“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə İlahə Səfərzadənin Məti Osmanoğlunun tədqiqatı barədə məqaləsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

İLAHƏ SƏFƏRZADƏ

MƏTİ OSMANOĞLUNUN TƏDQİQATINDA BODENŞTEDT PARADOKSU

XIX əsr Avropasının Şərqə yönələn marağı çox vaxt ekzotizm və oriyentalist stereotiplərlə örtülsə də, bəzi müəlliflərin mətnləri bu stereotiplərin altında gizlənmiş siyasi, mədəni və ideoloji qatları açmağı bacarır. Məti Osmanoğlunun “Bodenştedt oğrudurmu, doğrudurmu?”kitabı da məhz belə mətnlərdən birini –  Bodenştedtin Qafqaz və Azərbaycan təsəvvürlərini yenidən gündəmə gətirir, düşünür və yeni elmi kontekstdə şərh edir. Tədqiqatçının bu əsəri həm Şərq-Qərb münasibətlərinin ədəbiyyatdakı təzahürlərini, həm də Azərbaycan kimliyinin Avropa müstəvisində necə kodlaşdırıldığını göstərməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif Bodenştedtin əsərlərini Qafqaz haqqında formalaşmış ideoloji diskursu anlamağa imkan yaradan çoxqatlı mətnlər kimi təqdim edir və bununla da Azərbaycan humanitar elminə yeni bir baxış xətti gətirir.

          Məti Osmanoğlunun kitabının girişində Bodenştedtin Qafqazla bağlı yaradıcılığı, Azərbaycan mədəni kimliyi haqqında formalaşdırdığı təsəvvürlər geniş şəkildə açılır. Müəllifin təqdimatında Bodenştedtin iki mühüm əsəri – Qafqaz xalqları haqqında tarixi mövqedən yazdığı kitab və Şərq oriyentalizminə söykənən “Şərqdə min bir gün” Avropanın Şərqə baxışını müəyyən edən diskurs kimi təhlil edilir. Məti Osmanoğlu bu mətnləri XIX əsr Avropa təfəkküründə Azərbaycan kimliyinin necə kodlaşdırıldığına aid mühüm mənbə kimi nəzərdən keçirir.

          Birinci fəsildə xüsusi vurğulanan məqamlardan biri odur ki, “Şərqdə min bir gün” əsəri Azərbaycanda uzun müddət tarixi sənəd kimi qəbul edilsə də, əslində, romantik-oriyentalist təsəvvürlərlə dolu bir narrativdir. Müəllif bununla həm Avropanın Şərqə yönələn təsəvvürlərini, həm də bu təsəvvürlərin yerli mədəni yaddaşa necə sirayət etdiyini aydınlaşdırır. Digər tərəfdən, “Qafqaz xalqları və onların ruslara qarşı azadlıq mübarizəsi” əsərinin xüsusi əhəmiyyəti qeyd edilir. Azərbaycan Qafqaz azadlıq hərəkatının mərkəzi kimi təqdim olunur ki, bu da həmin dövrün siyasi mənzərəsini yenidən şərh etmək baxımından diqqətəlayiqdir.

          Müəllif birinci fəsildə həmçinin Mirzə Şəfinin Avropa oriyentalizmi içərisində uğradığı mifikləşmə prosesini araşdırır. Avropalı oxucu üçün Mirzə Şəfi hazırda mövcud olan fars poetik arxetiplərinin davamçısı kimi qəbul edilirdi. Bu qəbulun kökündə Avropada Şərqin fars mədəniyyəti və estetikası ilə eyniləşdirilməsi dayanırdı. Müəllif həm Avropa, həm də Rusiya ədəbi və ictimai mühitində oxşar meyillərin olduğunu konkret nümunələrlə izah edir.

          Fəslin daha bir mühüm xətti Bodenştedtin Azərbaycan dilinə baxışıdır. O, Azərbaycan dilini Qafqaz xalqları arasında ümumi ünsiyyət dili kimi səciyyələndirir və bu dili Şərqin fransızcası adlandırır. Bu ifadə XIX əsr Avropasında Azərbaycan kimliyinin necə qavrandığını göstərən diqqətəlayiq mədəni-sosioloji təhlildir.

          Həmçinin Bodenştedtin Qafqaza səfərinin məqsədi və onun Rusiya imperiyasının Qafqaz siyasətinə dair tənqidi mövqeyi araşdırılır. Məti Osmanoğlunun vurğuladığı kimi, Bodenştedt bu səfəri Qafqaz azadlıq mücadiləsinin mahiyyətini Avropaya çatdırmaq məqsədi ilə etmişdir. Bu baxımdan, onun əsərləri Rusiya imperiyasının Qafqazda yaratdığı tarixi mifləri ifşa edən erkən Avropa mətnlərindən biri kimi önəm daşıyır.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin mətnlərinə mədəni-kimlik quruculuğuna təsir etmiş ideoloji diskurslar kimi yanaşır. Xüsusilə avro-oriyentalist mətnlərin XIX əsr Azərbaycan kimliyini necə formalaşdırdığı sualına gətirilən cavablar elmi ədəbiyyatda az işlənmiş məsələdir.

