Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk dünyası ədəbiyyatı layihəsində bu gün sizlərə Krım-tatar şairi Dilavər Osmanın yaradıcılığından nümunələr təqdim edəcəyik.

Şeirləri tatar dilindən Təranə Turan Rəhimli tərcümə edib.

Dilavər Osman Özbəkistanın Bekabad şəhərində anadan olub. Özbəkistanda orta məktəb və musiqi kolleci təhsilini başa vurub. Kazanda Konservatoriya məzunu olub. Şeirləri Krım tatar dilində və Kazan şivəsində “İdil”, “Kazan Utları”, “Tatar İli” nəşrlərində, “Yıldız” Krım tatar jurnalında, həmçinin Qazaxıstan, Özbəkistan, Rumıniya və Türkiyədə çap olunub. “Kırım gülleri”, “Kırımım yaralı nəğməm” adlı şeir kitablarının müəllifidir. Kazanda “Kırım mənim ürəyimdə” adlı Krım tatar şairlərinin şeirlərini Kazan şivəsinə tərcümə edərək nəşr etdirib.

1979–1989-cu illərdə Kazanda yaşadığı dövrdə Kazanda təhsil alan Krım tatar gənclərini bir araya gətirərək Krım tatar Cəmiyyətini (1988) qurmuş və onun sədri seçilmişdir. Müxtəlif jurnallarda Krım tatarlarının tarixi, sürgünü və sosial-mədəni vəziyyəti haqqında yazılar dərc etdirmişdir.

1989-cu ildə şair Kazandan Krımın Karasuvbazar şəhərinə köçmüş və orada Krım Tatar Məclisinin şəhər nümayəndəsi olmuşdur. 1991-ci ildə Karasuvbazar bölgəsində yerli qəzetində ana dilində “KARASUV” adlı Krım tatar səhifəsini nəşr etməyə başlamış, Krım tatar Mədəniyyətinin Dirçəldilməsi Mərkəzinə rəhbərlik etmişdir. Burada fəaliyyət göstərərkən görkəmli şair və alim Bəkir Çobanzadənin xatirəsinin yaşadılmasına mühüm töhfələr vermişdir. 1993-cü ildə Karasuvbazarın (Belogorsk) əsas küçələrindən biri bələdiyyə qərarı ilə Bəkir Çobanzadə küçəsi adlandırılmış və gələcək abidənin yerinə xatirə daşı qoyulması onun təşəbbüsü ilə həyata keçirilmişdir.

1998-ci ildə Krım tatar Milli Məclisinin sədri Mustafa Abdulcəmil Kırımoğlunun mətbuat katibi təyin olunmuş, Akmescid şəhərində Krım Dövlət Mühəndislik Universitetində müəllim kimi çalışmış və aspiranturanı bitirmişdir.

Tatarıstan və Ukrayna Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.

2009-cu ildən “Yıldız” Krım tatar ədəbi jurnalının baş redaktorudur, hazırda Krım tatar Yazıçılar Birliyinin katibi vəzifəsini icra edir. Krımda və Tatarıstanda böyük ədəbi nüfuz sahibi, görkəmli ictimai xadim, şair  nə jurnalist  kimi tanınır.

AH, TATARLAR, TATARLAR…

Göydə ulduzlar dağıldı,

Gözüyaşlı analar yola çıxdı.

Dağlardan şam ağacları baxa-baxa qaldı,

Xalqı yurdundan qovdular…

İl 1944

Ah, tatarlar, tatarlar…

Həsrətdən içi yananlar.

“Vətən!” deyib vətəndən ayrılanlar,

Müşküldən müşkülə düşənlər.

Əziz xalqım, tatarlar…

Hər tərəfdən, çeşidli yerlərdən

Dəniz kimi axıb yurda,

Toplaşıb geri dönür tatarlar –

Bu Krımın daşına, torpağına.

Ey tatarlar, tatarlar!

Çöllərdə qalan yurddaşlar,

Yenə ayrılırıq, qardaşlar.

Göydə ulduzlar bulandı,

Yenə yolda qalıb xalqım – tatarlar…

Əziz xalqım!

İl dolanar, əsr keçər,

Padşahlar da dəyişər…

Dənizlər də devrilər,

Amma bu zülm unudulmaz.

Ah, tatarlar, tatarlar…

DOBRUCADAN BUR SƏS GƏLİR...

Dobruçadan bir səs gəlir, sərhədləri keçərək,

Krıma gəlib çatır, tarixləri seçərək.

Bu səs əsrlərin səsi, tatarın haqq sözüdür,

Bir vaxt dünyaya hökm edən tatarların özüdür.

Dalğa-dalğa səsi ilə o öz sirlərini açır,

Dobruçada nə var, söylə, yurda nurlar saçır.

Dobruçanın tatar xalqı "Çonğaram"*  hələ deyirmi? 

Ya  Krımda çəkdiyi ah İstanbula yetirmi?

Tatar beşiyində böyüyən yeni nəsil varmı?

Tatarlığı yaşadacaq oğlan-qız doğularmı?

Ana dilin qədrin bilən, bayraq qaldıran varmı?

Gün doğanda, ay batanda azan səsi ucalarmı?

Krımdan çıxan od-alov Dobruçada yanarmı?

Millət köhnə adətləri, göy bayrağı tanıyarmı?

Dünyanın dörd bucağını dolaşan tatar qovulub,

Dobruçanın dörd tərəfini o köçkün tatarlar sarıb.

Ülküçülər, Niyazilər Dobrucanın siması,

Seit Kertken, Nəcib Fazil Krımda qaldı sədası.

Dobrucada tatarımın heç sönməyən ocağı,

 Bu torpaqda millətimin əyilməyən sancağı.

