“Martın 3-də Bakı daha bir mühüm beynəlxalq enerji platformasına ev sahibliyi etdi. Cənub Qaz Dəhlizi və Yaşıl Enerji Məşvərət Şuralarının növbəti iclasları dəyişən qlobal enerji gündəminin fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Tədbirdə çıxış edən cənab Prezident  İlham Əliyev Azərbaycanın enerji siyasətində əldə olunan nəticələri və qarşıdakı dövr üçün prioritetləri diqqətə çatdırdı. Cənub Qaz Dəhlizi çərçivəsində əməkdaşlıq illər ərzində genişlənərək çoxşaxəli platformaya çevrilib. Bu gün Azərbaycan qazı 16 ölkəyə çatdırılır. Bu göstərici ixracın yalnız miqyasını deyil, həm də beynəlxalq etimadı əks etdirir. Cənab Prezident çıxışında vurğuladı: “Ötən il Bakıda sonuncu görüşümüzdən bəri görülən işlərə nəzər yetirdikdə yenə də irəliləyişin şahidi oluruq.” Yeni bazarlara çıxış və mövcud tərəfdaşlarla əlaqələrin dərinləşdirilməsi enerji sahəsində davamlı strategiyanın göstəricisidir.”

Bu sözləri “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına verdiyi açıqlamasında Vəhdət Partiyasının sədri, ictimai-siyasi xadim Adəm İsmayıl Bakuvi deyib.

Fikirlərini davam etdirən partiya sədri son illər Azərbaycanın yalnız xammal tədarükçüsü kimi deyil, həm də enerji aktivlərinə sərmayə yatıran ölkə kimi çıxış etdiyini xüsusi olaraq vurğulayıb: “Xarici bazarlarda elektrik istehsalı və emal güclərinin əldə olunması enerji təhlükəsizliyinə daha geniş baxışın formalaşdığını göstərir. Bu yanaşma enerji zəncirinin müxtəlif mərhələlərində iştirak etməyə, gəlirləri şaxələndirməyə və regional bazarlarda mövqeni möhkəmləndirməyə imkan verir. Qarşıdakı illərdə bir sıra yataqlarda qaz hasilatının artımı gözlənilir. Bu artım daxili tələbatın ödənilməsi ilə yanaşı, ixrac potensialının genişlənməsinə də şərait yaradacaq. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi: “Qarşıdakı illərdə Azərbaycanın yataqlarından yeni qaz hasilatı ilə əlaqədar olaraq hasilat həcmlərini artırmaq imkanımız mövcuddur.” Bu isə infrastrukturun müasirləşdirilməsi və ötürücü xətlərin gücləndirilməsi zərurətini gündəmə gətirir. Enerji siyasətində mühüm istiqamətlərdən biri də bərpaolunan mənbələrin inkişafıdır. Artıq iri külək və günəş elektrik stansiyaları istifadəyə verilib, hidroenerji potensialının artırılması istiqamətində işlər aparılır. Cənab Prezident alternativ enerji ilə bağlı planları konkret rəqəmlərlə ifadə etdi: “Biz 2032-ci ilə qədər alternativ enerji mənbələrindən 6-8 giqavat elektrik enerjisi əldə etməyi gözləyirik.” Bu hədəf həm ekoloji öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə, həm də daxili enerji balansının optimallaşdırılmasına xidmət edir.

Eyni zamanda, gələcəkdə elektrik enerjisinin ixracı perspektivləri də nəzərdən keçirilir. Çıxışda enerji keçidinə münasibət aydın şəkildə ifadə olundu. Dövlət başçısı qeyd etdi: “Qazıntı yanacağının və bərpaolunan enerji mənbələrinin vəhdəti hesab edirəm ki, iş məhz belə aparılmalıdır.” Bu mövqe göstərir ki, enerji strategiyası tarazlı yanaşma üzərində qurulub: mövcud resurslardan səmərəli istifadə və paralel şəkildə yeni texnologiyalara sərmayə qoyuluşu. Cənab Prezident onu da bildirdi ki: “Biz hidroelektrik stansiyalarına sərmayə yatırırıq. Bu layihələr Ermənistanın işğalından azad edilmiş ərazilərdə icra olunur. Hələ ki, 307 meqavat gücündə hidroelektrik stansiyalar artıq sistemimizə qoşulub. Planlarımız bunu 2-3 ilə təqribən ikiqat artırmaqdır. Bu, bizə əlavə potensial və ucuz enerji verəcək”. Bakıda keçirilən iclaslar bir daha nümayiş etdirdi ki, Azərbaycan enerji sahəsində uzunmüddətli və ardıcıl siyasət həyata keçirir. İxracın genişlənməsi, infrastrukturun gücləndirilməsi, alternativ enerji layihələrinin icrası və beynəlxalq tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Enerji bazarlarında qeyri-müəyyənliyin davam etdiyi bir dövrdə Bakıdan verilən mesaj sabitlik, əməkdaşlıq və real hədəflərə əsaslanan inkişaf modelidir.

Eyni zamanda, bu yanaşma Azərbaycanın qlobal enerji arxitekturasında mövqeyini daha da möhkəmləndirir, ölkəni yalnız resurs təchizatçısı deyil, həm də strateji planlaşdırma və enerji təhlükəsizliyi üzrə etibarlı tərəfdaş kimi təqdim edir. Qarşıdakı mərhələdə həm ənənəvi enerji resurslarının səmərəli idarə olunması, həm də yaşıl transformasiyanın sürətləndirilməsi iqtisadi dayanıqlığın əsas dayaqlarından biri olacaq. Beləliklə, formalaşan yeni mərhələ Azərbaycanın enerji siyasətini regional çərçivədən çıxararaq daha geniş geoiqtisadi kontekstdə qiymətləndirməyə əsas verir” – deyə, Adəm İsmayıl Bakuvi fikirlərini tamamlayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və İncəsənət“

Ramazan ayında bəzi uşaqlar da böyüklərə qoşularaq oruc tutur. Onlar bu ibadəti həm dini inanclarına görə, həm də ailə mühitinin təsiri ilə yerinə yetirirlər. Mütəxəssislər isə uşaqların sağlamlığının hər zaman nəzərə alınmasının vacib olduğunu bildirirlər. Xüsusilə azyaşlıların uzun müddət ac və susuz qalması müəyyən risklər yarada bilər. Bu baxımdan valideynlərin qərar verərkən diqqətli olması tövsiyə olunur.

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov qeyd edib ki, ümumiyətlə islam dininə görə həddi buluğa çatmayana qədər uşaqlara hansısa ibadəti məcbur eləmək doğru hesab edilmir:

"Qurani Kərimdə də dində məcburiyətin olmadığı deyilir. Ancaq Ramazan ayı yaxınlaşanda bəzi valideynlər tərəddüd yaşayır. Uşağa oruc tutdurmaq savabdırmı, yoxsa bu, ona ağır yük olar? Hətta bəzi valideynlər bilmədən uşaqlarını buna məcbur edirlər. Biz bilirik ki, din uşağa yük qoymaq üçün yox, onu həyata və imana hazırlamaq üçündür.

Qurani Kərimdə oruc Bəqərə surəsi 183-cü ayədə iman gətirənlərə fərz buyurulur. Lakin şəriət baxımdan məsuliyyət həddi-buluğa çatmaqla başlayır. Uşaq isə hələ mükəlləf deyil. Bəqərə 286-cı ayədə Allah buyurur ki, heç kəsə gücü çatmadığı yük yüklənməz. Bu prinsip fiqhin əsas sütunlarından biridir. İslam alimləri arasında ittifaq var ki, həddi-buluğa çatmayan uşağa oruc vacib deyil.

Bununla yanaşı, hədislərdə tərbiyəvi məşq anlayışı var. Peyğəmbərimiz Məhəmməd sallallahu aleyhi və səlləm dövründə səhabələr uşaqlara Aşura günü oruc tutdurur, acanda onları oyuncaqlarla məşğul edirdilər. Bu rəvayət həm Buxaridə, həm Müslimdə var. Burada incə bir məqam var. Uşağa ibadət məcburi öhdəlik kimi yox, mərhələli öyrədilən dəyər kimi təqdim olunurdu. İmam Nəvəvi bu hədisi şərh edərkən bildirir ki, məqsəd uşağı alışdırmaqdır, əziyyətə salmaq deyil. İbn Qudamə də qeyd edir ki, uşaq gücü çatdığı qədər təşviq edilə bilər, amma zərər ehtimalı varsa bu doğru deyil.

Burada dini prinsip ilə müasir elmi baxış bir nöqtədə birləşir. Uşağın orqanizmi inkişaf mərhələsindədir. Uzun müddət susuz qalmaq xüsusilə isti havada su-duz balansını poza bilər. Uşaq həkimlərinin müşahidələrinə görə, azyaşlı uşaqlar uzun müddət susuz qalanda bu hal onlarda böyüklərə nisbətən daha tez yaranır və diqqətinin dağılmasına, halsızlığa, hətta davranışında dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Bu, hər uşaq üçün eyni deyil, amma ümumi həqiqət budur ki, böyüklə uşaq eyni fizioloji gücə malik deyil. İslamın zərər verməmək prinsipi də məhz bunu qoruyur. Peyğəmbərimiz sallallahu aleyhi və səlləm buyurur ki, nə özünə zərər ver, nə də başqasına.

Burada əsas sual budur. Biz uşağa orucu necə təqdim edirik? Əgər Ramazan onun yaddaşında halsızlıq, məcburiyyət, danlaq və müqayisə ilə qalacaqsa, bu, ibadət şüuru formalaşdırmayacaq".

