İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

101 illik. 100 dəyirmi rəqəmdir, yubileydir. 101 isə yeni hesabın başlanğıcıdır. Bu gün Əməkdar artist, opera ustası, vokal ifaçısı Kamal Kərimovun doğum günüdür, məhz 101 illiyidir.

 

Bəlkə əlinizə köhnə lent yazıları keçər və bir dəfə onun “Sevilya bərbəri” tamaşasında canlandırdığı Qraf Almaviva obrazına tamaşa edərsiz. Düşünürəm ki, 1773-cü ildə fransız Pyer Bomarşenin yazdığı “Sevilya bərbəri” komediyasına 1816-cl ildə italyan Çezara Sterbininin yazdığı libretto əsasında dahi italyan bəstəkarı Coakkino Rossininin yazdığı eyniadlı operadakı Qraf Almavivanı hələ heç kəs Kamil Kərimov kimi oynamayıbdır. Bu qədər emosional və mükəmməl!

Kamal Kərimov 20 fevral 1925-ci ildə Bakıda anadan olub. O, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb. Tələbə olarkən "Koroğlu" operasında Nadir roluna dəvət olunub. Böyük Vətən müharibəsinə yollanan Kərimov ali musiqi təhsilini müharibədən qayıtdıqdan sonra başa vurub.

Lirik tenor səs tembrinə sahib olan Kamal Kərimov təyinatla Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına göndərilib. 1949-cu ilin əvvəllərində, teatr bağlananda Filarmoniyanın nəzdindəki musiqili komediya ansamblında və daha sonra Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işləyib. Bir müddət sonra müəllimliyə keçərək uzun müddət Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında pedaqoji fəaliyyət göstərib

 

İfa etdiyi əsas rollar

«Musiqili Komediya Teatrında»

1. Məşədi İbad - Sərvər

2. Arşın mal alan - Əsgər

3. Ulduz - Bəxtiyar

4. Ürəkçalanlar - Kirmanlı

5. Toy kimindir? - Mehman

6. Durna- Aşıq Murad

7. Gözün aydın - Alay

8. Hacı Qara - Heydər bəy

9. Bayadera - Racami

10. Qızılaxtaranlar - Nadir

11. Kəndimizin mahnısı - Lətif

 

Opera teatrında

1. Koroğlu  - Nadir

2. Arşın mal alan  - Əsgər

3. Sevilya bərbəri - Qraf Almaviva

4. Demon -  Knyaz Sinodal

 

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

 

Kamal Kərimov 13 yanvar 1992-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnternet kitab rəyləri sistemi zahirən demokratikdir: hər kəs oxuduğu kitaba qiymət verə, fikir bildirə, başqalarına istiqamət göstərə bilər. Amma bu azadlıqla yanaşı ciddi bir problem də böyüyüb – oxunmamış kitablar haqqında yazılan rəylər. İnsanlar heç açmadıqları kitablara beş ulduz verir, yaxud müəllifə qəzəbləndikləri üçün bir ulduzla “cəzalandırırlar”. Nəticədə rəy sistemi ədəbi dəyərləndirmə aləti olmaqdan çıxıb, emosional və ideoloji reaksiya meydanına çevrilir.

 

Goodreads, Amazon və sosial şəbəkələrdə tez-tez eyni mənzərə görünür: kitab yenicə çıxıb, amma artıq yüzlərlə rəy var. Bu sürət oxu sürəti deyil, reaksiya sürətidir. Bir qrup oxucu müəllifin mövqeyinə görə kitabı dəstəkləyir, başqa bir qrup isə qalmaqal fonunda hücuma keçir. Məzmun ikinci plana keçir, kimlik və münasibət önə çıxır.

Bəzən məsələ daha fərdidir. Müəyyən əsərləri oxuduğunu demək intellektual nüfuz göstəricisinə çevrilir. Məsələn, Ulysses və ya In Search of Lost Time kimi çətin mətnlər haqqında fikir bildirmək bir növ mədəni status siqnalıdır. Halbuki həmin kitabların bir neçə səhifəsindən o tərəfə keçməyənlər belə uzun və pafoslu rəylər yazırlar. Bu zaman rəy başqasını deyil, daha çox insanın özünü inandırma vasitəsinə çevrilir.

Başqa bir problem qrup təzyiqidir. Oxu klublarında və ya sosial mediada formalaşan ümumi rəy fərdi mövqeni sıxışdırır. İnsan kitabı tam oxumasa da, çoxluğun fikrini təkrar edir. Üstəlik, platformaların alqoritmləri fəallığı mükafatlandırdığı üçün bəzi istifadəçilər kəmiyyət naminə saysız-hesabsız rəy yazır. Keyfiyyət arxa plana keçir, əsas olan görünmək və aktiv qalmaq olur.

Yalan rəylər adətən konkretlikdən qaçır. Süjetdən, obrazlardan, spesifik səhnələrdən danışmaq əvəzinə ümumi ifadələr işlədilir: “dil gözəldir”, “qəhrəmanlar realdır”, “çox təsirlidir”. Bu cür cümlələr istənilən kitab üçün yazıla bilər. Hətta “verified purchase” kimi mexanizmlər də problemi tam həll etmir; kitabı almaq onu oxumaq demək deyil.

Bunun nəticəsində ağır, çoxqatlı əsərlər aşağı reytinq ala bilir, çünki oxucu sona qədər getmir və məyusluğunu ulduzla ifadə edir. Asan və səthi mətnlər isə yüksək bal toplayır, çünki tez oxunur və tez reaksiya doğurur. Reytinq sistemi beləliklə keyfiyyət göstəricisi olmaqdan uzaqlaşır, əlçatanlıq və emosional reaksiya göstəricisinə çevrilir.

Bu prosesdə nəşriyyatların və müəlliflərin də rolu ola bilər: ilk həftələrdə yüksək bal toplamaq üçün təşkil olunan kampaniyalar, dost-tanış dəstəyi, hətta saxta hesablar. Hamı bunun mümkün olduğunu bilir, amma sistem işlədiyi üçün çox az adam etiraz edir.

Əsl problem texniki deyil, etikdir. Rəy yazmaq yalnız şəxsi fikir bildirmək deyil; gələcək oxucunun qərarına təsir etməkdir. Oxumadığın kitab haqqında hökm vermək isə təkcə müəllifə yox, oxucu mədəniyyətinə qarşı məsuliyyətsizlikdir. Həll yolu mürəkkəb mexanizmlərdən çox, sadə bir prinsipdir: oxumamısansa, rəy yazma; yarıda qoymusan, bunu açıq de; bəyənməmisənsə, səbəbini konkret göstər. Rəylər dürüst olduqda sistem də sağlam qala bilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

 

Naxçıvan Muxtar Respublikasında son illərdə sosial-iqtisadi aktivliyin artması nəqliyyat xidmətlərinə olan tələbatın da yüksəlməsi ilə müşayiət olunur. Əvvəllər bölgədə taksi xidmətlərinin məhdud və yüksək tariflərlə fəaliyyət göstərməsi əhalinin daşınmasında bir sıra çətinliklər yaradırdı. Artıq o dövr deyil, hamı sarı taksiyə minsin. Sözün düzü, nə o “sarı” taksilərin hökmranlığı qalıb, nə də “maşın tapılmır” narahatlığına.

 

 İndi hər kəs cibinə uyğun rəngi, xidməti, maşını seçə bilir. Elə taksi demişkən. Şəhərin döyünən ürəyi ictimai nəqliyyat olub həmişə. Əvvəllər naxçıvanda nəqliyyat çox seyrək olsa da, taksilər od qiymətinə olub. Vaxtilə hava limanından Hacıvar kəndinə cəmi 1 kilometrlik yolun 5 manata başa gəldiyi günlər artıq xatirəyə çevrilib. Şəhərin nəqliyyatı hər zaman onun ürək döyüntüsü olub, amma bu ürəyin ritmi heç vaxt indiki qədər rəqəmsal dövrlə ayaqlaşmamışdı. Bakıdan gələnlər “Bolt çağırın” deyəndə kənddəki Gülnisə xala, Canbaxış əmi təəccüblə baxırdı: “Ay bala, o nə olan şeydir elə?” Gəl indi bunu Gülnisə xalaya Canbaxış əmiyə izah et ki, Bolt səni evdən götürüb düz gedəcəyin ünvanın həndəvərinə aparır.

