İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, şair-publisist Qaratel Azərinin yaradıcılığından bəzi seçmə nümunələri oxucularıma təqdim etmək istədim. Düçünürəm ki, sizləri poetik ovqata kökləyə biləcəyəm.

SEVİRSƏNSƏ, AXTAR, TAP

Xəzəllərə qarışmış bir yarpağam,

Yarısı əkilməmiş xam torpağam,

Hasarları çəkilmiş, bağbanını itirmiş,

Meyvələri tökülmüş,

Taleyi də silinmiş bir “bağam”.

Bacarırsan, xəzəllərin arasından axtar, tap o yarpağı,

“yaşıllaşıb” budaqlardan asılsın.

Bacarırsan, qarış-qarış gəz, axtar, tap,

yarısı əkilməmiş o torpağı,

gözünün yaşından suvarılıb islansın.

Dünya özü iç-içə hasardır.

Bacarırsan, hasarların arasından axtar, tap,

 o hasarı ki, nəfəsin daşlarını əritsin, həyətinə girəsən.

Bacarırsan, imkan vermə, tökülmüş o meyvələr çürüsün,

yığ qoynuna, məhəbbətdən isinsin.

 (O meyvələr ki, ömrümdən düşən illərdir.)

Bacarırsan, sevən ürəyindən işıq düşsün taleyimə,

bir-biri ilə görüşsün, yarısı əkilməmiş o torpaqda

gül-çiçəklər bar, meyvələr bitirsin.

(O torpaq ki, yaşımın az hissəsindən sonrakı həyatımdır.)

Bacarırsan, elə bir sevgi hasarı çək ki,

dul qadının çəpərindən seçilsin.

Bacarırsan, yeni səhifə açılsın,

sənli ömür yazılsın, yollarımız uzansın.

Əgər bacarmasan...

Mənə tale yazan utansın!

YUXUDA

Utana-utana görüşünə gəldim,

Beş dəqiqə gözlə, dedilər.

Saat yarım gözlədim

                   kabinetinin önündə.

Allahım, sən mənə qüvvət ver,

                   cəsarətim var, cürət ver,

Günəş kimi yanmayım, alışaram,

Çıraq kimi kiçik işıq bəs eyləyər

                                      yollarıma.

“Hə, bacı, “get” – dedilər”.

Xəyallar aləmindən ayılıb qapını döydüm.

“Gəl” səsi öldürdü məni.

Bir il bundan öncə eşitdiyim səs idi.

Bədənim keyləşdi, üz-gözümü tər basdı.

Özümü ələ alıb, qapını açıb içəri girdim.

 Ayağa qalxdı, mənə sarı gəlib əl verdi:

“xoş gəlmişsən” – dedi.

Öturmağa yer göstərdi.

Özü də oturdu. Hal-əhval tutdu.

Çaşıb qalmışdım. Bilmirdim hardan başlayım,

nə deyim, niyə gəlmişəm.

Boğazım quruyurdu.

Mənə yaxın yerdə stəkanda yarımçıq çayı vardı.

Üzr istəyib, ondan bir qurtum içdim ki, danışa bilim.

O gülümsədi.

Görmədiyim müddətdə çox dəyişmişdi.

Arıqlamışdı, rəngi qaralmışdı.

Vurulduğum o gözəl oğlandan çökək yanaqlar,

 rəngi göyərmiş dodaqlar

və bir də solmuş ala gözlər qalmışdı.

Həyəcandan, həm də sevib arzuladığım insanı bu halda görməkdən

az qalırdı ürəyim ağzımdan çıxsın.

Özümü güclə ələ aldım və dedim:

-Siz məni tanımırsınız. Amma mən sizi gördüyüm gündən bu günə

kimi hər gün, hər saat, hər dəqiqə sizinlə danışıram. Özümü tanıdıram. Sizi necə sevdiyimi, sizə necə vurulduğumu anlatmağa çalışıram. Doğrudan da, mən sizi çox sevirəm. Niyə, nə üçün, bilmirəm.

Mən yenə əsirdim, Gah tez-tez, gah da sakit danışırdım:

 - Pis başa düşməyin, kimsəyə bu sözləri deməmişəm. Mənə çox əzizsiniz.

Onu belə xəstə gördüyüm üçün ürəyimdən bu söz də keçdi: “Sənə gələn xəstəlik də mənə gəlsin.”

Gözlərimdə yaş gilələndi.

 O, ayağa durub mənə yaxınlaşdı.

Əllərimdən tutub ayağa qaldırdı.

Mən utanıb yerə baxdım.

O, sağ əli ilə çənəmdən yavaşca qaldırıb alnımdan öpdü.

Mənim dodaqlarım ixtiyarsız köynəyinin üstündən sinəsinə yapışdı. “Səni çox sevirəm” – dedim. O da pıçıltı ilə : - “Mən də səni sevirəm”- dedi.

Bu vaxt bir cır səsə - “Kənd toyuğu var, süd var” səsinə ayıldım.

Qalmışdım doğru yuxu ilə yalançı dünya arasında.

 Tamamilə ayıldım.

Allahım, sənə çox şükürlər olsun ki, məni eşidib çıraq işığında sevgimə qovuşdurdun.

Onu gördüm. Arzu və istəklərimi ona dedim. Bir az da olsa, toxtadım.

İnandım ki, o da məni sevir, arzulayır.

Belə olmasaydı, belə şirin və doğru yuxu görməzdim.

Belə yuxular kaş bitməyəydi...  

SƏNLƏ SƏNSİZ

Bir təsadüfdən biz görüşdük,

Yazdığım şeirlərdə səni təsvir edə-edə

özümü səndə kəşf elədim.

Haqqında heç nə bilmirəm,

                                      mənim deyilsən.

Bəs niyə səni bu qədər sevirəm?

                                      Xəyallar qururam,

Nə yaxşı ki, ünvanımız

bir şəhərdə,

Paylaşırıq – havanı, suyu, çörəyi,

                            Bir-birimizi görmədən!

Nə yaxşı ki, sən varsan,

                   məndən məni çıxartmısan,

                                      özün də bilmədən!

Məni tanımadan belə,

                            bu duyğuları yaşamağı

                                               mənə anlatmısan!

Yerdəki “ağır çəkidən”

                   yüngülləşib, mələklərə qatılmışam,

                                               saflaşıb, uşaqlaşmışam! 

Axtardığım sənlə

                   görüşməyə başlamışam

                            sənsiz!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Elə adamlar var ki, Allah onlara müdriklərə xas olan dərrakə verib. Ola bilsin ki, söylədiklərinin fərqinə o qədər də varmırlar, amma bu bir faktdır ki, özlərindən asılı olmayaraq, həmin adamların dedikləri hər fikir aforizmə çevrilir. Bu dəfə sizə belə maraqlı adamlardan biri haqqında söhbət açmaq istəyirəm.

Amma, gəlin əvvəlcə ona məxsus hikmətli sözlərdən başlayaq:

“Qadınla kişinin dostluğu tutar, ancaq yetmiş yaşdan sonra. Çünki bu yaş insanların müdriklik dövrüdür...”, “Elə xalqlar var qadınları ilə yadda qalırlar, gündəm olurlar, elə xalqlar da var ki, kişiləriylə...”, “Bütün həyatım üzr istəməklə keçdi...”, “Əsas olan insanların bir-birlərinə inamıdır, nəyə inanması yox…”, “Bütün sevgilərin sonu ayrılıqdırsa, dərindən sevmək gerçəkdən də axmaqlıqdır…” və s..

