Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O, 1952-ciilmayın 18-dəAğdamrayonununGüllücə kəndində anadanolub. Orta təhsilini başa vurandan sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində ali təhsilə yiyələnib. On beş il "Azərbaycan gəncləri" qəzetində müxbir, şöbə müdiri, redaktor müavini vəzifələrində çalışıb. 1991-1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti aparatında azərbaycandilli mətbuat üzrə bölmənin müdiri, Mətbuat xidməti rəhbərinin müavini, 1992–1993-cü illərdə "Yurd" jurnalı baş redaktorunun 1-ci müavini, 1993–2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində mətbuat katibi, spiKerin köməkçisi, 2001–2004-cü illərdə "Maarifçi" qəzetinin və "Advokat+" jurnalının baş redaktoru vəzifələrində işləyib.

2005-ci ildən isə AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda çalışır. 2009-cu ildən həmin İnstitutun Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiridir...

Deyir ki:- “Təhlil edərkən belə bir qənaətə gəlmək olar ki, XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli və dini zəmində qarşıdurma yaratmaq cəhdləri barədə yazılan məqalələr janr, forma, üslub cəhətdən müxtəlif və rəngarəng olsalar da, ideya-məzmun xüsusiyyətlərinə görə yaxın və oxşardırlar. Belə ki, törədilən qırğınlar birmənalı olaraq Çar Rusiyası müstəmləkəçilik siyasətinin və bədnam "erməni məsələsi"nin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilərək şərh edilib. Publisistika siyasi kələklərin Azərbaycan multikultural mühitinə heç bir aidiyyəti olmadığını və millətlərarası münasibətlərdəki mövcud tarazlığı poza bilmədiyini göstərib. Heç bir insaniyyətə zidd fikirlərə yol verilmədən milli-ayrı seçkiliyə qarşı ikrah hissi yaradılıb, zülm və istibdaddan, milli qırğınlardan nicat yolu mütləqiyyətin devrilməsində görülüb, azadlıq uğrunda mübarizənin formalaşmasına mane olan hallar, amillər tənqid atəşinə tutularaq, xüsusən də xalqımızın başını qatan erməni-daşnaklarının təxribatçı əməlləri ifşa edilib. Nəhayət, publisistikanın belə bir dəyişməz, qərarlı səciyyəsinin formalaşmasında Azərbaycan xalqının tolerant həyat tərzi əsaslı dərəcədə rol oynayıb.”

2001-ci ildə "Qarabağ uğrunda mübarizə və 90-cı illərin Azərbaycan ədəbiyyatı" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, 2012-ci ildə isə "Azərbaycan nəsr və dramaturgiyasında Qarabağ mövzusu" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi alıb. Onun həyat və yaradıcılıq fəaliyyətindən bəhs edən "Soraq kitabçası" adlı kitab nəşr edilib... 

AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutu Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülbəniz Babayeva onun haqqında yazır: “Dəyərli elmi əsərlər müəllifi olduğu kimi, maraqlı bədii yaradıcılığı ilə də oxucuların diqqətini cəlb edir. Çünki həqiqi sənət əsərləri o zaman əbədiyaşarlıq qazanır ki, o, elmə söykənmiş olsun. Onun yaradıcılığında bu iki önəmli cəhət vəhdət təşkil edir. Yaradıcılığının mövzu dairəsi, problematikası, ideya zənginliyi,  dili və üslubu həmişə ədəbi tənqidin diqqət mərkəzində olub. Bəkir Nəbiyev, Nizami Cəfərov, Camal Mustafayev, Şamil Salmanlı, Vaqif Yusifli və başqa görkəmli elm adamları onun yaradıcılığını müxtəlif prizmadan tədqiqata cəlb edərək, çağdaş ədəbiyyatımızdakı yerini, mövqeyini müəyyənləşdiriblər və sənət aləmində orijinal qələm sahibi, alimliyi ilə yazıçılığı bir arada birləşdirən istedadlı yazıçı kimi dəyərləndiriblər...”

Ciddi və sakit təbiəti var. Son dərəcə səbirli adamdır, praktik və analitikdir. Özünə güvənir və işlərində qətiyyətlidir. İdarəetmə bacarığı yüksəkdir. Sadiq dost, mehriban yoldaş, qayğıkeş ata və əla ailə başçısısıdır. Güclü zehni var, yaradıcılıq qabiliyyəti çoxşaxəlidir. O, həm elmi əsər, həm bədii əsər, o cümlədən də maraqlı publisist yazılar ərsəyə gətirə bilir. 

“Publisist yaradıcılığı ədəbi prosesin çox mühüm və məhsuldar bir qolunu təşkil edir. Biz həyat axarının ahəngini, dövrün  nəbzinin döyüntüsünü ədəbi yaradıcılığın digər növlərindən daha çox publisistikada hiss edirik. Publisistika- zamanın, mühitin tələblərinə müvafiq olaraq yaradıcılıq potensialını aktiv ictimai fəaliyyət üsuluna çevirmək vasitəsi, sənətkarın həyata nüfuzunun başlıca barometri, mövcud problemin həlli istiqamətində düşünməyə və hərəkətə sövq edən yeni fikir, ideya, enerji ötürücüsüdür...”- söyləyir.

Ümumilikdə, 19 kitabı nəşr edilib. "Yurd yeri", "Məhəbbət qocalmır", "Çörəkli adam", "Qamış", "Təqib" və digər hekayə və pyesləri uzun illər radio və televiziya ilə hələ də nümayiş etdirilir...

Xülasə, filologiya elmlər doktoru, bir sıra yaradıcılıq müsabiqələrinin mükafatçısı, yazıçı, jurnalist Elçin Mehrəliyev haqqında söhbətimi burada yekunlaşdırıram, onu növbəti ad günü münasibətilə təbrik edirik. Axı, bu gün - mayın 18-i onun doğum günüdür... Özü də 74-cü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Birinci yazı

Mannalılar qədim lullubi, kuti, turuki tayfalarının davamçıları idilər

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Milli dövlətçilik tariximizə adı qızıl hərflərlə həkk olunan qüdrətli dövlətlərimiz, imperiyalarımız çoxdur. Min illik tarixi ilə dünyaya meydan oxuyan Şirvanşahlar Dövlətindən tutmuş onun təməl qatında dayanan, 500 illik tarixi ilə qürur duyduğumuz Manna kimi əzəmətli dövlətlər quran Odlar Yurdu Azərbaycan sonrakı mərhələlərdə Midya, Atropatena, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar imperiyalarını qurdu. 

Bu gün hər bir  azərbaycanlının   adı çəkiləndə ayağa durduğu müasir, müstəqil Azərbaycan Respublikası Şuşa qalasındakı Zəfər dastanı ilə dünyaya sübut edir ki, o qüdrətli dövlətçilik ənənələrinə malik olan ölkədir.

Manna dövləti müxtəlif Türk tayfalarının bir bayraq altında birləşməsi missiyanı üzərinə götürdü

Arxiv sənədlərinə, rəsmi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, tarixi Azərbaycan torpaqlarında ilk dövlətlərin yaranması təxminən 5 min il əvvələ təsadüf edir. Eramızdan əvvəl III minillikdə Lulubi, Kuti, Turuki dövlətləri Azərbaycanın cənubunda, yəni indiki Urmiya gölünün ətrafında hökmdarlıq etsə də, tam mərkəzləşdirilmiş təsisat qura bilməmişdilər. Bu dövrdə Azərbaycan torpaqlarında qurulmuş dövlətlərdən biri də Aratta idi. Lakin bu dövlətlər daha çox tayfa ittifaqını xatırladırdı. Bundan başqa, mərkəzləşmə zəif getdiyindən Lulubi, Kuti, Turuki və Aratta kimi dövlətlərimiz daha böyük dövlətlərin hücumlarına məruz qalırdı ki,  bu da sadaladığımız  tayfaların bir ittifaqda birləşib vahid dövlət qurmaq zərurətini yaradırdı. Bu tarixi missiyanı Manna dövləti öz üzərinə götürdü.

Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri İzirtu idi

 Eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəlində Urmiya gölünün ətrafında yaranan Manna dövləti Azərbaycanın cənub torpaqlarını və burada pərakəndə halda yaşayan Lulubi, Kuti, Turuki və digər tayfaları bir mərkəzdə birləşdirdi. Öncədən qeyd edək ki, mənbələrdə Manna dövlətinin adına ilk dəfə eramızdan əvvəl 843-cü ildə Assur mixi yazılarında rast gəlinir. Bu kitabələrdə dövlətin adına “Munna” formasında təsadüf olunur. İudaizmmin müqəddəs kitabı hesab olunan Tövratda isə dövlətin adı “Minni” formasında göstərilir.

Mannalılar qədim Lulubi, Kuti və Turuki tayfalarının davamçıları idilər. Qədim Manna dövləti tarixi Azərbaycan torpaqlarının cənubunda, Urmiya gölünün ətrafında yaranmışdı. Dövlətin qərb sərhədləri Van gölünə qədər uzanırdı. Tarixçilər müasir dövrlə müqayisə etdikdə, Manna dövlətinin ərazisinin Arazdan o tayda, yəni indiki Güney Azərbaycan olaraq qəbul edirlər.  

Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri İzirtu idi. Bu şəhər Manna hökmdarı İranzunun hakimiyyəti illərində daha da böyüyüb inkişaf etmiş, yüksəliş dövrünü yaşamışdır.

Əldə olunan digər məlumatlardan o da bəlli olur ki, Manna dövlətinin əhalisi maldarlıq, ticarət və əkinçiliklə məşğul olurdu. Şəhərlərdə sənətkarlıq yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Böyük İpək Yolu boyunda yerləşdiyindən Manna strateji əhəmiyyətə malik bir ölkə hesab olunurdu.

Manna dövləti Urartuya hücumlarda Assur dövləti ilə müttəfiqlik edirdi

Eramızdan əvvəl 740–719-cu illər arasında  hakimiyyət başında olan  Manna hökmdarı İranzu diplomatik gedişləri ilə dövlətin dayaqlarını xeyli möhkəmləndirmişdi. Dövlətin yüksəlişində eramızdan əvvəl 743-cü ildə assurların Mannanın əsas düşməni olan Urartu dövlətinə ağır zərbə endirməsinin də az rolu olmamışdır. Assur hökmdarı II Sarqonun Urartunu məğlub etməsi Mannanı bir müddətlik talanlardan xilas etmişdi. Ona görə də Manna dövləti Urartuya hücumlarda Assur dövləti ilə müttəfiqlik edirdi. Uzaqgörən bir hökmdar kimi tanınan İranzu bu yolla Urartının bir vaxtlar işğal etdiyi Manna torpaqlarını da geri ala bilmişdi.

Tarixi mənbələr sübut edir ki, eramızdan əvvəl 719-cu ildə Mannanın bir sıra vilayətlərində İranzuya qarşı üsyanlar başladı. Çox keçmədi ki, mannalılar Assurların köməyi ilə bu üsyanları yatırdı. Mannaya yüksəliş dövrünü yaşadan İranzu həmin il dünyasını dəyişir. Hakimiyyətə onun böyük oğlu Aza gəldi. Urartu dövləti bu qarışıqlıqdan istifadə edərək bir sıra vilayətlərin hakimlərini Azaya qarşı üsyana qaldırdı.  Üsyana qalxan qüvvələr hakimiyyətinin ikinci ilində Azanı devirib onun qardaşı Ulussununu hakimiyyətə gətirdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Türk siyasi-mədəni düşüncəsində şəhər bəzən “uluş” deyilərək – ulusun ruhunu, “baylıq” bilinərək – təşkilatlanma iradəsini, “balık” deyilərək qala-şəhəri (istehkamlı yaşayış məntəqəsini) ifadə edib.

Əhali sayına görə böyük, mərkəzləşdirilmiş və ərazicə sınırlı yaşayış məntəqəsi olan şəhərin sakinləri əsasən kənd təsərrüfatından qıraq çalışmalarda bulunur. Şəhərlərin sakinləri etnik, dil, sosial, mədəni, dini və s. baxımdan fərqli ola bilər.

Belə yaşayış məntəqələri özünüidarə, təchizat və daşımalar strukturuna, üstün təsirli infrastruktura malikdir.

Yaşayış məntəqəsinin şəhər statusuna aid edilməsi hər ölkənin qanunları əsasında müəyyən edilir. Bu tələb müxtəlif ölkələrdə dəyişikdir – Bəzi ölkələrdə urban yaşayış məntəqəsi üçün minimal əhali həddi çox aşağıdır; örnək versək, Danimarkada bu göstəricinin 250 nəfər civarında olduğu deyilir.

Yaponiyada şəhər (“shi”) statusu üçün ümumi minimum hədd 50 min nəfərdir.

Bizdə isə şəhər statusu əsasən 15 min nəfərdən artıq əhaliyə, urban məşğulluq strukturuna və inzibati-mədəni mərkəz funksiyasına görə müəyyən edilir.

Şəhərlər – akademik baxımdan – mədəniyyətlərin yaxınlaşmasının ideal halı sayılır. Burada adambaşına düşən ərazi çox az olur. Şəhərdə, bir qayda olaraq, özünəxas mədəniyyət və sosial təbəqələşmə görülür; əlbəttə, şəhər yaşamı öz ovqatı, ritmi, ahəngi… ruhu ilə də seçilir. Bu özəlliklər onları kəndlərdən və ya insanların özəl məqsədlər üçün toplandığı yaşayış məntəqələrindən ciddi surətdə fərqləndirir.

Şəhərlər İçərişəhər, Bayırşəhər, Beşbalık, Ordubalık, Əskişəhir, Yenişəhir, Böyükşəhir, meqapolis və hətta şəhər-dövlət… ola bilir…

Şəhərlər heç də həmişə daşdan, betondan, ağac və şüşədən qurulmur; şəhərlər bəzən ideya olur, ideologiya olur, hətta, Qızılalma olur!..

Dövlət ağlının memarlığa çevrilmiş forması kimi tarix səhnəsinə çıxan şəhərlər də var.

Elə məqamlar olur, urbanizasiya artıq təkcə tikinti məsələsi olmaqdan çıxır – milli iradənin, strateji baxışın, mədəniyyətin və geopolitik düşüncənin ifadəsinə çevrilir.

Bu gün Azərbaycan məhz belə bir mərhələdədir – şəhərlərimiz artıq yaşayış məkanı olmaqla yanaşı, ulus ruhunun və dövlət baxışının (düşüncəsinin) daşıyıcısına çevrilməkdədir. – Şəhərlərimizə bütün gözəllikləri yaraşdırırıq.

Bakının BMT-nin nüfuzlu platformlarından biri olan Dünya Şəhərsalma Forumuna – WUF13-ə ev sahibliyi etməsinin təsadüfi hadisə olmadığı bəllidir. Biz bunu, yalnız beynəlxalq tədbir keçirmək uğuru saymırıq; bu, Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı yeni şəhərsalma fəlsəfəsinin, kulturoloji əsaslarının qlobal miqyasda qəbul edilməsinin önəmli göstəricisidir.

Çünki artıq dünya Qarabağa, Zəngəzurun gündoğarına keçmiş işğalın, bitmiş savaşın coğrafiyası kimi baxmır. Dünya oralara gələcəyin şəhər modeli kimi baxmaqda haqlıdır.

Bəli, şəhərsalma artıq geopolitikadır.

Doğrudan da, XXI yüzildə şəhərlər dövlətlərin görünən siyasi portretidir.

Necə ki, qədim imperiyalar yollarla, körpülərlə, karvansaralarla tanınırdı, çağdaş dövlətlər də şəhər mədəniyyəti ilə yadda qalır.

Yadımıza salaq: "mədəniyyət" sözü ərəb qaynaqlı olub, "şəhər", "şəhərsalma" anlamına gələn "mədinə" (mədəni) sözündən yaranmışdır. Bu anlayış, antik dönəmdə şəhər yaşam tərzinə, savadlılığa, ictimai və əxlaqi dəyərlərə yiyə durmağı ifadə edən bir anlam daşıyırdı. Sözün bəzi Avropa dillərindəki qarşılığı olan "kultura" (culture) isə latınca "cultura" sözündən törəmişdir; bu ifadənin əski kökü "əkmək, becərmək" olub, ilk vaxtlarda torpaqbilimi və bitkiçilik (əkinçilik) anlamlarını ifadə etmişdir. Daha sonralar bu anlayış genişlənərək "insanın doğası, özünü və toplumu mənəvi cəhətdən becərməsi/inkişaf etdirməsi" anlamını qazanmışdır.

