Qışda qışlağı, yayda yaylağı, Türküstanda oylağı olan Qarapapaqlar

İkinci yazı

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türküstandan Avropaya, Avropadan Anadoluya, Anadoludan Qafqaz sıra dağlarına səs salan Qarapapaq türklərinin əsas ana vətəni, məskəni olan Borçalıda 280 kənddə bu soya bağlı 500 mindən çox insan yaşayır. Qədim yaşayış məskənləri, tarixi abidələri, oronim, oykonim və toponimləri ilə Qarapapaqların tarixinə, mədəniyyətinə ayna tutan Borçalı həm də sazın, sözün, qiymətli incilərin, ustad sənətkarların, qüdrətli sərkərdələrin diyarıdır. Min illər boyu milli kimliyini, türk soyuna bağlı özəlliyini qorumaqla yanaşı, o həm də əski gələnəklərini yaşatmış, nəsildən nəslə, yaddaşdan yaddaşa ötürmüşdür.

Qarayazı, Qaraçöp, Başkeçid, Bolus, Sadaxlı, İlməzli, Ayorta, İmir, Muğanlı, Bəylər, Saraclı, Faxralı, Dəmirçihasanlı, Qızılhacılı, Sarvan, Armudlu, Kəpənəkçi, Ormeşən, Qəmərli, Cuci xanabağlı – Gücəkənd, Yırğançay, Ağaməmmədli, Ağqüllə, Arıxlı, Sürməli, Saral, Təkəli, Quşçu, Ayrım, Tərəkəmə kimi yaşayış məskənləri ilə tarixlə müasirlik arasında körpüyə çevrilən Qarapapaqlar, qolunun davamını qılıncda görən qüdrətli sərkərdələri, ruhunun davamını sazda bilən ustad aşıqları ilə ulu, azman türkün qüdrətini, əzəmətini, zəngin mədəniyyətini qorumuş, yaşatmış, himayə etmişdir.

Qarapapaqların bir qolu da Dərbəndin qala divarlarına doğru uzanır

Bu qədim-qaim diyarda minillər boyu qopuzu saza, davulu qavala dəyişən türklərin türküsü, bayatısı səslənmiş, qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları ruha nur kimi çilənmişdir. Tarixi mənbələr də sübut edir ki, bu torpaqların qədim sakinləri olan Qarapapaqların bir qolu da Dərbəndin qala divarlarına doğru uzanır. Dərbənddə 120 min, Qazaxıstanın Çimkənd yörəsində 100 min, Qırğıstanın Qarabata və Oş şəhərlərində 7 min, bu gün üstünə od-alov ələnən Ukraynada 40 min, Rusiya Federasiyasında, Güney Azərbaycanda, Sulduz, Urmiya şəhərlərində yüz minlərlə Qarapapaq türkü dilini, mədəniyyətini, əski gələnəklərini qorumaqda, yaşatmaqdadır.

SSRİ dönəmində, 30-cu illərin dəhşətlərində, 1937-ci və 1944-cü illərdə taleyinin ağır üzünü, tarixinin ən sərt zaman kəsiyini yaşayan Axıska türkləri, çeçenlər, inquşlar, bulqarlar, Krım türkləri kimi repressiyanın, müharibənin, deportasiyanın dəhşətləri ilə üzləşmiş, tarixi torpaqlarından Türküstan qırgəzlərinə, Orta Asiyaya, Sibir çöllərinə sürgün edilmişlər.

Araşdırmalar sübut edir ki, Türkiyə Cümhuriyyətindəki Qarapapaqların sayı milyonlarladır

Qarapapaqların böyük bir kəsimi isə Türkiyə Cümhuriyyətində yaşamaqdadır. Türkiyədəki Qarapapaq tərəkəmələrinin Anadoluya köçü Alparslanın Anadolunu fəthindən sonra başlamış, XV əsrdə bu köçlər davam etmişdir. “93 hərbi” adı verilmiş türk-rus müharibələri zamanı, bolşevik işğalı dövründə və sonrakı illərdə köçlər sürətlənmişdir.

Qars, Ərdahan, İğdır, Sivas, Amasya, Muş, Ağrı, Van, Qaziantep, Çorum, Tokat, Adana olmaqla, Türkiyə Cümhuriyyətinin 44 şəhərində qarapapaq tərəkəmələri yaşamaqdadır. Bu şəhərlərdən İstanbul, Ankara, İzmir, Qocaeli, Bursa kimi böyük şəhərlərə köç edən türklər köçdən köçə qoşulmaqla yanaşı, tarixi gələnəklərini qorumuş, “köçmən olaraq gəldikləri ərazilərdə qan qardaşlarının can qardaşına çevrilmişlər”.

Aparılan sosioloji araşdırmalar sübut edir ki, Türkiyə Cümhuriyyətindəki qarapapaqların sayı milyonlarladır ki, bu səbəbdən də buradakı ən çox türk soylu xalq məhz Qarapapaq tərəkəmələri hesab olunur.

Qarapapaqlar 1890-cı ildə Çar Rusiyasının işğalına qarşı təşkil edilən Hamidiyyə Süvari alayları içərisində ön sıralarda yer almaqla kifayətlənməmiş, tarixi zəfərlərin qazanılmasına töhfələr vermişlər. Alparslanın Anadolunu fəthi zamanı onlar Səlcuqlu ordusu içərisində yer alan Qarapapaqlar bütün dönəmlərdə Osmanlının yanında, arxasında olmuşlar. Bu gün də Qafqazlarda, Rusiya Federasiyasında, Türküstanda yaşayan Qarapapaq türklərində hüdudları məlum olmayan bir türk-osmanlı sevgisi, sevdası vardır. Türk-islam dəyərlərini, mədəniyyətini, türk dilini və gələnəklərini, aşıq ədəbiyyatını, türk poeziya ənənələrini mühafizəkarcasına qoruyan Qarapapaqlar milli mənliklərini, milli kimliklərini qorumanın yolunu məhz birlikdə, bütövlükdə, yaddaşa sevgidə gördüklərindəndir ki, ortaq dil, ortaq mədəniyyət, ortaq tarix kimi düşüncənin inkişafına töhfə verirlər.