...Dobruçadan bir səs gəlir, tatarlığı arayır,

Yaşıl yurda gəlib çatır, cavab ver, Xansarayı...

2009.

*Çonğar Krımın şimalında krım tatar kəndi.

YAŞASIN, VƏTƏNİM!

Şimaldan gəldilər… tapdalandı haqqımız,

Elimiz işğal olundu, qırıldı xalqımız.

Bizi mal kimi doldurub vaqonlara,

Zəncirləyərək sürdülər Urala.

Ayılar gücsüz halımdan pay aldı,

Səhranın qumları tatarla doldu.

İftiralar yağdırıldı millətimin üstünə,

Sürgün durdu tatarların qəsdinə.

Aman Allah! Necə nəsildən-nəsilə

Cəlladlar çalışdı izimizi silə.

Ümidlərə qara niyyət bağladılar,

Xəncər çəkib ürəklərə sapladılar!

Vurulduq, talandıq… xalqım, ölmədin,

Müqəddəs torpaqdan ümid üzmədin.

“Vətənə! Vətənə!” deyib irəliyə atıldın,

“Ana yurdun Krım!” deyə mübarizəyə qatıldın!

Qalx, xalqım! Gücümüz birlik, övladım,

Bu dünya yansa da, bir ataq addım.

Krımda! Yalnız burdadır xalqımın yuvası,

Bizsiz tanınmaz adanın siması.

Xalqımın göz yaşı axmasın qəribətdə,

Qalmasın nəslimiz sürgündə, yad eldə.

Çölünə, daşına sarıl, övladım!

Yaşasın vətənim! Yaşasın xalqım!

XATİRƏ VALSI

Sakit, yorğun şəhər yuxuya gedir,

İşıqlar sönür.

Köhnə məktublardan sözlər səpilir,

Qar kimi enir...

Getmək istəyirəm, oyanıq hisslər,

Sehrli aləm.

Gənclikdən qalan köhnə məktublar

Səndən salam.

Xatirələr canlanır, keçmiş günlər

Ağlıma gəlir.

Kaş çiyninə toxuna biləydim

Dodaqlarımla...

Qaldın uzaqda,

Gözünə dərd çəkdi pərdə.

İndi yalnız mavi dəniz xatırlayır

Bizi kimlərdən...

ŞEİRİYYƏT HAQQINDA

Şeirdə, bilmirəm niyə,

Sətirlər çox.

Amma ürəklər oxşayan

Şeiriyyət yox!

Həqiqi şairlər

Dünyada çox az.

Hər kəsə verilmir

Qəmli, gözəl saz!

Canın əzabdan qoruyan

Şair olmaz!

Öz xalqından qopan

Yaşaya bilməz!

Adını, dilini unudan şair

Heç vaxt sənətində uğur qazanmaz!

Dünyanı tək kitablardan tanıyan

Bu gerçəyi əsla anlaya bilməz...

QISA ŞEİRLƏR

Gülü qumda külək soldurdu, gözəl,

Tumurcuğu günəş yandırdı qumla, bil.

Ağacında yarpaq cansız yellənir,

Bunu görən nə düşünər, deyin bir?

Qapqara qanadlı buludlar

Parlaq ayı örtüb aldı.

Anadan ayrılan bala kimi

Ulduzlar tək-tək qaldı...

Pəncərəmin önündə ağac quruyub artıq,

Toxumları küləkdə uçmur daha,

Ömür keçir – sanki bir udumluq nəfəs,

Bədənlərdə ömür bitər, ruhsa sönməz...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Bəxt üzüyü” filminin Moşusu - Valeh Kərimov çəkiliş zamanı baş verən hadisələrdən danışıb. Düçünürəm ki, rubrikam üçün bunlar həqiqətən də maraq kəsb edər:

"Film 1991-ci ilin iyul-avqust ayları çəkildi. Yayın cırhacırında, 1-2 ay Şüvəlan bağlarında yaşadıq. Çox çətin idi. Əsasən gecə yuxunun şirin vaxtında çəkirdik, günortanın istisində olan çəkilişlər həddindən artıq çətinlik yaradırdı. Adətən, belə filmlər 7-8 aya, bəzən bir ilə çəkilir. Bu isə 2 aya çəkildi. Sponsor Sədrəddin Daşdəmirov şərt qoydu ki, film iki aya bitməlidir.

Filmdə yaddaqalan kadrlardan biri milis nəfərinin bizi idarəyə aparıması səhnəsi idi. Bax o səhnənin çəkilişi günü çox dəhşətli isti vardı. Səhərdən bizə su vermədilər ki, kadr qoy təbii alınsın…

Filmdə arağın Ramiz Əzizbəylinin əlində sınması ssenaridə yoxdur. Həmin aylarda Ramizin ad günü idi. Axşam istədik Ramizin ad gününü qeyd edək. Araq da tapılmırdı. Tanışlıqla gedib Mərdəkandan araq alıb gətirdilər. O ideya da həmin vaxt ağlına gəldi.

Söylünün qaçdığı yerdə yıxılması qəsdən deyil, təsadüfən olub. Arağın divara dəyib sınması səhnəsi də düşünülməmiş bir addım idi. Əslində şüşə sınmamalı idi. Ancaq Söylü güclü zərbə ilə yoldan keçənin əlini itələyir və araq şüşəsi divara çırpılır.

Sevda üzündə maska Söylü və Saraya yaxınlaşanda Söylü ona qarşı "senzuradan keçməyən" bir kəlmə işlədərək ələ salır. Əslində bu söz ssenaridə yox idi. Afaq Bəşirqızı özündən əlavə etmişdi. Ona görə o səhnəyə diqqətlə baxdıqda Firəngiz Rəhimbəyovanın o sözü eşitdikdən sonra üzündəki heyrəti görmək olar.