Fəsildə Mirzə Şəfi obrazının Avropada fars şairi kimi tanıdılması məsələsi oriyentalist poetikanın iş mexanizmini anlamağa yönəlmiş maraqlı təhlildir. Müəllif bu təhrifin mədəni stereotipin nəticəsi olduğunu əsaslandırır. Bu, kitabın elmi dəyərini artıran mühüm istiqamətdir.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin Azərbaycan dilini Qafqazın fransız dili adlandırması kimi qeydləri mədəni-sosial kontekstdə şərh edir. Bu yanaşma Azərbaycan kimliyi ilə bağlı Avropada formalaşmış təsəvvürlərin arxa planına işıq tutur.

          Fəsildə ən diqqətçəkən hissələrdən biri imperiyanın Qafqazda uydurduğu tarix miflərinin Avropaya ötürülməsi barədə müşahidələrdir. Müəllif bu prosesi təhlil etməklə Qafqaz tarixinin imperiya ideologiyası çərçivəsində necə formalaşdırıldığını göstərir ki, bu da kitabın tədqiqat xətlərindən biridir.

          Eyni zamanda müəllif alman və rus mənbələrindən paralel istifadə edir ki, bu da Bodenştedtin Azərbaycanla bağlı təsəvvürlərinin necə formalaşdığını göstərməyə imkan yaradır. Sitatlar məqsədli və kontekstə uyğun seçilib.

          Müəllif ikinci fəsildə əsas diqqəti Rusiyanın Qafqaz xalqlarına münasibətini, imperiyanın geosiyasi maraqlarını və bu maraqların yerli əhali üzərində yaratdığı dağıdıcı təsirləri işıqlandırmağa yönəldir. Bodenştedt Rusiya imperiyasının öz hərbi və siyasi fəaliyyətini Avropa ictimaiyyətinə xristian “qardaşlığı” və humanist məqsədlər çərçivəsində təqdim etmək cəhdlərini tənqid edir və bu ritorikanın imperiyanın öz mənafeyi üçün hazırlanmış ideoloji manipulyasiya olduğunu ortaya qoyur.

         Müəllif F.Fontonun “Ruslar Kiçik Asiyada” əsərinə geniş istinad edərək, Rusiyanın Qafqazdakı fəaliyyətini idealizə edən bu əsərin Avropa oxucusunda yanlış təsəvvür yaratmaq məqsədi daşıdığını vurğulayır. O, Fontonun iddialarını ironik və tənqidi üslubla təkzib edir, Rusiyanın Qafqazdakı siyasətinin əsl mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.

          Müəllif Gürcüstanın Rusiya tərəfindən zorla ilhaq edilməsi və yerli əhvalatlar, xüsusilə knyaginya Mariyanın imperiya nümayəndəsinə qarşı etirazı üzərindən imperiyanın qadın ləyaqətinə və mədəni normalara hörmətsizliyini nümayiş etdirir. Bu hadisələr vasitəsilə müəllif imperiyanın “maarifçilik” və “sivilizasiya gətirmə” iddialarının ideoloji və siyasi manipulyasiya olduğunu aydınlaşdırır. Fəsil həm tarixi, həm də etik baxımdan oxucunu düşünməyə, hadisələrin alt qatını qiymətləndirməyə çağırır və imperiya siyasətinin pərdə arxasında gizlədilən həqiqətlərini də açıq şəkildə ortaya qoyur. Kitab həm Avropa oxucusu üçün, həm də regionun tarixini araşdıran alimlər üçün qiymətli mənbə rolunu oynayır, tarixdəki ideoloji manipulyasiyaların və müstəmləkəçilik siyasətinin real təsirlərini anlamağa imkan verir.

          Üçüncü fəsil Bodenştedtin Qafqaz müharibəsi və Azərbaycanın bu prosesdəki rolu haqqında müşahidələrinə həsr olunmuşdur. O, əsəri bölgəni gəzmiş, yerli xalqlarla birbaşa ünsiyyət qurmuş və onların dünyagörüşünü, mədəniyyətini anlamış bir intellektual kimi yazır. Bu fəsildə xüsusilə Azərbaycanın dağlıq bölgələrində aparılan müşahidələr, xalqın Rusiyanın hökmranlığına münasibəti əks etdirilir və Qafqazın müsəlman xalqları arasında azadlıq mübarizəsinin mərkəzi kimi Azərbaycanın rolu vurğulanır.

          Kitabda Rusiyanın Qafqaz siyasətinin ikili xarakteri ifşa edilir. Məsələn, İrəvanda türklər tərəfindən tikilmiş məscidin ruslar tərəfindən sökülərək pravoslav kilsəsinə çevrilməsi imperiyanın yerli mədəniyyət və dini yaddaşa qarşı apardığı simvolik müharibənin açıq nümunəsi kimi təqdim olunur. Bu faktlar Azərbaycanın və bütövlükdə Qafqaz müsəlmanlarının varlığını inkar edən ideoloji siyasəti ortaya qoyur.