Hər iki etimoloji kök sonuc etibarilə insanın ibtidai və təbii durumdan çıxaraq nizamlı, yüksək mənəvi dəyərlərə malik ictimai yaşama – şəhər mədəniyyətinə keçidini ifadə edir.

Budur, Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi quruculuq prosesi isə adi bərpa proqramı olmaqdan çıxıb. Azadlıqdan abadlığa, işğal mədəniyyətsizliyindən qurtuluşa, vandallıqdan quruculuq mədəniyyətinə sürətli keçidin müəllifi Azərbaycan dövlətidir. Üstəlik, bu sürətli, böyük işlər minatəmizləmə ilə paralel gedir…

Bəli, burada yeni urbanizm anlayışı formalaşır:

– “ağıllı şəhər”;

– “ağıllı kənd”;

– yaşıl enerji zonaları;

– rəqəmsal idarəetmə;

– ekoloji memarlıq;

– mədəni yaddaşın qorunması;

– milli kimliklə çağdaşlığın sintezi.

Havadarlarına güvənən işğalçı Ermənistanın urbisid, kultursid və ekosid siyasəti fonunda bu modelin əsas fərqi ondadır ki, həmin model, insanın yaşam fəlsəfəsini də yenidən qurmağa çalışır.

İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda qurulan şəhərlər savaş sonrası sivilizasiyasının laboratoriyasıdır.

Qarabağ, Zəngəzurun gündoğarı – dağıntıdan inkişaf fəlsəfəsinə, kulturoloji əsasa parlaq keçidi nümayiş etdirir.

Tarixdə çox ölkə dağıdılmış şəhərlərini yenidən qurub; ancaq hər ulus xarabalıqdan konsepsiya yarada bilməyib.

Bax, bizim fərqimiz də buradadır!

Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü bərpa strategiyası fiziki quruculuq proqramı olmaqla eynigücdə, yeni inkişaf düşüncəsidir. Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında aparılan genişmiqyaslı layihələr – çox haqlı olaraq – artıq beynəlxalq urbanistika çevrələrinin diqqət mərkəzindədir.

Çünki burada:

– enerji təhlükəsizliyi ilə ekoloji yanaşma birləşdirilir;

– milli memarlıq elementləri çağdaş urban dizaynla uzlaşdırılır;

– daşımalar, kommunikasiya və rəqəmsal sistemlər paralel şəkildə qurulur;

– şəhər anlayışı “yaşamaq”dan “inkişaf etdirmək” mərhələsinə keçir.

Əslində, Qarabağda formalaşan model “savaş sonrası urbanizmi”nin yeni örnəyidir.

Bakı özü – Gündoğarla Günbatarın urban dialoqu meydanı deyilmi?..

Bakı – Xəzər qıyısında yerləşən yeganə paytaxt şəhəri olmaqla birgə, qlobal urban düşüncənin platformuna çevrilir.

“Üç Alov Qülləsi” (“Flame Towers”) ilə İçərişəhərin eyni panoramda görünməsi təsadüfi estetik detal sayılmamalıdır. Bu, Azərbaycanın inkişaf modelinin simvoludur – köklə gələcəyin birlikdə yaşamasıdır bu... – Bir növ, üçrəngli bayrağımızın ruhunun memarlıqda təcəssümüdür… – Sanki üçrəngli bayrağımızın ruhu şəhərin siluetinə hopub…

Azərbaycan artıq gündəm bəlirləyən ölkələr sırasında görünməkdədir. – WUF13 kimi forumların Bakıda keçirilməsi bunu göstərir.

Burada maraqlı məqam odur ki, Azərbaycan urbanizasiya məsələsinə yalnız texniki problem kimi yanaşmır. Azərbaycan bunu mədəni təhlükəsizlik, milli identiklik, sosial harmoniya, demoqrafik dayanıqlılıq, dövlət suverenliyi məsələsi kimi qəbul edir.

Bax, bu isə şəhərsalmanı memarlıqdan irəli – milli strategiya səviyyəsinə yüksəldir.

Beləliklə, yeni dünya üçün yeni şəhər modeli ortaya çıxır.

Bəli, qlobal dünya hazırda ciddi urban böhran yaşayır.

İqlim dəyişiklikləri, miqrasiya, sosial parçalanma, ekoloji risklər və enerji problemləri klassik şəhər modelini sarsıdır.

Belə bir zamanda Azərbaycan alternativ yanaşma təqdim etməyə çalışır.

Buradakı əsas xəttə diqqət edək. –

Şəhər yalnız iqtisadi mərkəz olmamalıdır; şəhər həm də mənəvi və mədəni ekosistem olmalıdır.

Qarabağda salınan yeni yaşayış məntəqələrində məktəb, park, mədəniyyət ocağı, rəqəmsal xidmət, yaşıl enerji və sosial infrastrukturun paralel qurulması məhz bu düşüncənin nəticəsidir.

Başqa sözlə, biz indi yalnız şəhər salmırıq – onu konseptləşdiririk.

WUF13 forumu Azərbaycanın dünyaya təqdim etdiyi yeni urban manifest üçün önəmli tribunadır.

Bu tribunalardan verilən əsas ismarıc nədir? – Budur, hətta savaşdan çıxmış bir ölkə belə, dağıntını inkişaf fəlsəfəsinə çevirə bilər. Bunun əksi nifrət olmalıydı – o isə quruculuq yox, elə dağıntı vəd edəcəkdi… 

Bax, bu, savaşdan çıxmış bütün ölkələr üçün önəmli örnəkdir.

Çünki çağımızda şəhərsalma artıq sadəcə küçə çəkmək, körpü tikmək, tunel vurmaq və digər kommunikasiyalarla olmur… – Şəhərsalma insanın gələcəklə münasibətini qurmaqdır…

Qalib Azərbaycan bu gün həmin münasibətin yeni modelini formalaşdırmağa çalışır.

Uzun sözün qısası, hər şəhərin görünməyən ruhu olur; bəzən o ruh minarələrdə yaşayır, bəzən daş küçələrdə, bəzən isə insanların gələcəyə güvənində…

Bu gün üstünə Gün doğmuş Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında yüksələn şəhərlər Zəfərin memarlığa çevrilmiş formasıdır.

Azərbaycan artıq dünyanın urban xəritəsində coğrafiyadan üstün – ideya olaraq görünür. – WUF13-ün Bakı üçün ən böyük anlamı bu olsa gərək...

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mənə elə gəlir ki, Məzahir Əliyevi çox adam tanıyır, çox adamın yanında hörmət qazana bilib. Uzun illər AzərTAC-ın hüquq şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyib. Hazırda isə Qarabağ bölgəsində çalışır.

Bu gün - mayın 18-də Məzahir bəyin 65 yaşı tamam olur. İstəyirəm ki, astroloji və ənənəvi inanclara görə bir insan kimi onu xarakterizə edim. Amma əvvəlcə onu tanıdan adı barədə bir neçə kəlmə söyləyəcəm. Məzahir ərəb mənşəli kişi adı olub, əsasən iki mənada yozulur: zühur edən, meydana çıxan və ya "məzhər" sözünün cəmi kimi bir şeyin zahir olduğu yerlər və ya şəxslər mənasını verir. Həmçinin, nail olma anlamlarında da izah edilir. O, 1961-ci ildə Yupiter planetinin himayəsi altında dünyaya gəlib. Bir sıra özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Ən böyük xüsusiyyətləri- liderlik keyfiyyətlərinə, yüksək nikbinliyə və böyük nailiyyətlər əldə etmək arzusuna sahib olmasıdır. Sanki onun xüsusi bir enerjisi var, başqalarına təsir etmək potensialı çox yüksəkdir. Həyata şən baxır, fəlsəfi düşüncəyə meyllidir və mənəvi dəyərlərə, daxili prinsiplərə böyük önəm verir. Həmişə inkişaf etməyə, yüksəlməyə çalışır və bu səbəbdən də çox uğurlu adamdır...