Deyir ki:- “İnsan bir ömür yaşayıb, yaşadığı həyatı dərindən dərk etmədən bu dünyadan köçür. Və hər kəs öz doğrularıyla yaşayır. Bir çoxları da hamı kimi düşünməyib, fərqli düşünən, fərqli yol tutub yaşayan insanların yanlış yolda olduğunu iddia edir. Bunu çox eşitmişik- dindarın ateistə, ateistin dindara cahil dediyini... İnsanın savadlı olması onun doğru düşunə bildiyinə dəlalət etmir. O qədər öz sahəsini yaxşı əzbərləyib, düşüncədən kəm olan insanlar var ki... Düşünmək, anlamaq zəka işidir. Zəka işıq deməkdir. Zəkalı insan bir çox qaranlıq məqamlara işıq saça bilir. Pisi yaxşıdan, xeyiri şərdən ayırmaq üçün çıraq rolunu oynayır. Başqasının görə bilmədiyini görə bilir. Bunun əksi olaraq, bir çox hallarda əksər insanların adi məsələlərdə nə qədər bəsit düşündüyünün şahihidi oluruq. Məncə, gətirəcəyim bu nümunəni hər birimiz müşahidə etmişik. Olur ki, yaşlı və ya orta nəslin nümayəndələri gənclərə öyüd-nəsihət verərək, öz həyatlarından nümunələr gətirib, "mən bu səhvi etmişəm, sən bu səhvi təkrarlama, mənim səhvlərimdən nəticə çıxart", deyirlər. Ancaq bir həqiqət var ki, səhv etmək hər bir insanın fitrətindədir. Odur ki, o “cığırdan” hər kəs keçməlidir. Gənc nəsil də bu səhvləri dadmalıdır. Səhv edərək doğrunun izinə düşmək yaradılışın qanunayğuluğudur. Səhv etməkdən qorxmaq insanı inkişafdan saxlayır. Əslində, səhv etmək- deyilən bir şey də yoxdur. Sadəcə, hadisələrə fərqli rakurslardan baxmaq var və kimin nə qədər halqı olduğunu zaman qiymətləndirir...”

O, 15 mart 1969-cu ildə Cəlilabad rayonunun Ağusəm kəndində anadan olub. İbtidai və orta təhsilini Cəlilabadda alıb. Ədəbiyyata, poeziyaya erkən yaşlarından maraq göstərdiyindən orta məktəb illərində gündəlik tutaraq, fikir və kiçik həcmli hekayələrini oraya yazıb. 2011-ci ildən “Facebook” sosial platformasında özünə səhfə yaradandan sonra yazılarını orada ictimailəşdirməyə başlayıb. Maraqlı fikirlər paylaşdığına görə, tezliklə insanların diqqətini özünə cəlb edib və minlərlə izləyici qazanıb. İcləyicilərinin arasında Təranə Musayeva adlı bir xanım bir az da irəli gedərək, onun necə deyərlər, “status”larını bir yerə toplayıb və “Sabirlə bacara bilsəm” adlı bir kitab tərtib edib. Kitab 2017-ci ildə işıq üzü görüb, etüd, aforizm və söz inciləri ilə zəngindir...

“Heç şübhəsiz ki, Allah insanları yaratmayıb, insanlar özləri üçün bir Allah adında Tanrı yaradıblar. Ancaq bu proses də səmavi kitablar kimi göydən yerə asanlıqla düşməyib. Bu fikirin formalaşması üçün tarix uzun bir zaman qət edib. Əvvəllər hər qəbilənin, hər tayfanın bir Tanrısı olub. Daha sonra ölkələr və çəmiyyətlər formalaşdıqca hər toplum özü üçün bir Tanrı fikirləşib və çoxallahlıq formalaşıb. Kimi Günəşə, kimi Oda, Ağaca, Daşa inanıb. Axı, insanlar tanrılarını gildən, daşdan, ağacdan yonub düzəldirdilər. Belə olan şəraitdə hökmdarlar Tanrını real yox, mücərrəd, ən yaxşı halda taxtadan, daşdan düzəldiyini görüb, özləri allahlıq iddiasına düşüblər. Başlayıblar allahlıq etməyə. Hər hökmdar öz qüdrəti qədər, idarə etdiyi ərazilərdə öz allahlıq missiyasını həyata keçirib. Onsuz da hökmdarların etdikləri zülmün bədəlini onlardan heç kim soruşmur. Əksinə, adamlar zalım, baş kəsən insanları tarixdə qəhrəman kimi qəbul ediblər. Belə bir şəraitdə insan oğlu çoxallahlığın doğru olmadığının fərqini anlayıb, özləri üçün daha mükəmməl bir allah fikirləşib tapıblar. Artıq bu Allah taxtadan, gildən yox, nədən hazırlanması haqda düşünülməsi belə günah olan, mücərrəd bir varlıqdır. Həm də daha müqəddəs və əlçatmaz olsun deyə, insanlar onu göydə qərarlaşdırıblar. Bir müddət insanların fikirlərdə yaratdığı Allaha heç kimin əli çatmayıb. Lakin zamanla daha ağıllı adamlar özlərini peyğəmbər elan edərək, insan təxəyyülünün məhsulu olan, göydə qərar tutmuş Allahla "əlaqə yaratmağa" nail olublar. Və belə ağıllı insanlar nə az, nə çox düz 124 mindir. Dünya elmi yaranışın necə baş verdiyini elmi əsaslarla aça bilmədiyi üçün, bu sferada hələ də boşluq qalmaqdadır. Odur ki, uzun illərdir bu boşluğu uydurulmuş dinlər tutur. Bu gün dinlər təkallahlığı sözdə və öz kitablarında qəbul etsələr də, görünən o ki, dünyamız, insanın öz təxəyyülündə yaratmış olduğu tək Allah tərəfindən idarə olunmur. Əslində, bu gün də çoxallahlıq davam etməkdədir. Amerikanın öz Allahı var. Rus, İngilis, Çin, Yaponun da öz. Hamısı da deyir ki, Allah eynidir. Məsələn, ABŞ dövlət başçısı istəsə bu gün İrak, Misir, Liviyanı təzədən "şumlayar". Necə ki, ABŞ Fələstində bu "əkinçilik" işini ən yüksək texnologiyalarla həyata keçirir. Əhalisi və ərazisi təcrübə mərkəzinə çevrilmiş bu regionda yaşayan insanların naləsi ərşə çatsa da, göydəki Allah onların ərizəsini qəbul etmir. Ümid qalır yenə də yerdəki allahlara. Maraqlı və ağrılı hal ondan ibarətdir ki, bütün millətlərdən qabaq özləri üçün Göy Türk tanrısı yaradan türklər neçə illərdir ki, tanrısız qalıblar. Yüz illərdir türklər ərəbin Allahına ibadət etməyə məcbur qalıblar. Hələ ki, tanrılar Allaha uduzur...”- söyləyir.

Özünü publisist kimi təqdim etməsə də, onu belə tanıyanlar az deyil. Üstəgəl, o, bədii qiraətçi kimi də tanınır. Buna da səbəb, sevdiyi müxtəlif müəlliflərin şeirlərini “Youtube” platformasındakı kanalında səsləndirməsi olub. O, hətta televiziya məkanında da ara-sıra görünüb və müxtəlif verilişlərdə ekspert kimi iştirak edib...