Filmdə çəkilən “altı oğlum”un hərəsini bir yerdən tapmışdılar. Amma biri Afaqın oğlu Səmraldır. Söylünün hirslə “hələ bir o qaraya bax ee, qaraya” dediyi uşaq Afaqın oğlu Səmraldır.

O uşaqlardan biri az qala dənizdə boğulacaqdı. Uşaqların çəkilmədyi gün idi. Çəkiliş gedirdi. Uşaqlar qaçıb dənizdə çimirdilər. Bir də gördük hay-küy düşdü ki, uşaqlar batır… Birtəhər çıxartıq sudan.

“Bəxt üzüyü”ndə Hüseynin qızını oynayan uşaq istedadlıydı. Qəribə mənalı gözləri vardı. Ramizin dostunun qızıydı.

Hə, orada bir qatıqsatan obrazı da var. Çəpərin dibində “qatıq var, qatıq” qışqırır. Qəribə adam idi. Hər gün gəlib yanımızda dururdu, gül gətirirdi. Ramiz Əzizbəyli dedi ki, “bunu çəkəcəyəm e...”. Bir qatıq bankası verdi əlinə ki, elə burada gəz.

Film belədir ki, tez yayılır, uşaq-böyük tanıyır. Daha çox populyarlıq gətirir. Filmə görə, heç bir qazanc əldə etmədim. Amma bu filmə çəkiləndən sonra daha çox məşhurlaşdım, Moşu mənə uğur gətirdi. Acığım tutduğu vaxtlar da oldu, zarafatla çağıran da oldu, təhqir edərək çağıran da. Münasibətdən asılı olan bir şeydir..."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İndisizə çoxunikalbir şəxsbarədə danışacağam. Onun kino, xüsusən sənədli kino tariximizdə müstəsna xidmətləri vardır. Daha çox təşkilatçı, rəhbər kimi kinomuza fayda veribdir. Adətən rejissor və aktyorlar daha çox tanınır, amma bu cür şəxsiyyətlərin də adlarını ehtiramla çəkməyə borcluyuq.

Muxtar Baba oğlu Dadaşov 11 sentyabr 1913-cü ildə Bakıda anadan olub. 1933-cü ildə ali operator təhsili almaq məqsədilə Moskvaya gedib. Orada da bir sıra filmlərin çəklişində iştirak edib. Hələ erkən yaşlarından tale onun yolunu böyük sənət məbədindən salır.

1924-cü ildə ilk dəfə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrının səhnəsinə çıxmış, dörd il sonra C. Cabbarlının "Sevil" pyesinin ilk tamaşasında Gündüzü oynayıb. 1929-cu ildə Gənc Tamaşaçılar Teatrında rejissor assistenti kimi fəaliyyətə başlayıb. Eyni zamanda tamaşalarda kiçik rollar oynayıb.

1931-ci ildə kinostudiyada operator assistenti vəzifəsinə düzəlib. Bir sıra sənədli və bədii filmlərin lentə alınmasında iştirak edib. Moskvada təhsilini başa vurduqdan sonra böyük ümidlərlə vətənə dönüb, kinostudiyada operator işinə qayıdıb.

Muxtar Dadaşovun sənədli filmləri Azərbaycan kinosu tarixində əhəmiyyətli yer tutub. Əksər filmlərində həm də ssenari müəllifi kimi çıxış edib. Müharibə dövrünün kinoxronikasının yaradılmasında xüsusi xidmətləri olan Muxtar Dadaşov 1943-cü ildə hitlerçilərin cinayətlərini tədqiq edən komissiyanın sərəncamına göndərilib.

Burada köməkçisi İsmayıl Əfəndiyev ilə birgə faşistlərin vəhşiliklərini əks etdirən faktları lentə alıb. Sonralar həmin kadrlar Nürnberq məhkəməsi prosesində sübut kimi nümayiş etdirilib. Dövrün mühüm ictimai-siyasi hadisələri onun lentə aldığı sənədli filmlərin əsas mövzusunu təşkil edib. "Sovet Azərbaycanı", "Sovet Azərbaycanının 50 illiyi", "Arazın o tayında", "Sabir", "Kür", "Səadət yolu ilə" və s. filmlərində vətənin əsrarəngiz təbiəti, tarixi şəxsiyyətləri kino dili ilə tərənnüm olunub.

Quruluşçu rejissor kimi isə debütü "Qanun naminə" bədii filmi olub. Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun "Mehman" povesti əsasında çəkdiyi filmin ssenarisini də özü yazıb. Muxtar Dadaşovun "Bakıda küləklər əsir" filmi müharibə mövzusunda çəkilən dəyərli ekran əsərlərindəndir. O, müharibə mövzusunda hələ 1943-cü ildə "Bakı döyüşür" adlı sənədli film çəkib.

O həm də araşdırıcı rejissor olub. Çəkdiyi tarixi filmlər üçün zəngin material toplayar, sonra onları lentə alardı. "Nəriman Nərimanov" sənədli filminin (1966) çəkilişi zamanı da belə olub. N. Nərimanovun Genuya konfransındakı çıxışını əks etdirən kadrları Moskva arxivlərinin birindən tapıb. Sonra həmin kadrları filmdə canlandırıb.