Şeir, sənət, ədəbiyyat, aşıq sənəti kimi incilərlə dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən Qarapapaq türkləri Aşıq Hüseyn Bozaqlanlı, Borçalı Alısı adı ilə tanınan Aşıq Alı, Aşıq Əmrah, Xındı Məmməd, Hüseyn Saraclı, Aşıq Kamandar, Aşıq Əhməd Sadaxlı, Aşıq Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Nurəddin, Aşıq Gülabı, Aşıq Göyçə, Zəlimxan Yaqub kimi ustad sənətkarlar, haqq aşıqları və şairləri ilə yanaşı, milli dövlətçilik, sərkərdəlik tariximizə töhfələr vermişdir. Məmlük Sultanı Baybars, Qarapapaq Türk Cümhuriyyətinin qurucusu Emin ağa Acalov, İsrafil ağa, Darvazlı Mehralı bəy, Qurd İsmayıl Haqqı Paşa, Yadigarov qardaşları, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəriman Nərimanov, Mustafa Ağa Arif, Akademik Zahid Xəlilov kimi sərkərdələri, ağa və bəyləri, mütəfəkkir alimləri ilə tarix içərisində tarix yaratmış, vətənin qıraqda qalan yerinə şöhrət qatmışlar. Qarapapaq tərəkəmə mədəniyyətinin inkişafına töhfə vermişlər. “Bozalqanlı Aşıq Məktəbi”nin, “Aşıq Əmrah Aşıq Məktəbi”nin, “Hüseyn Saraclı Aşıq Məktəbi”nin, Aşıq Kamandar Aşıq Məktəbinin nümayəndələri, ustad-şəyird mühitində püxtələşib yetişdiyi kimi, elmi-irfan bulağında içən Qafqaz Şeyxülislamı səviyyəsinə ucalan Talıbzadələrin sufi nəqşi-bəndi ruhlu poetik inciləri ilə Qarapapaqların qara sevdasının aynası, dünyası olan qoşmaların, müxəmməslərin, gəraylıların, qıfılbəndlərin, dastanların müəllifi kimi tarixə yazılmışlar: Hüseyn Saraclı, Xındı Məmməd, Aşıq Kamandar, aşıq sənəti tarixində ilk dəfə saz havaları ilə muğamın sintezində incə ruhlu havalar yaradan Aşıq Əmrah Gülməmmədov kimi ustad sənətkarla Qarapapaq türklərinin adı ilə bağlı olan “Misri”, “Zarıncı”, “Mansırı”, “Borçalı divanisi”, “Bozalqanlı havası”, “Tərəkəmə”, “Koroğlu havaları”, “Qəhrəmanı saz havaları” ilə dünyanın maddi-mədəni irsini zənginləşdirmişlər.

Minillər boyu Göytürklərin əzəmətini, cəsarətini əyinlərinə xirqə bilib geyinmişlər

İstiqlaldan şirin nemət, azadlıqdan böyük sərvət tanımayan Qarapapaq türkləri minillər boyu Göytürklərin əzəmətini, cəsarətini əyinlərinə xirqə olaraq geyinmişlər. Qeyrətin, ləyaqətin simgəsi kimi başlarındakı papağa, Qarabörlkə ehya kimi baxmışlar. Sultan Baybarsın və Emin Acalovun simasında iki qüdrətli türk dövləti qurmuşlar: Məmlüklər Dövləti və Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyətini. Onları Səfəvilərin, Əfşarların, Qacarların imperiyasının keçmişi və gələcəyi hesab etmişlər. Dil içində dil, din içində din saxlamışlar. Üzünü saza söykəyib qəvi düşməndən öc almaq üçün tarixi torpaqlarında qalmağı üstün tutmuşlar; qəlbi dağların, bol sulu çayların, göz oxşayan yaylaqların, gen çöllərin yaxasında artıb ürüyən, tonqal çatıb ocaq qalayan, oğul evləndirib, gəlin gətirən Qarapapaqlar bu gün də soy və boy birliklərini qorumaqdadırlar.

Qarapapaqların and yeri – Təbriz, Səhənd, Savalan

Boy-boylayıb, soy-soyladıqları dastanla düşdükləri vətən torpağını Oğuz oğlunun yaddaş yeri, sərkərdə, xaqan, dədələrinin, əcdadların tutyası, əmanəti, göz bəbəyi kimi qorumaqdadırlar. And içəndə Savalana, Səhəndə, Təbrizə and içən, əbədiyyət üfüqlərində doğan Nəsiminin soyulan dərisini, “Qırx gün qul kimi yaşamaqdansa, bir gün azad yaşamaq, xoşbəxtlikdir!” nidası ilə budanan qollarını Mədinə, Məkkə, Kəbə bilən Qarapapaqlar iman gətirəndə Ağ börəyə, Göy börəyə, Boz börəyə, Ərkənəqona tapınmışlar. Üzü qibləyə deyil, Bakıya, Təbrizə, Dərbəndə, Anadoluya yatmışlar. Yatmış ruhları oyatmışlar. Borçalını Börüçalaya – Qurdlar vadisinə çevirmişlər. Köçüb getsələr də, geri gəlməyi, vətəndə bitməyi qürbətdə ölməkdən üstün bilmişlər. Bu səbəbdən də tarixi mənbələrdə belə qalmışlar: “Onlar köçüb getdilər, gedib yenə geri döndülər. Öldülər, yurd yerindən dönmədilər!”

Qara zurnanın, qara sazın, qavaldaşın, davulun, nağaranın – toy havasına qol qaldırdılar. Bir də onda ayıldılar ki, soylarının, boylarının adı ilə bağlı havaları var “Tərəkəmə”. “Tərəkəmə” sıradan bir hava deyil. Qarapapaq türklərinin atının kişnərtisinə, qoç Koroğlunun nərəsinə, Hasan paşanın, Xan Eyvazın vətən sevgisinə, Çənlibelin təntənəsinə, Nigarın Koroğlu eşqinə bağlıdır. Onda bir qoç, köç havası var. “Tərəkəmə”nin səsi gələndə insanın quş kimi uçmağı, qartal kimi səkməyi, yağının sinəsinə dağ çəkməyi gəlir.

“Atam, anam tərəkəmə” deyib, zirvələrdə qartal kimi qıy vurmayanlar, yurd eşqinə qol qaldırıb havalanmayanlar, Türküstandan, Hindistandan, Avropadan Anadoluya, Göytürklərin, Hunqarların diyarına, Qafqazlara varmayanlar, qəlbi dağların yaxasında, üzünü davula söykəyib, vəhdəti-vücud məqamının gözəlliyini yaşamayıb Tanrıya qovuşmayanlar, şamanların, qamların diyarında haqqa varmayanlar, Qırgəzlərdə yovşanın, kol dibində bənövşənin ətrinə bürünməyənlər onun əzəmətini, batini gözəlliyi çətin anlayarlar. Ərdi, ərəndi, Tanrı üzü görəndi Qarapapaqlar. Qarabörünün diyarından, soyundan gəlirlər. Göy Tanrını, Tengirini sevirlər. Köç havası, qoç davası var onların. Qışda qışlağı, yayda yaylağı, Türküstanda, Borçalıda, Anadoluda, Urmuda, Sulduzda, Qarabağda, Dərbənd, Naxçıvanda, Mil-Muğanda, Qazax-Şəmşəddil mahalında oylaqları var onların. Dizinin üstündə qopuzu, ürəyinin başında sazı, bu dağdan o dağa, arandan yaylağa yetən səsi, ünü, avazı var onların.