İlahiyyatçı  bildirib ki, əgər Ramazan evdə paylaşma, dua, iftar sevinci, birlik ruhu ilə yaşanacaqsa, uşaq özü bu atmosferin içində böyüyəcək:

"Mənim fikrimcə, yarım gün tutmaq, bir neçə saat sınaq etmək, iftara qədər deyil, məsələn günortaya qədər davam etdirmək daha sağlam yanaşmadır. Uşaq özünü məcbur edilmiş yox, dəyərli hiss etməlidir.

Klassik alimlər də uşağın tərbiyəsində mərhələliliyi əsas götürüblər. Necə ki, namaz yeddi yaşdan öyrədilir, on yaşda daha ciddi tapşırılır, oruc da eyni şəkildə alışdırma ilə formalaşır. Bu, hüquqi məcburiyyət deyil, əxlaqi tərbiyədir.

Unutmamalıyıq ki, ibadətin məqsədi insanı təqvaya çatdırmaqdır. Təqva isə qorxu üzərindən yox, şüur və sevgi üzərindən qurulur. Uşaq Ramazanı Allahın onu sevdiyi bir ay kimi tanımalıdır. Əgər biz bu ayı onun həyatına sevgi ilə daxil etsək, gələcəkdə o ibadəti özü qoruyacaq. Məcburiyyətlə böyüyən iman isə çox zaman ilk fürsətdə tərk edilir.

Bir sözlə belə demək olar ki, həddi-buluğa çatmamış uşağa oruc vacib deyil. Sağlamlığı imkan verirsə və özü istək göstərirsə, mərhələli şəkildə təşviq edilə bilər. Amma hər şeydən əvvəl uşağın sağlamlığı və psixoloji rahatlığı qorunmalıdır. Din insanı yormaq üçün deyil, onu kamilləşdirmək üçündür. Ramazan uşağın qəlbində sevgi izi buraxmalıdır, qorxu izi yox".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Ağalar İdrisoğlu,

 yazıçı-rejissor, Əməkdar incəsənət xadimi. “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Mən onu vurğulamaq istəyirəm ki, tibb aləmində həkim düşünən beyindir. Amma bu işin icraçıları, sağ və sol əllərimiz tibb bacılarıdır”. (Vəfa Əliyeva)

Vəfa xanım Əliyeva bu gün təkcə Sumqayıtda yox, respublikada ən peşəkar kardioloq-həkimlərdən biridir. Bunu təkcə mən demirəm, ona müraciət edən  bütün xəstələr, onların yaxınları da belə deyir. Təkcə xəstələr, onların yaxınları yox, işlədiyi 1 nömrəli Sumqayıt  şəhər Xəstəxanasının da bütün işçiləri və rəhbərlik etdiyi kardiologiya şöbəsində çalışanlar da onun haqqında həmişə yaxşı, səmimi fikirdə olublar.

Mən bir müddət idi ki, onunla bağlı bir yazı yazmaq və Vəfa həkimi respublika oxucularına daha yaxından tanıtmaq istəyirdim, amma o, çox təvazökar olduğundan razılıq vermirdi. Axır ki,  onu öz inadından döndərib, Vəfa həkim Əliyeva ilə bu müsahibəni-portret cizgilərini hazırladım. İlk öncə  ona çox sevindim ki, belə savadlı hakimin maraqlı tövsiyyələrini, fikirlərini, məsləhətlərini oxuculara çatdıra bildim. Çünki gəlin danmayaq ki, bu gün səhiyyə sahəsində və onun təbliğatında boşluqlar çoxdur. Yəni insanlarımızın tibbi biliklərdən, tibbi  maarifdən məlumatı çox azdır. Amma əslində tibb sahəsi haqqında həddindən artıq çox yazılmalı və hər bir oxucu yeri gələndə bütün bunları oxumaqla özlərinin həkimləri olmalıdırlar. Çünki dünyanın ən aparıcı ölkələrində belədir. Azərbaycanda da səhiyyə sahəsinə dövlət tərəfindən kifayət qədər xərc çəkilir, amma onun təbliğatı, səhiyyə maarifi aşağı səviyyədədir. Bu sahədə işləri də biz yazarlar etməliyik və həkimlərimiz haqqında tez-tez yazmalı, onların maraqlı fikirlərinin oxuculara çatdırılmasına çalışmalıyıq. Bəlkə bu yolla tibbi maarifi artıra  bilərik. İlk öncə Vəfa həkim haqqında çoxminli oxucularımıza qısa məlumat vermək istəyirəm.

Qısa arayış: O, 1981-ci ilin aprel ayının 14-də anadan olub. Atası, məşhur tarixçi  Zəbərxan  müəllim əslən Masallıdandır.  Uzun illər Bakı Dövlət Universitetinin professoru və tələbələrin sevimli müəllimi olub. Anası Tinatin müəllimə də Ağstafada  anadan olub və uzun illər Sumqayıtdakı məktəblərdə  riyaziyyatdan dərs deyib. Riyaziyyət sahəsində çox savadlı şagirdlər yetişdirib. Vəfa həkim deyir ki, “mən müəllim ailəsində anadan olmağımla fəxr edirəm. Hətta məndən əvvəlki şöbə müdirimiz olan, çox savadlı, yüksək peşəkar həkim Cabir həkim mənə həmişə müəllim qızı deyib. Mən də bununla qürrəlanmışam ki, müəllim çörəyi ilə böyümüşəm”. Beləliklə, Vəfa həkim Sumqayıtda doğulub və burada böyüyüb. Sumqayıt şəhərini də bütün şəhərlərin tacı hesab edir. O, 1997-2003- cü illərdə Azərbaycan Tibb Universitetində təhsil alıb. 2003-2004-cü illərdə internaturanı Azərbaycan Respublikasının  Cahangir Abdullayev adına  Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunda keçib. 2004-cü ilin avqust ayından artıq Sumqayıt şəhərindəki 1 nömrəli xəstəxanada kardiologiya şöbəsində həkim-kardioloq kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. İyirmi il  bu şöbədə həkim kimi şalışdıqdan sonra, 2024-cü ildən bu şöbənin müdiri kimi öz işini davam etdirir. Əslində Vəfa həkim öz  işini bir həkim kimi davam etdirməyi daha üstün tuturdu. Amma 2024-cü ildən Sumqayıt Səhiyyə  Şöbəsinə çox istedadlı, təcrübəli kardioloq-həkim, səhiyyə sahəsində böyük təşkilatı işlərə imza atan, respublikada ən sonuncu yerlərdən birini tutan Cəlilabadın səhiyyəsini məmləkətimizdə yüksək səviyyəyə qaldıran Elnur həkim  Azadxanov təyin olunandan sonra o, Sumqayıt Səhiyyəsində də çoxlu lazımlı, layiqli dəyişikliklər edib, bacarıqlı, yaxşı təşkilatçı, savadlı həkimləri vəzifələrə gətirdi. Elnur həkimin təkidi ilə Vəfa xanım Əliyeva da kardiologiya şöbəsinə müdir təyin olundu. Vəfa həkim az bir vaxtda Elnur həkimin bütün ümidlərini doğrultdu və bu şöbədə çoxlu istalahatlar apardı. Əsl peşəkar həkim-kardioloqlara lazım olan bütün şəraitləri yaratdı. Xəstələrə diqqət daha çox artdı. Və xəstələr bura böyük həvəslə, Vəfa həkimi ümid qapısı bilməklə daha həvəslə gəlməyə başladılar.  Mən özüm də, yaxınlarım da  ürək xəstəsi olduğumuza görə tez-tez bu şöbəyə müraciət edirik və həmişə də Vəfa həkimin mehrubanlığını, böyük diqqətini görürük. Mənə elə gəlir ki, Vəfa həkim elə səhiyyə sahəsində çalışmaq, insanlara şəfa vermək üçün doğulub. Yəni Ulu Yaradan ona doğulanda özünün Yer üzərində elçisi olan müqəddəs həkimlik kodunu verib. Çünki apardığım müsahibədə də, ondan aldığım cavablarda da mən bunu gördüm, hiss etdim, duydum. Ona ilk öncə bu sualla müraciət etdim.

-Vəfa həkim, bu gün dünyada ən çox  insan ölümü infarkt  və

xərçəng  xəstəlikləri sayəsində olur. Bunun əsas səbəbi nədir? Niyə bu iki sahə insan ölümünə görə dünyada əsas göstəricidir?