Nənəm nağıl edirdi ki, bir qonşumuz var idi Telli xala. Ozaman Naxçıvanda tək-tük maşın olardı. Telli xalada Kültəpədən Siraba qızı Fatmanisə gilə gedirmiş. Bir maşın gəlib saxlayır Telli xalanın yanında. Sürücüdə cavan oğlan. Deyir xala gəl otur səni də aparım yorularsan. Xala da qayıdasan ki, ay bala başıva dönüm sən get ginən mən tələsirəm! Hə dostlar sözümün canı var. Bu əhvalat olub təxminən 1900 çoxdanlarda. Üstündən illər keçir yenə eyni dövr yaşanır. Bu dəfə avvamlıq və yaxud cahillikdən yox. Bu dəfə sıxlıqdan, tıxacdan. Artıq adam istiyir ki, gedəcəyi ünvana piyada hərəkət etsin, nəinki maşınla.

Heç yadımdan çıxmaz ilk dəfə 2004-cü ildə İstanbula gedərkən elə düşünürdüm məndən xoşbəxt adam birdə gəlməz dünyaya. Taksidə Asma körpüyə doğru yol almışdıq. Əzəmətli Aya Sofiiya qarşımızda dağ kimi görünsə də fəqət biz ona çata bilmirdik ki, çata bilmirdik. Elə bilirdim ki, biz irəlilədikcə o da bizdən uzaqlaşır. Böyüdükcə fərqinə vardım ki, böyük meqapolislərdə tıxaclar saatlarca davam edərkən belə bir mənzərə çıxırmış ortalığa.

Bəs necə edək ki, bu tıxaclardan yaxa qurtaraq? 18:00-da işdən çıxıb beş dəqiqəlik yolu bir saata niyə gedək? Əslində bu vəziyyətdən çıxış yolu çoxdur. Zəruri olmadıqca şəxsi yox, ictimai nəqliyyatlarla hərəkət etmək tösiyyə olunur. Dövlət Yol Polisinin də tələbi çox zaman fikirlərimizlə üst-üstə düşür. Bəs onda bir sualda çıxır meydana. Elə sakinlər var ki, onlar evdən ictimai nəqliyyata çatana qədər həm gecikir, həm də basabasla mənzil başına çatır. Bəs onlar nə etsin?

Bu yerdə müsahibim Talıbov İlkin Yusifəli oğlu bildirir ki, bu zaman Bolt sifariş etmək lazımdır.  Bolt-un AYNA-dan 2033-cü ilə qədər etibarlı rəsmi icazəsi var. İlkin Talıbov qeyd edir ki, artıq bir ildən çoxdur ki, Bolt Naxçıvanda fəaliyyət göstərir. Sürücülərin sayı beş minə yaxındır. Lakin sistemdə təmizləmə işləri aparılır və sürücü sayı daha da optimallaşdırılacaq.

Tətbiqə müstəqil şəkildə qoşulan sürücüləri sistem avtomatik blok edir. Hər bir sürücü rəsmi qaydada ofisə yaxınlaşıb sənədlərini təqdim etdikdən sonra fəaliyyət göstərə bilir. Sahibkar olaraq bu işlə məşğul olmaq istəyən şəxslə müqavilə bağlanır və aylıq olaraq dövlət büdcəsinə müvafiq məbləğdə vergi ödəməsi şərti ilə fəaliyyət göstərə bilir. İlkin Talıbov bildirir ki, icimaiyyəti ən çox məşğul edən məsələlərdən biri də Bolt-un qiymət siyasətinin necə tənzimlənməsidir. Qiymətləri heç kim dəyişmir, sistem özü nizamlama aparır. Bəzən 5 manata gedilən məsafəni tətbiq müəyyən vaxtlarda 3 manata hesablaya bilir. Bu, tələb-təklifə, günün saatına və sifariş sıxlığına bağlıdır. Adres dəqiq yazıldığı zaman müştəri istənilən ünvandan götürülür və mənzil başına çatdırılır. Bolt sifarişçisi çoxlu sayda sürücü sifariş edib ləğv edərsə sistem avtomatik qiyməti artırır. Eyni zamanda çox sifariş verib sürücünü gözlətdirən və iptal edən müştərilər də şirkət tərəfindən blok edilir.

Şirkətin həmçinin təhlükəsizlik və xidmət baxımından da geniş imkanları var. Proqramda zəng, təhlükəsizlik və GPS bölməsi mövcuddur. İstifadəçi nömrəni ora yazmaqla öz təhlükəsizliyini təmin edir. Həmçinin müştəri razı qalmadığı sürücü barədə dərhal “dəstək xətti” bölməsinə şikayət edə bilər və həmin sürücünün fəaliyyəti dayandırıla bilər. Eyni qayda sürücü üçün də keçərlidir.

Müsahibim qeyd edir ki, Bolt xidməti ilə bərabər Bolt Food xidmətinin fəaliyyəti də təşkil olunub. Hazırda Naxçıvanda 50 aktiv kuryer xidməti var. Restoran, ərzaq mağazaları və apteklərdən çatdırılma xidməti həyata keçirilir. Bəzən sifariş edilib, sonra ləğv olunan hallarda şirkət cəriməni restorana ödəyir. Müştəri isə növbəti sifarişdə həmin borcun balansından silindiyini görür. Ona görə də hər kəs bilməlidir ki, sifarişi iptal etmək məsuliyyət yaradır. Ünvan dəyişən müştərilər yeni ünvanı tətbiqdə mütləq qeyd etməlidir, əks halda kuryer köhnə ünvana gedir və yol xərci artıq müştərinin üzərinə düşür.

Ofis hər gün 10:00–19:00 arası, şənbə günü isə 13:00-a qədər fəaliyyət göstərir.

 Faktiki işsiz olan şəxslərin bu sistemlə fəaliyyət göstərməsi həmçinin regionda işsizliyin azalmasına da müsbət təsir göstərir. Beləliklə Bolt və Food həm nəqliyyat və çatdırılma ehtiyaclarını qarşılayır, həm də yerli sakinlər üçün davamlı gəlir mənbəyi yaradaraq iqtisadi fəallığı dəstəkləyir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

 

 

Bu gün on bir ayın sultanı Ramazan ayının ikinci günüdür. Bu ay müsəlman dünyasında mənəvi paklığın, birliyin, səbrin və hümanizmin ən önəmli rəmzlərindən biri kimi qiymətləndirilir.

 

 

Ramazan müsəlmanların oruç tutmaqla mükəlləf olduqları bir aydır. Qurani-Kərim"də oruc və onun qəti hökm olaraq bəyan edildiyi ayədə buyurulur: "Ey iman gətirənlər! Oruc tutmaq sizdən əvvəlki ümmətlərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi ki, (bunun vasitəsilə) təqvalı olasınız!" (Bəqərə, 183).

Orucluq sadəcə dini bir ibadət deyil, ailə və cəmiyyətin həyatında birlik, paylaşma, mərhəmət, insani dəyərlər və mənəvi dərinliyin simvoludur.

 Ölkəmizdə orucluq ənənələri yüzillər boyu xalqın dini-mənəvi dünyasının,ailə modelinin, sosial münasibətlərinin və milli mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olub.

Bəs görəsən, İslamdan öncə qədim türklərdə oruç tutmaq ənənəsi olubmu? Çoxları elə bilir ki, oruc tutmaq ancaq İslamla bağlıdır. Tarixi mənbələr göstərir ki, türklərin oruc tutması tək İslam dini ilə bağlı olmayıb, bunun tarixi daha qədimlərə uzanıb gedir. Yəqin ki, "Bəqərə" surəsində 183-cü ayədəki "Oruc tutmaq sizdən əvvəlki ümmətlərə vacib edildiyi kimi, sizə də vacib edildi..." ifadəsi də buna işarədir.