Qarabağın “Segahı”, “Qarabağ şikəstəsi”, Şirvanın “Şirvan şikəstəsi”, “Şəşəngi”si, Qarapapaq türklərinin – tərəkəmələrin isə “Zarıncı”sı, “Urfanı”sı, “Misri”si, “Tərəkəmə”si var. Minillər boyu “Urfanı”nı dinləyəndə ruhu bədənindən qopan Qarapapaqlar – Sufi-hürufi, Nəqşibəndi ocaqlarında bihal olublar. Şikəstə könülləri tarimar olanda “Zarıncı”ya könül veriblər. Qəribin Şahsənəmə, Şahsənəmin Qəribə həsrətini çəkiblər. Mahmudun Məryəmə, Kərəmin həsrətinə kül olanda “Yanıq Kərəmi”ni sazın çanağından giryan ediblər. “Ərzurumun gədiyinə varanda, onda gördüm, bürəm-bürəm qar gəlir. Lələm dedi, “Gəl qayıdaq geriyə.” Dedim, “Lələ, namusuma ar gəlir,” deyib, Qara sevdalarından, sevdiklərindən dönməyiblər.

“Qars ayaz, bura qışdı, Qars  ayaz; Qələm, qurbanın olum, qismətimi Qarsa yaz” nidası ilə paralanmış, yaralanmış Vətənin bütöv yeri olublar. Misri qılıncı qurşayıb, Göytürklərin, Hunların atlarını minib yağı üstünə yeriyiblər. Sultan Baybarsın, İsmayıl Haqqı Paşanın, Emin ağa Acalovun, Darvazlı Mehralı bəyin, İsrafil ağanın əzəmətini yaşayıblar. Yurd yerinə bağlanıb, daşa, yaddaşa dönüb, “Öldü, var, döndü, yoxdur!” deyiblər. Börülərin çalasında, Qurdların vadisində, “Qürbət cənnət olsa da, yenə Vətən yaxşıdı!” nidası ilə tarix yaradıblar, tarixdə qalıblar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Samir Əsədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dənizçinin yuxusuna

Torpaq ətri girər hər gün.

Yanıb sönən mayaklarda

Ümüd adlı bir közərti görər hər gün.

Dənizçiyə dalğaların arasından

əl eləyər su pərisi,

dənizçiyə ad qoyarlar-

su dəlisi.

Bu misralar oxunanda ilk ağla gələn obraz romantik deyil. Bu, gerçəkdir. Çünki burada şeir uydurma duyğunun yox, yaşanmış taleyin səsidir. Faiq Balabəylinin poeziyası elə buradan başlayır və dənizçinin yuxusundan, torpaq qoxusundan, suyla torpaq arasında qalmış bir adamın iç dünyasından…

Bəzi adamların taleyi kağız üzərində deyil, küləkdə yazılır. Onların ömrü masa arxasında yox, üfüqlər arasında formalaşır. Faiq Balabəylinin də şeirləri dörd divar səssizliyində deyil, dalğaların səsində eşidənlərdəndir. Söz onun üçün bəzən qələm olub, bəzən sükan və bəzən də gecə növbəsində dənizə baxan tək bir adamın içinə dolan sükut.

Onun poeziyasında dəniz obraz deyil, xatirədir. Dalğalar metafora yox, yaşanmış gündür. Limanlar ayrılıqların, qayıdışların ünvanıdır. Dəniz Balabəylinin misralarında nəfəs alır, danışır və bəzən də susur. Elə buna görə də bu şeirlər şirin deyil- duzludur. Həyatın öz dadı var bu sözlərdə.

Bu duzlu sözlərin içində ölüm də var, qorxu da, qəbul da. Amma bunlar süni kədər kimi yox, sakit bir insan barışı kimi gəlir oxucuya:

Mən də öləcəyəm günün birində,

məni də dostlarım yad edəcəklər.

Elə kəndimizin qəbiristanında,

dədəmin, əmimin, əmim oğlunun,

hələ bığ yerinə təzə tər düşmüş

qardaşım oğlunun həndəvərində…

Bu misralar ucadan oxunmur. Bunlar adamın içində oxunur. Burada ölüm vahimə deyil, taleyin bir parçasıdır. Şair qorxutmur, ağlatmır, sadəcə deyir. Dənizçi kimi- hava pisdirsə, “pisdir” deyir, gizlətmir.

Faiq Balabəylinin sözü vitrinlər üçün deyil. Onun misralarında bəzən kobudluq kimi görünən bir dürüstlük var. Bu dürüstlük dənizçi xasiyyətindən gəlir- nə varsa, açıq demək. Şeirdə də, publisistikada da özünü bəzəmir. Sözə kostyum geyindirmir. Sözün alnını açıq saxlayır.

Bu səmimiyyət onun kədərində də, sevgisində də hiss olunur:

Gəldim uzaq bir səfərdən

Gəldim bir kimsə bilmədi

Ürəyimdəki ağrıya

Güldüm, bir kimsə bilmədi.

Bu şeir dənizdən qayıdan adamın sükutudur. Hamı gülüşü görür, amma içdə qalan ağrını yox. Faiq Balabəylinin poeziyasında bu görünməyənlər əsasdır. O, hay-küyə yox, iç səsə qulaq asır.

Onun sevgi şeirləri də yalvaran deyil və sınanmış sevgilərin dilidir:

Bir də yoluma çıxma,

gözləmə məni;

hərdən nəfəsim gedir,

qayıtmaq istəmir,

sənin kimi…

Burada romantik oyun yoxdur. Burada yorğunluq var, yol var, geri dönməyən nəfəs var. Bu şeirlər həyatın öz ritmi ilə yazılıb.

Faiq Balabəyli yalnız şair deyil, sözü qoruyan adamdır. Jurnalistikada da mövqeyi eyni dəniz kimidir dalğalı, amma istiqamətli. O, sözün də sükanı olduğunu bilir: düzgün tutmasan, səni sahilə yox, qayalara aparar. Ona görə də yazıları sakit deyil, amma dürüstdür.

Onun poeziyasında ailə, ata-övlad münasibəti, yoxluq ağrısı da xüsusi yer tutur. Bu misralar bəzən şeir yox, bir evin iç səsidir:

Deyirsən ki, qış gedib

ağaclar çiçəkləyib

quşlar qayıdıb gəlib.

Amma eyvanımızda

yuva quran alabaxtalar

səndən sonra görünmür…

Bu şeirlərdə zaman dayanır. Oxucu söz oxumur, səhnəyə baxır. F.Balabəyli oxucunu inandırmağa çalışmır, yaşatmağa çalışır.