-Əslində infarkt təkcə bu gün yox, hər zaman ölüm sahəsində birinci yerdə  olub. Belə ki, qəfləti ölümlər, infarktdan ölmək son iki əsrdə streslə bağlı aktiv olub və birinci yerdə durur. Amma son vaxtlar xərçəng xəstəliyi də ölüm sahəsində  ikinci yerdə durur. Əfsuslar olsun ki, yenə də biricilik ürək xəstəliyi ilə bağlı ölümdür. Ürək xəstəliyində də ən çox qəfləti ölümlər daha çoxdur. Digər tərəfdən də infarktın özü ciddi ağırlaşmaları, erkən və gecikmiş ağrıları olan xəstəlikdir. Bu ağırlaşmaların da ilk üçlüyü- kardiogen şokudur, ani ölümdür,  mədəcik fibirilyasiyası, ağ ciyər ödemi və letal sonluqla nəticələn ağırlaşmalardır. Son vaxtlar biz bunlarla çox tez-tez rastlaşırıq. Ən dəhşətli şey budur ki, son vaxtlar infarktın  gəncləşməsi baş verir. Yəni çox vaxt gənc insanlar infarkt olurlar. Mənə elə gəlir ki, bunun da əsas səbəbi insanların hərəkət etməyi sevməmələridir. Yediyimiz qidalarda zərərli yağları daha çox qəbul etməyimiz və bu yağların da bizim maddidələr mübadiləmizi pozması və beləliklə də damarlarımız, əzasən də tac damarımızın sıradan çıxması sayəsində olur. Bu damarların da tıxanması nəticəsində infarkt baş verir. Yuxarıda dediyim kimi bu xəstəlik gənclərədə də son vaxtlar çoxalıb. Bu da enerji içkilərinin sayəsində  xəstəliyi artırır. Bir  da yanlış qidalanma və hərəkətin azlığı -hipodinamiya nəticəsində olur. Ürək xəstəliklərinin  koviddən sonra  çoxalmasını da dünya alimləri sübut ediblər ki, bu xəstəlikdən sonra damarların daxili qişasının  iltihablanması çox sürətlənib. Əfsuslar olsun ki, bu da kovidin bizə qoyduğu “yadigardır”. Ona görə də mənim insanlara ən böyük tövsiyyəm budur ki, əgər istəmirlər ki, infarkt olsunlar, ilk öncə zərərli vərşilərdən uzaq olmalıdırlar. Çox hərəkət etməlidirlər və yedikləri yeməklərə daha çox fikir verməlidirlər. Ən əsası isə heç olmasa ildə iki dəfə əsaslı formada həkim müayinsindən keçməlidirlər. Belə olanda elə bil hər insan özünün həkimi olur və orqanizmindəki zəif yerləri görür. Bununla dağlı tez həkimə müraciət edir.

-Deməli, belə bir nəticəyə gələ bilərik ki, kovid xəstəliyini bilərəkdən yaratmaqla və bu yolla daha çox insanları öldürə bilmədilərsə, bu xəstəliyin fəsadlarını insanların orqanizminə  yeritməklə, heç olmasa ayrı-ayrı xəstəliklərlə onları haqq dünyasına daha tez aparsınlar. Elədirmi?

- Düzü mən bunun bu dərəcədə dərinliyini bilmirəm, amma şübhələrim də çoxdur ki, koviddən sonra xəstəliklər daha çox  artıb. Belə ki, koviddən sonra insanların orqanizmində  ağırlaşmalar özünü daha çox göstərir. Bunların da qarşısını almaq elə də asan deyil. Yəni həkimlər də koviddən sonrakı ağırlaşmaların qarşısını almaqda çox acizdirlər.

-İnfarktan qaçmaq, yəni infarkt olmamaq üçün insanlar nə  etməlidirlər? Öz sağlamlıqlarını necə qorumalıdırlar? Bu haqda bir həkim kimi sizin hansı fikirləriniz, məsləhətləriniz var?

-  Maraqlı sualdır. Gəlin ilk öncə risk faktorlarından başlayaq. Bizim bir professorumuz vardı və onun dediyi sözləri  mənim yaddaşımda qalmaqla, qulağımda sırğadır: “ Ən yaxşı müalicə profilaktikadır. Əgər xəstəni yaxşı müalicə etmək istəyirsinizsə ona həmin xəstəliklərdən uzaq olmağın yollarını, prafilkatikasını öyrədin”.  Profilaktika da başlayır risk faktorlarından uzaq durmaqla. Risk  faktorları ilk öncə  siqaret çəkməkdir. Spirtli içkilər içməkdir. Bu, kişilərimizə daha çox aiddir. Tütün birbaşa damarın daxili təbəqəsini zəhərləyən əsas faktorlardan  biridir. Ona görə də əgər sağlam olmaq istəyiriksə  siqaret çəkməməliyik. Spirtli içkidən uzaq olmalıyıq. İkinci qidalanma rejiminə çox diqqət etməliyik. Bu ən çox fasfod yeməklərində olur. Deməli, hökmən fasfod  yeməklərini  məhdudlaşdırmaq lazımdır. Qida rasionunda xeyirli yağlar, əsasən də bitki yağlarına üstünlük vermək, heyvani yağlarından daha az istifadə etmək lazımdır. İstifadə etdiyimiz yeməklərin də yağa çevrilməməsi üçün az yeməli və bu yağların da bədəndə çox toplanmaması  üçün ən mühüm şərtlərdən biri də yeməkdən sonra hərəkət etmək çox vacibdir.

Ümumiyyətlə, yaponlar deyir ki, “az hərəkət etmək özü bir xəstəlikdir. İnsan orqanizminin ilk və vacib dərmanı da hərəkətdir”. Hələ keçən əsrdə belə bir məlumat vermişdilər ki, “atereskleroz  XXI  ərin ən böyük bəlasına çevriləcək. Çünki bu əsrdə hər şey o qədər asanlaşacaq ki, televizorları da insanlar elə yerlərində  oturmaqla əldəki düymə ilə idarə edəcəklər. İnsanlar saatalarla uzanıb, əllərindəki mobil telefonda nələrəsə baxacaqlar. Həm də insanlar ən çox avtomobillərlə  gəzməyə üstünlük verəcəklər. Yəni hipodinamiya XXI əsrin bəlası olacaq”. Artıq insanlar bunu gördükcə, çoxlu xəstəliklərlə üz-üzə qaldıqca, indi-indi yürüşlərə  başlayırlar, trinajor zallarına gedirlər. Hətta yadımdadır ki, bu əsrin əvvəlində belə bir deyim vardı: “Vərəm kasıbın, atereskleroz  varlının xəstəliyidir”. Yəni çox yeyib az hərəkət eləyən adamlar, hər cürə şəraiti olan adamlar olur və daha çox xəstəliyə də məhz onlar tutulur”. Hətta Böyük Britaniyada alimlər sübut ediblər ki, evində pişik və it saxlayan adamlar arasında it saxlayanların ateresklerozu gec başlayır. Səbəb də budur ki, həmin adamlar məcburən itləri gəzintiyə çıxarırlar və özlərindən asılı olmayaraq çox hərəkət edirlər.

-Siz Sumqayıt  şəhərindəki 1 nömrəli xəstəxananın kardiologiya şöbəsinin rəhbərisiniz. Bu şöbə xəstəxananın ən əsas şöbəsi və döyüyən ürəyidir. Xəstələrin müalicəsi üçün hansı əsas işləri görürsünüz?

- Bizim xəstəxana mən işə qəbul olunduğum gündən və hətta ondan da daha çox əvvəl Sumqayıt, Sumqayıta yaxın Bakı kəndləri və Azərbaycanın Şimal bölgəsində olan həmvətənlərimiz üçün kəskin koranar, yəni ürək xəstəlikləri üçün, infarktlar, infarkt öncəsi, hətta  xroniki xəstəliklərin terminal mərhələsində Təcili Yardımın tanıdığı tək ünvan olub. Bu gün də bu iş davam eləyir. Çünki ürək xəstəlikləri həmişə  bura  yönləndirilib. Həm də bizim xəstəxananın yerləşmə ərazisi də hamı üçün tez əlçatan yerdir. Çünki 1 nömrəli xəstəxana Sumqayıt şəhərinin tam ortasında, mərkəzində yerləşir. Artıq iki ildir ki, burada işlər daha intensiz gedir. Belə ki, biz əvvəllər xəstələri anju etmək üçün Bakıya yönləndirirdik. Amma iki ildir ki, Sumqayıt Hospitalda və artıq Ubikal Hospitalda da xəstələr anju oluna bilir. Yəni invaziv müayinə olunurlar. El arasında da buna invazir müdaxilə, yəni damardaxili müayinə, anju deyirlər. Bizim xəstəxanada koranar  angioqrafiya xidmətimiz  var. Və xəstələrin erkən saatlarda, ilk qızıl standartlarda altı-yeddi saat müddətində ürək tutmasının, infarktın ilk başlanması vaxtında artıq anju olunub, stent qoyulması, ya da əməliyyata aparılması arasında dövlət və özəl xəstəxanalar arasında sıx körpü yaratmışıq. Ona görə də qətiyyətlə deyə bilərəm ki, əhalinin sağlamlığı yolunda bir neçə pillə irəli getmişik. Digər tərəfdən də mən vurğulamaq istəyirəm bizim poliklinika və stosionarın sinxronik, birlikdə sıx  işləmələrini.  Bu yaxınlarda illik təqdimatla bağlı  Sumqayıt  Səhiyyə  Şöbəsində hesabatlar oldu. Və orada məndən son bir ildə niyə xəstələrin az olması soruşuldu. Mən də vurğuladım ki, biz poliklinika ilə daha sıx birlikdə işləyirik. Belə ki, poliklinikada xəstələrin normal dispanserizasiyası aparılırsa, onlara lazım olan kimi yüksək xidmət göstərilirsə, onlar üzərində dinamik izləmlər lazım olan səviyyədə aparlırsa, intensiv izləmlər qaydasında gedirsə, bu yolla xəstələr sağalırsa, onda onlar stosionara az müraciət edirlər. Bu özü elə Sumqayıt Səhiyyəsi üçün çox böyük göstəricidir. Çünki Sumqayıt Səhiyyə Şöbəsinin müdiri cənab Elnur Azadxanov özü peşəkar həkim-kardioloqdur. Respublikada bu sahənin ən yaxşı bilicilərindən biridir. Xəstəxana ilə poliklinika arasında bu müştərk işi də məhz o qurub və bu da özünün müsbət nəticələrini verir.

-Sizin şöbə bu xəstəxananın döyünən ürəyidir  desək daha düzgün olar. Burada çalışan həkimlər, tibb bacıları, hətta xidmətçilər xəstələrə çox böyük diqqətlə yanaşırlar. Mən özüm və yaxınlarım da burada müalicə olunanda bunun tam şahidi olmuşuq. Onlar haqqında nə deyə bilərsiniz?