 50 ildən çox kinoya xidmət edib. Muxtar Dadaşov 1977–1983-cü illərdə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında Sənədli Filmlər Birliyinin bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

Operator assistenti kimi

- 26 komissar (film, 1932)

- Köçərilər (film, 1933)

Operator kimi

- Lökbatan (film, 1933)

- Neft simfoniyası (film, 1933)

- Rəqs edən bağalar (film, 1935)

- Ordenli Azərbaycan (film, 1938)

- Bakıda Beynəlxalq Gənclər Gününün 25 illiyi (film, 1939)

Rejissor kimi

- Samur-Dəvəçi kanalı (film, 1940)

- Almanların Şimali Qafqazda vəhşilikləri (film, 1943)

- Bakı döyüşür (film, 1944)

- Zaqafqaziya müsəlmanları ruhanilərinin qurultayı (film, 1944)

- Axşam konserti (film, 1948)

Ssenari müəllifi kimi

- Samur-Dəvəçi kanalı (film, 1940)

- Almanların Şimali Qafqazda vəhşilikləri (film, 1943)

- Bakı döyüşür (film, 1944)

- Zaqafqaziya müsəlmanları ruhanilərinin qurultayı (film, 1944)

İkinci operator kimi

- Sualtı qayıq "T-9" (film, 1943)

Haqqında çəkilən film

- Zirvəyə gedən yol. Muxtar Dadaşov (film, 2016)

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 23 dekabr 1976

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 24 may 1960

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1980 ("L. İ. Brejnev Bakıda" filminə görə)

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı — 18 sentyabr 1993

6. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 22 fevral 1998-ci ildən

7. "Sovet Azərbaycanı" sənədli filminə görə Kannda keçirilən beynəlxalq kinofestivalda xüsusi mükafat — 1951

8. "Səadət yolu ilə" filminə görə ÜİKTS-in Qızıl medalı — 1956

9. "Nəriman Nərimanov" filminə görə Tbilisidə I Zaqafqaziya və Ukrayna respublikalarının "Prometey-67" zona kinofestivalında tarixi-inqilabi mövzunun ən yaxşı təcəssümünə görə film "Veçerniy Tbilisi" qəzetinin prizi — 1967

Muxtar Dadaşov 7 may 1998-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi, Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri

İnsan varlığının ən mürəkkəb və eyni zamanda ən çox arzulanan hallardan biri xoşbəxtlikdir. Bu anlayış hər bir fərd üçün fərqli məna daşısa da, onun axtarışı bütün bəşəriyyət üçün ortaqdır. İnsanlar tarix boyu xoşbəxtliyin mənbəyini anlamağa çalışmış, bəziləri onu insanın daxili aləmində, bəziləri isə xarici dünyada – maddi rifahda, sosial münasibətlərdə və həyat şəraitində axtarmışdır. Müasir dövrdə də bu sual aktuallığını qoruyur: insan xoşbəxtliyi daha çox daxildən gəlir, yoxsa xarici amillərin təsiri ilə formalaşır?

Xoşbəxtliyin daxili mənbələrdən qaynaqlandığını iddia edən yanaşma, insanın psixoloji vəziyyətinə və düşüncə tərzinə xüsusi önəm verir. Bu baxışa görə, insanın həyata münasibəti, özünü dərk etməsi və daxili harmoniyası onun xoşbəxt olub-olmamasını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Eyni şəraitdə yaşayan insanların fərqli xoşbəxtlik səviyyələrinə malik olması bu fikri gücləndirir. Bəziləri çətinliklərə baxmayaraq nikbin qalır, həyatın kiçik anlarından zövq almağı bacarır və daxili məmnunluq hissini qoruyur. Digərləri isə daha əlverişli şəraitdə yaşasalar belə, narazılıq və boşluq hissindən qurtula bilmirlər. Bu fərq insanın daxili dünyasının nə qədər önəmli olduğunu göstərir.

Daxili xoşbəxtlik anlayışı insanın özünü qəbul etməsi, həyatına məna qatması və məqsədlər müəyyənləşdirməsi ilə sıx bağlıdır. İnsan yalnız xarici uğurlar əldə etməklə deyil, həm də öz varlığını anlaması və dəyərlərini müəyyən etməsi ilə xoşbəxtliyə yaxınlaşır. Özünü tanıyan və həyatında mənanı dərk edən insan, çətinlikləri də inkişafın bir hissəsi kimi qəbul edir. Bu isə onun emosional dayanıqlığını artırır və xoşbəxtlik hissini daha sabit edir. Belə insanlar üçün xoşbəxtlik müəyyən bir nəticə deyil, davam edən bir prosesdir.

Lakin insanın yalnız daxili dünyası ilə xoşbəxt ola biləcəyini iddia etmək də birtərəfli yanaşma olardı. Xarici amillər insan həyatında mühüm rol oynayır və onların təsirini inkar etmək mümkün deyil. İnsanın yaşadığı sosial mühit, iqtisadi vəziyyəti, sağlamlığı və təhlükəsizliyi onun psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, uzun müddət yoxsulluq içində yaşayan və ya əsas ehtiyaclarını ödəyə bilməyən bir insanın xoşbəxtlik hissini qoruması olduqca çətindir. Eyni zamanda, sosial təcrid və ya güvən hissinin olmaması insanın emosional vəziyyətini mənfi istiqamətdə dəyişir.

Xarici amillər insanın həyat keyfiyyətini müəyyən edən əsas faktorlar sırasındadır. Maddi rifah, təhsil imkanları, sağlamlıq xidmətlərinə çıxış və sosial dəstək kimi elementlər insanın özünü güvənli və rahat hiss etməsinə şərait yaradır. Bu isə xoşbəxtlik üçün mühüm zəmin formalaşdırır. İnsan yalnız fiziki ehtiyacları təmin olunduqda deyil, eyni zamanda sosial olaraq qəbul edildikdə və dəyər gördükdə daha xoşbəxt olur. Bu mənada, xoşbəxtlik həm də insanın cəmiyyətlə qurduğu münasibətlərin keyfiyyətindən asılıdır.