Bu gün onun ömrü iki sahə arasında uzanır: biri dənizin göy üfüqü, biri sözün ağ səhifəsi. Nə şairliyi dənizçiliyinə mane olub, nə də dənizçiliyi sözün yolunu kəsib. Əksinə, biri o birini tamamlayıb. Ona görə də onun şeirlərində süni parıltı yox və həyatın duzu var.

Və bu söz yolunun sonunda, yenə sakit, yenə iddiasız bir səs eşidilir:

…Və bir gün görərsən qayıtmışam mən,

Həminki adamam, dəyişməmişəm.

O şirin anları oyatmışam mən,

Həminki adamam, dəyişməmişəm.

Bu misralar vəd də deyil, iddia da. Bunlar sadəcə bir adamın öz taleyinə verdiyi səssiz sözdür. Dəniz kimi dəyişkən, amma həmişə özünə sadiq bir adamın sözü. Bu gün Faiq Balabəylinin ömür yolunda daha bir il tamam olur. O, həyatının müdrik çağlarından birini yaşayır. Qoy söz yolu açıq, qələm nəfəsi tükənməz, canı sağlam olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Sovet işğalçılığının məhv etdiyi 15 min hərbçidən, 2 milyon əfqandan - 37 il əvvəlki Əfqanıstandan danışacağıq. Bu işğal zamanı 208 azərbaycanlı da həlak olubdur.

Bu gün "xalqların qatili"adı ilə analiz edilən sovet hökümətinin -SSRİ-nin Əfqanıstandan qoşununu çıxarmasının qərarının 37-ci iliyini elə bu yaxınlarda – fevralın 15-də qeyd elədik.

Bəli, 1989-cu ilin 15 fevralında Sovet İttifaqı rəsmi olaraq bütün qoşunlarının Əfqanıstanı tərk etdiyini elan edib. Amma yalnız may ayının 15-də sonuncu diviziyalar oranı tərk etdi. Beləliklə, məhdud kontingentinin son bölmələri sovet əsgər və zabitlərinin beynəlxalq terrorizm və narkobiznes qüvvələrinə qarşı mətanətlə və cəsarətlə müqavimət göstərdiyi Əfqanıstandan vətənə qayıtdı.

Əfqanıstnda sovet işğalı necə baş tutdu?

Araşdırmaçıların fikirlərinə görə, 1978-ci ildə Əfqanıstan Xalq Partiyasının (ƏXP) rəhbəri, SSRİ-yə meylliliyi ilə tanınan Nur Məhəmməd Tərəki rəqibi Həfizulla Əmin tərəfindən qətlə yetirilir. Belə bir məqamda Əfqanıstandakı dayaqlarını itirməmək üçün SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bu ölkəyə qoşun yeritmək qərarı verir.

Beləliklə 25 dekabr 1979-cu ildə Əfqanıstan müharibəsi başlayır. 40-cı ümumqoşun ordusunun hissələri Əfqanıstan sərhədini keçir və Sovet İttifaqı cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək bəhanəsilə Əfqanıstana qoşun yeridir.

Ekspertlər isə düşünür ki, Əfqanıstan müharibəsi qərblə SSRİ-nin son soyuq müharibəsi idi.

Əfqanıstan -sovet müharibəsində itkilər

9 il 1 ay 12 gün davam edən bu qanlı müharibədə 500 mindən çox sovet əsgəri müharibədə iştirak edib. 15051 əsgər və zabit həlak olub, 417 hərbçi isə yaralanıb, itkin düşüb. Əfqanlardan isə bu müharibədə iki milyona yaxın insanın öldüyü haqqında müxtəlif fikirlər var. Müharibədə məhv edilən hərbi arsenal isə 47 tankdan, 1314 zirehli transportyordan, 433 artilleriya sistemindən, 118 təyyarə və 333 vertolyotdan ibarət olub.

Maddi itkilər o dövr üçün çox böyük rəqəm hesab olunurdu: 800 milyon dollar yardım şəklində və 40-cı ordunun 10 il ərzində saxlanmasına 3 milyard dollar xərc isə sovetin - dolayısı ilə Rusiyanın işğalçılıq siyasətinin ən iyrənc üzü idi. Qərarı da məhz SSRİ-ni idarə edən Brejnev vermişdi , generallar Qromıka və Panamaryov icra edirdi.

SSRİ əlbəttə ki, işğalçılıq hərəkətlərini xalqdan gizlədir, pafosla "qardaş və dost Əfqanıstan" da xalqı terrorçulardan qoruduğunu reklam edirdi. Beləki, Əfqanıstan kabusa dönmüşdü,  ora əsgərliyə getmiş sovet gəncləri ailələrinə ölü olaraq qayıdırdı.

Həmin dövrdə Əfqanıstana zorla aparılan 10 minə yaxın - 7500-dən çox azərbaycanlı iştirak edib. 208 azərbaycanlı sovet işğalçı siyasətinin qurbanına çevrilib, həlak olublar. 7 nəfər isə itkin düşüb və bu günə qədər də onlar haqqında heç bir məlumat yoxdu. 450 hərbçi evinə əlil kimi qayıdıb.

“Sink uşaqlar”

Yazar Rafiq Hunaltay araşdırmasında yazır: 2015-ci il Nobel Ədəbiyyat mükafatı laureatı Svetlana Alekseyeviçin “Sink uşaqlar” kitabında Svetalana Alekseyeviçə ölkəsində məhkəmə işi açılmış, bütün dünyada kitab böyük səs-küyə səbəb olmuşdur. Müəllif bu kitabı yazmaq üçün 4 il araşdırma aparır, əfqanıstana uçur, orada olan və artıq SSRİ-yə qayıdan minlərlə hərbçi ilə söhbət edir.

Onlar yazıçı ilə söhbətdə bildirir ki, müharibəyə gedəndə ölkələrində sovet ideologiyasının qılıncının dalı da, qabağı da kəsirdi.

Onları inandırmışdılar ki, onlar orada “internasionalizm”ə xidmət edirlər. Qayıdanda isə ölkələrində adi insanların, medianın, ictimaiyyətin onları qatil, cəllad kimi görməsi psixologiyalarını tamamən pozur. Hətta bir zabit müəlliflə söhbətində deyir ki, “bütün Əfqanıstan qurbanlarının məzarına bir daş qoyub üzərinə də belə yazmaq lazımdır – “hər şey boşuna idi”.

Yeri gəlmişkən, 1989-cu ilin 15 fevralında artıq Əfqanıstan sovet qoşunlarından  təmizlənsə də  may ayının 15-də sonuncu diviziyalar da oranı tərk etdi. Əfqanların hər il Milli Qurtuluş günü kimi qeyd etdikləri 15 fevral tarixində ölkədə istirahət günüdür.