-Bizim şöbədə kifayət qədər təcrübəsi olan həkimlərimiz çox olub və bu gün də onlar çoxdur. Onlardan əlavə cavan həkimlərimiz də var. Sevindirici haldır ki, köhnə kadrlarımız yeni tələblərlə də yaxşı ayaqlaşırlar və  öz təcrübələrini, biliklərini cavan həkimlərlə böyük həvəslə  bölüşürlər. Bizim şöbədə məndən əlavə on dörd kardioloq-həkim var. Onlardan dördü  sırf  poliklink  xidməti, digərləri  isə kardioloji xidməti dəstəkləyirlər. Amma biz bir komanda kimi işləyirik. Bunu xəstələr özləri də görürlər. Bizdə xəstələr arasında heç vaxt ayrı-seçkilik olmayıb. Hamısına öz əzizlərimiz, doğmalarımız kimi baxırıq.  Amma bizim şöbədə elə həkimlər var ki, mən onların adlarını çəkməyə bilmərəm. Bunlar- Sevinc xanım Əliyeva, Cabir həkim Məcidovdur. Dahi Üzeyir Hacıbəyov deyən kimi “hər ikisi min cavana dəyərlər”. Hər ikisinin çox dərin cavadı, böyük təcrübəsi var. Cabir həkim uzun illər bizim şöbə müdiri olub və mənim, eləcə də başqa həkimlərin də yetişməsində xidməti çoxdur. Şahverdi həkim Verdiyev sonralar kollektivimizə qoşulsa da az bir vaxtda böyük hörmət qazanıb. Onun bir neçə sahədə təcrübəsi var. Həmçinin təcili yardımda,  hərbi həkimlik sahəsində təcrübəsi çoxdur. Biz bunlardan da yararlanırıq. Xəstələrlə sorğu-sualda və başqa sahələrdə bizə yardımçı olur. Eləcə də şəhər üzrə keçirilən kardioloji məşvərətlərin, məsləhətləşmələrin  hamısını biz aparırıq. Və digər xəstəxanalarda da kardiologiya ilə bağlı məsləhətlər almaq istəyəndə bizə müraciət edirlər. Bütün bunların da öhdəsindən Şahverdi həkim yaxşı  gəlir. Lətafət xanım Orucova çox yüksək savadı və təcrübəsi olan həkimimizdir. Aida xanım  Məmmədova məndən əvvəl gələn və çox təcrübəli, savadlı həkimdir. Xəstələr Lətafət həkimdən, Aida həkimdən çox razıdırlar. Bizim şöbədə işləyən və Təcili Tibbi Yardımdan bizə gələn Vüsalə xanım Mikayılova da öz işinin yaxşı mütəxəssisdir. Gülbəniz  xanım Xəlilova Dəmiryolu xəstəxanasından bizə işləməyə gəlib. Ayaz həkim Əliyev yüksək təcrübəli, bacarıqlı həkimdir. Onun sayəsində  exo kardioqramma yüksək səviyyədə  çəkilir. O, öz peşəsinin respublikada ən yaxşı həkimlərdindən biridir. Yaxşı təcrübəli həkimdir. Bu xəstəxananın bütün stasionar müayinəsi məhz ondadır. Belə ki, xəstəxanamıza gələn bütün xəstələrin xəstəliklərindən asılı olmayaraq, exokardioqrammasını məhz Ayaz həkim aparır. Ayaz həkim spesifik stasionar həkimin bildiyi, bacardığı bütün təcrübələrə sahibdir. Yeni həkimlərimiz Təranə xanım Sultanova, Fidan xanım Allahyarova bizə rezidenturadan sonra gəliblər. Tibb bacılarımız və xidmətçilərimiz də birlikdə çox yaxşı  buketdirlər. Hamısı öz işinin yaxşı mütəxəssiləridirlər. Mən onu vurğulayıram ki, tibb aləmində həkim düşünən beyindir. Amma bu işin icraçıları, sağ və sol əllərimiz tibb bacılarıdır. Hətta xəstənin  ağır vəziyyətində, elektroşok verəndə də yanımızda, bizə dəstək verənlər də məhz tibb bacıları olurlar.

-Sumqayıt səhiyyəsi  əvvəllər də respublikanın ən aparıcı səhiyyə şöbələrindən biri olub. Amma son illər ona böyük uğurla rəhbərlik edən, çox peşəkar həkim, yüksək təşkilatçı insan, dəyərli ziyalı Elnur həkim Azadxanovun sayəsində  respublikanın əsas səhiyyə ocağlarından birinə çevrilib. Bu, çox sevindirici haldır. Biz sumqayıtlılar buna sevinirik. Bu haqda siz nə deyə bilərsiniz?

-Mən doktor Elnur  Azadxanovu hələ  Azərbaycan Kardioloji Cəmiyyətindən tanıyıram. O, Kardiologiya Cəmiyyətinin illik hesabatlarında çıxış edib, özünün təcrübələri haqqında çox peşəkar səviyyədə danışırdı. Onun çıxışları da maraqla dinlənilirdi. Sonra  onu Cəlilabad  rayonunun Səhiyyə  Şöbəsinin müdiri göndərdiər. Bu Səhiyyə Şöbəsi respublikanın ən geri qalmış şöbələrindən biri idi. Elnur həkim az bir vaxtda orada çox böyük işlər gördü. Bu geri qalmış şöbəni respublikanın ən aparıcı şöbələrindən birinə çevirdi.  Hətta onun sayəsində Cəlilabad səhiyyəsi Cənub  bölgəsinin ən aparıcı səhiyyə  ocağı oldu. Qonşu rayonlardan da xəstələr daha Bakıya gəlmirdilər və müayinə, müalicə olunmaq üçün məhz Cəlilabada gedirdilər. Əsasən də orada Elnur həkimin vaxtında kardiologiya daha çox inkişaf etdi. Mən əslən Masallıdan olduğuma görə eşidirdim ki, qohumlarımız müayinə, müalicə olunmaq üçün Bakıya, Sumqayıta gəlmirdilər, məhz  Cəlilabada gedirdilər. Hərdən mən də ona zəng vurub, öz qohumlarımın müayinəsi, müalicəsi üçün Elnur həkimdən xahişlər edirdim. Elnur həkim Azadxanov  Sumqayıt Səhiyyə Şöbəsinin müdiri gləndə mən daha çox sevindim. Və bildim ki, burada kardiologiya sahəsində işlər daha yaxşı gedəcək. Çünki Elnur həkim bizə daha yaxşı dəstək olacaq. Elə də oldu. Cəlilabadda necə böyük işlər görürdüsə, bu üç ildə də burada böyük işlər görməyə başladı. Sumqayıtda işə başladığı ilk günlərdə, şəhərin bütün kardioloqlarını  ayrıca yığıb söhbət edirdi. Həmin toplantıda belə bir maraqlı fikir dedi: “Mən zamanla ayaqlaşan həkimlərlə işləmək istəyirəm. Və zamana uyğun tibb mərkəzi qurmaq fikirindəyəm”. Əlbəttə, zamanın tələbləri deyəndə Elnur həkim Avropa, Amerika, dünya  praktikasının tələblərini nəzərdə tuturdu. Bununla bağlı qarşımıza ciddi göstərişlər, tələblər qoydu. Biz də bunlara bacardığımız qədər əməl eləməyə çalışdıq. Hətta Elnur həkimdən  və onun kömkçilərindən də yaxşı dəstəklər aldıq. Respublika üzrə son iki ilin hesabatlarında da vurğulanır ki, Sumqayıt Səhiyyəsi ölkədə ilk üç yerlərdən birində dayanır. Bu da respublikada  çox  böyük göstəricidir. Bu işində başında məhz  Elnur həkim Azadxanov kimi böyük, savadlı  mütəxəssis  dayanır.

-Bu gün Azərbaycan səhiyyəsində çoxlu cavan həkimlər çalışır. Belə həkimlər sizin şöbədə də işləyir. Onların işləri haqqında sizin fikirlərinizi bilmək maraqlı olardı.

-Birincisi sevindirici haldır ki, bizim şöbəyə gələnlər öz işlərinə- həm işləməyə, həm də yeniliklərə  həvəslidirlər. Qoyulan tələblərə uyğunlaşırlar. Həqiqətən də əllərindən gələni edirlər ki, müsbət nəticə alsınlar. Onlardan biri görüntülər üzrə mütəxəssis olmaq istəyir. O birisi isə xəstə ilə işləməyi, onu müalicə etməyi əsas götürür. Mən onlara lazım olan şərait yaradıram. Həm də onların müsbət enerjisini bəyənirəm. Nə deyiriksə onu həvəslə icra eləyirlər. Buna görə də mən özümü şanslı şöbə müdiri hesab edirəm.

-Siz uzun illərdir ki, səhiyyə sahəsində çalışırsızınız. Həkimlik sahəsində böyük təcrübəniz var. Həm də mən bilirəm ki, müasir səhiyyə haqqında çoxlu kitablar, jurnallar oxuyursunuz. İnternet kanallarına baxıb, oradan çoxlu məlumatlar toplayırsınız. Yəni dünya səhiyyəsindən yaxşı xəbəriniz var. Xəstələr də deyir ki, Vəfa həkim özünün danışığı, düşüncəsi və bizə münasibət ilə  əsl həkim-təbibdir. Ona görə də tibb sahəsində böyük təcrübəsi olan həkim kimi Azərbaycan səhiyyəsinin bugünkü durumu haqqında nə deyə bilərsiniz?