Bəli, qədim türklərdə İslamdan öncə də oruc tutmaq olub. Bunu rus tarixçi və etnoloqu L.Qumilyovun dünya tarixində türklərin keçmişi, kökü haqda ən yaxşı araşdırma işlərindən hesab olunan məşhur "Qədim türklər" əsərindəki (Bakı-Gənclik-1993. səh: 313) "Manixeylərin (bu dinə tapınan uyğur türklərinin - İ.V.) qanunu pəhriz saxlama günləri nəzərdə tutulur, bu qanuna görə hətta yağ və süd belə yemək qadağandır..." cümləsi də sübut edir.

Uyğur-türk etnokulturoloji təfəkkürünün məhsulu V-VI əsrlərə aid olan "Xuastuanift"in (tövbə və ya peşmanlıq duasının) bir hissəsinin tərcüməsindən də qədim türklərdə oruc tutmaq adətinin olduğunu görürük. Həmin hissədə deyilir: "...ildə bir dəfə yeddi ibadət adəti var idi, bir ay... oruc tutmaq gərək idi. Yenə mərasim yerində ibadət edib oruc tutaraq ağılla, səmimi qəlbdən tanrı bürhanlarından bir ildəki günahlarımızı bağışlamalarını diləmək gərək idi. Ey tanrım, ibadət başa çatınca otura bilmədiksə, bir aydakı orucu yaxşıca, təmiz tuta bilmədiksə, günahlarımızın bağışlanmasını diləməyə getmədiksə, nə qədər çatışmazlıq oldusa, indi, ey tanrım, günahlardan azad olaraq yalvarırıq: günahlarımızı bağışla!" (N.Cəfərov: "Türk xalqları ədəbiyyatı". I cild (Bakı, "Çaşıoğlu mətbəəsi" - 2006. səh:185). Burdakı "bir ay... oruc tutmaq gərək idi" sözləri heç bir mübahisəyə yer qoymur. Deməli, hələ İslamdan əvvəl türklərdə Göy Tenqriyə təqvalı olmaq üçün  pəhriz saxlamaqla oruc tutmaq da varmış.

 Hətta qədim türk dilində farsca "oruc" sözünün   "baçaq" adlı qarşılığı da olub. Əski uyğur sözü hesab olunur. Mənbələrdə bəzən bu sözün "baçak", "baçağ" və s. kimi yazılması hallarına da təsadüf edilir.  

XI əsrdə yaşamış M.Kaşğarlının məşhur "Divani-lüğat-it-türk" əsərində (I cild, Bakı - "Ozan" - 2006. səh: 410) bu barədə yazılıb ki, "Baçak xristianların orucu"dur. Bizcə, M.Kaşğarlı bu ifadə ilə xristianlığı qəbul etmiş türkləri  nəzərdə tutmuşdur.

Alman əsilli məşhur Rusiya şərqşünası, türkoloq, etnoqraf və arxeoloq V.V.Radlov isə bu kəlmənin, ümumiyyətlə, hər hansı bir dindən asılı olmayaraq, orucu bildirdiyini qeyd edir və fikrini "Manixeylərin (manixey dininə tapınan uyğur türklərinin - İ.V.) "Tövbə duası" kitabından gətirdiyi sitatla əsaslandırır.

AMEA-nın müxbir üzvü Ə.Quliyev də "Qədim uyğur türklərinin onomastikası" adlı monoqrafiyasında (səh:50) göstərir ki, baçaq xristian və manixeylərdə "oruc tutmaq", "pəhriz saxlamaq" mənasını bildirir".  

Filologiya elmləri doktoru, professor. N.Xudiyev isə "Qədim türk yazılı abidələrinin dili"  (Bakı, "Elm və təhsil", 2015, səh: 469) əsərində bu barədə yazır ki, "Baçağ (baçak, paçağ) orucluq"... kiçik baçağ - kiçik orucluq; uluğ baçağ - böyük orucluq; baçağ baçamak - oruc tutmak; baçağ olurmak - pəhriz saxlamaq, oruc tutmaq" deməkdir.

Filologiya elmləri doktoru, professor Ə.Rəcəblinin "Qədim türk yazılı abidələri" kitabının (Bakı, "Elm və təhsil" - 2010. səh: 236) IV cildində "baçaq" sözü "oruc", kitabın lüğət hissəsində (səh: 300) isə "bacamaq" sözü oruc tutmaq kimi tərcümə edilir. H.Hadinin "Türkcə Etimoloji Sözlük L-Z" kitabının 381-ci səhifəsində də "baçaq" "oruc" sözünün mənalarından biri kimi şərh olunur. Mehmet Akyılın "Divanü Lügati't-Türk'te Mastar ve Sıfat-Fiil Yapan Ekler, Değişik İşlevleri ve Geçirdikleri Değişimler" (Yakın Doğu Üniversitesi fənn və sosyal Bilimler Enstitusu. Yüksək lisans tezi. Türk dili ve edebiyatı Bölümü. Lefkoşa-2021. səh:16.)  əsərində də "baçaq" "dini oruc" adlandırılır.

Zənn edirik ki, göstərdiyimiz mənbələr və sitatlar  farsca "oruc" sözünün qədim türk dillərində “bacaq” adlı qarşılığının olduğuna şübhə yeri qoymur.

 Türkoloq B.Tuncay "Azərbaycan imperatorluğu. Azərbaycanın dövlətçilik tarixinə yeni konseptual yanaşma" adlı əsərində "baçaq" sözünün "oruc" mənasında olduğunu təsdiq etməklə yanaşı yazır ki, "...qədim türk dilində digər tövhid, yəni təktanrıçı dinlərdə, o cümlədən, İslamda mövcud olan bütün dini terminlərin təmiz türkcə qarşılığı olmuşdur ki, bu da Göy Tanrı dininin öz terminologiyasına malik təkmil bir din olduğunu sübut edir. Üstəlik də, bu terminlər sayəsində həmin dinin ayrı-ayrı elementləri barədə ətraflı məlumat almaq mümkündür... Bundan başqa, qədim türk dilində digər dinlərdə, o cümlədən, İslamda rast gəlinən əksər terminlərə uyğun gələn terminlərin olduğu da bəllidir... Bu terminlərdən bir çoxu təktanrıçılığa keçişdən öncə də öncəki dinlərin terminləri kimi işlənmiş, yeni dinin yayılması ilə həmin terminlər yeni məzmun və mahiyyət qazanmışlar. Bu deyilənlər türkoloq, publisist, ssenarist B.Tuncayın "Əməkdar mədəniyyət işçisi", Prezident təqaüdçüsü və Özbəkistan Turan Elmlər Akademiyasının akademiki Y.Oğuzla birgə yazdıqları "Türkün gizli tarixi" əsərində də təkrar təsdiq olunur.

Günah edirəmsə, Allah günahımdan keçsin. Hərdən mənə elə gəlir ki, deyəsən axı, İslam dini Göy Tenqri dininin zəminləri üzərində formalaşıb. Bu fikri söyləməyimizin əsas səbəbləri son illərdə Məhəmməd Peyğəmbərin türk Peyğəmbərləri soyundan olması, XIII əsrdə yaşamış görkəmli tarixçi Ravəndinin Məhəmməd Peyğəmbər haqqında "O, qıyıqgözlü bir türk idi" yazması, M.K.Atatürkün "Əgər araşdırsanız, Peyğəmbərimizin Türk olduğunu sübut edə bilərsiz" söyləməsi, Peyğəmbərimizin türkləri və onların qəhrəmanlıqlarını yüksək qiymətləndirməsi, türk dilini öyrənməyi tövsiyə etməsi, özünün də bu dili kamil bilməsi kimi məlumatlar və onun ortada dolaşan türk xalqını "Mənim Ordum” adlandırması və İslama dil uzadanları türklərlə cəzalandıracağını elan etməsi, “İslamı türklər qoruyacaq"  və s.  kimi söyləntiləridir.