          Bu fəsildə həmçinin Kürdəmirli Hacı İsmayıl Əfəndi şəxsiyyətinə diqqət yetirilir. Hacı İsmayıl Əfəndi Qafqaz azadlıq hərəkatının mənəvi ideoloqu kimi təqdim olunur. Onun müridizm təlimi və bu təlimin Dağıstanda yayılması, xalqın kollektiv yaddaşında necə mifləşdiyi və arxetipik simvola çevrildiyi izah edilir.

          Tarixi sənədlərə və Yermolovun raportlarına əsaslanaraq, Rusiya imperiyasının Qafqazda içdən idarə strategiyası ilə müxtəlif xalqları bir-birinə qarşı silahlandırması və bunun nəticələri də təqdim olunur. Analitik və rəvayətçi yanaşmanı birləşdirərək oxucuya Qafqaz müharibəsinin siyasi və mədəni aspektləri çatdırılır. Bu yanaşma xüsusilə Azərbaycanın Qafqazın mədəni və ideoloji mərkəzi kimi rolu və rus siyasətinin təzyiqləri kontekstində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

          Ümumilikdə, üçüncü fəsil Azərbaycan və Qafqaz tarixinin tədqiqi baxımından vacibdir. O, əvvəlki fəsillərdə qurulmuş konteksti genişləndirir, Qafqaz müharibəsinin ideoloji və mədəni aspektlərini işıqlandırır. Müəllifin nəzərindən Bodenştedtin müşahidələri həm Avropa ictimaiyyətinə təqdim olunan alternativ Qafqaz obrazını formalaşdırır, həm də bugünkü oxucuya milli kimliyin və kollektiv yaddaşın qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır.

          Dördüncü fəsildə Bodenştedtin Qafqaz türkləri və Azərbaycanla bağlı müşahidələri geniş təhlil olunur. Bodenstedt XIX əsrin birinci yarısında Qafqaz regionunda baş verən hadisələri Avropa oxucusuna çatdırmaq məqsədilə yazır. O, müasir dövrün ictimai, siyasi və mədəni mənzərəsini təqdim edir, Qafqazın gündəlik həyatını və xalqın müqavimət ruhunu canlandırır. Onun fikrincə, Qafqaz tarixi keçmişi anlamaqla gələcək üçün açar rolunu oynayır. Həmçinin Şirvanın və Azərbaycanın Qafqaz müsəlmanlarının müqavimətindəki mənəvi mərkəz rolu vurğulanır.

          Türk irqi tayfaları ifadəsi XIX əsrin elmi kontekstində etno-mədəni birlik mənasında istifadə olunub. Müəllif rəsmi rus tarixşünaslığının Qafqaz türklərinin rolunu inkar etməsini tənqid edir və imperiyanın yanlış etnik təsəvvürlərini elmi arqumentlərlə təkzib edir.

          Qafqaz türkləri türk, fars və ərəb dillərində ünsiyyət qurur, dini və elmi bilikləri bu dillərlə mənimsəyirlər. Bodenstedt bu çoxdilliliyi xalqın mədəni zənginliyi və təhsil səviyyəsi kimi qeyd edir, amma XIX əsrdə milli təfəkkürün zəifləməsi və fars dilinə üstünlük verilməsi kimi problemlərə də diqqət çəkir.

          Həmçinin Bodenştedt Azərbaycan maarifçiliyinin banilərindən olan Abbasqulu ağa Bakıxanovu böyük rəğbətlə xatırlayır və onun Qafqaz xalqlarının tarixi haqqında yazdıqlarını elmi və ideoloji baxımdan yüksək qiymətləndirir. O, Abbasqulu ağanın əsərlərini Qafqaz müsəlmanlarının azadlıq mübarizəsini anlamaq üçün vacib mənbə hesab edir.

          XIX əsrdə Qafqaz türkləri Osmanlı türkcəsi ilə həm dil, həm də mənəvi bağ qurmuşdular. Bu, onların kimlik, dil və siyasi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Bodenştedt Qafqaz türklərinin tarixi, coğrafiyası, siyasi və mənəvi vəziyyətini sistemli və kritik şəkildə təqdim edən intellektualdır. O, elmi və ideoloji baxımdan rəsmi imperiya tarixçiliyindən fərqlənərək Qafqazın milli və mənəvi irsini qorumağa çalışır.

          Kitabın sonlarında Bodenştedtin Azərbaycan mövzusuna yanaşmasının mürəkkəbliyi, çoxşaxəliliyi və tarixi aspekti vurğulanır. O, Tiflisdə yaşadığı müddətdə Qafqazın ictimai, siyasi və mədəni həyatını yaxından müşahidə etmiş, Azərbaycan və fars dillərini mənimsəmiş, bölgədəki multietnik və çoxdilli folklor mühitini öyrənmişdir. Bu isə onun Azərbaycan mövzusuna yanaşmasını daha geniş etnoqrafik və tarixi kontekstə daşıyır.