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair Bilal Alarlı “Yazılı ədəbiyyatda yeni janr: Sabir Zəkullaoğlunun mənsur deyimləri” adlı məqaləsində onun haqqında yazır: “Sabir Zəkullaoğlu maraqlı bir janra üz tutub. Onun qələminin məhsulu olan müdrik fikirlər, aforizmlər, deyimlər, söyləmələr real həyat hadisələrindən, təcrübədən gəlir. Folklorda atalar sözləri, məsəllər kimi janr qəlibinə salınan bu cür deyimlər yazılı ədəbiyyata da təsirsiz ötüşmür. Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Nizami, Füzuli, Xətayi, Zakir, Seyid Əzim, Sabir və digərlərinin yaradıcılığında müdrik deyimlər aparıcı yer tutur. Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar bəzən belə aforizm xarakterli fikirlərin folklordan gəldiyini söyləyirlər. Əslində, şair və yazıçılar ictimai münasibətlərə, tarixi hadisələrə münasibət bildirərkən fikirlərini lakonikləşdirməyə çalışmış, böyük tutumlu ideyaları bir cümlədə, yaxud bir-iki misrada vermişlər...”

...Bəli, sizə hazırda Fransada yaşayan publisist Sabir Zəkullaoğludan danışıram. Martın 15-i onun növbəti ad günü idi. Bu dəfə 57 yaşı tamam olurdu. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Nizami Gəncəvinin“İsgəndərnamə”sininİqbalnamə hissəsini farscadan o qədər mükəmməl tərcümə etmişdi ki, hamı məəttəl qalmışdı. Şeirləri də gözəl alınırdı. Sovet dövrü ədəbiyyatı ideologiyaya xidmət etsə belə, Mikayıl Rzaquluzadə kimi şairlər çalışırdılar ki, xəlqi olsunlar. Sən bir dəfə Lenindən, bir dəfə al bayraqdan, bir dəfə partiyadan yazmalı idin ki, bir dəfə də Azərbaycanı vəsf edə biləydin, Təbriz həsrətini dilə gətirəydin...

Görkəmli ədib Mikayıl Rzaquluzadə 1905-ci il martın 17-də Bakı şəhərində doğulub. İbtidai təhsilini yeni üsullu "Mədrəsəyi-nur" məktəbində və mollaxanada alıb. Yeni üsullu 5 saylı "Rus-müsəlman" məktəbində, həm də xüsusi müəllim yanında hazırlaşıb Bakı ticarət məktəbinə daxil olub. 1917-1918-ci ildə Bakı birinci realni məktəbi milliləşib "Edadi" adını alıb.

 Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqda həmin məktəb II dərəcəli Şura zəhmət məktəbinə, daha sonra Birinci Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutu nəzdində "A.Şaiq adına nümunə məktəbi"nə çevrilib. O, həmin məktəbin son sinfində ikən ekstern imtahan verib Ali Pedaqoji İnstitutun tarix fakültəsinə daxil olub.

Bütün təhsil müddətində müvazi olaraq: Azərbaycan hərbiyyə-bəhriyyə komissarlığında rabitəçi, Bakı vilayət hərbi komissarlığında jurnalist, Bakıda Sabir adına kitabxanada və fəhlə rayonlarının kitabxanalarında kitabxanaçı, Bakı mərkəzi kitabxanasında kollektor müdiri, pedaqoji institut kitabxanasının müdir müavini, müdiri vəzifələrində işləyib.

İnstitutu bitirdikdən sonra Gəncə pedaqoji texnikumunda, həm də fəhlə fakültəsində ədəbiyyat və pedaqogika-psixologiya müəllimi işləyib. Bu dövrdə Gəncə müəllimlər evində ədəbiyyat dərnəyinin rəhbəri, "Qızıl Gəncə" jurnalı redaksiya heyətinin və Azərbaycan Proletar Yazıçıları İttifaqı Gəncə şöbəsinin büro üzvü və s. ictimai işlərdə çalışıb.

Moskvada İkinci Dövlət Universiteti yanında olan Pedaqoji Psixologiya-Pedologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasında təhsil alıb. Eyni zamanda SSRİ Xalq Komissarları Şurası yanında qanun və qərarlar nəşriyyatının Azərbaycan şöbəsində tərcüməçi və stenoqrafiya kurslarında ədəbiyyat müəllimi işləyib.

Bakıda Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutunda uşaq ədəbiyyatı sahəsində elmi işçi, Azərnəşrdə tərcüməçi və redaktor olub, qısa fasilələrlə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalı redaksiyasında məsul katib, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında, Xarici Ölkələrlə Mədəni Əlaqələr Cəmiyyətində baş redaktor, "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında baş redaktorun müavini vəzifələrində çalışıb.

Kitabları

1. Qaranquş yuvası

2. Xanım Züleyxa

3. El gücü

4. İstək

5. Özbək qızı Tara

6. Sirli saz

7. Qu gölü

8. Ovçu Elişlə qoçaq Aytəkinin nağılları

9. Ölkənin çiçəkləri

Farscadan və ruscadan tərcümələri

1. Nizami Gəncəvi. İsgəndərnamə (İqbalnamə)

2. Y.Lebedinski. Həftə

3. F.Panfyorov Brusski (II kitab)

4. T.Oldriç. Amerika məktəblisinin xatirələri

Mikayıl Rzaquluzadə 1984-cü il noyabrın 10-da Bakıda vəfat edib. Bakı küçələrindən birinə onun adı verilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ey, gənc, bir anlıq ayaq saxla, dur. Əgər sənə Əli bəy Hüseynzadə adı heç nə demirsə, demək ki, bu yolu getməyinə dəyməz. Demək ki, sən əsl azərbaycanlı, millətsevər, vətənpərvər deyilsən. O, Azərbaycan Cümhuriyyətinin ideoloji banisidir.

“Türklər ya ölər, ya hicrət edərlər, fəqət, qul olmazlar” – bu sözlər ona aiddir.

Bu gün böyük azərbyacanlı, böyük türkçü Əli bəy Hüseynzadənin anım günüdür.

Əli bəy Hüseynzadə 7 mart (köhnə təqvimlə 24 fevral) 1864-cü ildə Salyanda dindar ailədə anadan olub. Əslən Sabirabad rayonunun Quruzma kəndindəndir. Atası Molla Hüseyn Qafqaz müsəlman ruhani məclisinin Tiflisdəki altısinifli məktəbinə müəllim təyin olunduğundan Əli bəy də bu şəhərdə yaşayıb və ilk təhsilini də bu məktəbdə alıb. Lakin atasının çox erkən ölümündən sonra o, ana babası Qafqaz şeyxülislamı Axund Əhməd Salyaninin himayəsində böyüyüb.

Tiflis gimnaziyasını bitirib, uşaqlıq və tələbəlik illərində türk, fars, ərəb, alman və rus dillərini öyrənib. Əli bəy Hüseynzadə babası Şeyx Əhməd ilə onun dostu Azərbaycan dramaturgiyasının banisi, ictimai xadim Mirzə Fətəli Axundzadənin söhbətlərindən faydalanıb və onların tərbiyəsi altında zamanının ədəbi çevrəsini tanınıb. Gimnaziyada təhsil aldığı dövrdən etibarən türkcəyə, türkçülüyə və Türkiyəyə dayanmaq gərəkdiyi fikrinin yaranmasında Şeyx Səlyaninin və Mirzə Fətəli Axundzadənin böyük təsiri olub.