Bununla belə, maraqlı bir ziddiyyət də mövcuddur. İnsanlar çox vaxt xoşbəxtliyi xarici nailiyyətlərdə axtarsalar da, bu nailiyyətlər əldə edildikdən sonra yaranan məmnunluq hissi uzunmüddətli olmur. Maddi imkanlar artdıqca, insanın gözləntiləri də yüksəlir və əldə olunanlar tezliklə adi hala çevrilir. Bu vəziyyət insanın daim daha çoxuna can atmasına səbəb olur və nəticədə davamlı narazılıq hissi yaranır. Bu isə göstərir ki, yalnız xarici amillərə əsaslanan xoşbəxtlik dayanıqlı deyil və zamanla təsirini itirir.

Əslində, daxili və xarici amillər bir-birindən ayrı deyil, əksinə, qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamlayır. Xarici şərait insanın həyatında müəyyən imkanlar yaradır, lakin bu imkanların necə dəyərləndiriləcəyi insanın daxili dünyasından asılıdır. Eyni şəraitdə yaşayan iki insanın fərqli xoşbəxtlik səviyyəsinə malik olması da məhz bu qarşılıqlı əlaqənin nəticəsidir. Xarici amillər xoşbəxtlik üçün zəmin yaradırsa, daxili amillər bu zəmini mənalı və davamlı hala gətirir.

Bəzi hallarda insan daxili gücü sayəsində çətin şəraitdə belə xoşbəxtlik tapa bilir. Bu, insanın adaptasiya qabiliyyətinin və psixoloji elastikliyinin göstəricisidir. Lakin bu vəziyyət hər kəs üçün keçərli deyil və davamlı olaraq ağır şəraitdə yaşamaq insanın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərir. Bu səbəbdən, daxili xoşbəxtliyi önə çəkməklə yanaşı, xarici şəraitin yaxşılaşdırılmasının da vacibliyi nəzərə alınmalıdır.

Demək olar ki, insan xoşbəxtliyi tək bir mənbədən qaynaqlanmır. O, həm daxili, həm də xarici amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan mürəkkəb bir haldır. Daxili dünya insanın xoşbəxtliyi hiss etmə qabiliyyətini müəyyən edirsə, xarici amillər bu hissin yaranması üçün zəruri şəraiti təmin edir. Hər iki amilin balansı isə davamlı və dərin xoşbəxtliyin əsasını təşkil edir. Buna görə də insan xoşbəxtliyə çatmaq üçün yalnız xarici uğurların arxasınca getməməli, eyni zamanda öz daxili dünyasını da inkişaf etdirməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Rabindranat Taqor — hind yazıçısı, şair, bəstəkar, rəssam və ictimai xadim,   Nobel mükafatı laureatı. Bu gün onun doğum günüdür, anadan olmasının 165 illiyidir.

“Güclü və qüdrətli olmaq qüvvəyə görə üstün olmaq deyil, zəifi öz zirvəsinə qaldıra bilməkdir.” (R.Taqor)

Rabindranat Taqor əsərlərini benqalca yazmışdır. Hindistan və Banqladeşin himnlərinin müəllifidir. Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. Benqal şairi, dramaturq, rəssam, bəstəkar və filosof, Hindistan və Banqladeşin milli himnlərinin müəllifi, Asiya qitəsinin ilk Nobel mükafatı laureatı Rabindranat Taqor Kəlküttdə yaşayan zəngin brahman ailəsinin 14-cü uşağı idi. İlk şeirlərini kiçik uşaq ikən – səkkiz yaşında yazmışdı. Ev şəraitində, Kəlküttədəki Şərq seminariyasında və Benqal Akademiyasında təhsil almışdı. Benqal dilinin, tariх və mədəniyyətinin mahir bilicilərindən sayılırdı. “Şairin tariхçəsi” adlı ilk poeması 1878-ci ildə çap olunmuşdu. Elə həmin ildə də hüquq təhsili almaq üçün Londona göndərilmişdi. Lakin təhsilini başa vurmadan geri qayıtmışdı.

“Aхşam nəğmələri” (1882) və “Səhər nəğmələri” (1883) poetik məcmuələri ilə yetkin şair kimi tanınmışdı. Beləliklə, yalnız ingiliscə kiçik bir kitabı, amma təbii ki, zəngin və təkrarsız yaradıcılıq yolu sayəsində Rabindranat Taqor 1913-cü ildə Nobel laureatı oldu. Mükafat ona “poetik təfəkkürünün müstəsna bir ustalıqla əks edildiyi və Qərb ədəbiyyatının bir hissəsinə çevrilən gözəl, orijinal, hissiyyat dərinliyi ilə seçilən şeirlərinə görə” verilmişdi.

Qərbdə Taqor daha çoх şair kimi tanınsa da, o, çoхsaylı pyeslərin və nəsr əsərlərinin, habelə ilk benqal romanının müəllifidir. “Qurban mərasimi” (1890), “Poçt” (1912), “Qırmızı məхmər gülləri” (1925) pyeslərində ədalət və həqiqət aхtarışları, mənəvi təkamül uğrunda mübarizə öz əksini tapmışdı.

Rabindranat Taqor 70 yaşının astanasında özünü rəssam kimi sınamış və incəsənətin digər sahələrindəki kimi burada da uğur qazanmışdı. Taqor həm də  2 mindən çoх nəğmənin müəllifi idi. Həmin nəğmələr benqallar arasında bu gün də məşhurdur.

Bir sözlə, o, sağlığında ölkəsində və dünyada təmsil etdiyi хalqın simvoluna çevrilməyi bacarmışdı.