          Onun İrəvan səfəri və xalq yaradıcılığını, xüsusilə Azərbaycan mahnı və dastanlarını toplaması bu yanaşmanın praktik nümunəsidir. O, Aşıq Allahverdi ilə Aşıq Keşişoğlu arasındakı deyişməni alman dilinə tərcümə edərək Avropa oxucusuna təqdim etmiş, Azərbaycan folklorunun estetik və sosial rolunu göstərmişdir.

          Bodenştedt Azərbaycan coğrafiyasını və türk etnosunu epik poema və tarixi qeydlərində diqqət mərkəzində saxlamış, xüsusilə Rusiya işğalına qarşı azadlıq mübarizəsini mərkəzi mövzu kimi təqdim etmişdir. Onun yazıları Azərbaycan xalqının mədəni və siyasi kimliyini tanımağa yönəlmişdir.

          Kitabın sonunda Bodenstedtin yarım əsr əvvəlki Tiflis və Qafqaz vəziyyətinə boylanması, dəyişən zaman və sosial konteksti görməsi vurğulanır. Zamanın dəyişmələri ilə əlaqəli tarixi, mədəni və milli kimlik məsələlərini əks etdirilir. Həmçinin Məti Osmanoğlu Bodenştedtin “Ləzgi qızı Ada” adlı poemasının da təhlilini kitaba daxil etmiş, poemanın qələmə alınarkən Şərq mənbələrinə istinad olunduğu da vurğulanmışdır.

          Müəllif Bodenştedtin bütün bu fəaliyyətini elmi kontekstdə təhlil edərək, onun mətnlərini tarixi qaynaq və mədəni-kimlik quruculuğuna təsir edən ideoloji diskurs kimi dəyərləndirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Barack Obama 27 may 2016-cı ildə Hiroşimadakı Sülh Memorial Parkına daxil olanda — 1945-ci ilin avqustunda ABŞ tərəfindən məhv edilmiş bu şəhəri ziyarət edən ilk vəzifədə olan Amerika prezidenti kimi — bütün dünya onun çıxışını izləyirdi. Kameralar kenotafın qarşısında qoyulmuş çələngi göstərirdi. Qəzet başlıqları tam haqlı olaraq bu tarixi anın ağırlığından yazırdı. Amma o vaxt demək olar ki, heç kim rəsmi nümayəndə heyətinin yanında sakitcə dayanan alçaqboylu yapon kişini fərq etmədi.

Onun adı Şigeaki Mori idi. Atom bombardmanı günü onun səkkiz yaşı var idi. 2016-cı ilin yazına qədər isə o, Hiroşimada həlak olmuş bütün amerikalıların — ABŞ-dan olan on iki hərbi əsirin — adlarını bilən Yer üzündə yeganə insan idi. Bu insanlar haqqında Amerika özü onilliklər boyu tam məlumat toplaya bilməmişdi.

Mori həyatının qırx ilini onları tapmağa həsr etdi. Nə əmrə görə, nə də pul üçün. Sadəcə ona görə ki, o hesab edirdi: ölənlərin adı olmalıdır.

O, 29 mart 1937-ci ildə Hiroşimanın qərb kənarındakı Koi rayonunda anadan olmuşdu. 6 avqust 1945-ci il səhəri uşaq partlayışın episentrindən təxminən iki yarım kilometr aralıda kiçik bir körpüdən keçirdi. Zərbə dalğası onu körpünün altındakı suya atdı. Yetmiş il sonra, Barack Obama ilə görüşündən az əvvəl o günü belə xatırlayırdı:

 “Sudan çıxdım və tərəddüd edərək mənə doğru gələn bir qadın gördüm. Onun bütün bədəni qan içində idi, daxili orqanları qarnından sallanırdı. Onları əlləri ilə tutaraq məndən xəstəxananın harada olduğunu soruşdu. Mən ağlamağa başladım və onu tək qoyaraq qaçdım.”

Onun cəmi səkkiz yaşı var idi. Şəhərdə isə artıq heç bir xəstəxana qalmamışdı. Hiroşimanın mərkəzi yox olmuşdu. 1945-ci ilin sonuna qədər ölənlərin sayı təxminən 140 min nəfərə çatdı.

Mori sağ qaldı. O, əvvəl işğal olunmuş, sonra isə müharibədən sonrakı Yaponiyada böyüdü, adi işlərdə çalışdı — əvvəl broker şirkətində, sonra pianino fabrikində. Amma uşaqlıqdan tarixçi olmaq arzusunda idi. Həyat ona akademik karyera verməsə də, o yenə tarixçi oldu — həftə sonları.

1970-ci illərdə, bombardmandan təxminən otuz il sonra, Hiroşimadakı universitetlərdən birinin professoru ona dövlət arxivində tapılmış qəribə bir sənəd göstərdi: 1945-ci ilin yayında bu region üzərində vurulmuş on iki amerikalı pilotun siyahısı. Professor bu sənədlə nə edəcəyini bilmirdi və onu Moriyə verdi.