Bütün bunlar həm bir zamanlar ulu əcdadlarımızın etiqad etdiyi Göy Tanrı dininin öz terminologiyasına malik mükəmməl bir din olduğunu, hələ İslamdan əvvəl ondakı əksər dini terminlərin təmiz qarşılığının türkcəmizdə olmasını sübut edir, həm də uzaq keçmişdən bəri müqəddəs türk dilimizin Quran dili olan ərəb dili ilə "atbaşı getməsindən" (M.Kaşğari) xəbər verir. Bu isə qururvericidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

 

 

                                                                          

 

 

Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və İncəsənət»

 

2019-cu ildə ispan rejissor Galder Gaztelu-Urrutia tərəfindən çəkilən The Platform ilk baxışda sadə bir həbsxana trilleri təsiri bağışlayır. Amma film irəlilədikcə anlayırsan ki, bu beton divarlar arasında baş verənlər əslində dünyanın miniatür modelidir.

Bu film sadəcə aclıq haqqında deyil.

Bu film bərabərsizliyin anatomiyasıdır.

 

Şaquli dünya modeli

 

Hadisələr “Şaquli Özünüidarəetmə Mərkəzi” adlanan, yüzlərlə mərtəbədən ibarət bir qurumda cərəyan edir. Hər gün yuxarıdan aşağıya doğru enən platforma – üzərində saysız-hesabsız yeməklərlə – bütün mərtəbələrin qarşısında dayanır.

Amma problem yeməyin azlığı deyil.

Problem insanın həddi bilməməsidir.

Yuxarı mərtəbədə olanlar ehtiyaclarından artıq yeyir, dağıdır, çirkləndirir. Platforma aşağı düşdükcə isə süfrə yoxa çıxır. Aşağıdakılar isə qalıqlara möhtac qalır.

Bu səhnə bizə tanış deyilmi?

 

Sistemmi günahkardır, insanmı?

 

Film çox incə bir sual verir:

Əgər hər kəs yalnız öz payını yesə, hər kəsə yetər.

Bəs niyə yetmir?

Burada iki ox var:

Sistem – insanları şaquli şəkildə bölür.

İnsan təbiəti – yuxarı qalxanda mərhəməti unudur.

Ən sarsıdıcı detal budur: hər ay məhbusların mərtəbəsi dəyişir. Bu o deməkdir ki, bu gün 6-cı mərtəbədə olan sabah 206-cı mərtəbədə ola bilər.

Amma qəribədir — yuxarı qalxan insan aşağıda yaşadığı aclığı çox tez unudur.

Bu unutqanlıq film boyunca ən böyük faciədir.

 

Kapitalizm metaforası

 

Film açıq şəkildə sosial-iqtisadi sistemə eyham vurur.

Yuxarı mərtəbələr – imtiyazlı təbəqə.

Aşağı mərtəbələr – sistemin sıxdığı insanlar.

Platforma isə sərvətin simvoludur.

Əslində, resurs var.

Ədalət yoxdur.

Film demir ki, “dünya pisdir”. Film deyir ki, “insan paylaşmağı seçmir”.

Bu fərq çox vacibdir.

 

Psixoloji transformasiya

 

Baş qəhrəman Goreng əvvəlcə müşahidəçidir. Sonra etirazçıya çevrilir. Daha sonra isə sistemin içində dəyişmək üçün risk edən insana.

O anlayır ki, yuxarıdakılara yalvarmaq işə yaramır.

Aşağıdakılara ümid vermək lazımdır.

Film burada artıq triller olmaqdan çıxır, fəlsəfi manifestə çevrilir.

 

Ən ağır sual

 

“Platforma” sonda konkret cavab vermir.

O, güzgü tutur.

Sən hansı mərtəbədəsən?

Yuxarı qalxanda necə davranardın?

Aşağı düşəndə kimə nifrət edərdin?

Film bitir, amma suallar bitmir.

 

Nəhayət

“The Platform” qanlı səhnələri ilə yox, verdiyi mesajla ağırdır. Bu film insanın içində gizlənən acgözlüyü, qorxunu və fürsətçilik instinktini açıb göstərir.

Bəlkə də problem sistemdə deyil.

Bəlkə problem sistem qurmaq üçün seçdiyimiz insan təbiətindədir.

Və ən qorxulusu budur:

Platforma hər gün enir.

Sadəcə biz bunu fərqli adlarla çağırırıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən mənə elə gəlir ki, insanın ən böyük faciəsi varoluşu dərk etməyə çalışdığı andan başlayır. Mən kiməm? Haradan gəlmişəm? Nə üçün buradayam? Və ən əsası, hara gedəcəyəm?

 

Həyatın mənası haqqında düşünmək bəzən dəhşətlidir. Sanki dərin bir uçurumun kənarında dayanıb aşağı baxırsan və səni qoruyan heç bir şey yoxdur. Ancaq bəzən də insan öz varlığının içində sonsuzluğun qığılcımını hiss edir. Sanki dar bir otaqda sıxılmış kimi görünən bu həyatın arxasında gizli bir qapı var və sən içində bir yerdə bilirsən ki, o qapı açılacaq. Mən bu cahana sığmıram, çünki mənim varlığım təkcə bu dünya ilə məhdudlaşmır.

Nəsimi bu sözləri yazanda, onun içində hansı yanğı var idi? Onu yandıran hansı hisslər idi ki, varlığını bu qədər sərhədsiz elan etdi? "Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam" – bu misra bir insanın hədsiz azadlıq istəyinin, varoluşun sərhədlərini aşmaq istəyinin fəryadıdır. Mən bu dünyada doğulmuşam, bədənim bu torpaqdan yaranıb, qanım, damarlarım, sümüklərim bu dünyanın maddəsindən formalaşıb. Amma yenə də, içimdə elə bir hiss var ki, sanki mən buraya aid deyiləm. Sanki mən bu dünyanın qanunlarına tabe olmaq üçün deyil, onu aşmaq üçün yaradılmışam.

İnsan təkcə bədən deyil, təkcə maddi varlıq deyil. Bədənim bir yerdədir, amma düşüncəm bütün kainatı dolaşa bilir. Gözlərim bir istiqamətə baxır, amma ruhum min fərqli yolla hərəkət edə bilir. Mənim daxilimdə həm bu dünya var, həm də bu dünyaya sığmayan bir şey – sonsuz bir kainat.

Bəlkə də, bu misranın ən maraqlı yozumu ana bətnindəki körpədir. Axı hər insan bir cahandır. Mən bu fikri oxuyanda düşündüm ki, bəlkə də Nəsimi varoluşun ən təməl həqiqətlərindən birinə işarə edir. Körpə ana bətnində yaşayır və orası onun bütün dünyasıdır. O, orada hər şeyi tapır qidası, varlığı, həyat mənbəyi tamamilə həmin kiçik, qaranlıq məkanın içindədir. Amma bir gün gəlir ki, o dünya- o insan ona dar gəlir. Bədən böyüyür, o yer artıq yetərli olmur və o, daha böyük bir dünyaya doğulur. Biz də elə belə bir haldayıq.

Biz bu dünyada yaşayırıq və düşünürük ki, bura bizim həqiqi dünyamızdır. Bizim bədənimiz var, gördüyümüz şeylər var, toxunduğumuz əşyalar var. Amma bir gün gəlir ki, bu dünya da bizə dar gəlməyə başlayır. Sanki içimizdə sıxışan bir varlıq var və o, daha geniş bir aləmə çıxmaq istəyir. Bəlkə də ölüm dediyimiz şey elə bu sıxışmadan qurtulmaqdır. Ana bətnindən dünyaya doğulmaq kimi, bu dünyadan başqa bir varoluşa doğulmaqdır.

  "Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü-məkana sığmazam."

Burada Nəsimi öz varlığını təsvir edir, amma mən bunu oxuyanda öz varlığımı düşünürəm. Gövhər, dəyərli bir xəzinədir, incidir. Amma buradakı mənası maddi bir şey deyil – bu, ruhdur. Mənim ruhum, mahiyyətim, həqiqətim bu bədən deyil, bu maddi dünya deyil. Mən laməkandanam. Laməkan – yəni, məkanı olmayan, heç bir yerə sığmayan, heç bir sərhədlə məhdudlaşmayan. Ruhum nə zamana tabedir, nə də məkanın çərçivələrinə. Mən bir bədənin içində doğulmuşam, amma əslində mən bir cism deyiləm – mən sonsuz bir varlığam.