-Azərbaycan səhiyyəsi inkişaf etməkdə olan səhiyyədir. Və həqiqətən də çox yaxşı kadrlarımız var. Bir  az  zaman məsələsi var. Belə ki, istəklərimizlə təchizatımız uyğunlaşmalıdır. İnanıram ki, Azərbaycan səhiyyəsi tezliklə çox inkişaf edəcək. Çünki çox savadlı, dünya səhiyyəsi səviyyəsində olan həkimlərimiz var. Son iki-üç  ildə icbari tibbi sığorta da daha çox inkişaf  edib. Görün tibbi sığortadan insanlarımız  necə yüksək səviyyədə yararlanırlar. Elə götürək bizim kardiologiyanı. Son illərdə bu sahə daha çox inkişaf edib. Görün ürəklə bağlı necə çətin cərrahiyyə əməliyyatları aparılır. Hətta xaricdən Azərbaycana gələn mütəxəssilər də bunu təsdiqləyirlər. Bu son iki-üç  ildə ürək cərrahiyyəsi ilə bağlı xaricdən də çoxlu xəstələr Azərbaycana  gəlir. Həm də tibbi sığortanın nəticəsində xarici ölkələrə müalicəyə  gedən xəstə  həmvətənlərimizin sayı çox azalıb. Onlar tibbi sığırta ilə Azərbaycanda müalicə olunmağa daha böyük üstünlük verirlər. Bu, elə özü tibb sahəsində böyük inqilab deməkdir. Buna görə gərək hamımız ölkə başçımız cənab İlham Əliyevə minnəttdar olmalıyıq. Əvvəllər insanlarımız xəstəxanaya müalicə və müayinə üçün çox az gedirdilər. Amma indi tibbi sığortanın sayəsində hamı xəstəxanaya gedir və müayinə, müalicə olunurlar. Bu da tibb işçilərinin işini yüngülləşdirir. Belə ki, artıq hər bir xəstə bu müayinələri keçəndən sonra xəstəliyinin diaqnozunu bilir və həkim də bu diaqnozla onu asanlıqla müalicə edir.

-Ömrünün artıq iyirmi üç ilini  həkim kimi xalqımıza xidmət edən  bir mütəxəssis və yüksək səviyyəli vətənpərvər, ziyalı  insan olaraq, xalqımıza sonda nə  deyərdinuz?

-Mən tarixçi qızıyam. Burada bir sentimental fikir deyəcəm. Biz bir dəfə Astaraya getmişdik. Bir nəhəng palıd ağacı  Cənub Astarada bitmişdi, amma onun budaqları sərhəddin məftillərindən keçmişdi Şimali Astaraya, buzim Azərbaycana. Atam həmin ağaca baxıb dedi: “Cənubu Astara da Azərbaycan torpağıdır. Çox əfsus ki, bu ağac da iki yerə bölünüb. Millətimiz kimi”. Atamın dediyi bu sözlər əbədi yaddaşıma həkk olundu. Mən iliyimə qədər azərbaycanlı olmağımla qürur duyuram. Bunun da əsl səbəkarı tarixçi atamdır. O, mənim ilk həyat müəllimim olub. Atam Cənub bölgəsindən olsa da, anam Ağstafalı qızı olduğundan  o, saz musiqilərini anamdan daha çox sevirdi. Şah İsmayıl atamın aldığı nəfəs idi desəm daha doğru olar. Onun həyatını və şeirlərini mükəmməl bilirdi. Mən keçid dövrünü də görmüşəm. Orkyabrat nişanını zorla taxan şagirdlərdən olsam da, rusların Azərbaycanda törətdikləri faşist hərəkətlərinə görə pioner qalstukunu ürəklə cıran ilk şagirdlərdən də biri olmuşam. Azərbaycanı həmişə müstəqil görəmək istəyən bir kişinin qızı olduğuma görə, mən də məmləkətimizin azad, müstəqil olmasını istəmişəm. Birinci Qarabağ müharibəsində bir qədər başımız aşağı dikilmişdi və fikirləşirdim ki, mən Şah İsmayılın törəməsiyəm və niyə torpaqlarımız işğal olunub və biz onu niyə geri ala bilmirik. Axı Şah İsmayılın vaxtında Azərbaycan torpaqlarının ərazisi iki milyon səkkiz yüz min kvadrat kilometr olub. Hindistanın böyük bir hissəsi, Pakistan, Əfqanıstan, Orta Asiya, Türkiyənin Anadollu, İqdır bölgələri, Ərəbistanın çox yarısı Azərbaycanın torpaqları olub. Dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan Tacmalahlı azərbaycanlı Cahan  şah tikdirib. Hətta XVIII əsrə  kimi, yəni ingilislər ora gələnə kimi Hindistanın dövlət dili Azərbaycan türkcəsi olub. Deməli, biz fəxr etməliyik ki, belə qüdrətli dövlət olmuşuq Qızılbaşların- Səfəvilərin dövründə.

Ali Baş Komandanımız cənab İlham Əliyevin sayəsində torpaqlarımızi gavur erməni düşmənlərindən təmizləyəndən sonra indi qürur duyuram. Hər gün də kabinetimdə, başımın üstündə asılan ölkə başçımız cənab İlham Əliyevin portretinə böyük qürurla baxıram. O, bizi otuz illik xəcalətdən qurtarmaqla, Nadir Şahdan sonra iki yüz otuz ildən sonra cəsur əsgərlərimizin sayəsində böyük və tarixi qələbə qazandıq. Azərbaycanın son illərdə belə çiçəklənməsi sayəsində bir xalq olaraq biz cənab İlham Əliyevə borcluyuq. Bunu başa düşməyən, millətimizin düşmənidir. Hamımız imzasını qanı ilə yazan şəhidlərimizə, qazilərimizə borcluyuq. Onlar bizim Qarabağ kimi yaralı yerimizin məlhəmi oldular.  Şəhidlərlə bağlı belə bir maraqlı deyim var: “Şəhid ölümlə yox, əbədiyaşarlıqla tanınır; o, torpağa deyil, millətin  qəlbinə tapşırılır”. Bəli. Bizim şəhidlər də hər bir azərbaycanlının qəlbində özlərinə əbədi və müqəddəs yuvar qurublar. Bizə müraciət edən şəhid ailələri, qazilərimiz həmişə bizim böyük həvəslə qulluq, xidmət etdiyimiz insanlardır. Onu da vurğulayım ki, mənim atamın ad günü 7 noyabr tarixidir. 8 noyabr tarixi, Qələbə-Zəfər günümüz isə həm atam və həm də bizim üçün ən böyük bayram oldu. Əbədiyaşar prezidentimiz, ulu öndər Heydər Əliyevin bu sözləri isə hər bir azərbaycanlının qürur verici müqəddəs kəlamıdır: “Mən həmişə fəxr edirəm ki, azərbaycanlıyam”. Bu söğzləri indi hər bir azərbaycanlı bütün dünyada şəstlə, qürurla deyə bilər. Və həmişə də başını qürurla tutub, gəzə bilər. Və bu sözləri də şəstlə deyə bilər: “Biz dünyanın ən qədim və qoçaq, igid  xalqlarındanıq”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

Attila V əsrin sonlarında Avropanı sarsıdan və qorxu içində saxlayan Böyük Hun imperiyasının son hökmdarı idi. Onun adı Roma mənbələrində “Tanrının qəzəbi” kimi çəkilir, Şərq ənənələrində isə dahi sərkərdə və təşkilatçı kimi xatırlanır. Attila yalnız Hunların deyil, həm də sonrakı nəsillərin, o cümlədən Macarların tarixi yaddaşında mühüm rol oynayıb.

Hakimiyyət və imperiya

Attila 434-cü ildə qardaşı Bleda ilə birlikdə Hun taxtına çıxdı, sonra isə təkbaşına hakimiyyəti ələ aldı. Onun dövründə Hun imperiyası Mərkəzi Asiyadan Dunay çayına, Qara dənizdən Reyn çayına qədər uzanırdı. Attila həm hərbi, həm də diplomatik strategiyaları ilə imperiyanı möhkəmləndirdi. Roma imperatorları ona vergi ödəməyə məcbur idi, ordular isə onun hər bir əmrinə tabe olurdular.

Roma üzərinə yürüşlər

451-ci ildə Qalliyada baş verən Katalaun döyüşü və 452-ci ildə İtaliyaya yürüş Attilanın ən məşhur hərbi hərəkətləri idi. Onun ordusu yalnız dağıdıcı qüvvə kimi deyil, həm də siyasi təzyiq və diplomatik üstünlük vasitəsi kimi istifadə olunurdu. Attila ilə qarşılaşan Avropa xalqları onun adını qorxu ilə yad edirdi, amma eyni zamanda onun idarəçilik qabiliyyətini də etiraf edirdilər.

Attila və macarlar

Tarixi mənbələr və folklor göstərir ki, Macarlar özlərini Attilanın soyundan gələnlər kimi qəbul ediblər və Hun irsini özündə yaşadıqlarını vurğulayıblar. Hətta Hun və Macar dilləri arasında bir sıra əlaqələr olduğu, hər iki xalqın Türk köklərindən qaynaqlandığı tarixi araşdırmalarda qeyd edilir.

Macar qəhrəmanlıq dastanlarında Attila “Atilla Király” (Kral Attila) olaraq xatırlanır və o, həm qorxu, həm də hörmət simvoludur. Hun irsi Macarların dövlətçilik ənənələrində, hərbi taktikasında və hətta mədəni yaddaşında yaşayır. Bu baxımdan Attila yalnız tarixi bir fiqur deyil, həm də mədəni və genetik yaddaşda yaşayan simvoldur.