Mori siyahının əhəmiyyətini dərhal anladı.

Bu on iki amerikalı iki B-24 bombardmançısının — Lonesome Lady və Taloa — ekipaj üzvləri idi. Onlar Kure şəhərindəki hərbi-dəniz bazasına hücum zamanı vurulmuşdular. Əsir alındıqdan sonra Hiroşimaya gətirilmiş və Çuqoku hərbi polisinin qərargahında saxlanılmışdılar — bu yer 6 avqust səhəri partlayan Little Boy bombasının episentrindən cəmi 400 metr məsafədə idi.

Onlar öz ölkələrinin bombası nəticəsində həlak oldular.

Otuz ildən çox müddətdə bu insanlar haqqında nə Yaponiya, nə də ABŞ hakimiyyətləri demək olar ki, danışmırdı. ABŞ-da onların ailələrinə yalnız qısa məlumat verilmişdi: “itkin düşüb, ehtimal ki, həlak olub.” Harada və necə — bunu heç kim izah etməmişdi. Sonralar Mori müsahibələrində deyirdi ki, ABŞ dövlət strukturları atom bombardmanında amerikalı əsirlərin həlak olması faktını geniş müzakirə etməkdən çəkinirdi, çünki bu, müharibə ilə bağlı formalaşmış mənəvi narrativi çətinləşdirirdi.

Mori qərara gəldi ki, onların hamısını tapacaq.

Heç bir maliyyə olmadan. Heç bir institut dəstəyi olmadan. Tarix üzrə diplomu olmadan. Sadəcə həftə sonları işləyərək o, qırx il ərzində on iki insanın taleyini bərpa etdi. O, yapon hərbi polisinin arxivlərini araşdırdı, Amerika sənədlərini tələb etdi, hava döyüşləri, əsirlik, dindirmələr və məhbusların daşınması ilə bağlı tarixləri müqayisə etdi. O, Lonesome Lady təyyarəsinin sağ qalan kapitanını tapdı — həmin kapitan da uzun illər ekipajının taleyindən xəbərsiz idi. Addım-addım, ad-ad Mori bütün on iki nəfərin kimliyini müəyyənləşdirdi.

Sonra isə məktublar yazmağa başladı.

Qırıq ingilis dili ilə o, bu məktubları həlak olanların ailələrinə göndərirdi — ABŞ-ın müxtəlif kiçik şəhərlərinə. Bu məktubların çoxu təxminən yetmiş il gecikmə ilə çatdı. Əksər qohumlar oğullarının, qardaşlarının və ya həyat yoldaşlarının ölüm şəraitini ilk dəfə məhz ondan öyrəndilər. Mori bildiyi hər şeyi onlara danışdı, sənədlərin surətlərini, şəkilləri və qeydlərini göndərdi.

2008-ci ildə o, araşdırmasının nəticələrini The Secret of the American POWs Killed by the Atomic Bomb adlı kitabda nəşr etdirdi. Kitab nüfuzlu Kikuchi Kan Prize mükafatını qazandı. Onun araşdırmaları nəticədə ABŞ hökumətini Hiroşimada həlak olmuş on iki amerikalı hərbi əsirin ölümünü rəsmi şəkildə təsdiqləməyə məcbur etdi — müharibədən onilliklər sonra ilk dəfə.

2016-cı ildə amerikalı rejissor Barry Frechette Paper Lanterns sənədli filmini çəkdi və Morinin hekayəsini ingilisdilli dünyaya çatdırdı.

Barack Obama administrasiyası Hiroşimaya tarixi səfər hazırlayarkən, prezidentin komandası Morinin mərasimdə iştirak etməsində israr etdi. Obamanın memorial qarşısında çıxışında atom bombardmanının qurbanlarını sadalayarkən ayrıca belə dedi: “əsirlikdə olan on iki amerikalı.”

Bu, Hiroşimada indiyə qədər səsləndirilmiş ən çox izlənilən prezident çıxışı idi. Və ilk dəfə idi ki, ABŞ-ın vəzifədə olan prezidenti yapon torpağında uzun illər demək olar ki, xatırlanmayan həmin on iki insanın mövcudluğunu açıq şəkildə etiraf edirdi.

Çıxışdan sonra Obama sağ qalanların və qonaqların qarşısından keçirdi. Moriyə yaxınlaşanda — prezidentə ehtiramla baş əyən balaca yaşlı kişiyə — o, gözlənilmədən qollarını açdı. Onlar bir neçə saniyə qucaqlaşdılar. Sonralar Mori bunu sadəcə belə izah edirdi:

“Prezident jest etdi ki, məni qucaqlamaq istəyir, biz də qucaqlaşdıq.”

Bu qucaqlaşmanın fotosu bütün dünyaya yayıldı və bir çoxları üçün Obamanın prezidentliyinin ən insani anlarından biri oldu.