Vaxtı ilə tərkibində əfqanlara qarşı döyüşən "Əfqanıstan veteranları"nın bir çoxu Qarabağda erməni və rus hərbi birləşmələrinə qarşı döyüşürlər. Müharibə görmüş, kifayət qədər peşakarlıq qazanmış "Əfqanıstan veteranları" Qarabağda öz peşəkarlıqları ilə düşmənə layiq olduğu cavabı verdi.

 Beləliklə, Sovet ordusunun və fitnəkar Kremlin 1979-cu ildə girdiyi, 1989-cu ildə cıxdığı Əfqanıstan bu günü qədər toparlanıb ayağa qalxa bilməyib. 

İndi də Hizbullah işğalı əfqan xalqını Rahat yaşamağa qoymur.

(Əntiqə Rəşid Aslanın materialından istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 287 nömrəli Zəkalar liseyidir.

 Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR:

Əhmədli Aygün Əkbər qızı 04.01.1964-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1981-ci ilə orta təhsilini Bakı şəhərindəki 116 nömrəli  məktəbdə qızıl medalla tamamlayıb. Həmin il BDU-nun biologiya fakültəsinə daxil olub 1986-cı ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1986-1992-ci illərdə təyinatla AMEA-da Fizika, sonra Botanika İnstitutunda böyük laborant vəzifəsində çalışmışdır.

1992-1994-cü illərdə Xəzər Hövzə poliklinikasında həkim-laborant, sonra laboratoriya müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1994-cü ildən 287 saylı Zəkalar liseyində biologiya müəlliməsi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 2004-cü ildən həmin liseyin direktoru vəzifəsində çalışıb.

2000-2001 və 2001-2002-ci illərdə 2 dəfə “İlin ən yaxşı müəllimi”, “İlin ən yaxşı mühazirəsi” müsabiqələrinin qalibi olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin diplomları ilə təltif olunub.

2004-cü ildə Əməkdar müəllim adına layiq görülmüşdür.

2007-ci ildə elmi işimi tamamlayıb Biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru adını qazanmışdır. Biologiya fənninin tədrisinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə yazılmış metodik vəsaitlərin müəllifidir.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil islahatları layihəsinin materiallarının hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Fəaliyyətilə əlaqəli bir çox yerli və xarici seminar və konfranslarda iştirak etmişdir. İdarəetmə ilə bağlı “Məktəbin idarə olunması”, “Təhsilin təşkili və idarəedilməsi”, “Ümumtəhsildə kurikulum islahatları və onun idarəolunması” və s. təlimləri uğurla bitirmişdir.

Direktoru olduğu müddətdə lisey iki dəfə “Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi” (2008, 2013) müsabiqəsinin qalibi olub.

2023-cü ildə Heydər Əliyevin 100 illiyi medalına layiq görülmüşdür.

Ailəlidir, iki övladı var.

ŞAGİRD:

Mən, Gözəlova Zərifə Elçin qızı 25.03.2010-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. Məktəbəqədər təhsilimi tamamlayıb 2016-cı ildə orta təhsilimə 287 nömrəli Zəkalar liseyində başlamışam. Hal-hazırda həmin liseyin X sinfində təhsilimi davam etdirirəm.

Şahmat oynamağı sevirəm. II dərəcəli şahmatçıyam. 2025-ci ildə Xətai Rayon məktəblərarası şahmat çempionatında gümüş medal qazanmışam.

Cüdo ilə peşəkarcasına məşğul olmuşam. 2024-cü ildə cüdo üzrə komandalararası Azərbaycan çempionu olmuşam.

Liseyimizin peşəkar komandası ilə bir çox intellektual yarışlarda iştirak etmiş və uğurlar qazanmışam:

“Fibonaçi”–2024–Azərbaycan çempionu

“Breyn rinq”–2024–Azərbaycan çempionu

“Zəkaların mübarizəsi” olimpiadası respublika turu–2025–II yer

“Xəmsə”-2025–finalçı

“Nə? Harada? Nə zaman?”–2024--Azərbaycan çempionu

“Nə? Harada? Nə zaman?”–2025–mükafatçı

İngilis dilinə və xarici ədəbiyyata xüsusi marağım var. Boş vaxtlarımda mütaliə edir və rəsmlər çəkirəm. I qrupa hazırlaşıram. Kimya mühəndisi olmaq arzusundayam.

ESSE:

 Rəsm harada bitir?

Əsrlər boyu biz rəsmi dörd künclü bir taxta çərçivənin içinə həbs olunmuş rənglər toplusu kimi görməyə alışmışıq. Muzey divarlarında asılmış əsərlər sanki səssizcə deyir: “Sənət burada başlayır və burada bitir”. Lakin həqiqi sənət əsəri heç vaxt o çərçivənin içinə sığmır.

Rəsmin fiziki sərhədləri sadəcə bir illüziyadır. İntibah dövründə kilsə tavanlarına çəkilmiş rəsmlərdə insan səmaya açılan sonsuzluq görür. Sənət memarlıqla birləşir və çərçivə yox olur.

Əsərin əsl “kənardan çıxma” anı onun tamaşaçı ilə yaratdığı bağdır. Məsələn, Van Qoqun “Ulduzlu gecə” əsərinə baxan insan sadəcə kətan üzərində çəkilmiş burulğanlı səmanı görmür, o, Van Qoqun bütün narahatlığını, eləcə də Parisdə bir gecənin insanda oyatdığı o hissləri duya bilər.

Rəsm heç vaxt çərçivənin içində bitmir. O, baxışda davam edir, düşüncədə dərinləşir, xatirədə yaşayır. Rəsm bir işıq kimidir: mənbəyi kətan ola bilər, lakin şüaları insanın daxili dünyasını işıqlandırır və orada yeni mənalar doğurursa, insanın düşüncəsinin başladığı yerdə sonsuzluğa qovuşur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən müharibə filmləri sadəcə güllə səslərindən, partlayışlardan və qəhrəmanlıq şüarlarından ibarət olur. Amma Uzaq sahillərdə tamam başqa bir məkanda dayanır. Bu film cəbhəni yalnız xəritədə yox, insanın daxilində axtarır.

1958-ci ildə Tofiq Tağızadənin quruluşunda ərsəyə gələn bu ekran əsəri Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin həyatına həsr olunsa da, əslində bir insanın ideya ilə ölüm arasında apardığı daxili savaşın bədii salnaməsidir. Film Azərbaycanfilm kinostudiyasında çəkilmiş və baş rolda Nodar Şaşıqoğlu çıxış etmişdir.