Ölümü və mirası

Attila 453-cü ildə qəfil vəfat etdi. Onun ölümü Hun imperiyasının sürətlə zəifləməsinə və parçalanmasına səbəb oldu. Lakin onun adı və idealları, xüsusilə Macarlarda, əsrlər boyunca yaşamağa davam etdi. Attilanın strategiyası iradəsi və qətiyyəti Macar tarixində və folklorunda qəhrəmanlıq modeli olaraq qorunub saxlanıldı.

Tarixi və mədəni baxış

Attila təkcə barbar və qorxunc sərkərdə deyil; o, həm də Türk irsinin Avropaya çıxış nöqtəsi, mədəniyyət və dövlətçilik ideyalarının daşıyıcısıdır. Hun-Macar əlaqəsi göstərir ki, tarixi fiqurların təsiri yalnız yaşadıqları dövr ilə məhdudlaşmır — onlar gələcək nəsillərin kimliyini, mədəni yaddaşını və hətta dövlətçilik ənənələrini formalaşdırır.

Son söz

Attila sübut etdi ki, bir hökmdarın adı əsrlər keçsə də unudulmur. Hunların gücü, onun iradəsi və Macarlara miras qoyduğu mədəni irs göstərir ki, tarixi fiqurlar yalnız keçmişin şahidləri deyil — onlar gələcək nəsillərin də yol göstəricisidir. Attila həm qorxu, həm də ilham simvolu olaraq tarix səhnəsində yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Füzuli Qurbanov,

fəlsəfə elmləri doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sosio-humanitar elmin bəşəriyyət üçün gündəmi insan amili ilə bağlıdır. İnsanın fərd olaraq azadlığı, rifahı, mədəni, sosial, mənəvi-əxlaqi, maliyyə və iş təminatı kimi məsələlər olduqca aktual problemlər hesab olunur.

Müasir qloballaşma elə vəziyyət yaratmışdır ki, elmin gündəmində insanların birgəyaşam forması olan cəmiyyətin tədqiqi də insanın rifahı naminə çox əhəmiyyətli və aktual problem kimi qəbul edilir.

Burada maraqlı olan məqamlardan biri ondan ibarətdir ki, dünyanın elmi baxımdan ən çox inkişaf etmiş ölkələrində belə birdəfəlik elmdən, təhsildən, alimlərdən razılıq yoxdur. Elm və alimlər daim tənqid edilir, onlara çox müxtəlif iradlar tutulur.

Görünür, burada elmin özünün insan həyatına gətirdiyi rasional tənqidi düşüncə tərzi “bumeranq” kimi geri qayıdır. Hər bir halda, elm tənqid edir və tənqid olunur və bu dinamikanın fonunda bəşər övladı yeni-yeni kəşflərə imza atır.

Elmin tənqidi Barak Obamanın 2009-cu ildəki Amerika Milli Elmlər Akademiyasının illik yığıncağında söylədiyi tarixi nitqində, hazırda D.Trampın müxtəlif kontekstlərdə ifadə etdiyi təhsilin tənqidində, Avropa Elm Cəmiyyətinin uzun müddət başçısı olmuş alimin Aİ-də elm və təhsilin digər aparıcı ölkələrdən geridə qaldığı haqqında tənqidi məqaləsində və digər çoxlu sayda yanaşmalarda özünü göstərir. Bir zamanlar Edmund Husserl də Avropa elmində “böhran”dan yazırdı və onu həyati əhəmiyyətli ekzistensial məsələlərə diqqət yetirməməkdə tənqid edirdi.

Başqa nümunələr də kifayət qədərdir. Ancaq bütün bu kimi tənqidlərdə əsas məqsədin elmi yeni səviyyəyə yüksəltməyin yollarını axtarmağa stimullaşdırmaq olduğundan, tənqidçilər qeyri-ciddi davranmır və alimləri yaradıcılığa aidiyyəti olmayan ucuz məsələlərə görə ittiham etmirdilər.

Alimliyi aşağılamağın paparassi üsulu qətiyyən qəbuledilməz bir haldır. Bu, bütövlükdə cəmiyyətin yaradıcı potensialını baltalamaq və onu cahillik bataqlığına sürükləmək cəhdidir. Bunu məhz Amerika və Avropada çox gözəl anlayırlar.

Başqa bir məqam daha önəmlidir. Qərbin inkişaf etmiş ölkələrində elm və təhsili cəmiyyətə daha səmərəli xidmət kontekstində “xeyirxah tənqid” edirlər. Onlar anlayırlar ki, elm mahiyyətcə fəzilətlidir və ona qarşı münasibət də həmin fəzilətlilik çərçivəsində olmalıdır. Alim bütün hallarda cəmiyyətin seçkin, nüfuzlu və dərin sayğıya layiq kəsimi olaraq qəbul edilməlidir.

Burada ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan elmi və alimləri haqqında ifadə etdiyi çoxlu sayda müdrik kəlamlarını xatırlaya bilərik. Onlar haqqında elmi ədəbiyyatlarda və KİV-də kifayət qədər informasiya vardır. Heydər Əliyev daim AMEA-ya yüksək elmi qiymət vermiş və ona inamını ifadə etmişdir. Prezident İlham Əliyev bu xətti inkişaf etdirir və AMEA-nı Azərbaycan elminə daha səmərəli töhfə verməsinə səsləyir. AMEA-nın 80 illik yubileyində söylədiyi dərin məzmunlu nitqində verdiyi tövsiyələr bunu sübut edir. Yəni Azərbaycan dövlət başçısı yüksək fəzilət çərçivəsində Azərbaycan alimlərini ölkənin və cəmiyyətin faydası naminə daha fəal çalışmağa, azərbaycançı olmağa dəvət edir.

Alimliyin və elmiliyin saxta tənqidi

AMEA da daxil olmaqla, indi Azərbaycanda müəyyən dairələrin alimlərə və elmiliyə münasibətində bir xüsusiyyət hiss olunur. Onlar Azərbaycan alimlərinin yaradıcılığı ilə minimum səviyyədə tanış olmaq fonunda onu maksimal səviyyədə nələrdəsə ittiham etməyə cəhdlər edirlər. Bu zaman Azərbaycanın artıq həyatda olmayan və bu baxımdan kimsəyə rəqib ola bilməyəcək ziyalılarımızın yaradıcılığını nümunə kimi göstərməyə çalışırlar. Onlar Xudu Məmmədovun, Azad Mirzəcanzadənin, Yusif Məmmədəliyevin və digər tanınmış Azərbaycan alimlərinin adlarını çəkirlər (onlardan AMEA həmişə öyrənmiş və bununla qürur duymuşdur).

Ancaq indi tənqidlə kükrəyənlər sırasında olanlardan elə bir nümunəyə rast gəlinmir ki, böyük alimliklərindən danışdıqları ziyalılarımızın yaradıcılığı haqqında tutarlı təhlil aparsınlar. Bu olmasa, alimliyin böyüklüyü və ya kiçikliyi haqqında keçərli fikir bildirmək mümkün deyildir.

Bəs niyə bu əlamət yoxdur? Çünki Azərbaycan alimlərini oxumurlar və kütləvi bilməməzliyin fonunda hay-küy salırlar. Nəticədə, alimlər üçün çox vacib olan obyektiv tənqid kasadlığı yaranır. Bu tendensiya inkişaf etdikcə və şəxsi qərəzlik motivi yeni səviyyəyə qalxıb, daha kütləvi olduqca nəinki elm və təhsil, hətta bütövlükdə cəmiyyət itirməyə başlayır. Cəmiyyət öz-özünü nüfuzdan salmaq kimi təhlükəli psixoloji deqradasiyaya uğrayır. Çünki hər bir cəmiyyəti yaşadan və inkişaf etdirən dəyərlər sistemi ciddi zərər görür.

Sosial, etik və intellektual dəyərlər

Dəyərlər, ümumiyyətlə, hər bir cəmiyyət üçün çox aktual mövzudur. O cümlədən müasir cəmiyyət üçün sosial, etik və intellektual dəyərlərin bir-birini tamamlaması, dəstək verməsi və birgə inkişaf etməsi həyati əhəmiyyətli məsələdir. Problemin özəlliyi onunla əlaqəlidir ki, müasir dövrdə intellektual dəyərlərini qiymətləndirə bilməyən toplumsal dayanıqlı və müsbət funksiyalı sosial və etik dəyərlər oturuşa bilmir.

Yəni intellektin milli sərvətə çevrilməsi üçün yalnız rəsmi münasibət kifayət etmir, cəmiyyətin bunu özlüyündə dərk etməsi çox vacibdir. Cəmiyyət intellekti özünün inkişaf mənbəyi kimi görə bilirsə, intellektual dəyələr avtomatik olaraq sosial və etik dəyərlərin aparıcı meminə çevrilir. Bu baş verənə “intellekt incimir”, əksinə, bütövlükdə cəmiyyət üçün nümunə olmağa can atır. İntellekt bununla özünə dəyər verir, özünütəsdiq baş tutur. Buna görə də toplumun intellektə münasibəti səthi və keçici hal deyildir – o daim çox dərin sosial-psixoloji qatlarda cəmiyyəti stimullaşdırır.

Nümunələrə baxaq. Əgər hər hansı cəmiyyətdə alimliyi və alimləri şəxsi münasibətlər fonunda “qiymətləndirmə” tendensiyası davamlı olursa, bu, gec və ya tez şəxsi təhqir müstəvisinə keçir. Təhqir obyektinə çevrilmiş alimlik və elmilik heç bir ölkədə inkişaf edib milli sərvətə çevrilə bilməz. Bu, sosial dəyərlər kontekstidir.