Görkəmli ictimai xadim Ziya Gökalp Əli bəy Hüseynzadədən bəhs edərkən onun Rusiyadakı millətçilik cərəyanlarının təsiri ilə türkçü olduğunu, kollecdə ikən gürcü gənclərindən son dərəcə millətsevər olan bir yoldaşının ona millət sevgisini aşıladığını yazıb. Əli bəy Hüseynzadə, babası Qafqaz Şeyxülislamı Əhməd Hüseynzadənin və Mirzə Fətəli Axundzadənin tərbiyəsi, onların söhbətlərinin təsiri altında böyüyüb. Şübhəsiz ki, onda artıq millət sevgisi uşaqlıqdan formalaşıb.

Digər tərəfdən, Hilmi Ziya Ülkənin qeyd etdiyi kimi, Türkçülüklə bağlı fikirlərin formalaşmasında Əli bəy Hüseynzadəyə bu iki şəxsiyyətin böyük təsiri olub. Mirzə Fətəli Axundzadə Ziya Gökalp tərəfindən də böyük Türkçü kimi qəbul edilib. Bu faktlar Ziya Gökalpın Əli bəy Hüseynzadə haqqında yazdıqlarını təkzib edib. Ziya Gökalp Rusiyadan İstanbula gələn Əli bəy Hüseynzadənin Tibbiyyədə Türkçülüyün əsaslarını izah etdiyini, "Turan" adlı şeirinin Turançılıq (Pan–Turanizm) ideologiyasının ilk görünümü kimi dəyərləndirib.

Əıi bəy 1885-ci ildə Sankt-Peterburq Universitetinin riyaziyyat fakültəsinə daxil olub, həm də şərq fakültəsində görkəmli professorların mühazirələrini dinləyib. Burada dövrün məşhur elm xadimləri – Dmitri Mendeleyev, Yeqor Vaqner, Nikolay Menşutkin, Nikolay Beketov, Valentin Jukovski və başqalarından dərs alan Ə.Hüseynzadə imperiyanın paytaxtında gedən ictimai-siyasi proseslərlə də yaxından tanış olub, "Xalqçılar" hərəkatına rəğbət bəsləyib.

Bir sıra inqilabçı tələbələr kimi, o da Sankt-Peterburqdan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalıb. Rusiya imperiyasının paytaxtındakı ictimai-siyasi təlatümlərlə əlaqədar olaraq Ə. Hüseynzadə Türkiyəyə, İstanbula gəlib və burada Darülfünunda əsgəri-tibbiyyə fakültəsində tədris almaqla dermatoveneroloq ixtisası və yüzbaşı hərbi rütbəsi qazanıb. 1897-ci ildə o, Qırmızı Aypara Cəmiyyəti heyətinin tərkibində İtaliyaya gedib. Üç ildən sonra geri qayıdaraq müsabiqə yolu ilə İstanbul Darülfünunda əsgəri-tibb fakültəsində professor köməkçisi vəzifəsinə təyin edilib.

Ə. Hüseynzadə bütün şüurlu ömrü boyu öz məhsuldar qələmi ilə ümumtürk mənəvi dəyərlərini tədqiq və təbliğ etmiş, türkün tərəqqisi naminə öz parlaq istedadının bütün gücü ilə çarpışıb. Türkiyədəki təqiblərdən sonra Azərbaycana qayıdan Ə. Hüseynzadə "Kaspi" qəzeti ilə əməkdaşlığa başlayıb, publisistik yazılarını dərc etdirib və "Gənc türkçülük nədir?" adlı məqaləsi ilə türk tənzimat hərəkatının mahiyyətini açıqlayıb. Ə. Hüseynzadə bu zaman islahatçı-reformist ideya adamı kimi tanınıb

Az sonra o, dövrünün məşhur teoloq alimi, ictimai xadim və publisisti Əhməd bəy Ağaoğlu ilə birlikdə milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyəsi ilə "Həyat" qəzetinin nəşrinə başlayıb. Bu qəzet Ə. Hüseynzadəni Azərbaycana "ağır başlı" filosof, "sədrə şəfa verən" sözlər (ağla qida verən sözlər) söyləyən mütəfəkkir kimi tanıdır. Onun səhifələrində əsərlərini dərc etdirməklə ictimai-mədəni mühitə yeni ab-hava gətirib, ümumxalq dünyagörüşünün məntiqi əsaslarını yeni prinsiplərlə zənginləşdirməyə çalışıb. Ə. Hüseynzadənin fəlsəfi mühakimələri bu mənada maraqlıdır. Məsələn, o deyirdi:

Həqiqətin də dadı və ləzzəti var.

Hürriyyət!.. O nə qüvvədir ki, zehinləri, fikirləri, xəyalları, bəşərin bütün ruh və mənəviyyatını sövq ediyor!..

Qalib olmaq o camaatındır ki, həyata açıq göz ilə nəzər edər, zəmanənin ruhunu, icabatını anlar, dərk edər…

Hər kəsə ki uşaqlıqda ədəb və tərbiyə verilməsə, böyüklükdə onun nicatı olamaz. Yaş ağacı hər tövr istəsən əymək mümkündür, lakin quru ağacı ancaq od ilə düzəltmək mümkün olur…

***

XX əsrin əvvəllərində ictimai-siyasi fikrin təşkili və tənzimlənməsində, informasiya mühitinin formalaşmasında milli mətbuat nümunələri əhəmiyyətli rol oynayıb. Jurnalistikanın ictimai fikir tribunasına çevrilməsi də həmin tarixi mərhələnin məhsuludur. "Füyuzat" jurnalı və onun redaksiya heyətinin xidmətləri bu mənada diqqətəlayiqdir. Çünki onlar yalnız bir jurnal nümunəsi nəşr etməklə məhdudlaşmadılar, füyuzatçılıq xətti-hərəkatını, "Füyuzat" jurnalistikası məktəbini yaratmaqla tarix səhifələrinə öz imzalarını həkk ediblər.

"Füyuzat"da Əli bəy Hüseynzadə məqalələrinin birində yazırdı:

 "Bizə fədai lazımdır! Türk hissiyyatlı, islam etiqadlı, Avropa (müasir) qiyafəli fədai!"

 Bu fikir füyuzatçı mətbuat orqanları tərəfindən təkmilləşdirildi və "Tazə həyat", "İrşad", "Yeni füyuzat", "Həqiqət", "Tərəqqi", "İqbal", "Sədayi-həqq", "Şəlalə", "Açıq söz", "Bəsirət", "Qurtuluş", "Dirilik", "Azərbaycan", "Övraqi-nəfisə" mətbuat orqanları tərəfindən "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" – azərbaycançılıq şəklində formulə edilərək təbliğ olundu.

Əli bəy Hüseynzadənin İslam–Türk millətlərin qalxması və müasirləşməsində üç düstura görə hərəkət edilməsinin zəruriliyini iddia etdiyini bildirən Hilmi Ziya Ülkən bu düsturun Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq olduğunu yazıb:

Bu üçlü görüş daha öncə bir az qeyri–müəyyən, sistemsiz bir şəkildə Əli Suavi tərəfindən irəli sürülüb və müdafiə edilib. Fəqət Əli Suavi, hələ Türkçülüyün oyanmadığı və Namiq Kamalın Osmanlı–İslam görüşünün hakim olduğu bir dövrdə yaşadığı üçün fikirləri unudulub. Əli bəy Hüseynzadənin təklifi tam zamanındaydı.