Rabindranat Taqorun “Gitancali” kitabına daхil olan şeirlər, “Fəlakət” romanı və bir sıra nəsr əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.

Əsərləri: “Fəlakət”, “Qurban mərasimi” (1890), “Poçt” (1912), “Qırmızı məхmər gülləri” (1925) və s.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1987-ci ildə ekranlaşdırılan "Afroditanın qolları" filmi, rejissor Davud İmanov tərəfindən çəkilmiş, insan ehtiraslarını, gözəllik anlayışını və daxili boşluğu bədii dillə araşdıran maraqlı ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk andan diqqət çəkir. Aphrodite adı qədim mifologiyada sevgi və gözəllik rəmzidir. “Qolları” isə sığınacaq, yaxınlıq, cazibə və əsarət mənalarını daşıyır. Bu səbəbdən film sadəcə romantik hekayə yox, insanın gözəllik qarşısında necə dəyişdiyinin hekayəsidir.

Gözəllik – xilas yoxsa tələ?

Filmdə gözəllik yalnız zahiri anlayış kimi təqdim olunmur. Burada gözəllik insanı cəzb edən, özünə tərəf çəkən, bəzən də ağlını və iradəsini zəiflədən qüvvədir.

İnsan çox vaxt gözəlliyin ona xoşbəxtlik gətirəcəyini düşünür. Amma film göstərir ki, hər parlaq görünən şey daxildə işıq daşımır.

Bəzən insan gözəlliyə yaxınlaşdıqca özündən uzaqlaşır.

"Afroditanın qolları" – istilik, yoxsa boğucu yaxınlıq?

Filmin adındakı “qollar” təsadüfi deyil. Qollar adətən qorumaq, sarılmaq, istilik vermək deməkdir. Lakin bəzən eyni qollar insanı sıxan zəncirə də çevrilə bilər.

Davud İmanov bu metafora ilə tamaşaçıya düşündürücü sual verir:

İnsan sevdiyi şeyin qucağında rahatlıq tapır, yoxsa azadlığını itirir?

Ehtiras və tənhalıq

Filmdə hisslər güclüdür, amma bu hisslər hər zaman xoşbəxtliyə aparmır. Personajlar nə isə axtarırlar: sevgi, diqqət, gözəllik, tamamlanmaq hissi…

Lakin çox vaxt insan başqasında axtardığını öz daxilində tapa bilmədikdə nəticə tənhalıq olur.

Bu ekran əsərində də münasibətlərin arxasında gizlənən əsas hiss bəzən sevgi yox, boşluqdur.

Davud İmanovun baxışı

Davud İmanov filmi zahiri dramatizm üzərində qurmur. O, daha çox simvollar, baxışlar, münasibətlərdəki gərginlik və səssiz daxili çarpışmalar vasitəsilə təsir yaradır.

Bu səbəbdən “Afroditanın qolları” izlənən yox, yozulan filmlərdəndir. Tamaşaçı süjetdən çox mənanı izləyir.

Azərbaycan kinosunda fərqli üslub

Afroditanın qolları adı, mövzusu və metaforik yanaşması ilə Azərbaycan kinosunda fərqli ovqat yaradan ekran əsərlərindən biri kimi diqqət çəkir. O, insan hisslərini açıq cümlələrlə yox, gizli işarələrlə danışır.

Yekun

Bəzən insan ən çox sarıldığı yerdə boğulur.

Bəzən gözəllik ən böyük sınağa çevrilir.

“Afroditanın qolları” bizə xatırladır:

İnsan başqasının qucağında xoşbəxtlik axtarsa da, onu yalnız öz daxilində tapa bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Bütünkeyfiyyətlərininəzərə alınaraq 1927-ciildə HacağaAbbasovBakı TeatrTexnikumunarəhbərtəyinedilir. O, ilknövbədə, teatrı bacarıqlı rejissorvə aktyorlarlatəminetməkqayğısınaqalır. 10 ilərzində Azərbaycansəhnəsi üçünböyükbiraktyornəsliyetişir.

Onlarınbir çoxu - Ələsgər Ələkbərov, Adil İsgəndərov, Barat Şəkinskaya, Rza Əfqanlı təkcə Azərbaycandadeyil, Sovet İttifaqı məkanındatanınansənətkarlarolurlar. Bütünbuxidmətlərinə görə HacağaAbbasov 1932-ciildə AzərbaycanınXalqartistiadınalayiqgörülür”.

                                   SavalanFərəcov

Hacıağa Abbasov 16 iyun 1888-ci ildə Bakının Maştağa kəndində müəllim ailəsində doğulub. İbtidai təhsilini doğulduğu kəndindəki rus-tatar (rus-türk) məktəbində alıb və sonra Bakıda oxuyub. 1906–1909-cu illərdə Petrovsk-Portda (indiki Mahaçqala) pedaqoji təhsilə yiyələnib. Burada oxuyarkən azərbaycanlılardan ibarət teatr dəstəsi yaradıb və həmin truppa ilə Teymurxanşurada (sonra Bunyaksk adlandırıldı) teatr açıb.

Təhsilini başa vurduqdan sonra müəllim diplomu ilə Bakıya qayıdıb. Balaxanı kəndində Mirzə Ələkbər Sabirlə birlikdə uşaqlara dərs deyib. Eyni zamanda "Müsəlman artistləri cəmiyyəti"nin, "Nicat", "Həmiyyət" teatr truppalarının fəal üzvü olub. Sonralar "Səfa" cəmiyyətinin teatr truppasında, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti"ndə aktyorluq edib. 1920-ci ildə bugünkü Akademik Milli Dram Teatrına üzv olan Hacıağa Abbasov bir müddət burada çalışıb.

