı.

Sayat bəy tədbir iştirakçılarının bir neçəsinə qazax araqçını hədiyyə etmişdi deyə bir anlıq sərhədlər itmiş, məkanlar dəyişmişdi sanki. Sanki bu toplantı elə qazax ellərində baş tuturdu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)