Uzaq torpaqlar, yaxın suallar

Mehdi Hüseynzadə – “Mixaylo”. O, düşmən arxasında əməliyyatlar həyata keçirən partizandır. Amma film onu yalnız silah tutan əl kimi göstərmir. Kamera tez-tez onun baxışlarında dayanır. Sükutda gizlənən tərəddüd, düşüncə, bəzən isə qaçılmaz taleyin ağırlığı hiss olunur.

Ən böyük psixoloji məqam budur:

İnsan nə zaman qəhrəman olur?

Qorxmadığı zamanmı?

Yoxsa qorxusuna baxmayaraq addım atdığı zaman?

Film Mehdi obrazında ikinci variantı seçir. Onun qəhrəmanlığı pafosdan yox, şüurlu seçimdən doğur. O anlayır ki, hər əməliyyat ölümə bir addım daha yaxınlaşmaqdır. Amma yenə də geri çəkilmir. Çünki onun üçün vətən – sadəcə coğrafiya deyil, mənəvi məsuliyyətdir.

Fəlsəfi qat: Azadlıq və ölüm

“Uzaq sahillərdə”nin ən güclü fəlsəfi xətti azadlıq anlayışıdır. Film göstərir ki, fiziki olaraq əsarət altında olan torpaqlarda belə insan ruhən azad qala bilər. Əksinə, qorxuya təslim olan insan isə ən geniş sərhədlər içində belə məhbusdur.

Mehdi Hüseynzadə üçün ölüm son deyil – mövqedir.

O, ölümü seçmir, amma lazım gəldikdə ondan qaçmır. Bu isə artıq ekzistensial seçimdir.

Film tamaşaçıya belə bir sual verir:

Yaşamaq nədir? Sadəcə nəfəs almaqmı, yoxsa inandığın dəyərlər uğrunda risk etməkmı?

Publisistik baxış: Dünən və bu gün

Bu film yalnız keçmişi danışmır. O, hər dövrdə aktualdır. Çünki hər zaman “uzaq sahillər” var. Bəzən o sahillər xarici cəbhədir, bəzən isə insanın öz içindəki qorxu, biganəlik və susqunluq.

Bu gün də sual dəyişmir:

Biz rahatlığımızdan vaz keçə bilirikmi?

Dəyərlərimizi qorumaq üçün risk edirikmi?

Yoxsa tamaşaçı qalmağı seçirik?

“Uzaq sahillərdə” bizi təkcə tarixi qəhrəmanla tanış etmir, bizi özümüzlə üz-üzə qoyur.

Son söz

Qəhrəmanlıq həmişə hay-küylə gəlmir. Bəzən o, səssiz qərarın içində doğulur. Bir insan ayağa qalxır və tarix dəyişir.

“Uzaq sahillərdə” bizə bunu xatırladır:

Vətən bəzən uzaqda olur, amma məsuliyyət həmişə yaxında.

Əslində hər kəsin həyatında bir “uzaq sahil” var.

Sual budur – ora doğru üzməyə cəsarətimiz çatacaqmı?...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ölüm poeziyanın ən qədim və davamlı mövzusudur. Hər böyük şair ən azı bir dəfə ölüm haqqında yazıb. Bəziləri isə bütün yaradıcılığını bu mövzuya həsr ediblər. Amma qəribəlik budur: ölüm haqqında ən gözəl şeirlər yazan şairlər real ölümlə qarşılaşanda ən zəif olublar.

Baudelaire ömrü boyu ölümdən yazmışdı. "Ölüm" adlı şeir onun əsas əsəridir. Orada ölüm azadlıq, rahatlıq, hətta romantik məkan kimi təsvir edilir. Amma Baudelaire özüölümdən dəhşət içində qorxurdu. Son illərdə iflic olmuşdu, danışa bilmirdi və gözlərində həqiqi panika vardı. Ölüm haqqında yazmaq onun üçün ölümlə mübarizə vasitəsi idi, ölümü qəbul etmək deyil.

Rilke ömrü boyu ölümü şeirlərində təntənəli hadisə kimi qələmə aldı. "Şəxsi ölüm"konsepsiyası onun əsas fəlsəfəsi idi. Hər insan özünün ölümünü daşıyır və bu ölüm ona məxsusdur. Amma Rilke özü ölüm yatağında dəhşət içində idi. Ağrılardan qışqırırdı,həkimlərdən xilas istəyirdi. Bütün fəlsəfi sabitliyi əsərlərində qalmışdı, real ölüm isə yalnız əzab idi.

Celan da ölüm haqqında davamlı yazırdı. Holocaust təcrübəsi onun bütün poeziyasını zəhərləmişdi. "Ölüm füqası" şeiri ölüm düşərgələrində yazılmışdır. Amma Celan özü ölümdən qaça bilmədi. 50 yaşında özünü Sena çayına atıb. Deməli, ölüm haqqında yazmaq ölümdən xilas vermir, əksinə, ona yaxınlaşdırır.

Maykovski özünü öldürməzdən əvvəl demişdi: "Məhəbbət gəmisi məişət qayasına çırpılıb çatladı". Amma onun şeirlərində ölüm yox idi, yaşam ehtirası var idi. Mayakovski romantik, optimist, gələcəyə inanan şair idi. Amma real həyatda məyus, tənha, sıxılmış insan idi. Və ölümü romantik akt kimi deyil, çıxış yolu kimi seçdi.

Ölüm haqqında yazan şairlərin ümumi xüsusiyyəti o idi ki, onlar ölümlə yazmaqla mübarizə aparırlar. Şeir terapiya aktıdır. Şair ölümdən qorxur və bu qorxunu sözlə öldürməyə çalışır.

Amma söz ölümü öldürmür, yalnız onu poetikləşdirir. Və nəticədə şair ölümlə daha yaxından qarşılaşır.

Şair ölüm haqqında yazarkən onu mənimsəməyə çalışır. Ölümü söz altına almaq onu idarə etmək deməkdir. Amma ölüm idarə olunmur. O, poetik metaforadan qat-qat güclüdür. Və şair nə qədər çox yazsa da, ölüm qarşısında acizdir.

Bəzi şairlər ölüm haqqında yazmırlar. Puşkin, Mandelştam, Axmatova - onlar həyat haqqında yazırdılar. Amma onların ölümləri də faciəvi idi. Deməli, ölüm haqqında yazmaq yaxud yazmamaq ölümün gəlişinə təsir etmir. Ölüm gəlir və poeziya burada köməksizdir.

Əsas budur ki, ölüm haqqında yazan şairlər ölümdən daha çox qorxurlar. Çünki onlar ölümü düşünürlər, təsəvvür edirlər, təhlil edirlər. Və bu təhlil qorxunu artırır. Ölüm haqqında yazmayan şairlər bəlkə daha rahatdır, çünki onlar ölümü inkar edirlər.