Məzahir Əliyev Yardımlının Kürəkçi kəndində anadan olub. Onun doğulduğu kənddən xeyli ləyaqətli kişilər haqqında yetərli məlumatım var. Ürəklə söyləyə bilərəm ki, Məzahir bəy də onlar kimi ləyaqətli və mərdanə kişilərdəndir. O, təkcə bilik əldə etməyə deyil, həm də onu başqalarına ötürməyə çalışır. Çətin vəziyyətlərdə belə nikbinliyini itirmir. Başqalarının maneələrə diqqət yetirdiyi imkanları görə bilir. Bu da onun "düzgün vaxtda lazımi yerdə" olmasına və faydalı əlaqələr qurmasına kömək edir. Kiməsə həddindən artıq özünəinamlı və ya təkəbbürlü görünsə də, onun həyat həvəsi başqalarına ilham verir. Təbii liderlik xüsusiyyəti onu heç vaxt arxa plana keçməyə qoymur. Sosial mühitə təsir etmək qabiliyyətinə malikdir. Yaxşı həmsöhbətdir, gözəl fəlsəfi mülahizələri var. Bir sözlə, Məzahir Əliyev bizim dağlardan pərvazlanıb şəhərdə qərar tutan dağ vüqarlı, mərdanə kişilərdəndir. Onu 65 yaşı münasibətilə təbrik edirik!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Qazax şairi Bəxt BƏDƏLXANın (Қазақақыны Бақыт Бадалхан) “Qanşengel” (“Қаншеңгел”) kitabına Azərbaycandan bir baxış

Əkbər Qoşalı,

Beynəlxalq “ALAŞ” Ədəbiyyat mükafatı laureatı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk xalqları ədəbiyyatı barədə danışacağıq. Söhbətimiz ünlü qazax Bəxt Bədəlxanın “Qanşengel” kitabı barədədir.

Qazax poeziyası çağdaş dönəmdə həm milli duyğuların, həm də böyük Türküstan yaddaşının poetik daşıyıcısı kimi çıxış edir. Bu baxımdan qazax bavurum, şair Bəxt Bədəlxanın “Qanşengel” kitabı mənimçün bir şeir toplusu olmaqdan üstündür; o, bozqır ruhunun, Tanrı dağlarının, Turan yaddaşının və çağdaş insan ağrısının poetik manifestidir. 

Kitabın adının özü – “Qanşengel” – simvolik yüklüdür. Qanlı caynaq, yaxud “qartalın şeşpərtək caynağı” assosiasiyası doğuran bu metafor, əslində, şairin poetik təbiətini açır: o, sözü sığallamaq üçün yazmır, ruhu oyatmaq üçün yazır. Kitabın üz qabığında qanad açmış qartal təsviri də təsadüfi sayılmamalıdır. Burada qartal həm azadlığın, həm də türk mifoloji şüurunun qədim arxetipidir.

Bəxt Bədəlxanın poetik dünyasında ilk diqqət çəkən məqam – onun “mən”inin şəxsi olmaqdan çıxıb, milli və kosmik xarakter daşımasıdır. O, “Mən – Qaradalamın” deyərkən bir coğrafiyadan ötə – bütöv türk ruhunun ağrısını danışır:

Mən – bu Qaradalam:

namusam,

nazam,

naləyəm…

(Мен – мынауҚарадаламын:

Намыспын,

Назбын,

Наламын…)

Bəli, burada şair “Qaradala” obrazını ulus ruhunun metafizik simvolu kimi təqdim edir. “Namus”, “naz”, “nalə” ardıcıllığı türk poetik düşüncəsində həm qüruru, həm incəliyi, həm də iç ağrısını eyni poetik nəfəsdə birləşdirir.

Belə bir poetik “mən” Məhtimqulunun, Mağcan Cumabayın, Bəxtiyar Vahabzadənin, Məmməd İsmayılın ruh qardaşıdır. Buradakı “dala” anlayışı sadəcə çöl kimi gəlmədi mənə – məncə, o, yaddaşdır, əxlaq və milli varoluş kodudur.

Bəxt Bədəlxanın:

“Mən – bu Qaradalam…”  deməsi əslində, “Mən bu ulu bozqırın özüyəm”, “Mən türk böyük çöl ruhuyam” kimi anlaşılır.

Şeirin davamında, Alatau, Tekes, Qulja, Üysintağ, Tenqri dağ sistemi

ilə bağlı işarələr görünür. 

Bu poetik məkan göstərir ki, “Qaradala” Çin sərhədinə yaxın, qədim Üysün (Үйсін) türk mədəniyyət arealına bağlı, İli vadisi və Tanrı dağları çevrəsindəki geniş bozqır dünyasının adıdır.

Başqa sözlə, Qaradala – xəritədə bir bölgə ola bilər, amma poeziyada, yaddaşdır, türk ruhudur, bozqır metafizikasıdır, azadlıq arxetipidir.

Azərbaycan poeziyasında buna müəyyən qədər, “Muğan”, “Mil düzü”,

“Borçalı ruhu”, “Cıdır düzü” kimi simvolik yanaşmalar yaxın sayıla bilər; ancaq

“Qaradala”nın qazax şüurunda daha geniş “bozqır sivilizasiyası” anlamı vardır. – Qaradala – ulu Tanrı dağları ilə ulu bozqır arasında nəfəs alan qədim türk ruhunun açıq göyüzü yaddaşıdır.

Kitab boyu tez-tez rast gəlinən “Aspantau”, “Qaradala”, “Alatau”, “Tenqri”, “Aruaq” kimi obrazlar şairin poetikasını türk mifoloji sisteminə sıx surətdə bağlayır. O, çağdaş insanın faciəsini belə qədim ruh qatları üzərindən təqdim edir. Bu baxımdan, Bəxt Bədəlxanın poeziyası çağdaşlıqsonrası (postmodern) ironiyadan çox uzaqdır; o, daha çox “sakral çağdaşlıq (modernizm)” təsiri bağışlayır.

Şairin ana obrazına münasibəti özəlliklə diqqətəlayiqdir. “Ananın janarı” şeirində ana sadəcə qadın və ya ailə simvolu kimi çıxış etmir – o, necə deyərlər, kainatın mənəvi mərkəzidir:

Ananın gözlərində

Gün də var, Ay da…

(Жанарында Ананың

Күн мен Ай бар-ау…)

Bu misrada ana obrazı kosmik miqyas qazanır; ana artıq təkcə ailə olmaqdan çıxıb, belə demək mümkünsə, kainatın mənəvi mərkəzi kimi təqdim olunur.

Bu misralar həm də türk düşüncəsində “Ana–Torpaq–Vətən” üçlüyünün poetik davamıdır. Burada ulu Nizami duyğusu, çöl estetikası, çöl nəfəsi qovuşur.

Kitabda diqqət çəkən başqa bir önəmli xətt – sözə qutsal münasibətdir. “Söz Dariğası” poemasında şair sözü az qala metafizik bir qüvvə kimi tanıdır. Burada Abay ruhu açıq duyulur. Mətnin Abayın “Söz düzəldi…” çağırışı ilə başlaması təsadüfi deyil. Şair üçün söz ünsiyyət vasitəsi olmaqdan çox ulusun ruhunu ayaqda saxlayan son qaladır.

Bəxt Bədəlxanın poetik dili son dərəcə energetikdir. O, misraları “yazmır”, sanki “atır”… Əgər belədirsə, “güllələr açılmasın güllər açılsın” yaxud atılsın… Şeirlərdə nəfəs genişdir; bozqırın küləyi, at kişnərtisi, qartal kölgəsi, dağ səssizliyi duyulur. Onun ritmi klassik sillabik şeir sistemi yaxud heca ritmli (heca vəznli, heca əsaslı poetikaya malik…) türk poeziyasından qidalansa da, ifadə sistemi tam çağdaşdır.

Kitabda bir tərəfdən Məhəmbət ruhu, digər tərəfdən Mükağali nostaljisi görünür. Şair Mükağaliyə ithaf etdiyi şeirdə əslində öz poetik taleyini də danışır. Bax, bu, ustada sayğı ilə birgə – poetik soy yaddaşına bağlılıqdır.

“Qanşengel”in mühüm özəlliklərindən biri də, burada vətənçiliyin pafos səviyyəsinə düşməməsidir. Şair vətəni şüarla sevmir, can yanğısı ilə yaşayır. Onun vətən sevgisi siyasilikdən üstündür, ontolojidir. Vətən – onun üçün ruhun doğulduğu məkandır.