Əli bəy Hüseynzadənin Türkçülüyə dair baxışlarının Ziya Gökalpa təsiri ilə əlaqədar məsələlər Hilmi Ziya Ülkənin yaradıcılığında parlaq şəkildə öz əksini tapıb: 1905-ci ildə Tiflisdə Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən irəli sürülən Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq fikri, 1911-ci ildə hərarətli tərəfdarlar tapıb. Ziya Gökalp "Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək" adlı məqalələrini və 1918-ci ildə bu məqalələrdən ibarət kitabını çıxarıb.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin ideoloji banisi Əli bəy Hüseynzadənin 1918-ci ilin may ayının 28-də öz təsdiqini tapan və arzuladığı dövlətin təşəkkülündə iştirakı barəsində xeyli faktiki materiallar mövcuddur. Siyasi türkçülüyü sistem halına salan, "Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq" düsturunun müəllifi Əli bəy Hüseynzadə yeni dünya düzənində tək Azərbaycan deyil, Rusiya əsarətində olan türklərin dövlət qurmaq imkanlarının nəzəriyyəsinin də müəllifidir

1917-ci ilin sonlarından başlayaraq Türkiyənin siyasi və hərbi çevrələrində, ədəbi-bədii mühitində böyük nüfuza malik Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun sayəsində Azərbaycan Cümhuriyyəti mövzusu Türkiyədə yetərincə dəstək qazanıb. Ziya Göyalp, Yunis Hadi, Əhməd Rəfiq kimi şəxsiyyətlər sayəsində Türkiyənin "İqdam", "Təsviri-əfkar", "Tan" kimi mətbu orqanlarda Azərbaycanın müstəqilliyi ideyası gündəmə gətirir, Qafqazda türk dövlətinin qurulması üçün siyasi dəstəyin gərəkliyi təbliğ olunub.

Əsərləri

- Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar

- Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?

- Qərbin iki dastanında türk

- Seçilmiş əsərləri

- Seçilmiş əsərləri 1-ci cild

- Seçilmiş əsərləri 2-ci cild

- Əbədi gözəlliklər

- Nicat məhəbbətdədir

Azərbaycanın mütəfəkkir yazıçısı Əli bəy Hüseynzadə 17 mart 1940-ci ildə 76 yaşında vəfat edib.

Xatirəsi

- 2014-cü il yanvarın 21-də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev "Əli bəy Hüseynzadənin 150 illik yubileyinin keçirilməsi" haqqında sərəncam imzalayıb.

- Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilib.

- Bakı, Bərdə, Şirvan, Xankəndi, Quba, Göygöl, Salyan, Şəmkir və s. şəhərlərində küçələrdən biri Əli bəy Hüseynzadənin adını daşıyır.

- Bakı və Mingəçevir şəhərlərində Əli bəy Hüseynzadənin adını daşıyan parklar açılıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

‘’Mənim yaratdığım sənət əsərləri bu gün xalq tərəfindən, sənətsevərlərtərəfindən sevilərək yaşarsa, onda bir sənətkar kimi mən də yaşayacağam’’- Hacıağa Nəzərli

Rəssamlar İttifaqının sədri,xalq rəssamı Fərhad Xəlilov Hacıağa Nəzərli barədə deyib: ‘’Hacıağa müəllim xalqımızı dünyaya tanıtdıran sənətkarlardan olmuşdur. Əsərləri müxtəlif xarici ölkələrdə nümayiş etdirilib. O, həm sənətkar, həm də vətəndaş borcunu layiqincə yerinə yetirib. Düzlüyü, prinsipiallığı ilə seçilib. Ürəyindən keçənləri daim heç kimdən heç nədən çəkinmədən deyib’’.

Xalq artisti Polad Bülbüloğlu deyib: ‘’Hacıağa Nəzərlinin təsviri sənətimizin inkişafında və təbliğində göstərdiyi xidmətlər əvəzsizdir. Müxtəlif  janrlarda, xüsusən plakat janrında yaratdığı əsərlər bu gün də öz aktuallığını itirməyib’’.

Bu isə SSRİ xalq artisti Zeynəb Xanlarovanın dedikləridir: ‘’Dünyanın çox yerində olmuşam, hər yerdə müxtəlif  rənglər görmüşəm. Məncə, dünyada ən gözəl rənglər Azərbaycandadır. Bu rənglərin hamısı Hacıağa Nəzərlinin əsərlərində var. Mənə elə gəlir ki, Hacıağa müəllim təkcə rənglərlə işləmir,o, həm də yeni rənglər yaradır’’.

***

Hacıağa Nəzərli 1923-cü il mart ayının 17-də Bakı şəhərində dövrünün qabaqcıl ziyalarından olan, mətbəə işçisi Məmmədcavad Nəzərlinin ailəsində dünyaya göz açıb. 1930-1937-ci illərdə keçmiş Karyegin rayonunda (indiki Füzuli rayonu) 1937-1940-cu illərdə Bakı şəhəri keçmiş Oktyabr (indiki Yasamal) rayonundakı Cəfər Cabbarlı adına orta məktəbdə təhsil alıb. 1940-ci ildə Bakı rəssamlıq məktəbinə daxil olan H. Nəzərli müharibənin başlaması ilə əlaqədar oradakı təhsilini yarımçıq qoyub.

1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib. 1948-ci ildə Ə.Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbində təhsilini davam etdirib. H.Nəzərlinin rəssamlığa gəlməsinə atasının əmisi, Peterburq təhsilli rəssam Nəcəf Rasimin (Nəcəfqulu Nəzərli) təsiri olub.

Bir müddət Azərbaycan Musiqili Komediya teatrında rəssam kimi çalışıb. Dərin rəng hissiyatına, kompozisya duyumuna malik firça ustası rəssamlığına bütün janrlarında rəngkarlıq, qrafika, illüstrasiya, plakat, reklam və teatr tərtibatı, impressionizm cərəyanı sahəsində sənət nümunələri yaradaraq çağdaş təsviri sənətimizin banilərindən biri olub. O, “Hüseyn Cavid”, “Cəfər Cabbarlı və Mikayıl Müşfiq Xızıda”, “C.Cabbarlıya həsr olunmuş “Hey sən əski dünya təslim ol”, “Mikayıl Müşfiq qayada”, “Ziya Bünyadov”, “M.F.Axundov”, “Səadət”, Ağ şanı, qara şanı” və s. əsərlər yaradıb.

55 il yaradıcılıq yolu keçən Hacıağa Nəzərli nəinki respublikanın ayrı-ayrı rayonlarında, keçmiş SSRİ-nin respublikalarında eləcə də Hindistan, Bolqarıstan, Yuqoslaviya, Avstriya, Malayziya, Sinqapur” və s. yaradıcılıq ezamiyyətlərində olub. Bir çox diplom, mükafatlara layiq görülüb. Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin fəxri üzvü olub.

Hacıağa Nəzərli 1982-ci ildə Azərbaycan SSR-ın əməkdar rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Həmçinin Xızı rayonunda fəaliyyət göstərən Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi rəssamın adını daşıyır.

***

AzərbaycanJurnalistlərBirliyinin üzvü, Pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoruQafar Əsgərzadə onun barəsində yazdığı məqaləsində maraqlı məqamlara toxunub:

-Klassik ədiblərimizi əsərlərinin baş qəhrəmanı adlandıran rəssam deyirdi: ‘’Siz Azərbaycan ədəbiyyatının daim sönməyən parlaq ulduzlarısınız. Siz öz sənətinizin qüdrəti ilə ölməzlik qazanmısınız. Ölməz, cahanşümul sənətiniz mənim də yaradıcılığıma siraət edib’’.