"Kövnü-məkan"  varoluş və məkan deməkdir. Bu dünya, gördüyümüz hər şey, toxunduğumuz hər şey məkanın içindədir. Amma mənim ruhum, mənim varlığım bu məkanın çərçivələrinə tabe deyil. Bəs elə isə, biz niyə bu dünyada yaşayırıq?

Mən bəzən düşünürəm ki, insanın ən böyük dərdi məhz budur. O, özünü bu dünyanın qanunlarına uyğunlaşdırmağa çalışır, amma içinə baxanda anlayır ki, o, heç vaxt tam uyğunlaşa bilməz. Çünki o, həmişə daha çoxunu istəyir. Maddi mənada yox. İnsanın içində sonsuzluğa can atan bir hiss var. İnsan daima öz sərhədlərini aşmaq istəyir. İnsan uçmaq istəyir, qalaktikalara çıxmaq istəyir, ruhunu azad etmək istəyir. Çünki onun içində bir hiss var ki, o bilir – bu dünya ona dar gəlir.

Bu misranı oxuyanda mən özümü dərk edirəm. Mən bir bədən deyiləm. Mən bir kimlik deyiləm. Mən bir ad, bir şəxsiyyət deyiləm. Mənim varlığım, mənim həqiqətim, mənim ruhum bu dünyanın qanunları ilə ölçülə bilməz. Mən varam, amma bu varoluş məkan və zamana tabe deyil. Mən bu dünyanın içindəyəm, amma bu dünyanın çərçivələrinə sığmıram.

Bəlkə də, insanın bu dünyadakı ən böyük vəzifəsi həqiqi mahiyyətini dərk etməkdir. Bəlkə də, biz ona görə bu dünyada bu qədər əziyyət çəkirik ki, özümüzü unuduruq. Bizi bədənimizlə tanıdırlar, bir ada bağlayırlar, bir kimliyə məhkum edirlər. Amma gerçəkdə, biz bunların heç biri deyilik. Biz daha geniş bir şeyik, biz sonsuzluğun içindəki bir qığılcımıq.

Nəsimi bunu görürdü. O, varlığının sərhədlərini tanımırdı, çünki o bilirdi. Bilirdi ki, insan heç bir sərhədə sığmaz. Mən də bunu hiss edirəm. Mən bu cahana sığmıram. Mənim düşüncəm, ruhum, varlığım bu dünyanın qanunlarından daha böyükdür. Mən özümü dərk etdikcə, sərhədlərimi aşdıqca, bu misranın mənası mənim üçün daha da dərinləşir.

Mən bu cahana sığmazam. Mənim varlığım bu dünyanın ölçüləri ilə ifadə olunmaz. Mən nə bir bədənəm, nə də bir məkanın içində məhdudlaşdırıla bilən varlıq. Mən sonsuzluğa açılan bir üfüqəm. Mən ruham. Mən laməkandanam.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu gün Şeir saatında zlərə Zöhrab Mehdinin şeirlərini təqdim edir.

 

 

ŞUŞAM, OYY

 

Səni yenidən görmək, ah,

Bir başqa aləm, bir başqa!

Bəlkə, ondandı bu gün, bax,

Göy başqa aləm, yer başqa!

 

 Həsrət, vüsal bir arada,

 Bir arada sevinclə qəm.

 Olanlar üzməsin səni,

 Qəm eləmə di, qəmin kəm!

 

 Dilimdən heç düşmədin ki,

 Çıxmadın ki heç huşumdan.

 Nə sevdalar gəldi, getdi,

 Tək sən getmədin başımdan!

 

 Gözüm çıxsın, boynum sınsın,

 Bir az gec gəldim, bağışla.

 Sən də üzə vurma daha,

 Nolar, keç, gəldim, – bağışla!

 

 ...Necə dözdüm səndən ayrı,

  Yoxsa ürəyi daşam oyy?!

  Bir də ayrılıq olmasın,

  Bir də dözmərəm, Şuşam, oyy!

 

 

NECƏSƏN

 

Bu zirvə həminki, bu dağ həminki,

Bu sol həminkidi, bu sağ həminki,

Nə qədər istəsən di bax, həminki,

A güllü, çiçəkli yaylaq, necəsən?!

 

Bu qaya bizimdi, süxur bizimdi,

Bu arxac bizimdi, axur bizimdi,

Bu sürü bizimdi, naxır bizimdi,

A qaşda otlayan daylaq, necəsən?!

 

 Bu daşa, kəsəyə əyil, həminki.

 Bu lilpar həminki, çeyil həminki.

 Maraq həminkidi, meyil həminki,

 A yarpızlı dərə, çaylaq, necəsən?!

 

 Bu diriliş bizim, bu OL bizimdi,

 Tanrıya açılan bu qol bizimdi.

 Bu çəhlim bizimdi, bu yol bizimdi,

 A şehli yal-yamac, oylaq, necəsən?!

 

 Bu binə həminki, dəyə həminki,

 Millənir tüstüsü göyə, həminki.

 Bu yurd həminkidi, yiyə həminki,

 A oba, a mahal, oymaq necəsən?!

 

 

QUL OLDUQ

 

Varıq biz, dünən də vardıq,

Eş idik, həmdəmdik, yardıq,

Əridik – zirvədə qardıq –

Dərədə sel olduq, dostum!

 

Oxlanmış yurd göz dağımız,

Sinəmizdə köz dağımız,

Yandıq, çıxdı cızdağımız-

Kim deyər kül olduq, dostum?!

 

Necə zülümlərdən döndük,

Neçə bölümlərdən döndük.

Döndük, ölümlərdən döndük,

Silkindik, el olduq, dostum!

 

 Meydan gördük, ərşad olduq,

 Çox kəslərə irşad olduq,

 Yeri gəldi, gürşad olduq,

 Bozkırda yel olduq, dostum!

 

 Baş qoymaqdan ötrü başa,

 Baş sındırmadıq da boşa....

 Nəfsimizə deyil, haşa,

 Biz haqqa qul olduq, dostum!

 

 

VƏTƏN, AY VƏTƏN

 

Çiçəksən- üzülməz, dərilməzsən ki!

Dosta, yara peşkəş verilməzsən ki!

Elə bir sevdasan... sorulmazsan ki!

... Vətən, ay vətən!

 

Beşiksən, bələksən, kəfənsən, gorsan!

Könüldə atəşsən, ürəkdə qorsan!

Segahsan, Zabulsan, Şahnazsan, Şursan!

 ...Vətən, ay vətən!

 

Sən niyə bu qədər kiçilməzsən ki?!

Sən nədən bu qədər keçilməzsən ki?!

Ölçüyə gəlməzsən, ölçülməzsən ki!

... Vətən, ay vətən!

 

Dağım, dərəm, düzüm, aranım da sən!

İnancım, imanım, Quranım da sən!

Sənsiz mən bir heçəm, hər anımda sən!

... Vətən, ay vətən!

 

 Hədəf "O", səmt doğru, yol uzun hələ!

...Qayım-qədim elin, ulusun belə!

 Ay doğsun, qoy qurdun ulasın elə!

 ...Vətən, ay vətən!

 

 

AYRILIQ

 

Bu qədər ayrılıq olarmı, Allah?!

Bu, yer ayrılıqdı, o göy ayrılıq.

Nəyə toxunursan, hara baxırsan,

Hər şey ayrılıqdı, hər şey ayrılıq!

 

Dənizə baxırsan, dəniz ayrılıq,

Çölə boylanırsan, çöl ayrılıqdı.

Bu cığır ayrılıq, bu iz ayrılıq,

Ovcunda tutduğun əl ayrılıqdı!

 

 Bu dağ ayrılıqdı, daş ayrılıqdı,

 Bu ağac ayrılıq, quş ayrılıqdı.