Həyat və sənət dostu Mirzağa Əliyevlə birgə 1921-ci il noyabrın 13-də Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrını yaradıblar, özü direktor olub. Həmin sənət ocağı bu iki aktyorun adı ilə bağlı olduğuna görə tamaşaçılar arasında "Hacımirz" teatrı kimi tanınıb-sevilirdi. 1925-ci ildə Hacıağa Abbasov Akademik teatra direktor təyin olunub. Bakı Teatr Məktəbində direktor işləyib (1929–1937). Repressiya illərində təqib olunduğuna görə bir müddət Orta Asiya respublikalarında yaşayıb.

Əsas rolları: Şeyx Nəsrulla ("Ölülər", Cəlil Məmmədquluzadə), Mirzə Mehdi xan, Şamdan bəy ("Nadir şah" və "Şamdan bəy", Nəriman Nərimanov), Ağa Kərim xan, Hacı Qəmbər ("Ağa Kərim xan Ərdəbili" və "Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov), Molla İbrahimxəlil ("Molla İbrahimxəlil kimyagər", Mirzə Fətəli Axundzadə), Qubad ("Dəmirçi Gavə", Şəmsəddin Sami), Osip ("Müfəttiş", Nikolay Qoqol), Moisey ("Yəhudilər", Yevgeni Çireov).

Aktyor Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Məşədi İbad", "Arşın mal alan", "Ər və arvad" operettalarında Məşədi İbad, Soltan bəy, Kəblə Qubad rollarını müxtəlif quruluşlarda dəfələrlə və uğurla oynayıb. Sənətdə qazandığı nailiyyətlərə və teatr sənətinin inkişafında göstərdiyi xidmətlərə görə Hacıağa Abbasov 14 noyabr 1930-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 26 may 1932-ci ildə isə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Hacı Qara (film, 1929) — Bayraməli Bəy (Sonanın atası)

- Səhnə veteranı (film, 1974)

H.Abbasov rus dilini mükəmməl bilib. Bu səbəbdən rus ədəbiyyatına, xüsusilə də Lev Tolstoyun yaradıcılığına maraq göstərib, onun əsərlərini tərcümə edib və tamaşaya qoyub. Böyük rus ədibinin yaradıcılığına intəhasız maraq onu 1907-ci ildə Tolstoyun Yasnaya Polyanadakı mülkünə aparır. O, ədiblə yaxından tanış olub. H.Abbasov bu barədə xatirələrində yazır:

"Mən böyük ədibə Azərbaycan oxucuları tərəfindən çox sevildiyini dedim. O, xeyli məmnun oldu. Biz ayrılarkən “Hərb və sülh" kitabına "Yadigar üçün L.N.Tolstoydan" sözlərini yazıb, mənə bağışladı”.

O, “Bakının fəthi”, “Ağa Məhəmməd şah Qacar və Molla Pənah Vaqif”, “Əsgər oğluma”, “Sabirin məhkəməsi”, “Rus macərası” kimi maraqlı pyeslərin müəllifidir. “Sabirin məhkəməsi” pyesində o, böyük satirikin kəşməkəşli həyatını təsvir edib. Əsər haqqında H.Abbasov yazır:

"1923-cü ildə mən Sabirlə işlədiyim günlərin xatirinə “Sabirin məhkəməsi" adlı kiçik pyes yazdım. Pyes o vaxt Tənqid-Təbliğ Teatrında, Bakı fəhlə klublarında bir müddət müvəffəqiyyətlə oynanıldı. Bu, mənim müəllim yoldaşım olan böyük şairə kiçik bir hədiyyəm idi".

 O, teatr kollektivi ilə tez-tez Bakı kəndlərində tamaşalar göstərirdi. Teatrın səhnəsində özünün ən çox sevdiyi Şeyx Nəsrullah (“Ölülər”, C.Məmmədquluzadə) rolunu əlli dəfədən çox oynayıb. 1975-ci ildə “Ulduz” jurnalının 5-ci sayında dərc etdirdiyi məqaləsində yazırdı: “Bu obraz mənim ifamda Mirzə Cəlilin çox xoşuna gəlirdi”.

Hacıağa Abbasov 7 may 1975-ci ildə, 87 yaşında Bakıda vəfat edib və II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Xatirəsi

2018-ci ildə aktyorun 130 illik yubileyi qeyd olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan mətbuatının zirvəsində dayanan “Molla Nəsrəddin" dərgisindən danışdıqda, ilk olaraq ağlımıza Mirzə Cəlil gəlirsə, daha sonra həmən Əzim Əzimzadəni xatırlayırıq. Biri yazılarını yazır, digəri karikaturalarını şəkirdi...

Bu gün Əzim Əzimzadəni xüsusən xatırlamalıyıq, onun doğum günü, anadan olmasının 146-cı ildönümüdür.

Əzim Əzimzadə  7 may 1880-ci ildə Azərbaycana Məmməd Əmin Rəsulzadə, Lütvizadə, Mehdi Hüseynzadə kimi dahilər və qəhrəmanlar bəxş etmiş Novxanı kəndində anadan olub. Atasının etirazına baxmayaraq ibtidai təhsilini rus-tatar məktəbində alıb. Yaradıcılığı boyu əsrlərdən bəri formalaşan Təbriz Azərbaycan miniatür məktəbinin və rus rəssamlıq məktəbinin ənənələrindən bəhrələnib. Rəssamlığa məşhur "Molla Nəsrəddin" jurnalında öz əsərlərini dərc etdirməklə başlayıb.