-Xalq rəssamı Kamil Əliyevin təbirincə desək, Hacıağa müəllim sənəti yaşadan sənətkardır. O, bütün fəxri adlara və mükafatlara layiq şəxsiyyətdir. Həyat yoldaşı Böyükxanım ananın xatirələrində deyilir ki, əməkdar rəssam adını aldığı gün ömrünün ən bəxtəvər anı idi.

-Yetmiş səkkiz illik ömür payının 55-ni səxavətlə sənətinə həsr edən Hacıağa müəllim həyat yollarında çox çətinliklərdən şərəflə, alınaçıq çıxmışdı. Çoxları onu sərt adam kimi tanıyırdı. Lakin bu cəhət düzlükdən, haqsızlıqla barışmazlıqdan irəli gəlirdi.

-Fırçasını təsviri sənətin bütün janrlarında sınayan H.Nəzərli rəssamlığa plakatçılıqdan başlamışdı. Tezliklə də tanınmışdı. Sonralar impressionizm  üslubunda yaratdığı əsərlər böyük rezonansa səbəb oldu. Rəngarəng portretlər qallereyası maraq doğurur. ‘’H.Cavid’’, ‘’C.Cabbarlı’’, ‘’M.Müşfiq’’, ‘’M.F. Axundov’’, ‘’Z. Bünyadov’’ əsərlərində qəhrəmanlarının daxili dünyasını, hiss və həyəcanlarını yüksək məharətlə çatdıran Hacıağa müəllim onları özünün duyduğu, gördüyü tərzdə təsvir edib.

-M.Müşfiqin yaradıcılığına dərindən bələd olan rəssam, şairin zəngin poeziyasından səmərəli surətdə faydalanmışdır. ‘’Yenə o bağ olaydı’’ şeiri əsərin məkanını müəyyənləşdirib, rəssam xəyallarını qayalıqlar arasına, Xəzərin qumlu sahilinə, göy sular səltənətinə aparıb; tablonun ruhuna, portretin psixologiyasına, qəlb aləminə, düşüncəsinə gəldikdə isə deməliyik ki, burada, ‘’Yenə o bağ olaydı’’ şeiri ilə yanaşı, rəssama başqa şerlər də qida verib, onun janr xüsusiyyətini dərindən duymağa kömək edib’’.

-Hacıağa Nəzərlinin yaradıcılığında ‘’Cəfər Cabbarlı və Mikayıl Müşfiq Xızıda’’ rəngkarlıq lövhəsinin də xüsusi yeri vardır. Əsərdə mavi dağ fonunda Cəfər Cabbarlı və Mikayıl Müşfiq yanaşı təsvir edilmişdir. Tarixi həqiqət belədir ki, həmyerli sənətkarlar arasında yaxınlıq, ayrılmaz dostluq, yaradıcılıq əlaqəsi olmuşdur. Əsərdən görünür ki, M.Müşfiq görkəmli dramaturqa öz müəllimi kimi baxmış, ondan öyrənmişdir.”

***

Hacıağa müəllimin plakatlarında sülh mövzusu üstünlük təşkil edir. II Dünya Savaşının dəhşətlərini gözləri ilə görmüş, 4 illik döyüş yolu keçmiş bir insan, əlbəttə ki, xalqına sülh, əmin-amanlıq arzulayardı. Lakin tale elə gətirdi ki, ömrünün son illərini də Qarabağ müharibəsinin ağrı-acısı ilə başa vurdu.

H.Nəzərli 2001-ciilmayayının 18-də 78 yaşındavəfatedib. Yasamal rayon qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Poeziyamızın bəlkə də ən qəmli, ən kədərli, ən dərdli şeirlərinin müəllifidir Sabir Sarvan. Şənbə günü vəfatının növbəti ildönümündə Sumqayıtda şeirsevərlər onun şeirlərinin işığına yığışmışdılar... Onun 70 illiyini qeyd edirdilər...

Vaxt varıydı çarpışırdıq fələklə

Gündüz idi, Gecə idi, Mən idim.

Üç dost olub dolaşırdıq göyləri

Arzu idi, Xəyal idi, Mən idim.

Yaz sovuşdu payız girdi araya,

Ruhumuzu düçar etdi sarıya.

Çaşıb qaldıq yol çatanda yarıya

Qorxu idi, Ümid idi, Mən idim.

Nə gəzəsən sönən odda-ocaqda,

Keçən keçdi, qalan qaldı uzaqda.

Bir də gördük üçümüzük otaqda

Həyat idi... Ölüm idi... Mən idim...

Sumqayıtdakı Muğam Mərkəzində Azərbaycan ədəbiyyatına poetik incilər bəxş etmiş şair Sabir Sarvanın 70 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirin adı belə idi - “Sözdən o yana mən varam”.

Öncə torpaqlarımızın bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş Vətən oğullarının əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi, ardından Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi.

Sonra şairin “Öldürdüm özümü” şeiri monitorda müəllifin öz səsində təqdim olundu.

AYB Sumqayıt bölməsinin sədri Gülnarə Cəmaləddin tədbir iştirakçılarını salamlayaraq yubiley tədbirinin məram və məqsədi haqqında məlumat verdi və sözü ədəbiyyatşünas, tənqidçi, araşdırmaçı, tərcüməçi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Nərgiz Cabbarlıya verdi.

Tədbirin moderatoru Nərgiz Cabbarlı çıxışında Sabir Sarvanın həyat və yaradıcılığı haqqında geniş bəhs etdi. Daha sonra şairin həyat və yaradıcılıq yolunu əks etdirən videoçarx nümayiş etdirildi.

Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin nümayəndəsi Fərman Kazımov, millət vəkili Aydın Hüseynov, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, Əməkdar müəllim Ofelya Babayeva, yazıçı-publisist, ədəbiyyatşünas Məti Osmanoğlu, filologiya elmləri doktoru, professor Rüstəm Kamal, şair-publisist Həmid Ormanlı, şair Zirəddin Qafarlı, Ağsu Ədəbi Birliyinin sədri Raqif Nazimoğlu, Sumqayıt ədəbi cameəsinin nümayəndəsi, şairin dostu Əli Niyazbəyli çıxış edərək şairlə bağlı xatirələrini bölüşdülər və onun yaradıcılığı haqqında fikirlərini söylədilər.

Türkiyənin ünlü isimləri - şair, yazar Fethi Akın, musiqiçi Fərhat Livaneli, rəssam Kemal Uğur, musiqiçi, bədii qiraətçi Mehmet Peker tədbirə onlayn qoşularaq Sabir müəllimlə bağlı düşüncələrini paylaşdılar. Türkiyənin ünlü bəstəkarı Ayzer Büyükerin Sabir Sarvanın sözlərinə bəstələdiyi mahnılar monitorda  səsləndirildi.

Tədbirin bədii hissəsində Əməkdar artistlər İzaməddin Bağırov və Cəlal Məmmədov, eləcə də bədii qiraətçi Müşfiqə Baləddinqızı şairin şeirlərini səsləndirərək məclisə xoş ovqat bəxş etdilər.

Əməkdar artist Elnarə Abdullayeva, müğənnilər Daşqın Kürçaylı və Nəzrin Hüseynlinin ifasında səslənən, şairin sözlərinə bəstələnmiş mahnılar isə tədbirə xüsusi ab-hava qatdı.

Vaxtında ölmədim, indi də gecdi,

Hər nədi bu ömrü yaşayam gərək.

Çox da ki gözlərim doyub dünyadan,

Çox da ki soyuyub sinəmdə ürək.