Kitabın ön sözünü yazan böyük qazax şairi Oljas Süleymenov də Bəxt Bədəlxanın poeziyasında “uca ruh”, “incə qatlar” və “fəlsəfi dərinlik” gördüyünü xüsusi vurğulayır. Bu qiymətləndirmə təsadüfidirmi? – Əsla, yox. Çünki Bəxt Bədəlxan artıq bir qazax şairi olmaqla yanaşı, ümumtürk poetik məkanında diqqət çəkən imzaya çevrilməkdədir.

Azərbaycan oxucusu üçün “Qanşengel” həm yaxın, həm də yeni gələcəkdir. Yaxındır – çünki onun ruhunda bizim dağlarımızın, sazımızın, Dədə Qorqud nəfəsinin doğmalığı var. Yenidir – çünki Bəxt Bədəlxan çağdaş türk poeziyasına fərqli bir metafizik dinamika gətirir.

Türk poeziyası hələ də nəfəs alır...

“Qıy vuran qartallar” hələ də göy üzündədir... – Qazax bavurumun kitabını oxuyarkən belə düşündüm. Düşündüm ki, bəlkə, doğrudan, sözün də caynağı var... Və həmin caynağın bir adı – “Qanşengel”dir. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Həcər Atakişiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bayram motivləri Azərbaycan ədəbiyyatında – mövzu geniş və rəngarəngdir. Hələ bahar fəslindəyik deyə bu dəfə ədəbiyyatımızdakı Novruz bayramı mtivlərinə toxunacağıq.

Novruz bayramı Azərbaycan xalqının ən qədim və zəngin mədəni irs nümunələrindən biridir. Təbiətin oyanışını, baharın gəlişini və yeni ilin başlanğıcını simvolizə edən bu bayram minilliklər boyu xalqın həyatında mühüm yer tutmuşdur. Novruz yalnız mövsümi bir bayram deyil, həm də yenilənmə, həyatın davamlılığı, ümid və birlik ideyalarını özündə birləşdirən mənəvi dəyərdir. Azərbaycan xalqının məişətində, adət-ənənələrində və dünyagörüşündə mühüm yer tutan Novruz bayramı ədəbiyyatda da geniş şəkildə əks olunmuşdur. Klassik poeziyadan müasir nəsrə qədər bir çox Azərbaycan şair və yazıçıları Novruzun yaratdığı bahar ovqatını, təbiətin dirçəlişini və insanların sevinc hisslərini öz əsərlərində bədii şəkildə təsvir etmişlər.

Novruz bayramı və Azərbaycan folkloru

Novruz bayramı Azərbaycan folklorunun ayrılmaz hissəsidir. Bu bayramla bağlı formalaşmış adət-ənənələr, mərasimlər və inanclar xalqın zəngin mədəni yaddaşını əks etdirir. Novruz ərəfəsində qeyd olunan çərşənbələr, tonqal qalamaq, səməni yetişdirmək, papaq atmaq və digər mərasimlər xalqın qədim inanclarını və həyat fəlsəfəsini özündə ehtiva edir. Folklor nümunələrində Novruz bayramının əsas simvollarından biri səmənidir. Səməni həyatın və bolluğun rəmzi hesab olunur. Tonqal isə təmizlənmə və yenilənmə ideyasını ifadə edir. Novruz mərasimlərində iştirak edən Kosa və Keçəl obrazları isə xalq teatrının və folklor ənənələrinin bir hissəsi kimi çıxış edir. Bu folklor motivləri Azərbaycan ədəbiyyatında da geniş şəkildə istifadə olunmuş və bədii əsərlərdə müxtəlif formalarda əks etdirilmişdir.

Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz motivləri

Azərbaycan klassik poeziyasında bahar motivləri xüsusi yer tutur. Bu motivlər əsasən təbiətin dirçəlişi və həyatın yenilənməsi ilə bağlıdır. Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi yaradıcılığında bahar təsvirləri mühüm yer tutur. Onun məşhur əsərlərindən biri olan Yeddi gözəl poemasında baharın gəlişi poetik təsvirlərlə təqdim edilir. Nizami baharı insan həyatında yenilənmə və mənəvi dirçəliş rəmzi kimi təqdim edir. XII əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Xəqani Şirvani də bahar və təbiət motivlərini qəsidə və qəzəllərində geniş istifadə etmişdir. Onun əsərlərində çiçəklənən bağlar, açan güllər və təbiətin canlanması kimi təsvirlər baharın poetik obrazını yaradır. Klassik Azərbaycan poeziyasının digər böyük nümayəndəsi Molla Pənah Vaqif yaradıcılığında da bahar motivləri geniş yer tutur. Onun şeirlərində təbiətin gözəlliyi, açan güllər və yaşıl çəmənlər canlı və realistşəkildə təsvir edilir.

XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz mövzusu

XIX əsrdə Azərbaycan ədəbiyyatında xalqın milli-mədəni dəyərlərinə və ənənələrinə maraq daha da artmışdır. Bu dövrdə yazıçılar və alimlər xalqın qədim mədəniyyətini və folklorunu araşdırmışlar. Maarifçi alim və yazıçı Abbasqulu ağa Bakıxanov özünün məşhur əsəri olan Gülüstani-İrəm kitabında Azərbaycan xalqının tarixi və mədəniyyəti haqqında geniş məlumat vermişdir. Bu əsərdə xalqın qədim adət-ənənələri ilə yanaşı Novruz bayramına dair məlumatlar da yer alır.

XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz motivləri

XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz və bahar mövzusu daha geniş şəkildə işlənmişdir. Bu dövrdə yazıçılar Novruzu milli kimliyin və mənəvi dəyərlərin simvolu kimi təqdim etmişlər. Görkəmli şair Səməd Vurğun yaradıcılığında bahar və təbiət motivləri mühüm yer tutur. Onun şeirlərində baharın gəlişi, təbiətin oyanışı və insanların sevinc hissi poetik şəkildə təsvir olunur. XX əsr Azərbaycan poeziyasının digər görkəmli nümayəndəsi Mikayıl Müşfiq də bahar mövzusuna xüsusi diqqət yetirmişdir. Onun məşhur şeirlərindən biri olan Yenə o bağ olaydı əsərində baharın yaratdığı gözəllik və sevinc hissi poetik dillə təqdim olunur. Azərbaycan nəsrində də Novruz və xalq həyatının təsviri müəyyən əsərlərdə öz əksini tapmışdır. Bu baxımdan görkəmli yazıçı İsmayıl Şıxlının məşhur romanı Dəli Kür xüsusi diqqətə layiqdir. Əsərdə Azərbaycan kəndhəyatının geniş panoraması təqdim olunur və xalqın məişəti, adət-ənənələri bədii şəkildə təsvir edilir. Baharın gəlişi və insanların sevinc ovqatı Novruz bayramının yaratdığı ümumi atmosferi xatırladır. Bu dövrdə həmçinin görkəmli dramaturq Cəfər Cabbarlı və şair Rəsul Rza kimi ədiblərin yaradıcılığında da milli-mədəni dəyərlərin təsviri mühüm yer tutur.

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz motivləri

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz mövzusu milli kimlik və mədəni yaddaş kontekstində təqdim olunur. Müasir yazıçılar bu bayramı xalqın birlik və həmrəylik rəmzi kimi təsvir edirlər. Bu baxımdan müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri olan Anar və Elçin əsərlərində xalqın milli ənənələri və mədəni dəyərləri mühüm yer tutur. Novruz bayramı Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız baharın gəlişini ifadə edən mövzu deyil, həm də yenilənmə, ümid və həyatın davamlılığı ideyalarını əks etdirən mühüm bədii motivdir. Klassik poeziyadan müasir ədəbiyyata qədər bir çoxəsərlərdə Novruz və bahar motivləri müxtəlif formalarda təqdim edilmişdir. Azərbaycan ədibləri bu motivlər vasitəsilə xalqın qədim ənənələrini və mədəni dəyərlərini ədəbiyyat vasitəsilə yaşatmış və gələcək nəsillərə çatdırmışlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Zeynəb Məmmədzadənin Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığı barədə yazısı təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

Zeynəb MƏMMƏDZADƏ,

Azərbaycan Texniki Universiteti Humanitar fənlər kafedrasının baş müəllimi

NURDAN SÜZÜLƏN SAFLIQ

Atəşdir – əbədi közərən ürək,

Söndüsə, bir ovuc kömür qarası.