2018-ci ildə, 79 yaşında, Şigeaki Mori ilk dəfə ABŞ-a səfər etdi. O, Hiroşimada həlak olmuş amerikalı hərbi əsirlərə həsr olunmuş memorialın açılışında iştirak etdi, Paper Lanterns filminin nümayişinə qatıldı, Columbia University universitetində oldu və United Nations təşkilatında çıxış etdi.

Qırx il ərzində tanımadığı amerikalı ailələrə məktublar yazan insan nəhayət okeanı keçərək onlarla görüşdü.

Bir dəfə Moridən soruşdular ki, niyə Amerika bombası nəticəsində az qala həyatını itirən bir insan ömrünün yarısını amerikalıların xatirəsinə həsr edib.

Onun cavabı bəlkə də onun haqqında ən vacib fikirdir:

“Qırx ildən çox həsr etdiyim bu araşdırma düşmən ölkənin insanları haqqında deyildi. Bu, insan varlıqları haqqında idi.”

Şigeaki Mori 14 mart 2026-cı ildə Hiroşimadakı xəstəxanada vəfat etdi. Onun 88 yaşı var idi.(Emin Əlinin paylaşımından istifadə edilib)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mən ilk dəfə onun barəsində yazıçılar Varisin və Əlibala Məhərrəmzadənin Moskvada“Müasir nəsr kolleksiyası” vintaj seriyasından çıxan A.M.İ.N. romanından xəbər tutdum.

Quba rayonu. Qırmızı qəsəbə. Əslən buradan olan məşhur biznesmenlər, dövlət xadimləri çıxıb. Həm də Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı. 1-ci Qarabağ müharibəsinin əfsanəsi. Bu gün onun – Albert Aqarunovun şəhadətə qovuşduğu gündür. Məhz Şuşanın alınması günündə. Çünki, o məhz Şuşada Şəhid olub.

Albert 25 aprel 1969-cu ildə Bakı şəhərinin Orconikidze rayonunun Əmircan qəsəbəsində Qırmızı qəsəbədən olan yəhudi Aqarunovların ailəsində anadan olmuşdur. O, Suraxanı rayonundakı 154 saylı orta məktəbin səkizinci sinfini bitirmiş, 101 saylı texniki-peşə məktəbində sürücü-mexanik peşəsinə yiyələnmişdir.

1987-ci ildə SSRİ ordu sıralarında hərbi xidmətə çağırılmışdır. Gürcüstanın Axalkalaki rayonunda xidmətə başlayan Aqarunov starşina rütbəsi alaraq tank komandiri olmuşdur. 1989-cu ildə ordudan tərxis olunmuş, bir müddət Suraxanı Maşınqayırma Zavodunda işləmişdir.

1991-ci ildə cəbhə bölgəsinə könüllü getmişdir. Əsgər yoldaşları tərəfindən əla atıcı və tankçı hesab edilən Aqarunov tank briqadasının tərkibində, kapitan rütbəsində Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Laçın bölgələrində vuruşmuş, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən effektiv hərbçilərindən biri olmuşdur. Orduda kifayət qədər təlimatçı olmadığından Aqarunov əsgər yoldaşlarına T-72 tankını idarə etməyi öyrədirdi.

Albertin döyüş yoldaşları, onun düşmənin iki tankını bir mərmi ilə vurma metodunu "yəhudi buterbrodu" adlandırmışlar. Bu səbəbdən ermənilər onun başına 5 milyon rubl mükafat qoymuşdular.

Şuşa Dağlıq Qarabağı Ermənistanla birləşdirən Laçın dəhlizinə gedən yolda yerləşirdi və regionda Azərbaycanın nəzarət etdiyi ən böyük məntəqə idi. Bu səbəbdən erməni hərbi komandanlığı öz səylərini Şuşanı ələ keçirməyə yönəltdi və nəticədə, müharibənin episentri Şuşaya keçdi. 

Artıq 7 mayda azərbaycanlı hərbçilərin çoxu Şuşanı tərk etmişdi və erməni qüvvələri gecə saatlarında şəhərə hücum etməyə başlamışdı. Aqarunov Şuşada qalan son azərbaycanlı hərbçilərdən idi.

"O, ƏLA ATICI İDİ " – düşmən Qaqik Avşaryan bunu etiraf etməyə məcbur olmuşdu.

Gün ərzində şəhərin şimalındakı teleqüllə və şərqindəki həbsxana uğrunda şiddətli döyüşlər gedirdi. Erməni tank komandiri Qaqik Avşaryan öz T-72 tankını Şuşanın şimal girişinə gedən yolla sürürdü və bu əsnada Aqarunovun tankı peyda oldu. Hər iki tank 350 metr məsafədən bir-birinə atəş açmağa başladı. 

Avşaryanın tankı üç dəqiq zərbədən sonra alışdı, özü isə lyuku açıb çölə atlamağı bacardı, lakin sürücüsü və atıcısı həlak oldu. Bu hadisə nəticəsində ağır yaralanan Avşaryan sonradan Aqarunov haqqında "o, əla atıcı idi" demişdir.