Qarışıb rəngləri, dünyanı daha,

Təkcə ağ-qaraya bölmək çətindi.

Ömrüm uzun çəkdi, düşman qazandım,

Düşman qazandınsa, ölmək çətindi.

Qoymaz gecələri çimir etməyə,

Bəlkə də o məndən sayıqdır ancaq.

Bir gözüm yuxuya getsə də mənim,

Bir gözüm həmişə oyaq qalacaq.

Qalmışıq göz - gözə, səngər - səngərə,

Belə qalasıyıq son günə kimi.

Düşmanlı adamın çıxır ağzından,

Sonuncu nəfəsi son güllə kimi.

Vaxtında ölmədim, indi də gecdi,

Hər nədi bu ömrü yaşayam gərək.

Çox da ki gözlərim doyub dünyadan,

Çox da ki soyuyub sinəmdə ürək.

Şairlər heç vaxt ölmürlər. Onlar sanki səmalara çəkilib oradan öz şeirlərini pıçıldayırlar. Sabir Sarvan kimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

13 Mart 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda təşkilatın prezidenti xanım Aktotı Raimkulovanın Azərbaycan Media nümayəndələri ilə dəyirmi masa görüşü keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, görüşdə Mədəniyyət və TV1 televiziyalarının, “Olaylar”, “Ədəbiyyat və incəsənət”, “Azernews”, “Türküstan”, “Baku-baku.az” saytlarının, eləcə də digər media qurumlarının nümayəndələri iştirak edirdi.

Görüşün moderatoru olan Fondun əməkdaşı, yazıçı Fərid Hüseyn diqqətə çatdırıb ki, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Türk Dövlət Başçılarının təşəbbüsü və dəstəyi ilə yaradılmış beynəlxalq təşkilatdır. Fondun əsas məqsədi türk xalqlarının maddi və qeyri-maddi mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və təşviqi, həmçinin türk ölkələri arasında elmi, nəşr fəaliyyəti və humanitar əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsidir.

Dəyirmi masa Azərbaycan media orqanlarının Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Türk dünyasının zəngin irsinin beynəlxalq müstəvidə təbliği istiqamətində gördüyü işləri illər ərzində işıqlandırmasına görə təşəkkür məqsədi daşıyırdı.

Görüş çərçivəsində Fondun prezidenti Aktoti xanım Raimkulova Fondun ötən illər ərzindəki fəaliyyəti, uğurla icra edilən genişmiqyaslı layihələri və beynəlxalq səviyyəli tədbirləri barədə ətraflı məlumat verib. Toplantıda təşkilatın keçdiyi inkişaf yolu təhlil edilməklə yanaşı, türk dünyasının ortaq mədəniyyətinin qlobal müstəvidə təbliği istiqamətində əldə olunmuş nailiyyətlər diqqətə çatdırılıb.

Eyni zamanda, tədbirdə Fondun gələcək illər üçün müəyyən etdiyi strateji mövqelərə və prioritet hədəflərə toxunularaq, türk dövlətləri arasında mədəni bağların daha da dərinləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulan yeni fəaliyyət istiqamətləri barədə media təmsilçiləri məlumatlandırılıb.

Daha sonra qonaqların Fondla tanışlığı baş tutub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

(Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi 17-19 mart tarixlərində keçirəcəyi təlimə həsr olunur)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrı rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan nümayəndəsi.

XXI əsr qlobal miqyasda sürətlə dəyişən sosial, siyasi və mədəni münasibətlər sistemi ilə xarakterizə olunur. Müxtəlif mədəniyyətlərin, dinlərin və etnik qrupların qarşılıqlı əlaqəsi bu dövrdə yalnız tarixi və coğrafi yaxınlıqla deyil, həm də qloballaşma prosesləri, kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı və beynəlxalq əməkdaşlıq platformalarının genişlənməsi ilə müəyyən olunur. Bu şəraitdə mədəniyyətlərarası dialoq anlayışı yalnız nəzəri konsepsiya deyil, həm də sosial sabitliyin, sülhün və qarşılıqlı anlaşmanın mühüm aləti kimi qəbul edilir.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası uzun illərdir ki, multikulturalizm və tolerantlıq ənənələrinə əsaslanan bir model formalaşdırmışdır. Tarix boyu müxtəlif dinlərin, dillərin və etnik qrupların birgə yaşadığı Azərbaycan cəmiyyətində mədəniyyətlərarası münasibətlər yalnız hüquqi və institusional mexanizmlərlə deyil, həm də gündəlik həyatın sosial praktikaları ilə tənzimlənmişdir.

Son illərdə dövlət qurumları və qeyri-hökumət təşkilatlarının birgə təşəbbüsləri bu modelin daha sistemli şəkildə araşdırılması və inkişaf etdirilməsinə yönəlmişdir. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə Mədəniyyətlərarası Dialoq naminə Qlobal İttifaq tərəfindən həyata keçirilən “Mədəniyyətlərarası dialoqun Azərbaycan modeli: maarifləndirmə və yeni alətlərin yaradılması” layihəsi də bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri hesab olunur.

Layihənin əsas məqsədi mədəniyyət sahəsində çalışan mütəxəssislərin, qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələrinin və gənclərin mədəniyyətlərarası dialoq, multikulturalizm və beynəlxalq əməkdaşlıq sahəsində bilik və bacarıqlarını artırmaqdır. Bu çərçivədə təşkil olunacaq təlim proqramları nəzəri biliklərin praktiki bacarıqlarla birləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu məqalədə mədəniyyətlərarası dialoq anlayışının nəzəri əsasları, Azərbaycan modelinin formalaşma xüsusiyyətləri, təlim metodologiyası və bu sahədə yeni alətlərin yaradılması istiqamətində mümkün yanaşmalar geniş şəkildə təhlil ediləcəkdir.

Mədəniyyətlərarası dialoq anlayışının nəzəri əsasları

Mədəniyyətlərarası dialoq anlayışı sosial və humanitar elmlərdə geniş istifadə olunan kateqoriyalardan biridir. Bu termin müxtəlif mədəniyyətlərin nümayəndələri arasında qarşılıqlı hörmətə əsaslanan ünsiyyət, fikir mübadiləsi və əməkdaşlıq prosesini ifadə edir. Dialoq prosesi yalnız fikir mübadiləsi deyil, həm də qarşı tərəfin dəyərlərini anlamaq və qəbul etmək bacarığını özündə ehtiva edir.

Sosiologiya və kulturologiya sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, mədəniyyətlərarası dialoq üç əsas prinsipə əsaslanır:

Bərabərlik prinsipi – müxtəlif mədəniyyətlərin dəyərlərinin bərabər hüquqlu şəkildə tanınması

Hörmət prinsipi – fərqli mədəni identikliklərin qəbul edilməsi

Əməkdaşlıq prinsipi – qarşılıqlı fayda əsasında birgə fəaliyyətin təşkili

Bu prinsiplər yalnız nəzəri səviyyədə deyil, həm də təhsil proqramlarında, ictimai təşəbbüslərdə və dövlət siyasətində öz əksini tapmalıdır.

Mədəniyyətlərarası dialoqun effektiv həyata keçirilməsi üçün aşağıdakı amillər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir:

mədəniyyətlərarası kommunikasiya bacarıqları

empatiya və tolerantlıq

müxtəliflik haqqında məlumatlılıq

stereotiplərin aradan qaldırılması

Bu xüsusiyyətlərin formalaşması isə əsasən maarifləndirmə və təhsil proqramları vasitəsilə mümkün olur.