Elə yandıraq ki ömrü biz gərək,

Düşməsin yollara ömür qarası!

(Ağasən BƏDƏLZADƏ)

Ömrünü həqiqi insan, əsl şəxsiyyət, müdrik müəllim, etibarlı dost, düşündürən şair kimi “yandıran” Ağasən Bədəlzadə vəfasız dünyadan vəfalı insan kimi köç etdi. Qəlbi həyat sevgisi ilə saflıq çeşməsi kimi daima çağlayan şair ömrünün 85-ci astanasında həyata vida etdi. İşıqlı ömür yaşayan Ağasən müəllim hər kəsin yaddaşında saf, xalis insan kimi iz qoydu, həyat yollarına “ömür qarası” deyil, nur səpərək ayrıldı bu aləmdən. Dostlarını, tələbələrini, sevənlərini kövrək göz yaşlarına boğan, şərəfli həyat yolu keçən hikmətli insan, Allah son mənzilinizi də nura qərq etsin!

Ağasən Mehdi oğlu Bədəlzadə 1940-cı il avqustun 25-də İsmayıllının Pirəbilqasım kəndində anadan olmuşdur. 1958-59-cu illərdə orta məktəbi, 1961-ci ildə Şamaxı Pedaqoji Texnikumunu, 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (BDU) Filologiya fakültəsini bitirmişdir. 1981-ci ildə filologiya elmləri namizədi adını almışdır. 1986-cı ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının (Azərbaycan Yazıçılar Birliyi) üzvü olmuşdur. Ədəbi fəaliyyətə tələbəlikdən başlayan şairin ilk şeirləri “Yeni İsmayıllı”, “Yeni Şirvan” kimi qəzetlərdə dərc olunmuşdur. Universitetdə təhsil aldığı müddətdə müxtəlif mətbuat orqanlarında şeirlərlə çıxış edən Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığı Xalq şairi B. Vahabzadənin diqqətini cəlb etmiş, o, 1968-ci ildə “Ulduz” jurnalında gənc şair haqqında müsbət fikirlərini bildirmişdir. Xalq şairi Rəsul Rza o zaman buraxılan “Poeziya almanaxı”nda şairin “Nə var!” şeiri haqqında xoş təəssüratını ifadə etmişdir. 1978-ci ildə “Yanmaq ona deyərəm ki...”, 1987-ci ildə “Payızda məhəbbət”, 1999-cu ildə “Hayıf, a dünya səndən”, 2011-ci ildə “Qorxuram bu dünya sevgisiz qala”, 2012-ci ildə “Bu dünyanın hər üzünü görmüşəm”, 2014-cü ildə “Hələ yaşamağa dəyər dünyada” və s. kimi şeirlər kitabı “Zamanın üzü, yazıçının sözü”(2006), “Qələmin ucu, qılıncın gücü”(2008) monoqrafiyaları, “Yapon ədəbiyyatı tarixi” (2016) adlı dərsliyi, eyni zamanda 100-ə qədər elmi-publisistik məqalə və tezisləri müxtəlif dövri mətbuat orqanlarında işıq üzü görmüşdür. Şairin lirikası mövzu cəhətdən rəngarəng və çoxşaxəlidir. Doğma yurda, vətənə məhəbbət Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığının özəyini təşkil edir. “Bir ovuc torpağın hayana düşsə, Gözləri yumulu tanıyaram mən” söyləyən şairin yarasının məlhəmi elə həmin torpaqda bitən otlardır, həsrətli gündə bir daşı da “könül aclığı”nı toxtadandır. Müəllif “Füzuliyə” adlı əsərində vətən sinəsində gəzə bilməyib, vətəni sinəsində gəzdirən, varlığı ilə başımızı göylərə ucaldan Məhəmməd Füzulini zirvəsindən Vətən görünən dağa bənzədir. Dahi Füzulinin qürbətdə yaşayıb, qürbətdə dünyasını dəyişməsini – onun vətəndən bir parça olmasını öz misralarında vurğulayaraq, Füzulini “Oddan” – yəni vətəndən qırağa sıçrayan qığılcıma bənzədir: “Gör necə oddur ki, ondan kənara Füzulilər boyda qığılcım düşüb!” (“Payızda məhəbbət”) “Füzuli” şeirində şair ruhunun dərinliklərindən qaynayan vətən sevgisi ilə vətəndən bir parça olan Füzuli sevgisi bir küll halında bütövləşir: Bu dünya gözündə elə söndü ki, Doldu həsrət ilə “beytül-həzəni””. Füzuli ruh idi, şeirə döndü ki, Şeiri qanadlanıb öpsün vətəni! (“Payızda məhəbbət”) Dünya, həyat və insan haqqında düşüncələr hər zaman sənət insanlarını məşğul etmiş, bu haqda saysız-hesabsız, müxtəlif mülahizələr yürütmüşlər. Bu baxımdan Ağasən Bədəlzadə poetik təfəkkürü, özünəxas dərin, obrazlı düşüncəsi “İnsan” adlı şeirində maraqlı şəkildə üzə çıxır: “Dünyanı böyüdüb, ağıllandırıb, Dünyanın özündən uludur insan. Dünyada çıraqtək ağıl yandırıb, Ağılla, işıqla doludur insan!” (“Payızda məhəbbət”) Daxilində mənalar yatan insan özü bir müəmmadır. Bütün dünyaya meydan oxuyan, ağalıq edən insan, sən demə, “əl boyda ürəyin quludur”. Ən böyük idealı gözəllik, dürüstlük, paklıq olan müəllif “Hamının mayası torpaq” şeirində torpaqdan yaranan insanın xislətini bu dünyada yaşadıqca dinlərin, qanunların dəyişdirdiyini, ilkin yaradılışından əsər-əlamət qalmadığını, lakin torpağın elə torpaqlığında qalıb dəyişmədiyini könül acısıyla söyləyərkən sanki insanın da torpaqtək saf, təmiz qalmağını arzulayır: “İnsan gah qarlı qış, gah da yaz olur, Min dağdan toz düşür könül mülkünə. İnsan bu həyatda tanınmaz olur, Torpağa dönəndə dönür ilkinə”. (“Bu dünyanın hər üzünü görmüşəm”) Şairin xəyalı daima ülviliyə can atır, insanı kamil görməyə ümidlənir, bəzən bu ümidlər qanadı qırılmış quş kimi yerə çırpılır, bəzən də yenidən pərvazlanır. Sağı-solu həqiqət olan insan gözlə gördüyünü danır, “yalanlar içində talan olsa da”, gördüyü həqiqətlərə göz yumur,”yalansız dolana bilmir”. Şair “İnam” adlı şeirində “Bəs insan doğrudan niyə gen qaçır?” sualına qaneedici bir cavab tapa bilmir, çünki insanlar nəyə inanmaq istəyirsə, ona da inanır “apaydın həqiqət”ə göz yumurlar. Müəllif “Bu dünya daş-tərəzidir” adlı əsərində dünya, kainat haqqında təzadlı çarpışmalardan doğan fəlsəfi fikirlərini poetik libasla süsləyir. Dünyanın tərəzisi insanın ömrü, illəri, yaşıdır. Bu tərəzinin çəki daşı ürək, “çəkilən də qəmdir”. Tərəzisi “haqqı-ədaləti” düz çəkməyən bu dünya insan var olduğu üçün məna qazanır, insan olmasa, kainat da bir məna ifadə etmir, dəyərsizləşir. Yaradıcılığa gəldiyi ilk andan “əsl insan, əsl sənət necə olmalıdır?” sualına öz mənəvi dünyasında cavab axtaran şair bunu “yanmaqda” görür, el üçün, insanlar üçün dildə deyil, ürəkdən əriyib “yanmaqda”. Xalq şairi B.Vahabzadə Ağasən Bədəlzadənin “Yanmaq ona deyərəm ki...” şeirinə münasibətini belə bildirir: “Düşünmək, çırpınmaq, həyəcanlanmaq, alışmaq, yanmaq. Budur sənət! Çırpıntısız, həyəcansız, yanğısız nə əsl söz var, nə də əsl sənət. Məsləksiz, əqidəsiz, fikirsiz, amalsız çırpıntı da yoxdur, həyəcan da, yanğı da. İnsanı həyəcanlandıran, onu düşündürən, onu narahat edən də qəlbindəki duyğular, beynindəki fikirlərdir. Demək, fikirsiz, idealsız sənət yoxdur, söz yoxdur. Ürək yanmasa, gözdən yaş çıxmaz, ürək dolu olmasa, ondan ağıllı söz çıxmaz. Boş beyində, boş ürəkdə nə fikir, nə söz. Demək, sənət can yanğısı, ürək odudur, narahat fikirlərin sazıdır, sözüdür: “Yanmaq ona deyərəm ki, Yanan ancaq ürək olsun, Dil olmasın, Yanmaq ona deyərəm ki, Alovlanan bir insanın Yanmadığı gün olmasın, il olmasın. Yanmaq ona deyərəm ki, Yanan arzu alışdıqca Közə dönsün, Kül olmasın. Yanmaq ona deyərəm ki, Bu yanğının qurbanı da Yanan kəsin özü olsun, El olmasın. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Milli-mənəvi dəyərlərimizə yüksək qiymət verən sənətkar sevimli müəllimi B.Vahabzadəyə ithaf etdiyi “Muğamlar” seirində xalqımızın ta qədimə söykənən mənəvi aləmini, bu aləmdə gizlənmiş sirli düyünləri bir-bir açmağa çalışır. Açdıqca-açılan sirli-sehrli hikmətlərə məftun olan şair heyrətini gizlətmir: “Min-min ürəklərin fəryad səsindən, Eşqindən-qəmindən qopdu muğamlar!” Süzülüb xalqımın ah-naləsindən, Odlu könüllərə hopdu muğamlar. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Şeirdə “ürəklərə ən ulu məbud” olan muğamın fəlsəfəsini daha dolğun çatdırmaq üçün ömrünü bu işə həsr edən musiqişünaslarımız – Səfiəddin Ürməvi, Əbdülqadir Marağinin (Marağayinin) adları hörmətlə yad edilir. Bir misra ilə tarixdə baş vermiş hadisələr açılır. Əmir Teymurun dövründə bir çox incəsənət xadimləri Səmərqəndə aparılır. Bu sənətkarlardan biri də Əbdülqadir Marağayi olur ki, tez bir zamanda cahan sultanının sevgisinə və sayğısına məzhər olur və “Bütün musiqi bilicilərinin padşahı” adına layiq görülür. Bir neçə il keçdikdən sonra xəyanətdə ittiham olunan Marağayini bu böhtandan məhz “dindirdiyi ud”un gücü xilas edir. Dahi musiqişünasımızın ürəkləri fəth edən sənəti şairin sözü ilə desək: “cəllad fərmanına bir qalxan olur”. Muğamımızın ruhunda gizlənən sirlər bitib-tükənmir. Xalqın müdrikliyi ilə yoğrulan bu ölməz sənət məxəzindən hər kəsin özünə götürə biləcəyi hikmət payı var: “Zaman yaman oldu, tarix dolaşıq, Hikmətlər yığılıb bir muğam oldu”. Düşəndə − ən böyük dinclik, barışıq, Düşəndə − ən böyük intiqam oldu. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Şeir boyu Ağasən Bədəlzadə oxucularını mədəniyyətimizin ən dəyərli parçası, “məhəbbətin ən aydın dili”, “həqiqətin yurdu, mənzili” olan muğamımızı “haqq kimi” qorumağa çağırır. Əsl sənətə, sənətkara dəyər verən şair Azərbaycanın tanınmış Xalq artisti Habil Əliyevə ithaf etdiyi “Kaman” əsərində yanğısını ürəyindən alıb barmaqları ilə tellərə yayan sənətkarın ustalığı işığında milli musiqi alətimizi tərənnüm edir: “Zili yara həsrət bir tamarzının, Cavabsız naləsi, ürək sözüdür. Bəmi dilim-dilim yanan arzunun  Barmaqlar altında hönkürtüsüdür”. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Ağasən Bədəlzadə poetik təfəkkürü, dünyaya fəlsəfi baxışı, söz ilə yaşayıb var olması vətəndaşlıq sevgisi, milli-mənəvi dəyərlərimizə yüksək qiyməti ilə Azərbaycan ədəbiyyatında özünəxas yeri olan yüksək elmi potensiallı yazıçı-sənətkarımızdır. Mükəmməl lirik zövq, yaradıcı dünyagörüşü, dünyanı dərketmə özünəməxsusluğuna görə şeirləri maraqlı ümumiləşdirmələrlə zəngindir. Şairin şeirlərinin əsas məziyyətlərindən biri onun oxucuları ilə səmimiyyətidir. Eyni zamanda sadə, düşündürən və başa düşülən olmasıdır. Şair günü-gündən dəyişən dünyada həyatımızda illərlə kök salmış mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmağı ata-babalarımız qarşısında olan borc, özümüzə sadiqliyimiz kimi qiymətləndirir. Şeirlərindəki idealları, əxlaqi dəyərləri keçdiyi ömür yolu ilə cavablandıran şair mənəvi dəyərlərimizi təkcə sözlə deyil, həyatında da yaşayaraq örnək olmuşdur. Allah yerini cənnət, ruhunu şad etsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1977-ci ildə NASA kosmosa “Voyacer” (“Voyacer-1” və “Voyacer-2”) kosmik aparatı buraxarkən, ona qızıl plastinka da əlavə edib. Məqsəd də bu idi ki, əgər raket yadplanetlilərin əlinə keçsəydi, bu plastinka onlara Dünya haqqında dolğun məlumat verəcəkdi.