 Gün gündən ayrılır, il ildən, Allah,

 Üst-üstə qalanan yaş ayrılıqdı!

 

 Dost da ayrılıqdı, yar da ayrılıq,

 Yox da ayrılıqdı, var da ayrılıq.

 Ocaq ayrılıqdı, qor da ayrılıq,

 Burda ayrılıqdı, orda ayrılıq!

 

  ...Bu qədər ayrılıq olarmı, Allah?!

  Hər tərəf... arxa da, ön də – ayrılıq!

  Nə illah etsəm də, yahu, nə illah,

  Baxıram, büsbütün mən də ayrılıq!

 

 

ELƏ İSTƏYİRƏM

 

Elə istəyirəm – bir külək əsə,

Əsə şıltaq külək, kür külək əsə.

Diksinə, titrəyə yer, külək əsə,

Elə istəyirəm, elə – İlahi!

 

Elə istəyirəm – bir yağış yağa.

Yağa leysan kimi, gur yağış yağa.

Təpə gözlərinə yer, yağış yağa,

Elə istəyirəm, elə – İlahi!

 

 Elə istəyirəm – bir günəş doğa.

 Doğa üzümüzə nur, günəş doğa.

 Gərnəşə, əsnəyə yer, günəş doğa,

 Elə istəyirəm, elə – İlahi!

 

  ...Hələ ümidim var, hələ, İlahi!

  Beləyəm mən də bax belə, İlahi!

  Neyləyim, özümdən asılı deyil –

  Elə istəyirəm, elə – İlahi!

 

 

UNUTMUŞAM

 

Bilirsənmi, səni necə unutmuşam?!

Unutmuşam, gözlərinin qarasına kimi.

Nəfəsinin istisinə, saçlarının qoxusuna,

qollarının arasına kimi.

 

Yanaqlarının qəmzəsinə kimi unutmuşam.

Dodaqlarının məzəsinə kimi unutmuşam.

Səni necə unutmuşam, bilirsənmi?!

Əllərinin qəbzəsinə kimi unutmuşam!

 

Bilirsənmi, səni necə unutmuşam?!

Unutmuşam, məhlənizin adamlarına kimi.

Ağaclarına, pişiklərinə, köşklərinə,

yumru-yumru damlarına kimi.

 

Ürkək-ürkək baxışına kimi unutmuşam.

Titrək-titrək yerişinə kimi unutmuşam.

Səni necə unutmuşam, bilirsənmi?!

Evinizin girişinə kimi unutmuşam.

 

 Bilirsənmi, səni necə unutmuşam?!

 Unutmuşam, dedim axı, dedim necə...

 Di yan tökül – çartla, partla – nə bilim, eh...

 Unutmuşam bax beləcə!

                    

 

BİR DUA YAZIRAM

 

Hər gün bir dua yazıram göy üzünə –

Yazıram ki, günümüz aydın olsun.

Zəkamız iti, yolumuz açıq,

önümüz aydın olsun!

 

İzimiz itməsin, sözümüz bitməsin,

İşığımız, nurumuz azalmasın deyə...

Göy üzünə bir dua yazıram hər gün-

sıramız pozulmasın deyə!

 

Hər gün bir dua yazıram göy üzünə,

Yazıram ki, soyumuz kəsilməsin –

Kökümüz qurumasın, odumuz sönməsin –

çörəyimiz, suyumuz kəsilməsin!

 

Haylanaq, huylanaq o başdan,

Toy qurub toylanaq deyə –

Göy üzünə bir dua yazıram hər gün –

Boy verib boylanaq deyə!

 

 Hər gün bir dua yazıram göy üzünə,

 Yazıram ki, ulasın qurdumuz, oğul!

 Qan-qada, dərd-bəla görməsin bir də –

 görməsin – yurdumuz, oğul!

 

 

OLMAĞA

 

Kim kimə barmağın tuşladı, dostum?

Kim kimin bostanın daşladı, dostum?

Bax elə o gündən başladı, dostum,

...Yerin dar olmağa!

 

Lap Məşədə göndər, haca da... saxla.

İstər damda saxla... bacada saxla.

Hər an mənliyini ucada saxla

...Qoyma xar olmağa!

 

Görərsən – burnunun ucu göynəyər.

İçində bir nisgil, acı göynəyər.

Dərin bir yaranın öcü göynəyər

... Hayqırar car olmağa!

 

 Can deyər yalandan çoxu, İlahi!

 Sonra da fırladar "ox"u, İlahi!

 Mənə səndən başqa axı, İlahi

 ... Kim var yar olmağa?!

 

 Ah , bu ozan ömrü, bu dədə ömrü,

 Asiyə, namərdə bu hədə ömrü.

 Yetişər – götürüb eh – vədə, ömrü

 ...Gedərəm, var olmağa!

 

 

CANIM-GÖZÜM

 

Məni qalxan elə doğrularına,

Məni məlhəm elə sarğılarına,

Məni qurban elə ağrılarına –

Elə, canım-gözüm!

 

İstəsən, eh elə, dilinə qondur.

İstəsən, meh elə, telinə qondur.

İstəsən, şeh elə, gülünə qondur –

Elə, canım-gözüm!

 

Məni çəpər elə maraqlarına,

 Məni sipər elə dayaqlarına,

 Məni təpər elə ayaqlarına –

 Elə, canım-gözüm!

 

 İstəsən, qor elə gözündə məni,

 İstəsən, nur elə üzündə məni,

 İstəsən, hürr elə özündə məni –

 Elə, canım-gözüm!

 

 Lap əsir də elə, kölə də elə,

 Lap çevir belədən-belə də, elə

 Vaxt keçir – di dur də, elə də, elə –

 Elə, canım-gözüm!

 

 

***

 

...Çəkilmiş çaxmaqdı bürkü-

Gecənin bağrından qopan güllə səsləridi

Cırcıramaların aramsız, yeknəsəq səsləri –

Nöqtə atışı kimi dəyir – yuxum hədəfə...

...Çevrildikcə bu üzümdən o üzümə –

Elə bilirəm dünya da çevrilir mənimlə –

Yellənir, yırğalanır – oxundan çıxacaq deyə –

Az qala ürəyim ağzıma gəlir – hər dəfə...

 

...Hələ bir yandan da o it,

 Tənbəl-tənbəl yayqarasına hürən,

Nəfəsini boynumda, boğazımda hiss etdiyim,

 Ağzının seliyi üzümə, gözümə bulaşan...

 ... Bu da azmış kimi, bir də

 Hər vəchlə yaxamı qurtarmaq istədiyim

 Lənətə gəlmiş bu yaramazlar, bu çirkinlər –

 Qara, sərsəm fikirlər – başımda dolaşan...

 

 ...Vaxt da üzə durub elə bil,

  Başını aşağı salıb günahkar adamlar kimi.

  Qaranlıq çəkilir arasına – ağacların, kolların –

  Çəkilir ki, az da... canımı sıxmasın...

  ...Yuxum cəhənnəmə, hazıram

   Çıxıb pişvazına günəşi salamlamağa,

   Açıb qollarımı bağrıma basmağa səhəri –

   Yetər ki, başqa bir tərslik çıxmasın...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bir qrup yapon Şimonoseki şəhərində türk pilot Orhan Suyolçu adına parkda pilotun şərəfinə qoyulmuş xatirə daşını ziyarət edirlər.

 

İran-İraq müharibəsinin gedişi zamanı, 1985-ci ilin martında Səddam Hüseyn elan etdi ki, 48 saat keçəndən sonra İran səmasında istənilən təyyarəyə - mülki təyyarələr də daxil - atəş açılacaq. 

Yaponiya öz vətəndaşlarını İrandan çıxara bilməyəndə köməyə Türkiyə gəldi. Orhan Suyolçu yaponları Tehrandan çıxarmaq üçün göndərilən THY mənsub “DC-10” təyyarəsinin pilotu idi. Yaponları Tehrandan götürüb geri qayıdan təyyarə Türkiyə hava məkanına girəndə kapitanın “Türkiyəyə xoş gəldiniz” sözləri sərnişinlərdən sevinc çığırtılarından hönkürtüyə qədər müxtəlif emosiya doğurdu.