1906-cı ildən "Molla Nəsrəddin", "Baraban", "Zənbur", "Tuti", "Kəlniyyət" və sair jurnalların səhifələrində satirik qrafik karikaturalarını nəşr etdirməklə Azərbaycan satirik qrafikasının əsasını qoyub. Əzimzadənin əsərlərinin əsas mövzusunu sosial təzadlar, adətlər və xalqın məişəti təşkil edirdi. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin mənfi ünsürləri — xəsis tacirlər, fırıldaqçı din xadimləri, şarlatanlar onun satirik qələminin hədəfində olublar.

O, öz əsərlərində mənfi surətləri gah kəsərli yumor, gah yumşaq kinayə ilə kəskin satira atəşinə tutub. Çəkdiyi "İt boğuşdurma", "Kişi arvadını döyür", "Varlı evində toy", "Yoxsulların toyu", "Su üstündə dava", "Köhnə bakılılar" kimi əsərlərində müxtəlif sosial təbəqələrə məxsus tiplərin iç üzünü açaraq qadın hüquqsuzluğuna, ədalətsizliyə qarşı çıxış edib. Bu mənada, o dövrdə cəmiyyətdəki sosial ədalətsizlikləri özündə daha qabarıq əks etdirən "Köhnə Bakı tipləri" və "100 tip" əsəri xüsusilə təqdirəlayiqdir.

Ə. Əzimzadə satirik şair M. Ə. Sabirin "Hophopnamə"sinə çəkdiyi illüstrasiyalarla (1914) kitab qrafikası sənətinin də əsasını qoyub. Onun teatrlara çəkdiyi geyim eskizləri və dekorasiyalar Azərbaycan rəssamlığının bu sahədəki inkişafına xüsusi təkan verib. Əsərləri dünyanın bir sıra muzeylərində nümayiş etdirilən rəssamın ilk fərdi sərgisi 1940-cı ildə təşkil olunub.

Bakıda keçirilən birinci sərgidə tamaşaçılar rəssamın 1200-dən çox əsərinə tamaşa edə biliblər. 1920–1943-cü illərdə Ə. Əzimzadə Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda müəllim, 1932–1937-ci illərdə isə direktor olub. Əzim Aslan oğlu Əzimzadə 1943-cü il iyun ayının 15-də Bakıda vəfat edib.

10 yaşından muzdlu əməklə məşğul olan balaca Əzim şəhərin varlılarından olan Ağabala Quliyevin tikdirdiyi evdə kuryerlik edib. Elə orada da Maslov soyadlı rus rəssamı ilə tanış olmuş, rəssama Ağabalanın evinin dekorativ şəkillərlə bəzəməsində yardımçı olmuşdur. Bir gün Ağabala Maslova dəyirmanın tarixi haqda rəsmlərini Parisdə Ümumdünya sərgisində nümayiş etdirməyi tapşırır. Maslov Əzimi də özünə yardımçı götürmək istəyir. Bunu eşidən Ağabala Əzimə bərk acıqlanır: "Ağlını başına yığ, sən müsəlman balasısan, fikrini ticarətə ver, rəssamlıq sənlik deyil". Amma Əzim Ağabalaya yox, öz ürəyinin səsinə qulaq asır...

Rəssam 23 yaşında ailə qurub. Həyat yoldaşı Səriyyə evdar qadın idi. Bu ailədə beş övlad böyüyüb: üçü oğlan - Abdulla, Həbib, Lətif, ikisi qız - Pəricahan, Sevda. Övladlardan yalnız Həbib atasının sənətini davam etdirib.

Rəssam həmişə lampa işığında işləməyi sevər, iş zamanı sakitliyə çox önəm verərmiş. Heyvan fiqurlarını çox xoşlayan rəssamın Qraf adlı  bir iti olub. Təsəvvür edin, həmin it poçtdan Əzimzadənin qonorarını gətirərmiş. Poçtda o iti hamı tanıyırmış. Qonorarı gələn kimi zəng edib Əzimzadəyə məlumat verirdilər, o da sədaqətli iti göndərərmiş...

Qonorardan söhbət düşmüşkən, Emin Sabitoğlunun atası, məşhur komediya müəllifi Sabit Rəhman Əzimzadə ilə zarafat etməyi xoşlayırmış. Bir dəfə Əzimzadə qəfəsdə çəkdiyi meymunlarla bağlı şəklini alqı-satqı komissiyasına təqdim edir. Həmin komissiyanın üzvlərindən biri də Sabit Rəhman olur. Əsəri komissiyaya Kazım Kazımzadə gətirir. Bu əhvalatı da Kazım müəllim danışıb.

Deyir, içəri girdim, əsəri təqdim etdim, birdən Sabit Rəhman dedi, bu üç şəklə 300 manat verərik. Bu, Əzimzadəyə pis təsir edir. Ondan sonra qəfəsdə iri meymun çəkib, altına "Sabir Rəhman" yazıb, Kazıma tərəf dönüb "apar bunu komissiyaya göstər" deyib. Kazım pərt halda içəri girir, deyir, çox üzr istəyirəm, amma bu şəkli Əzim müəllim göndərdi. Sabit Rəhman şəklə baxır, gülür və deyir bunun qiyməti yoxdur - 1 milyon. Sözünün üstündə də durur, bir milyon qonorar verir.

Əzimzadənin ürəyi çox yumşaq idi. Baxmayaraq ki, görkəmcə zəhmli adam təsiri bağışlayırdı. Görkəmli rəssam Kazım Kazımzadə onun tələbəsi olub. Həmişə danışardı ki, Əzimzadə dərsə gəlib, tələbələrin şəkillərinə baxıb az-maz gülümsənəndə başa düşürdük ki, onun xoşuna gəlib. Zəhmlə baxırdısa bilirdik ki, bəyənməyib.

Allah rəhmət eləsin!

("Respublika" qəzetinin "Dahiləri bir də belə tanıyaq" rubrikasının materiallarından istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)