Burada Yer sivilyaziyası haqqında dolğun informasiya, şəkillər və 27 musiqi parçası var idi. Plastinkanın içərisində olan 27 melodiyadan biri də Azərbaycan musiqisi idi. “Voyacer”-in qızıl plastinkasına daxil olub həmin bu musiqi isə Kamil Cəliovun qaboyda çaldığı "Muğam" (bəzən "Çahargah ahəngi" adlanır) adlanan kompozisiyası idi.

Azərbaycan muğamının qaboyda ifası Karl Saqanın rəhbərlik etdiyi komitə tərəfindən Yer kürəsindəki emosional həyatın müxtəlifliyini və insan səsini təmsil etmək üçün seçilmişdir.

Maraqlıdır ki, Kamil Cəlilovun “Çahargah ahəngi”musiqisi 1976-cı ildə Filippində keçirilən musiqi festivalında da  birinci yerə layiq görülmüşdü.

Qeyd edək ki, “Voyacer” az qala yarım əsrdir ki, yol gedir və insan tərəfindən hazırlanmış ən uzaq obyekt olaraq, bəşər tarixində ən uzun müddət işləyən kosmik gəmidir. Hazırda “Voyacer-1” Yerdən 25,3 milyard km-dən çox məsafədə yerləşir. Oradan göndərilən siqnal isə Yerə 24 saata çatır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

BAİBÜİLEF-İG 2026 beynəlxalq elmi platforma kimi diqqət mərkəzində oldu

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

13–15 may 2026-cı il tarixlərində Türkiyənin Bolu Abant İzzət Baysal Universitetinin İletişim Fakültəsi tərəfindən təşkil olunan “Əlifbadan Alqoritmaya: Qlobal Kommunikasiyada Yeni Üfüqlər” mövzusunda 3-cü Beynəlxalq Kommunikasiya Günləri Simpoziumu (BAİBÜİLEF-İG 2026) uğurla başa çatıb.

Üç gün davam edən beynəlxalq tədbir kommunikasiya elmlərinin rəqəmsal transformasiya dövründə keçirdiyi dəyişikliklərin geniş elmi müstəvidə müzakirə olunduğu mühüm akademik platformaya çevrilib.

Simpoziumda Türkiyə ilə yanaşı Avstriya, Gürcüstan, Azərbaycan, İordaniya, Özbəkistan, Türkmənistan və Nigeriya daxil olmaqla 8 ölkədən 37 universitet və elmi qurumu təmsil edən 110-a yaxın alim və tədqiqatçı iştirak edib. Tədbir çərçivəsində 16 panel və 105 elmi məruzə təqdim olunub. Məruzələrdə kommunikasiya sahəsinin yalnız media ilə məhdudlaşmadığı, dilçilik, ədəbiyyat, proqramlaşdırma, mühəndislik, dizayn, mədəniyyət araşdırmaları və süni intellekt kimi sahələrlə sıx bağlı olduğu xüsusi vurğulanıb.