Daha sonra Aqarunov Şuşa–Laçın yoluna doğru irəliləmişdir. O burada, tankının sürücüsünə həlak olmuş azərbaycanlı əsgərlərin və mülki vətəndaşların cəsədlərinin üstündən keçməməyi tapşırmış və ona yol göstərmək üçün tankdan enmişdir. Bu zaman o, erməni snayperinin açdığı atəş nəticəsində, 8 may 1992 -ci ildə şəhid olmuşdur.

Kapitan 11 mayda Bakıdakı Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmiş, mərasim eyni vaxtda molla və ravvin tərəfindən keçirilmişdir.

Ölümündən sonra Albert Aqarunov "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.  O, bu ada layiq görülən ilk əsgərlərdən biri olmuşdur.  Medal Aqarunovun bacısı Sofiya Məmmədovaya 1998-ci ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən təqdim edilmişdir.

O, həmçinin, 2014-cü ildə "Vətən Övladı" ordeni, 2016-cı ildə isə "Həzi Aslanov" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

İstəkli oxucularımıza daha bir istedadlı gəncimizi tanıtmaq istəyirəm. O, fəaliyyətini Avropada yaşayaraq davam etdirir.  Qızlıq soyadı Heybətova olan Ağasıyeva Çınarə 1992-ci ildə Neftçala şəhərinin Kürkənd kəndində anadan olub. 1993-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Rusiyaya köçüb. 16 yaşında yenidən Azərbaycana qayıtdıqdan sonra muğam dərslərinə xanəndə kimi başlayıb və ilk səhnə təcrübəsini də həmin musiqi məktəbində qazanıb. Daha sonra Teymur Göyçayevlə birlikdə filarmoniyada keçirilən konsertlərdə iştirak edib və müxtəlif səhnələrdə çıxışlar edib.

2012-ci ildə Dünya TV-də imtahan verərək müəllif və aparıcı kimi fəaliyyətə başlayıb. Onun təqdim etdiyi proqram “Muğam Dünyası” adlanıb. Ailə qurduqdan sonra bir müddət fəaliyyətini dayandırıb.

2019-cu ildə qızları ilə birlikdə Almaniyaya köçən Çınarə Ağasıyeva burada sosial media vasitəsilə fəaliyyətini davam etdirib. TikTok platformasında canlı yayımlar açaraq Azərbaycan musiqisini tanıtmağa başlayıb. Daha sonra həvəskar qiraətçi kimi şeirlər səsləndirib və izləyicilərinin marağını nəzərə alaraq fəaliyyətində şeirə daha çox yer verib. Nəticədə canlı yayımlarını əsasən şeir üzərində qurmağa başlayıb.

Hazırda geniş izləyici kütləsinə malik olan Çınarə Ağasıyeva hər axşam tanınmış şairlərin — Nüsrət Kəsəmənli, Ramiz Rövşən, Musa Yaqub, Nəriman Həsənzadə və gənc qələm sahiblərinin şeirlərini səsləndirir. O, uzun illərdir Avropada yaşayaraq Azərbaycan musiqisini, ədəbiyyatını və şeirini tanıtmaq istiqamətində fəaliyyət göstərir.

Bununla yanaşı, müxtəlif dərs və tədbirlər vasitəsilə də milli irsin təbliği ilə məşğul olur, həm Avropada yaşayanlara, həm də Azərbaycandan izləyən auditoriyaya bu zəngin mədəniyyəti çatdırır. Hər gün keçirdiyi canlı yayımlar vasitəsilə Azərbaycan musiqisinin və poeziyasının gözəlliyini geniş auditoriyaya təqdim edir.

Çınarə Ağasıyeva üçün bu fəaliyyət yalnız yaradıcılıq deyil, həm də vətən sevgisinin ifadəsidir. O, qürbətdə yaşasa da, köklərinə bağlı qalaraq Azərbaycanı dünya səhnəsində tanıtmağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1936-cı ildə CəfərXəndanın “Bəyazgecələr” adlı ilkkitabı nəşrolundu. Bu, onun ilki idi. Bu kitabın əsas özəlliyi isə o idi ki, kitab ölməz şairimiz Mikayıl Müşfiqin redaktəsi ilə çıxmışdı.

Müşfiqlə bağlı hər şey bizim üçün əzizdir.

Cəfər Xəndan 1910-cu il mayın 8-də İrəvan şəhərində müəllim ailəsində doğulub. 1918-ci ildə ailəsi Gəncəyə köçmüş, ata-anası burada öldüyündən kimsəsiz qalan kiçik qardaş və bacısı ilə Gəncə uşaq evində yaşayıb (1925-ci ilədək). Gəncə Pedaqoji Texnikumunu bitirmişdir. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub, həm də fəhlə fakültəsində müəllimlik (1925–1929) edib. İnstitutun Dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirdikdən sonra aspiranturaya daxil olub.