Əgər biri alimə edilmiş fəzilətli etik davranışı yaltaqlıq və ya alimin tələbi kimi təqdim edirsə, həm Azərbaycan milli ənənəsinə, həm də ümumiyyətlə, müsbət davranış qaydalarına zərər verir. Xüsusilə, Azərbaycanda özündən böyükləri tənqid etmək qadağan deyildir, lakin həm də onlara hörmət ciddi tələbdir!

Açıq danışaq: hansı ailədə müəllimə, alimə, özündən yaşlı olana hörmətlə yanaşmağın pis olduğu deyilir? Çox nadir hallarda belə hal ola bilər. Lakin orta azərbaycanlı ailəsində dəqiq fəzilət təsəvvürü vardır: özündən böyüyə hörmət et!

Belə isə bir gənc əməkdaşın özündən böyük alimə hörmət əlaməti olaraq hansısa davranışını mənfi anlamda kütləvi tirajlamağın adı nədir? Və ya AMEA-nın illik yığıncağında deyilən fikirləri zərrə qədər də təhlil etmədən (və ya buna intellektual gücü çatmayan) kiminsə alimin oturuşu, duruşu, baxışı üzərində antidəyər ruhunda spekulyasiyalar etməyi necə qiymətləndirmək olar? Bəziləri hətta təbdir zalındakı “tozların ruhuna müdrikcəsinə baş vurur” və belə qənaətə gəlirlər ki, iclas maraqsız keçmişdir!

İnciməyin, lakin insafən deyin: AMEA-da işləyən hansı akademikin yaradıcılığı ilə əməlli-başlı tanışsınız? Ünvan da göstərə bilərik: Nizami Cəfərovun azərbaycanşünaslıq haqqında yazdıqlarını sistemli oxuyursunuzmu? Ümumiyyətlə, bir Azərbaycan vətəndaşı kimi azərbaycançılıq və azərbaycanşünaslıqla bağlı ciddi elmi təsəvvürə maliksinizmi? Və ya İsa Həbibbəylinin bədii təfəkkürün dövrüləşdirilməsi konsepsiyası ilə tanışlığınız varmı? Akademik İ.Həbibbəylinin azərbaycançılıq və azərbaycanşünaslıq haqqında fikirləri ilə elmi səviyyədə tanışlığınız varmı?

Bəlkə, keçmişə baxaq? Xudu Məmmədovun naxışlarıla bağlı dərin elmi mənası olan nəzəriyyəsi haqqında nələri bilirsiniz? X.Məmmədov hər bir cəmiyyət üçün qürur mənbəyi olan alimlərdən idi! Onun qiymətini ümumi məclis tostları və səthi jurnalist təsəvvürlərindən o tərəfə verə bilənlərin sayı, görəsən nə qədərdir?

Bəlkə, Azad Mirzəcanzadənin ciddi elmi səviyyədə yaradıcılığı ilə tanış olanlarımız çoxdur? Bu böyük Azərbaycan alimi haqqında kimsənin ordan-burdan söhbət səviyyəsində eşitdikləri əsasında digərləri ilə müqayisəli şəkildə fikir bildirməsi etikanın və məsuliyyətin hansı tərəfindədir?

Akademik Rasim Əliquliyevin apardığı tədqiqatlardan xəbəri olan “tənqidçi” varmı? Hələ keçən əsrin 90-cı illərində R.Əliquliyevin həmkarı ilə Azərbaycan müdafiə sənayesi üçün böyük əhəmiyyəti olan ixtirasının qarşısının xarici dövlətlərdən biri tərəfindən necə alındığını araşdıran mövcuddurmu?

Çətin dönüş

Bəli, indi Azərbaycanda faydalı tədqiqatla məşğul olmaq və mənsub olduğun qövmə xidmət etmək asan məsələ deyildir. Xüsusilə bunu bir təşkilat kimi həyata keçirmək yalnız savad və çalışqanlıq deyil, həm də iradə və azərbaycanlılığa dərin inam tələb edir. Azərbaycan rəhbərliyi bu mənada yüksək nümunədir.

Dövlətin başçısı müxtəlif istiqamətlərdən atılan şər-böhtana, sayğısız deyimlərə, səviyyəsiz hay-küylərə böyük qətiyyət və iradə ilə təmkinli yanaşır və həm də seçdiyi kursu inamla davam etdirir! Prezident İlham Əliyevin tarixi xidmətlərini bu millət və cəmiyyət heç zaman unutmayacaq. İşğal altında olan torpaqları kişi kimi və siyasi-hərbi müdrikliklə azad edən liderə qarşı belə davranışı heç zaman qəbul etməyəcəyik!

Azərbaycan Prezidenti alimlər üçün elə bir nümunədir ki, ən yüksək elmi məqsədlərə belə çatmağa yetər! O cümlədən AMEA seçdiyi yeniləşmə yoluna mütləq davam etməlidir! Qarşıda azərbaycançılıq və azərbaycanşünaslıqla, dünya elminə daha dərindən və geniş inteqrasiya ilə, Türk dövlətlərinin elmi mərkəzləri ilə, gənclərin daha fəal surətdə elmi yaradıcılığa cəlb edilmələri ilə, ən yeni informasiya texnologiyaları rəqəmsallaşma, kibertəhlükəsizliklə mübarizəylə bağlı görülməli çox işlər vardır! Alimlər ucuz şər-böhtana görə bu yoldan dönməzlər!

Ancaq bunların həyata keçirilməsinin nə qədər çətin olduğunu da anlayırıq. Çünki əsrlərlə Azərbaycan elmini və alimlərini başqa istiqamətə yönəltməyə çalışmışlar. Cəmiyyətə görünməyən o qədər saxta dəyərlər, memlər, maneələr yeritmişlər ki, onlardan təmizlənmək asan deyildir. Bir sıra sosial kəsimlərdə milli məsələlərə laqeydlik yaranmışdır. Bəziləri hansısa “kalonçu” olmuşdur. Bir başqaları şəxsi maraq əsasında intriqalar izindədirlər. Buna görə də fərdi təşkilati təşəbbüslərə qısqanclıq, hirs, gözü götürməzlik və müxtəlif üsullarla onların qarsısını almaq kimi cəhdlərə rast gəlinir. Onu hətta “Qarabağ” futbol klubuna bəzilərinin münasibətində gördük.

Nə etməli, bu, bizim taleyimizdir! Hətta qardaşların atdığı daşları “öpüb göz üstünə qoymağa” məhkumuq! Nəyin naminə? Vətən, müstəqillik, dövlətçilik, inkişaf naminə! Alimlər və elmi təşkilatlar üçün bu fəzilətliliyə “elm naminə” ifadəsini əlavə edə bilərik!

Bunların yeniləşmə kursunu müəyyən etmiş AMEA-ya, onun 25 fevral iclasına və bütövlükdə alimliyə birbaşa aidiyyəti vardır. Bunu həmin iclasda haqqında danışılan elmi məsələlərin məzmun və məqsədinə bir daha aydınlıq gətirməklə sübut etmək çətin deyildir. Bura azərbaycançılıq, azərbaycanşünaslıq, rəqəmsallıq, yeni informasiya texnologiyaları, kibertəhlükəsizliklə mübarizə, Azərbaycan tibb və biologiya elmlərinin nailiyyətləri, AMEA-nın tədqiqat institutlarını fəaliyyətlərinin elmmetrik təhlili kimi aktual və maraqlı mövzular daxildir! Əgər KİV konkret bu məsələlərdən yazsaydı, şübhəsiz, oxucu nəticə çıxarardı: yola davam, AMEA!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün 72-ci doğum gününü qeyd edən Azad Qaradərəlinin "Kuma-Manıç çökəkliyi" romanını belə bir fikirlə ifadə etmək olar: Yaddaşa doğru, irəli!

Onun bütün yaradıcılığından milli yaddaş qırmızı xətt kimi keçir.

Azad Qaradərəli 1954-cü ilin 5 martında Zəngilan rayonunun Qaradərə kəndində doğulub. APİ-nin filologiya fakültəsini bitirib. Bir müddət müəllim işləyib. 1993-cü ildə Zəngilanın ermənilər tərəfindən işğalından sonra ailəsilə birgə Bakıda yaşayır. 1996-cı ildən 2012-ci ilin iyun ayına qədər Azərbaycan Teleradio Verilişləri QSC-də - radioda çalışıb.

Karyerasına nəzər yetirək. Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsində baş məsləhətçi vəzifəsində işləyib. Bakı Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq fakültəsində dərs deyib. İlk nəsr kitabı 1987-ci ildə çap olunub. 2011-ci ildə nəşrə başlayan "Yazı" ədəbiyyat dərgisinin baş redaktorudur.

İlk hekayələrindən bu yana insanın ən ağır durumda belə mənəvi gücünü itirməməsini, humanizmin, insani duyğuların aşınmaya məruz qalsa da, sonda dirçəlib ayaqda olmasını göstərməyə çalışmışdır. Hekayələri rus, türk, polyak, ərəb və ingilis dillərinə çevrilərək Rusiya, Türkiyə, İran, Polşa, Misir və ABŞ-da saytlarda, jurnallarda, antologiyalarda yayımlanıb.

Yazıçı Azadlıq radiosunun hekayə müsabiqəsinin (2011-ci il) qaliblərindən olmuş və Polşa haqqında hekayələr müsabiqəsində xüsusi diploma layiq görülmüşdür.