Orhan Suyolçu 2013-cü ildə vəfat edəndə onun adı İstanbulla qardaşlaşmış Şimonoseki şəhərindəki parka verildi, şərəfinə xatirə daşı qoyuldu.

Aşağıdakı mətn Orhan Suyolçu vəfat edəndə həmin vaxt İstanbulda olan bir yaponun yazdıqlarıdır.

 

“1985-ci ildə İran–İraq müharibəsi zamanı, Türk Hava Yolları təyyarəsinin Tehranda yaşayan 215 yapon vətəndaşını xilas etdiyini bilən yaponların sayı düşündüyümüzdən azdır. Həmin təyyarənin kapitanı bazar günü gecə vəfat etdi. Bu gün günorta İstanbul şəhərindəki məscidlərin birində onun dəfn mərasimi keçirildi.

Dəfn mərasimində Yaponiyanın baş konsulu başda olmaqla, yapon icmasının nümayəndələri və İstanbulda yaşayan könüllülər iştirak etdilər. Mən də onların arasında idim. Kapitanın həyat yoldaşı ilə danışmaq imkanım oldu və bir yapon vətəndaşı olaraq, iki təyyarədən birini yaponların xilas edilməsi üçün göndərdiyinə görə Türkiyəyə, eləcə də təhlükəni gözə alaraq könüllü şəkildə Tehrana xilasedici uçuş həyata keçirən kapitan Orhan Suyolçuya dərin təşəkkürümü bildirdim.

 

Həmin dövrdə Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələrinin xaricə göndərilməsi mümkün olmadığı üçün, Japan Airlines təhlükəsizliyə zəmanət verilməyən əraziyə təyyarə göndərə bilməyəcəyini bildirərək yaponların xilasını həyata keçirə bilmədi. Təhlükə altında qalan və Yaponiyadan yardım təyyarəsinin gəlməyəcəyini təsdiqləyən İrandakı səfir Nomura vəziyyəti Türkiyənin səfiri Bilrelə izah edərək kömək istədi. Cavab isə belə oldu: “Ertuğrul gəmisinin faciəsini unutmamışıq” – və xilasetmə təklifini məmnuniyyətlə qəbul etdilər.

Bu “borcun qaytarılması” 1985-ci ildən təxminən 100 il əvvələ – 1890-cı ildə Vakayama prefekturasının Kuşimoto sahillərində baş vermiş “Ertuğrul” hərbi gəmisinin qəzasına aiddir. Həmin faciədə təxminən 500 nəfər həlak olmuşdu. O zaman yaponlar xilasetmə işləri aparmış və sağ qalanların Türkiyəyə qaytarılmasına yardım etmişdilər. Bu gün də həmin hadisə Türkiyə dərsliklərində qeyd olunur və yaponların göstərdiyi yardım yüksək qiymətləndirilir. Türkiyənin niyə güclü şəkildə Yaponiya dostu ölkə olduğunu bu tarixi biləndə anlamaq çətin deyil.

Bəzən düşünürəm: eyni vəziyyətdə yaponlar necə davranardılar? O vaxtdan 28 il keçib. Bu hadisəni bilməyən yaponların sayı artdığı bir zamanda, Türkiyənin Yaponiyaya göstərdiyi bu humanitar yardımı heç vaxt unutmaq olmaz. (Yaponiya öz vətəndaşlarını taleyin ümidinə buraxdığı bir vaxtda Türkiyə Yaponiyaya kömək etdi… 500 türk vətəndaşı təyyarəyə minə bilmədi və quru yolu ilə Türkiyə sərhədinə getməli oldu). Yaponların unutmağa başladığı öz yaxşı xüsusiyyətlərini itirməmək lazımdır.

Hazırda burada – Türkiyədə – hər gün türk xalqının sadə və səmimi insan münasibətləri içində yaşayır, bəzən çətinliklər və qayğılar yaşasam da, onların genişürəkliliyi və isti münasibəti sayəsində həyatımı davam etdirirəm. Bu gün taleyin gətirdiyi bir bağlılıqla kapitan Orhanın dəfn mərasimində iştirak edə bildiyim üçün minnətdaram və ona Allahdan rəhmət diləyirəm.

 

(Materialı hazırlayarkən Yadigar Sadıqlının yazılarından istifadə edilmişdir)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

 

Fevralın 19-da Bakı Şəhər Gənclər və İdman idarəsinin təşkilatçılığı ilə Suraxanı Gənclər Evində Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi "İrəvanda xal qalmadı" - kitab və 3 dildə elektron kitabla daxili və xarici platformalarda təbliğat” layihəsi çərçivəsində yazıçı Varisin müəllifi olduğu "İrəvanda xal qalmadı" kitabının növbəti – sayca üçüncü təqdimat mərasimi keçirilib. Xatırladaq ki, daha əvvəllər kitab Gəncə və Sumqayıt şəhərlərində ictimaiyyətə təqdim edilmişdi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, Suraxanı rayonundakı ümumtəhsil məktəblərinin müəllim və yuxarı sinif şagirdlərinin, Fövqəladə Hallar Nazirliyi Akademiyası müəllimlərinin və kursantlarının qatıldığı tədbirdə əvvəlcə Ulu Öndər Heydər Əliyevin, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canlarını qurban vermiş şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Sonra Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Təqdimat mərasimini Bakı Şəhər Gənclər və İdman idarəsinin Suraxanı rayonu üzrə Gənclər və İdman sektorunun müdiri Amil Bağırov açaraq mütaliənin faydaları, tədbirin məramı və məqsədi, Azərbaycanın Qayıdış Konvensiyasının zəruriliyi və sözügedən layihənin vacibliyi barədə məlumat verib.

Tədbirin moderatoru olan Suraxanı Gənclər Evinin əməkdaşı Mədinə Hüseynzadə Gənclər Evinin ədəbiyyatla, ümumən mədəniyyətlə bağlı olan tədbirlərə hər zaman həssaslıqla yanaşdığına, buranın gənclərin əsl toplanış yeri, isti yuvası olmasına diqqət çəkib.

Növbəti çıxışçı - əslən Qərbi Azərbaycandan olan yazıçı İlkin Əbəlfəz uzun illər erməni millətçiliyinin həyata keçirdiyi antiinsani fəaliyyətə toxunub, ata-babalarının doğma yurdlarından necə qovulması, 1918-ci il qırğınını, 50-ci illər deportasiyası, 1988-89-cu illərdə Qarabağ müharibəsi fonunda sonuncu azərbaycanlının Qərbi Azərbaycandan necə çıxarılması barədə danışıb, azərbaycanlıların öz doğma yurdlarına tezliklə qayıda biləcəklərinin bir xəyal deyil, reallıq olmasını dilə gətirib.

Çıxışlarda qeyd edilib ki, bu sayaq tarixi kitablar yalnız ədəbi əsər kimi deyil, eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edən ictimai-siyasi məzmunlu nəşr kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş soydaşlarımızın taleyinin ədəbiyyat vasitəsilə gündəmdə saxlanılması gələcək nəsillərin milli kimlik şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dövlətin bu mövzuda kitabların yazılmasına maraq göstərməsi isə bu mövzunun necə prioritet olmasını bildirir.

Kitabın müəllifi, yazıçı Varis çıxış edərək "İrəvanda xal qalmadı" əsərinin ərsəyə gəlmə səbəbləri, ideya qaynaqları və əsas məqsədi barədə ətraflı məlumat verib. O bildirib ki, 1 milyon işarəlik arxiv materiallarından istifadə etməklə ərsəyə gələn kitab 1827-ci ildə İrəvan xanlığının Rus imperiyası tərəfindən işğalı mövzusunu əsas götürərək Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyinə, itirilmiş yurd yerlərinə və tarixi yaddaşın bərpası zərurətinə həsr olunub. Yazıçı vurğulayıb ki, əsərin yazılmasında əsas niyyət tarixi faktları bədii-publisistik üslubda təqdim etməklə milli yaddaşı diri saxlamaq və bu həqiqətləri gələcək nəsillərə ötürməkdir.