Ölüm haqqında yazan şairlərin poeziyası xatirə abidəsidir. Onlar özləri öləndə şeirləri qalır. Və oxucu şeirdə ölümü tapır, amma həqiqi ölümü yox. Çünki həqiqi ölüm heç vaxt poetik deyil. O, sadə, fiziki, kobud prosesdir. Şeirdə ölüm metafora, real həyatda isə faktdır. Şairlər ölümə şeirlə hazırlaşırlar, amma heç vaxt hazır olmurlar. Ölüm gələndə bütün şeirlər unudulur və yalnız qorxu qalır. Və bu qorxu ən böyük şairləri də adi insan edir. Nəticə isə ölüm haqqında yazmaq ölümdən qorxmamanı ifadə etmir. Əksinə, bəlkə də dərin qorxunun ifadəsidir. Şairlər ölümü yazıla-yazıla öz içlərində böyüdürlər. Və sonunda ölüm onları tapır şeirlərinə bənzər olmayan formada.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəssam rəssama bənzəməz. Baxışlar ayrı, yanaşma ayrı, işləmə texnikası ayrı, rəngbəyənmə zövqü ayrı...

Haqqında danışacağım Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı Fikrət Həşimov da əksər rəssamdan fərqlidir. Bu gün doğum günüdür, anadan olmasının 78-ci ildönümüdür. Aramızda olmasa da xatirəsi yaddaşlardadır.

Fikrət Həşimov 25 fevral 1948-ci ildə Azərbaycanın Şahbuz rayonunda anadan olub. 1968-ci ildə isə Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbini bitirib. 1976-cı ildən Sankt-Peterburq şəhərində İ. Repin adına rəssamlıq akademiyasında təhsilini davam etdirib. 1978-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilib. Rəssam dəzgah boyakarlığı ilə məşğul olur. Əsərləri Rusiya, Polşa, Almaniya, Çexoslovakiya və İtaliyada nümayiş etdirilib. Müxtəlif əsərləri milli muzeylərdə və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

 Muzeylərində rəssamın “XX-əsrin arabası” əsəri nümayiş etdirilir. Moskva Dövlət Tretyakov Qalereyasında Azərbaycan mövzusunda "Bül-bül kimi ötərdik" və "Araz çayının mahnısı" adlı əsərləri saxlanmaqdadır. Bundan başqa Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin Dubay şəhərindəki qalereyada, Fransanın Menjinski adına Qalereyada, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Azərbaycan Dövlət Müasir Sənət Muzeyində, Atatürk Universitetı, İncəsənət Muzeyində də Fikrət Həşimovun əsərləri sərgilənir. Rəssam Fikrət Həşimov haqqında dünyanın bir çox mətbuat orqanlarında məlumatlar çap olunub.

Azərabaycanın elm, təhsil, sənət adamları haqqında yazılan "Kim kimdir" adlı ensiklopediyasında ətraflı məlumatlar verilib. 1999-cu ilə qədər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində rəngarlıq kafedrasında kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb. 1999-cu ildən 2019-cu ilə kimi Türkiyə dövlətinin dəvəti ilə Türkiyənin böyük universitetlərindən biri olan Atatürk Universitetinin Rəssamlıq fakültəsində çalışıb. Dosent kimi calışmağa başladığı universitetdə professor elmi dərəcəsinə kimi yüksəlib.

Son illərdə Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyası nəzdində İncəsənət Kollecinin direktoru olub. 2010-cu ildə Ərzurum I Beynəlxalq Rəssamlıq Simpoziumunda sərgilənən əsərlərinə görə mükafata layiq görülüb. Mükafatı Türkiyə Cümhuriyyəti Səhiyyə naziri təqdim edib. Onun dünyanın bir çox sərgi mərkəzlərində, rəsm qalereyalarında 30-dək sərgisi təşkil edilib. Həmin qalereyalarda minlərlə insan rəssamın ruhunun dərinliklərindən doğularaq yaranan əsərlərlə tanış olublar.

Rəssamlıq fəaliyyəti dövründə 1984-cü ildə Çexoslavakiya Gənclər biriliyinin medalı, 1986-cı ildə Qafqaz Rəssamları Birliyinin birincilik mükafatına - qızıl medalına, 1988-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqınin birincilik mükafatına və sair mükafatlara layiq görülüb. Fikrət Həşimovun sənətinə dəyər verən ulu öndər Heydər Əliyev 30 may 2002-ci ildə rəssamı "Əməkdar rəssam" fəxri adı ilə təltif edərək onun öz sənətinə daha da bağlanmasına stimul yaradıb.

Rəssam 8 fevral 2022-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanda xanəndəlik sənətinin zirvəsində qərarlaşmış bir neçə şəxsdən biri, musiqimizin Qızıl fondunu zənginləşdirmiş Azərbaycanın Xalq artisti Əlibaba Məmmədovun bu gün anım günüdür.

Əlibaba Məmmədov1930-cu il 5 fevral tarixində Bakı şəhərinin Maştağa kəndində anadan olub. 128 və 187 nömrəli məktəblərdə, 1944-cü ildən Bakıxanov qəsəbəsindəki 1 nömrəli fabrik-zavod məktəbində oxuyub. İki il sonra Neft Texnikumuna keçirilib və 1947-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra təyinata əsasən Türkmənistan Respublikasının Nəbitdağ mədənlərində işləməyə göndərilib.

Aşqabad şəhərində baş vermiş zəlzələdən sonra Əlibaba Məmmədov Azərbaycana qayıdıb və el şənliklərində iştirak edib. Əlibaba Məmmədovun xanəndə kimi yetişməsində Bakının və Abşeron kəndlərinin özünəməxsus muğam mühiti böyük rol oynayıb. Musiqi təhsilini 1953–1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində xanəndə Seyid Şuşinskinin sinfində alıb, müsabiqə yolu ilə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestrində çalışıb.

 1953–1978-ci illərdə Filarmoniyanın, 1978–1988-ci illərdə "Azkonsert birliyi"nin solisti olub. 1968-ci ildə M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru Niyazinin təşəbbüsü ilə "Hümayun" Xalq Çalğı Alətləri Ansamblını yaradıb və onun bədii rəhbəri olub.

Gənc yaşlarından muğam və xalq mahnılarının mahir ifaçısı kimi tanınan xanəndə xalq ruhunda çoxlu mahnılar, təsniflər, rənglər, dəramədlər bəstələyib. 1963-cü ildə respublikanın Əməkdar artisti, 1989-cu ildə isə Xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb. Müğənni kimi bir sıra fəxri fərmanlarla, həmçinin "SSRİ mədəniyyət əlaçısı" fəxri döş nişanı ilə də təltif olunub. 1992-ci ildə Əliağa Vahidin əsərlərinə yazdığı mahnı və təsniflərə görə "Vahid" adına mükafata layiq görülüb.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 4 fevral 2000-ci il tarixli fərmanı ilə Əlibaba Məmmədov 70 illik yubileyi ərəfəsində "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. 8 fevral 2010-cu ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "İstiqlal" ordeni ilə təltif olunub. Həmçinin Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü olub.