Eyni zamanda institutun ədəbiyyat kafedrasının assistenti, sonra dosenti kimi fəaliyyət göstərib. M. F. Axundov adına Müəllimlər İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsinin dekanı, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun kafedra müdiri, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda şöbə müdiri, həm də Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında təşkilat katibi, "Allahsız" jurnalının, "Ədəbiyyat qəzeti"nin məsul katibi, "Gənc işçi" redaksiyasında ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifələrində işləyib.

Dissertasiya müdafiə edib fılologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb. 1941-ci ildə səfərbərliyə alınıb, sovet ordusu tərkibində siyasi rəhbər və jurnalist kimi alman işğalçılarına qarşı vuruşub. O, Cənub-Qərb, Şimali Qafqaz, Zaqafqaziya cəbhələrində siyasi şöbənin baş təlimatçısı, cəbhə qəzetlərində ("Vo slavu Rodinı", "Vpered k pobede", "Boets RKKA", "Vətən yolunda") məsul redaktorun müavini olub. Ordu sıralarından tərxis olunandan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasında dosent, eyni zamanda "Kommunist" qəzetində Mədəniyyət və məişət şöbəsinin müdiri (1946–1947) işləyib.

Universitetin Filologiya fakültəsinin dekanı (1947–1950), sonra isə dörd il Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru (1950–1954) olub. 1954–1961-ci illərdə universitetin Sovet ədəbiyyatı kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb. "1906–1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsi və onun bədii ədəbiyyatda inikası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib doktorluq alimlik dərəcəsi alıb.

"Qırmızı ulduz" (1942), "Qırmızı Əmək Bayrağı" (1946) ordenləri, "Qafqazın müdafiəsinə görə", "Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalları, fəxri fərman və hədiyyələrlə mükafatlandırılıb. 1961-ci il avqustun 10-da Bakıda vəfat edib. Bakı küçələrindən biri onun adını daşıyır.

Əsərləri

1. Bəyaz gecələr

2. Azərbaycan ədəbiyyatı

3. Sabir (həyat və yaradıcılığı)

4. Cəbhə şerləri

5. Qafqaz

6. İlk ayrılıq

7. Mübarizə yollarında

8. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi

9. Sovet ədəbiyyatı (I hissə)

10. Sovet ədəbiyyatı (II hissə)

11. C. Cabbarlının həyat və yaradıcılığı

12. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi oçerkləri

Tərcümələri

- Nizami Gəncəvi. Lirika

- Heyran xanım. Qəzəllər

- M. F. Axundov. Şərq poeması

Əsgər Zeynalov ədibin barəsində yazır:

“1936-cı ildə Mikayıl Müşfiqin redaktəsi ilə “Bəyaz gecələr” adlı ilk kitabının nəşr olunmasından sonra şairin “Cəbhə” şeirləri (1942), “Qafqaz” (1942), “İlk ayrılıq” (1944), “Mübarizə yollarında” (1946) şeirlər kitabları çapdan çıxmışdır.

Cəfər Xəndan həm də dahi Nizaminin, Xaqaninin, Ömər Xəyyamın, Heyran xanımın bir çox əsərlərini ilk dəfə olaraq Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Cəfər Xəndan ilk “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı”nın, ana dilində ilk “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” dərsliklərinin müəllifidir. Hələ 1940-cı ildə nəşr etdirdiyi “Sabir” kitabı sabirşünaslığın tarixində Sabirə həsr olunmuş ilk iri monoqrafik tədqiqat əsəri kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Bu siyahıya alimin Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı haqda ilk sanballı (ikicildlik) min səhifəlik əsəri, ilk dəfə üzə çıxardığı “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” kitabını da əlavə etmək olar. Bəllidir ki, repressiyadan sonra uzun illər Müşfiqin şeirləri qadağan edilmişdi. Şairin haqqında ilk monoqrafiya da Cəfər Xandana məxsusdur. О, bu əsəri 1956-cı ildə nəşr etdirmişdi. C.Xəndan həmkarı akademik M.Ariflə orta məktəb şagirdləri üçün “Sovet ədəbiyyatı” kitabını (1957) yazmış və bu kitab təkmilləşərək dəfələrlə nəşr olunmuşdur.

1940-cı ildə Sabir haqqında nəşr etdirdiyi monoqrafiya ilə kifayətlənməyən alim şairin nəhəng yaradıcılıq dünyasına yenidən qayıdaraq “Sabir yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” adlı monumental əsərini yazmışdır. Cəfər Xəndan ədəbiyyat nəzəriyyəsinə aid kitab yazmasına baxmayaraq, müntəzəm olaraq həmin sahəyə qayıtmış, bu mövzu ilə bağlı məqalələr nəşr etdirmişdi:

“Bədii ədəbiyyatda tipiklik”, “Ədəbi stil, metod və cərəyan haqqında”, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişaf yolları haqqında”, “Bədii ədəbiyyatın əsas predmeti”. Görkəmli ədəbiyyatşünas alimin pedaqoji fəaliyyəti diqqətəlayiqdir. О, ömrünün 30 ildən çoxunu müəllimlik sənətinə həsr etmişdir.”

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)