Azərbaycan modelinin tarixi və sosial əsasları

Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə tarix boyu müxtəlif sivilizasiyaların kəsişmə nöqtəsində yerləşmişdir. Qədim İpək Yolunun mühüm mərhələlərindən biri olan bu ərazi Şərq və Qərb mədəniyyətləri arasında qarşılıqlı təsir üçün əlverişli mühit yaratmışdır.

Tarixi mənbələr göstərir ki, Azərbaycanda müxtəlif dinlərin nümayəndələri uzun müddət sülh və qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşamışdır. İslam, xristianlıq və yəhudilik kimi böyük dini ənənələrin nümayəndələri ölkənin müxtəlif bölgələrində öz ibadət məkanlarını qoruyub saxlamış və dini ayinlərini sərbəst şəkildə icra etmişlər.

Bu ənənə müasir dövrdə də davam etdirilir və dövlət siyasətində multikulturalizm prinsipləri xüsusi yer tutur. Azərbaycanda müxtəlif milli azlıqların dil və mədəniyyətinin qorunması istiqamətində həyata keçirilən proqramlar mədəni müxtəlifliyin sosial sərvət kimi qəbul edildiyini göstərir.

Azərbaycan modelinin əsas xüsusiyyətlərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək mümkündür:

tarixi tolerantlıq ənənələri

hüquqi və institusional dəstək

dövlət və vətəndaş cəmiyyəti əməkdaşlığı

beynəlxalq platformalarda aktiv iştirak

Bu xüsusiyyətlər ölkənin mədəniyyətlərarası dialoq sahəsində beynəlxalq nüfuzunu artırmışdır.

Maarifləndirmə və təlim proqramlarının rolu

Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız ideoloji və ya siyasi səviyyədə deyil, həm də praktiki bacarıqların formalaşdırılması yolu ilə inkişaf etdirilməlidir. Bu baxımdan təlim proqramları xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Təlim proqramlarının əsas məqsədləri aşağıdakılardır:

iştirakçıların mədəniyyətlərarası kommunikasiya bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi

multikultural dəyərlər haqqında məlumatlılığın artırılması

stereotiplərin və yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılması

beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi

Bu məqsədlərə nail olmaq üçün təlim proqramlarında müxtəlif metodlardan istifadə olunur. Ən effektiv metodlar arasında interaktiv müzakirələr, qrup işi, rol oyunları və praktiki layihə hazırlığı xüsusi yer tutur.

Təcrübə göstərir ki, iştirakçıların aktiv iştirakını təmin edən metodlar daha yüksək nəticə verir. Bu cür metodlar iştirakçıların yalnız nəzəri bilik əldə etməsinə deyil, həm də real sosial situasiyalarda tətbiq oluna bilən bacarıqların formalaşmasına kömək edir.

Təlim metodologiyası və tədris yanaşmaları

Mədəniyyətlərarası dialoq üzrə təlim proqramlarının hazırlanması zamanı metodoloji yanaşmalar xüsusi diqqətlə seçilməlidir. Bu sahədə istifadə olunan metodlar əsasən aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:

1. İnteraktiv tədris

İnteraktiv metodlar iştirakçıların passiv dinləyici deyil, aktiv tərəf kimi prosesə qoşulmasını təmin edir. Bu metodlar çərçivəsində iştirakçılar fikir mübadiləsi aparır, mübahisəli məsələləri müzakirə edir və müxtəlif situasiyaları təhlil edirlər.

2. Təcrübəyə əsaslanan öyrənmə

Bu yanaşma real həyat nümunələrinin və praktiki tapşırıqların istifadəsini nəzərdə tutur. Məsələn, müxtəlif mədəniyyətlərin nümayəndələri arasında baş verən kommunikasiya problemlərinin təhlili və onların həlli yollarının müzakirəsi iştirakçıların analitik düşüncə bacarıqlarını inkişaf etdirir.

3. Multidissiplinar yanaşma

Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız kulturologiya və sosiologiya ilə məhdudlaşmır. Bu sahə tarix, psixologiya, kommunikasiya elmləri və beynəlxalq münasibətlər kimi müxtəlif sahələrin biliklərini birləşdirir.

Bu səbəbdən təlim proqramlarının hazırlanması zamanı müxtəlif elmi sahələrin metodoloji yanaşmalarından istifadə edilməsi məqsədəuyğun hesab olunur.

Yeni alətlərin yaradılması və tətbiqi

Müasir dövrdə mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı üçün yeni metod və alətlərin tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı bu sahədə geniş imkanlar yaradır.

Yeni alətlər aşağıdakı istiqamətlərdə tətbiq oluna bilər:

rəqəmsal təhsil platformaları

onlayn seminar və vebinarlar

interaktiv tədris materialları

multimedial təqdimatlar

Rəqəmsal platformalar vasitəsilə müxtəlif ölkələrdən olan iştirakçıların birgə təlim proqramlarında iştirak etməsi mümkündür. Bu isə mədəniyyətlərarası təcrübə mübadiləsinin genişlənməsinə şərait yaradır.

Bundan əlavə, sosial media və kommunikasiya platformaları mədəniyyətlərarası dialoq ideyalarının geniş auditoriyaya çatdırılması üçün effektiv vasitə kimi istifadə edilə bilər.

Gənclərin rolu və perspektivlər

Mədəniyyətlərarası dialoq prosesində gənclərin iştirakı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Gənclər yeni ideyaların daşıyıcısı olmaqla yanaşı, sosial dəyişikliklərin əsas hərəkətverici qüvvəsi hesab olunur.

Gənclərin bu sahədə fəal iştirakını təmin etmək üçün aşağıdakı istiqamətlərdə fəaliyyət göstərmək vacibdir:

gənclər üçün xüsusi təlim proqramlarının təşkili

beynəlxalq gənclər mübadiləsi layihələri

mədəniyyətlərarası layihələrdə könüllülük proqramları

yaradıcı və innovativ təşəbbüslərin dəstəklənməsi

Bu tədbirlər gənclərin qlobal dünyada müxtəlif mədəniyyətlərlə ünsiyyət qurmaq bacarıqlarını inkişaf etdirməyə kömək edir.

Mədəniyyətlərarası dialoq müasir dünyada sülhün, qarşılıqlı anlaşmanın və sosial sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayan strateji istiqamətlərdən biridir. Azərbaycan bu sahədə zəngin tarixi ənənələrə və formalaşmış sosial təcrübəyə malikdir.

“Mədəniyyətlərarası dialoqun Azərbaycan modeli: maarifləndirmə və yeni alətlərin yaradılması” layihəsi bu ənənələrin daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsinə xidmət edir. Layihə çərçivəsində təşkil olunan təlim proqramları mədəniyyət sahəsində çalışan mütəxəssislərin və gənclərin bilik və bacarıqlarının artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Maarifləndirmə fəaliyyəti, müasir təlim metodologiyası və yeni texnoloji alətlərin tətbiqi mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Bu istiqamətdə həyata keçirilən təşəbbüslər yalnız milli səviyyədə deyil, həm də beynəlxalq miqyasda əməkdaşlığın genişlənməsinə töhfə verir.

Nəticə etibarilə, mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı davamlı maarifləndirmə, təhsil və əməkdaşlıq proseslərinin birgə həyata keçirilməsini tələb edir. Azərbaycan modeli bu baxımdan həm regional, həm də qlobal miqyasda nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)