Xanəndənin ifa etdiyi "Rast", "Bayatı-Şiraz", "Rahab", "Dəşti" və başqa muğam-dəsgahlarının səsyazıları AzTV Fondunda saxlanılır.

Əlibaba Məmmədov 100-dən artıq mahnı və təsniflər yaradıb və onlar xanəndələrin repertuarlarına daxil edilib.

 Füzuli, Vahid, Mikayıl Müşviq, Süleyman Rüstəm, Bəxtiyar Vahabzadə kimi Azərbaycan şairlərinin sözlərinə yazılan "Yaşa, məhəbbətim, yaşa, ürəyim", "Gəl bizə, yar", "Bir dənəsən" və başqa mahnılar AzTV Fondunda bir çox görkəmli xanəndələrin lent yazısında qorunub saxlanılır. 1963-cü ildən Bakı Musiqi Kollecində, 1988-ci ildən isə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində muğamdan dərs deyib, gənc xanəndələr nəslinin yetişməsində böyük əmək sərf edib.

Əlibaba Məmmədov həm də dəfələrlə muğam müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olub. 10 may 2009-cu ildə qədim muğam irsinin qorunmasında, muğam ifaçılıq məktəbinin inkişafında, yeni ifaçılar nəslinin yetişməsindəki xidmətlərinə görə Xalq artisti Əlibaba Məmmədov Heydər Əliyev Fondunun təsis etdiyi "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatına layiq görülüb.

Mahnıları

İnandır məni

Yaşa hələ

Sən gərək güləsən

Səni gözlər

Mənim Azərbaycanım

Müxalif təsnifi

Bakı

Şur təsnifi (Yaşa Ürəyim)

Mehriban həkim

Vətən yaxşıdır (Xudayar təsnifi)

Filmoqrafiya

Havalansın Xanın səsi

Maestro Niyazi

Mənim atam Əliövsət Sadıqov

Muğamat var olan yerdə…

Mən Hüseyn Arifəm…

Mükafatları

"Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

"Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

"Şöhrət" ordeni

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

"Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı

"İstiqlal" ordeni

"Şərəf" ordeni

Əlibaba Məmmədov 25 fevral 2022-ci ildə 92 yaşında vəfat edib. Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O getdi, amma mahnıları qaldı.

Hər gün minlərlə insan dönə-dönə onu dinləyir.

O fərqli oxuyurdu, qəlbləri fəth edə bilirdi.

Həyəcanlandırır, duyğulandırır, kövrəldirdi.

Bu şəhərdən çıxıb gedə bilərsən,

İlləri illərə qata bilərsən.

Bir vaxt sevdiyini dana bilərsən,

Sən məni unuda bilməzsən ancaq...

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti İlhamə Quliyeva 17 avqust 1943-cü ildə Lənkəran şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib.1965–1970-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkəti Estrada Orkestrinin, 1970–1980-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub. 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Qastrol-Konsert Birliyinin (Azkonsert) solisti olub. Repertuarına Azərbaycan və xarici ölkə bəstəkarlarının əsərləri daxildir.

İlhamə Quliyeva 1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olur. 1962-ci ildə Moskvada Ümumittifaq Tələbə Festivalında birinci yer tutur. Dövlət Teleradio Komitəsi Estrada Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri, xalq artisti Tofiq Əhmədov onu kollektivə dəvət edir. 1963-cü ildə Zinyət Əlizadənin dəstəyi ilə ailəsindən xəbərsiz universitetin "Sevinc" estrada ansamblında çıxışlar etməyə başlayır.

1964-cü ildə Moskvadakı universitetlər arası ümumittifaq gənc istedadlar müsabiqəsində iştirak etmək üçün Moskvaya gedir. Anası Tükəzban xanım elə bilir ki, qızı festivala tamaşaçı kimi gedib. Orada Rauf Hacıyevin "Azərbaycanım", Tofiq Quliyevin "İlk görüş" mahnılarını ifa edir və yarışmanın qalibi olur.

1972-ci ildə, Moskvada keçirilən Azərbaycan bəstəkarlarının gecəsindən sonra Fikrət Əmirov onunla görüşür və ona yaxşı mahnılar yazacağını deyir. Və beləcə “Mən səni araram”, “Göygöl”, “Gülür ellər", "Gülərəm gülsən”, “De görüm, neyləmişəm” kimi mahnılar bəstələnir.

Sənətçi Süleyman Rüstəmin, Teymur Elçinin, Vaqif Səmədoğlunun, Baba Vəziroğlunun, Vahid Əzizin, Xanım İsmayılqızının, hətta Uilyam Şekspirin sözlərinə mahnı oxuyub. İlhamə Quliyevanın dediyinə görə, uzun illər qaçqın, məcburi köçkün ailələrinə yardım edib, müharibədən zərər çəkmiş 7 ailənin dolanışığına köməklik göstərib.

1994-cü ildə Həbib Bayramov dünyasını dəyişdikdən sonra Tükəzban İsmayılova səhnələrə çıxmaqdan imtina edir, oxumağa yox, susmağa üstünlük verir. Bu susqunluq İlhamə xanıma da təsir edir, o da bir müddət öz dünyasına çəkilir.

Günlərin bir günü bəstəkar Faiq Sücəddinov İlhamə xanıma zəng edir: "İlhamə, səninçün yeni mahnılar yazmışam". İlhamə xanım isə oxumaq arzusunda olmadığını deyir. Faiq Sücəddinov “Neylərsən” mahnısını pianoda çalmağa başlayır. Mahnı onu təsirləndirir. "Neylərsən" İlhamə Quliyevanın yaradıcılığında dönüş nöqtəsi olur.

Videoqrafiya

- Incitmə Qəlbimi ft. Rəşad İlyasov

- Unuda Bilməzsən

- Gedirəm

- Ay Qaragilə

- Oyan, Bəxtim ft. Hüseyn Dərya

- Bu Gedən Karvan

- Bu sevgi hekayəti

- Ağla

- Çox darıxmışam

- Gülüm

- Sevgi Dünyamız

- Unut məni

- Azərbaycan bayrağı

Filmoqrafiya

Göy göl

Oxuyan ürəkdir

Adam ol!

Payız melodiyaları

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni.

İlhamə Quliyeva 25 fevral 2016-cı ildə tromboemboliyadan vəfat edib. 26 fevral 2016-cı ildə İkinci Fəxri Xiyabanda anası Tükəzban İsmayılova və ögey atası Həbib Bayramovun yanında dəfn edilib...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)