On iki roman müəllifi olan A. Qaradərəli bu janrın imkanlarından istifadə edərək, daha da irəli getmiş, insanlığın anti-bəşəri meyillərə yenilmədiyini, bəşəriyyətin nicatının bir sıra mənəvi bağlardan asılı olduğunu obrazların dili ilə əks etdirmişdir. Müəllif müharibə qoxulu yazılarında da insanlığı hərbin üstünə getməyə, qeyri-insani əməllərdən çəkinməyə çağırır.

Onun kitabları:

1. Dumduru su (hekayələr)

2. Ulartı (hekayələr, radiopyeslər)

3. Dəhrə (hekayələr, nağıllar — uşaqlar üçün)

4. Qar ağlığı (hekayələr)

5. Burda yer fırlanmırdı (hekayələr, roman)

6. İrəvan qalası (iki hissəli tarixi faciə)

7. Aşiqlər (elmi-tənqidi oçerk)

8. Qaçaq Fərzalı (bədii-tarixi oçerk)

Bu arada onun “İrəvan qalası” tarixi faciəsinin kinematoqraf üçün gözəl xammal olmasını da söyləmək istəyirəm. Mövzu tapa bilməyən teleserial industriyamız, buyurun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatda hər obrazın qasırğa olduğunu deməkdə haqlıyıq... Feysbukda #yazmaqeşqdir,   #oxumaqvəfadır  həştəqləriylə paylaşdıqlarımı toplasam, elə bu adda bir kitab olar. Hərçənd, müasir Azərbaycanda naşir, nəşriyyat problemi yaşayan yazıçıyam, yenə də, general olmağı arzulamayan əsgərə inanılmadığı kimi, kitabının nəşr edilməyini arzulamayan yazıçı da mənimçün qeyri-səmimidir.

Oxumağı vəfa sayanlardandır həmsöhbətim. Şəfiqə Şirəliyeva Bakı Slavyan Universitetinin tələbəsidir. Bu dəfə onunla romantik ədəbiyyatın şah obrazlarından saydığım Emmadan danışdıq.  Biləndə ki, Şəfiqə də Emmanı sevir, çox sevindim... Ceyn Eyrin kölgəsində qalmış Emma... Mükəmməl işlənmiş obraz... Əsl qadın obrazı...

Ceyn Austen “Emma”nı yazanda nə düşünüb, yazı masasının baxdığı aynalardan eşikdə hansı kəpənək uçub, soyuyan çayı hansı fincanda olub, bunlarla maraqlanmağa ayaq yeri qoymur Emma. 1815-ci ildə nəşr olunan kitabın ilk oxucusunun kim olmağı mənimçün daha maraqlıdır. Və həmin oxucunun Emmanı mənim baxdığım yerdən görüb-görməməyi...

Bəlkə də, elə bu maraq idi Emmanı sevən başqa bir oxucunu söylətməyimin səbəbi. Emma Vudhaus kimi bir obrazı yaratmaq yerinə, kiminsə romanında, lap elə hekayəsində  olsun, həmin obrazın özü olmaq necə möhtəşəm olardı!

***

-Emma obrazını anlamaq çətindirmi?

-Düşünürəm ki, Emma anlaşılması çətin obraz deyil, tam əksinə, onun daxili inkişafı realdır. Əsərin əvvəlində Emma təcrübəsiz, bir az da özündən razı kimi tanıdılır bizə.  Lakin əsərdə zaman irəlilədikcə, biz onun öz səhvlərindən nəticələr çıxardaraq “böyüdüyünü” görürük.

-Bəlkə də, onun “böyüməyi” Ceyn bacının arzusu idi...

-Məncə, bu əsərdə müəlliflə obraz arasında arzudan çox inam hiss olunur.  Bir gənc qadının özünütanıma prosesinin haradan başlayıb-haradan bitdiyini kimsə deyə bilməz. Amma bu prosesin qısamüddətli hissəsinə belə, şahidlik etmək, fikrimcə, bütün qadınlara lazımdır. Xüsusilə, gəncliyin yaşıl çəmənində hansı gülü ən çox sevdiyinə dair qəti qərar verə bilməyənlərçün Emma işıq gələn tərəf ola bilər.  Emmanı tanıdıqca, öz səhvlərimizi xatırlayırıq... Əlbəttə, bu xatırlama kifayət edir ki, deyək: “Emma, səni elə gözəl anlayıram...”

-Harriet Smitə öz fikrincə etdiyi yaxşılıqlarla Emma kimə nəyi sübut etmək istəyirdi?

-Emmanın  sübut etməyə çalışdığı sosial baxımdan ətrafdakılardan üstünlüyü, bir də, insanlar haqqında yetərincə məlumatlılığı idi. Və biz əsər boyunca görürük ki, onun bu cəhdləri boşuna imiş... Hayberidə hamı Emma Vudhausun sosial üstünlüyünü qəbul edir, ona ehtiram göstərir, hətta sevirlər.  Harrieti Robert Martinə layiq görməməsi Emmanın həyat və insanlar haqqındakı təcrübəsizliyinin göstəricisidir. Müəllif bunu hadisələrin və Harrietlə Emmanın söhbətlərinin fonunda elə gözəl anladır ki! Yəni insan taleyi üzərində eksperiment aparmaq olmaz...

-Ümid vermək günahdır, yoxsa ümidi qırmaq?

-Düşünürəm  ki, hər iki hal da pisdir. Hər nə qədər Nitsşe ümidi işgəncə sayırdısa da, ümidin insanların “yaşamağa dəyər” tutanağı olduğunu bilirik. Ümid öləndə  ruh da ölür... Ruhunda dirilik olmayan insan isə, artıq yoxdur. Ümid işıqdır.

-Emmanın Harrietin ruhunda yandırdığı işıqları tale bir-bir söndürdü.

-Burda yenə Ceyn Austen möhtəşəmliyini dilə gətirməliyik. Hərçənd, deyirlər ki, ədəbiyyatın cinsi yoxdur, amma bəzən mükəmməl qadın obrazları üçün mütəşəkkir olduqlarımızın elə qadın yazarlar olduğunu da görürük. Harriet obrazının hər şeyə razı təbiətinə onun doğulması və böyüməsinin təsirini Austen  oxuculara ustalıqla, elə obrazın öz diliylə anladır. Bir daha görürük ki, o dövrün İngiltərəsində sosial statuslar taleyin palitrasında da öz sözünü deyir.

-Sosial statuslar həmişə olub, var və olacaq. Olmasa, dünya elə mifologiyadakı kimi, ya kiminsə çiyinlərində, ya da kiminsə sehrli güzgüsünün içində olardı... Bəlkə də, Emma həmdövrümüz olsaydı, o qız olmazdı.

-Ailə mühitindən kənarda heç nə görməyən bir qızdır Emma Vudhaus. Müasirimiz olsaydı,  təhsil alardı, özünə karyera qurardı, həyata yalnız evlilikdən ibarətmiş kimi yanaşmazdı. Daxili baxımdan isə, fikrimcə, elə eyni qalardı; hamıya yol göstərməyə çalışan, hamı üçün ən yaxşısını arzulayan, öz sevgisinin və sevildiyinin fərqində olmayan Emma.

-Amma Frenk Çörçill var...

-Həm də, yoxdur. Emma üçün Frenk yenə sosial status baxımından ona uyğun olan adam idi, vəssalam! Daxilən isə o, heç vaxt Frenki öz duyğu aləminin mərkəzində tapmadı.

-Axtardı...

-Yenə qadın psixologiyası və yenə qadının sevilmək istəyi... Məncə, bu, instinktivdir. İnstinktivlik özünütənqidlə aşılmalıdır. Ceyn Austen bizə bunu əsərin sonlarına yaxın deyir.

-Razıyam. Müəllif bu romanda öznütənqidin fərqli formalarını verir. Sizcə, müasir qızlar bu özünütənqidin hansı formasına möhtacdır?

-Vacib olan forma başqaları ilə müqayisə etmədən özünü analiz etməkdir. Çağdaşlarımız  özlərini daim başqaları ilə ölçürlər.  Fizikən də, ruhən də yaralanır insan başqasından geri qaldığını görəndə.  Bir gənc, bir tələbə kimi həmişə özümdən soruşuram: “Dünənki Şəfiqədən nə öyrəndim?” Bu sualın cavabını özümüz tapdığımız kimi, hesabatımızı da özümüzə verməli, qərarlarımızın məsuliyyətini dərk etməliyik.

-Emmanı sevməmək olarmı?

-Emmanın Harrietin həyatında yandırıb-söndürdüyü ümidlər, Naytlinin öyüdlərinə və iradlarına etinasız yanaşması oxucuya çox da xoş gəlməyə bilər. Bununla belə, ilk oxunuşdan anlayırıq ki, o, qərəzsiz, səmimi və hər şeydə ədalət axtarandır. Təbii, burada onu da nəzərə almalıyıq ki, hər kəsin ədalət ölçüsü də fərqlidir, o ölçüyə uymaq metodları da... Emma insan kimi mükəmməl deyil. Ki, heç bir insana “o, mükəmməldir!” deyə bilmərik. Amma sizin də dediyiniz kimi, Emma mükəmməl ədəbi obrazdır! Ceyn Austen Emmanı sevib-sevməməyi belə, oxucunun öhdəliyinə buraxır. Bu, onun yazıçı manevridir. Və Emma bu gün hələ də sevilirsə, demək, uğurlu manevrdir.

-Təşəkkürlər, Şəfiqə! Ədəbiyyatın  Ceyn Austen fəslində görüşdük bu dəfə də... Yolumuz bir də hansı ədəbi fəsildə, hansı obrazın ruh dənizində kəsişəcək, bilmirəm. 

-Siz sağ olun! O fəsildə, o dənizdə yenidən görüşənədək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)