Daha sonra iştirakçılar müxtəlif suallarla çıxışçılara müraciət ediblər.

Tədbirin yekununda kitabın müəllifi tərəfindən iştirakçılara "İrəvanda xal qalmadı" kitabının imzalanmış nüsxələri təqdim olunub və xatirə şəkilləri çəkdirilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

 

 

 

 

Anar Xanlarov,

futbol icmalçısı. “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Soyuq başla nə yazmaq olar? Əslində, elə isti başla da indi yazacaqlarımın 90 faizini yazacaqdım. Məğlubiyyət gözlənilən idi. Amma hesab çox gözlənilməz oldu. Bu hesab olmalı deyildi.

 

Bəziləri yenə iki ölkənin futbolundakı, çempionatındakı fərqi atacaq ortaya, bizdə var axı, udanda "Qarabağ"ı edirlər Avropa səviyyəli klub, uduzanda heyəti, büdcəni, tarixi atırlar ortaya. Bu "Qarabağ" "Nyukasl"dan daha güclü, daha bahalı, daha tutullu "Çelsi"nin başına Bakıda oyun açmadı? Yaxud "Ayntraxt"ı, "Benfika"nı məğlub edən dünənki futbolçular deyildi? Demək ki, səbəb başqadır. Mən “Qarabağ”ın avrokuboklarda evdə indiyə qədər bu qədər aciz oynadığını, 6 qol buraxdığını xatırlamıram. Bakıya “Arsenal”, “Tottenhem”, “Roma”, “Bayer”, “Çelsi”, “Borussiya”, “Fiorentina” kimi komandalar gəlib və hər biri də burda layiqli müqavimət görüb. Niyə bu müqavimət dünən olmadı? Səbəb sadədir: “QARABAĞ” “NYUKASL”LA OYUNA HAZIR DEYİLDİ! Nyə hazır deyildi? Bunun da səbəbini Qurban Qurbanov “İmişli” ilə oyundan sonra demişdi.

Deyəndə, yazanda pis adam oluruq. Hətta bəziləri gəlib adama ağıl verir. Onsuz, bizdə sözün düzünü, reallığı deyən adam həmişə pis adam olur. Biz “Qarabağ”a, ölkəmizə düşmənik? Bu cür nəticənin olmaması üçün yazdıq, dedik, amma təəssüf ki, faydası olmadı. “Neftçi” ilə oyunun təxirə salınmasına sərf olunan vaxt, zaman, enerji “Nyukasl”la oyunun hazırlığına sərf olunmalı idi. Əgər “Nyukasl”la oyuna daha yaxşı hazırlıq üçün hansısa matç təxirə salınmalı idisə, bu matç “Neftçi” ilə yox, “İmişli” ilə matç olmalı idi. Çünki sən “Nyukasl”la ilk matç öncəsi məhz “İmişli” ilə üz-üzə gəlirdin. Şəxsən mən dəfələrlə Quba stadionunda olmuş adam kimi əmin idim ki, o palçıqda oynamaq “Qarabağ”ın əlehinə olacaq. Üstəlik, ondan əvvəl qarlı-şaxtalı Şamaxı səfərində onsuz da yetəri qədər güc itirmişdi. “İmişli” ilə oyunu təxirə salıb rahat şəkildə “Nyukasl”la oyuna hazırlaşmalı idi. Demirəm ki, “İmişli” ilə oyun təxirə salınsa idi “Qarabağ” çıxıb “Nyukasl”ı udacaqdı. Ən azı hesab belə olmazdı. İndi bir adam çıxsın mənə “Neftçi” ilə oyunun təxirə salınmasının məntiqini və mənasını izah etsin. Kimsə cavab oyunu ilə aradakı vaxt azlığını və yolun uzunluğunu səbəb göstərəksə, o da boş söhbətdi.

 

Birincisi, bunu nəzərə almaq lazımdır ki, biz UEFA üzvü olsaq da, ərazi olaraq, daha çox Asiya qitəsinə məxsusuq. Ona görə də avrokuboklarda əksər səfərlər bizim üçün uzaq düşür. Hər dəfə bunu qabardacayıqsa, o zaman UEFA-dan çıxaq Asiyaya qatılaq. UEFA üzvüyüksə, uzaq məsafə söhbətini qoymalıyıq bir qırağa. Bura gələn komandalar üçün də Bakı səfəri ən uzaq və yorucu səfər sayılır. İngilislər Bakıya raketlə yarım saata gəlməmişdi, onlar da uzaq yol qət etmişdilər.

O ki qaldı vaxt azlığına, bu mərhələdə oynayan komandaların hamısı sıx qrafikdə oynayır. “Qarabağ” da bu cür qrafikə uyğunlaşmalıdır, illərdi avrokuboklarda qruplarda oynayır. “Nyukasl” “Tottenhem”lə ağır səfər matçı oynayıb Bakıya gəlmişdi. Burdan da gedib fevralın 22-də “Mançester Siti” ilə daha bir ağır oyuna çıxacaqlar. Fevralın 24-də isə “Qarabağ”I qəbul edəcəklər.  3 gün sonra isə “Everton”la qarşılaşacaqlar.

Yaxud “İnter”. Səfərdə “Bode Qlimt”ə məğlub oldular və turu keçməmək təhlükələri var. Amma Norveçdən gedib fevralın 21-də “Leççe” ilə üz-üzə gələcəklər. 3 gün sonra isə “Bode Qlimt”lə cavab oyunu. Heç bir təxirəsalma da müzakirə mövzusu deyil. Deyə bilərsiniz ki, bunlar top komandalardı, “Böyük beşliy”I təmsil edirlər, amma Çl-də pley-off oynayan heç bir komanda nə öncə, nə də sonra təxirəsalmaya getməyib.

“Olimpiakos” fevralın 14-də “Levadiakos” səfərinə gedib, dünən “Bayer”i qəbul edib, sabah yox bürügün Yunanıstan çempionatında “Panetolikos”la oynayacaq. Özü də orda da çempionluq uğurunda amansız mübarizə gedir və AEK, Olimpiakos, PAOK-un bir-birləri ilə xal fərqləri cüzidir.

Eləcə də “Brügge”. Fevralın 15-də “Serkle Brügge” səfərinə gediblər, dünən “Atletiko” ilə oynadılar, sabah yox bürügün  də Belçika çempionatında “Leuven”lə üz-üzə gələcəklər. Bundan 3 gün sonra isə Madriddə “Atletiko” ilə cavab matçına çıxacaqlar. Görürsünüz ki, hamı sıx qrafikdə oynayır, heç kim də oyunlarını təxirə salmır. Çünki buna hazırdılar, planlarını, heyətlərini buna görə qururlar. “Qarabağ” da buna getməlidir. “Neftçi” ilə oyunu təxirə salmaq yox, oynamaq lazım idi. Qurban Qurbanov hər zaman deyir ki, “böyüməliyik”, böyümək tək Avropanın tanınan klubları ilə oynamaqla olmur, bu cür məsələlərdə də  böyüməliyik. “Qarabağ” onsuz da yaxşı mənada boyundan  çox yuxarı tullandı, ÇL-in pley-offunda oynamaq tarixi bir hadisə, böyük bir uğur idi. Bu mənada “Qarabağ”ın, Qurban Qurbanovun Azərbaycan futbolu üçün etdiklərini danmaq ən böyük vicdansızlıq olardı. Bir dəfə də demişdim, “Qarabağ” Azərbaycanı Avropada, dünyada tanıtmaq baxımından xarici işlər nazirliyindən çox iş görür. Amma çatışmayan cəhətləri, nöqsanları da demək lazımdır. Çox adam demir, toxunmur, deyən də pis adam olur, amma olsun. Biz də bunu “Qarabağ”ın, Azərbaycan futbolunun xeyiri, uğurlarının daha böyük olması üçün deyirik. Buna görə pis adam olacayıqsa, mən pis adam olmağa hazıram.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)