Simpozium boyunca generativ süni intellekt texnologiyalarının kommunikasiya proseslərinə təsiri, alqoritmik görünürlük rejimləri, rəqəmsal nəzarət, deepfake texnologiyaları, platform kapitalizmi, dezinformasiya, rəqəmsal asılılıq və mədəni yaddaşın rəqəmsallaşması kimi aktual məsələlər geniş müzakirə olunub. Çıxışlarda insan mərkəzli kommunikasiya modelinin qorunmasının vacibliyi, etik prinsiplərin gücləndirilməsi və süni intellektin cəmiyyətə təsirinin tənqidi yanaşma ilə qiymətləndirilməsinin əhəmiyyəti diqqətə çatdırılıb.

Bununla yanaşı, rəqəmsal dövrün yeni kommunikasiya formalarının mədəni irsin qorunmasına, qlobal dil praktikasının dəyişməsinə, vizual mədəniyyətin yenidən formalaşmasına və ictimai məkan anlayışının transformasiyasına təsirləri də elmi müstəvidə təhlil edilib. Alqoritmlərin gündəm yaratmaq, mədəniyyət istehsalını yönləndirmək və fərdi davranışlara təsir imkanları kommunikasiya araşdırmalarında tənqidi baxışın əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyub.

Simpozium çərçivəsində süni intellektin təhsil, jurnalistika, reklamçılıq, kino, brend kommunikasiyası, rəqəmsal diplomatiya və mədəniyyət araşdırmaları sahələrində yaratdığı yeni imkanlar da geniş şəkildə müzakirə edilib. Eyni zamanda rəqəmsal etika, məlumat təhlükəsizliyi, alqoritmik şəffaflıq və doğrulama mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinin vacibliyi barədə ortaq elmi qənaət formalaşıb.

Azərbaycanı beynəlxalq tədbirdə təmsil edən alim və tədqiqatçıların çıxışları da iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Türk Akademisyenlər Birliyi Başkan Yardımçısı, professor Dr. Təranə Turan Rəhimli “Ümmülbanu yaradıcılığı Şərq və Qərb ədəbi əlaqələri kontekstində” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. Məruzədə Şərq və Qərb ədəbi-estetik düşüncəsinin qarşılıqlı təsiri, Ümmülbanunun yaradıcılığında mədəniyyətlərarası əlaqələrin bədii ifadəsi və ədəbiyyatın qlobal kommunikasiya müstəvisindəki rolu elmi aspektdən təhlil olunub. Çıxış iştirakçılar tərəfindən maraqla dinlənilib və yüksək qiymətləndirilib.

Türkiyədə elmi və akademik fəaliyyət göstərən azərbaycanlı alimlər – dosent Dr. Leyla Əliyeva və dosent Dr. Kəmalə Kərimovanın məruzələri də iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla dinlənilib. Onların çıxışları elmi aktuallığı, müasir yanaşmaları və akademik məzmunu ilə diqqət çəkib.

Türkiyənin Dokuz Eylül Universitetinin magistrantı Şəfiqə Rəhimli isə “Avropa Birliyi çevrə politikasında tarım politikası” mövzusunda məruzə təqdim edib. Gənc tədqiqatçının çıxışında Avropa Birliyinin kənd təsərrüfatı və ekoloji siyasəti arasındakı əlaqələr, davamlı inkişaf prinsipləri və müasir ekoloji yanaşmaların aqrar sektora təsiri araşdırılıb. Məruzə auditoriyanın diqqətini cəlb edib, maraqla qarşılanıb və təqdir olunub.

Qeyd edilməlidir ki, simpoziumun yüksək səviyyədə təşkili Bolu Abant İzzət Baysal Universiteti İletişim Fakültesinin dekanı, professor Dr. Emre Tandırlının böyük zəhməti və təşkilatçılıq fəaliyyəti nəticəsində mümkün olub. Beynəlxalq elmi platformanın uğurlu keçirilməsi, müxtəlif ölkələrdən alimlərin bir araya gətirilməsi və elmi müzakirələrin yüksək akademik mühitdə təşkil olunması Prof. Dr. Emre Tandırlının kommunikasiya elmlərinə və akademik əməkdaşlığa verdiyi önəmin göstəricisi kimi dəyərləndirilib.

Simpozium proqramı çərçivəsində tədbir iştirakçıları Bolunun səfalı və füsunkar guşələrini də ziyarət ediblər. Xüsusilə Gölcük turu özünün valehedici təbiət mənzərələri ilə iştirakçılarda unudulmaz təəssüratlar yaradıb. Təbiətin sakitliyi və gözəlliyi elmi müzakirələrin yaratdığı intellektual mühitlə harmonik şəkildə birləşərək qonaqların böyük məmnunluğuna səbəb olub.

BAİBÜİLEF-İG 2026 simpoziumu beynəlxalq akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsi, multidissiplinar elmi araşdırmaların təşviqi və kommunikasiya elmlərinin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyıb. “Əlifbadan Alqoritmaya” uzanan bu elmi düşüncə platforması insan, texnologiya və mədəniyyət münasibətlərinin yenidən dəyərləndirilməsi istiqamətində vacib töhfələr verən nüfuzlu beynəlxalq tədbir kimi yadda qalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət portalının İncəsənət şöbəsi

1974-cü ildə ekranlaşdırılan “Ömrün səhifələri” filmi, rejissor Fikrət Əliyev tərəfindən çəkilmiş və insan münasibətləri, həyat seçimləri, zamanın insan taleyinə təsiri üzərində qurulan dramatik ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk baxışdan sadə görünür. Amma “Ömrün səhifələri” ifadəsinin içində böyük bir fikir yatır: insan həyatı kitab kimidir — hər dövrün öz səhifəsi var. Bəzisi sevinc dolu açılır, bəzisi peşmanlıqla bağlanır, bəzisi isə insanın ömrü boyu unuda bilmədiyi izə çevrilir.

Filmdə söhbət nədən gedir?

Film insan həyatının müxtəlif mərhələlərinə, seçimlərinə və münasibətlərinə toxunur. Burada böyük qəhrəmanlıq hekayəsi yoxdur. Əsas diqqət adi insanların hisslərinə, daxili tərəddüdlərinə və həyat qarşısında verdiyi qərarlara yönəlir.

Personajlar zaman keçdikcə anlayırlar ki, həyat yalnız yaşanan anlardan ibarət deyil. İnsan bəzən illər sonra dönüb keçmişinə baxır və hansı səhifəni düzgün, hansını səhv yazdığını düşünür.

Film göstərir ki, insan ömründə hər qərarın izi qalır. Bəzən bir seçim taleyi dəyişir, bəzən deyilə bilməyən söz illərlə insanın içində yaşayır.

Filmin əsas mövzusu nədir?

“Ömrün səhifələri”nin əsas mövzusu insan ömrünün mənəvi hesabatıdır.

Film tamaşaçıya belə bir sual verir:

İnsan ömrünü geriyə çevirmək mümkün olsaydı, hansı səhifələri yenidən yazmaq istəyərdi?

Burada söhbət yalnız peşmanlıqdan getmir. Film həm də insanın dəyişməsi, böyüməsi və zamanla özünü tanıması haqqındadır.

Fikrət Əliyevin baxışı

Fikrət Əliyev hadisələri melodramatik pafosla təqdim etmir. O, daha çox gündəlik həyatın içində gizlənən hisslərə diqqət ayırır.

Kiçik baxışlar, susqunluqlar, yarımçıq qalan söhbətlər filmin emosional yükünü daşıyır. Tamaşaçı süjetdən çox obrazların daxili aləminə yaxınlaşır.

Filmin verdiyi fikir

Həyat kitab kimidir.

Bəzi səhifələri insan özü yazır.

Bəzilərini zaman yazır.

Bəzilərini isə taleyin özü dəyişir.

Amma heç bir səhifə tam silinmir.

Yekun

İnsan ömrü uzun görünə bilər. Amma illər keçəndə hər şey bir neçə xatirəyə çevrilir.

“Ömrün səhifələri” bizə xatırladır: Ömür bitəndə insan yaşadığı illəri yox, necə yaşadığını xatırlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)