“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Tələbə yaradıcılığı” rubrikasında yenidən sizlərlə Ağdam Dövlət Sosial-İqtisad Kollecinin tələbəsi Gültəkin Məmmədova öz essesi ilədir.

Nədir ədalət??!

Ədalət şam kimi əriyir, Allah,

Zor haqqı divara dirəyir, Allah,

Yalan ayaq açıb yeriyir, Allah,

Bacara bilmirsən doğru-yalanla,

De, necə barışım mən bu zamanla?!

Necə də gözəl izah edir, deyilmi? Hər misra gözümün önündə ayrıca bir səhnəyə çevrilir, sanki ruhumun içində səssiz bir film başlayır.

Ədalət dediyimiz şey dillərdə qalan bir sözmüdür, yoxsa həyatda nəfəs alan bir həqiqət?

Keçmişdən bu yana ədalət bir çox üsula, bir çox perspektivə və yanaşmaya görə qiymətləndirilib. Ədalət adı altında hər dövr öz qaydalarını yaratmış, hər kəs üçün fərqli, amma hər zaman doğru və ədalətli olmağa çalışan bir ölçü olmuşdur. Birinə nicat olan, digərinə cəza, kimisinə haqq, kimisinə isə haqq adıyla edilən haqsızlıqdır.

Çoxumuz ədaləti yalnız zalda, qanun kitablarının kölgəsində axtarırıq. Xeyr, həqiqət bununla bitmir. Bəzən birinin haqqını yeyəndə, birinin əleyhinə işləyəndə, bir heyvanı incidəndə, pislik, kobudluq edəndə də o ölür. Ədalət gündəlik davranışlarımızın içində sınanır.

Gəlin bu anlayışın içinə bir az da dərindən enək. Ədalət nədir, mənşəyi nədir, əslində necə, nə cür olmalıdır? Deməli belə: Sözün kökünə baxanda uzun bir yol görürük. Etimoloji olaraq ədalət sözü ərəb mənşəlidir.  Ərəb dilində “ʿadl” (عدل) – “ədalət, bərabərlik, düzgünlük” deməkdir. Azərbaycan dilinə ərəb dili vasitəsilə keçmişdir. Sadə dildə desək, ədalət – hər kəsin haqqının qorunması, hər şeyin düzgün, bərabər və haqlı olmasıdır. Yəni heç kimin payının tapdanmamasıdır.

Hətta günümüzdə ədalət sözü yalnız qanunlarda və hüquq kitablarında qalmayıb. Məktəbdə müəllimin şagirdləri ədalətli qiymətləndirməsi, iqtisadiyyatda resursların bərabər paylanması, elm sahəsində məlumatların dürüst təqdim olunması – hamısı ədalətin fərqli təzahürləridir. Hər sahədə, hər addımda ədalət insanların haqqına hörmət etmək, haqsızlıq etməmək deməkdir.

Amma bir çox insan bunu anlamır, dərk etmir. Bir çətinliyə düşən kimi ya dinə bağlayır – Allah ədalətlidir, özü hər şeyi görür, bilir; biri isə deyir: ədalətsiz dünyada nə ədalət axtarım, onsuz düz olsam da səhv mən çıxacağam. Bəs bilirsinizmi niyə? Çünki artıq o qədər tam əksini görmüşük ki, doğrusu belə səhv anlayılır şüuraltımızda.

Bir çox insan nəinki ədaləti, heç öz hüquqlarını belə bilmir. Haqqı tapdalanır, nahaq haqq yeyir, dilsiz dillini susdurur, kor görənin gözünü bağlayır, kar dinləyənin qulağını bağlayır. 3 meymun misalı – İnsanlar bəzən görməməyi, eşitməməyi və susmağı özlərinə ən rahat sığınacaq seçirlər.

Sən zəhmət çəkirsən, biz bəhrə görürük; sən bişirirsən, biz yeyirik; sən oynayırsan, biz əylənirik – budurmu ədalət?

Hanı bəs bərabərlik, ədalətlilik, cinsi, dini, irqi mənşəyi arasında fərq qoymayan, hər kəs hər şey bərabərdir deyən o ədalətlilik prinsipi, hanı?

Bəlkə də görmüsünüz, Ədalət heykəli (və ya "Lady Justice") hüquq və ədalətin simvolu olub, kökləri Yunan mifologiyasındakı Themis və Roma mifologiyasındakı Iustitia ilahələrinə dayanır. Heykəldəki hər bir element xüsusi məna daşıyır: 

Tərəzi: Qanun qarşısında bərabərliyi, dəlillərin obyektiv çəkilməsini və tarazlığı təmsil edir.

Qılınc: Ədalətin gücünü, qətiyyətini və verilən cəzaların kəskinliyini (caydırıcılığını) simvolizə edir.

Göz bağı: Ədalətin tərəfsizliyini göstərir; yəni qərar verilərkən şəxsin statusu, var-dövləti və ya kimliyindən asılı olmayaraq yalnız faktlara əsaslanıldığını ifadə edir.

Ayaq altındakı ilan: Bəzi təsvirlərdə rast gəlinir və şəri, qanunsuzluğu və ya pislikləri ədalətin ayaqları altına almasını simvolizə edir

Budur izahı, tərəzini belə tutan qadındır. Gəlin, indiki zamana uyğun biz bunun izahını yorumlayaq.

Tərəzi: bərabərsizliyin bir şəkildə obyektiv çəkilməsini, tarazsızlığı təmsil edir.

Qılınc: pulun gücünü və verilən cəzanın pulun miqdarına görə ağır və yüngül olmasını simvolizə edir.

Göz bağı: bahalı ipəklə bağlı göz bağının ədaləti, qanunu, bərabərliyi, vicdanı görmədiyini, özünə yararlını, var-dövləti, rüşvəti görməyi ifadə edir.

Ayaq altındakı ilan: düzgünlüyün, yaxşılığın, ədalətin insanlar tərəfindən ilan kimi süründürülərək necə ayaqlar altına alınmasını simvolizə edir.

Günümüzdə işinə, iş görəninə qarşılıq verib də haqqını təmiz verən çox az insan, bunun tam əksini edən isə çox insan var. “Azlıq çoxa tabedir” deyirlər. Bu düşüncə ilə razı deyiləm, çünki yüz pislik yığılsa da, on yaxşılığı yox edə bilməz.

Ədalət sadəcə başda da dediyim kimi məhkəmədə, hakim önündə, vəkil müdafiəsi ilə olmur, hər yerdə olur. Uşaqkən sən çox oxuyursan, başqası tərif alır. Böyüyürsən, sən çox çalışırsan, başqası təklifi alır. Sən çox işləyirsən, başqası təyin alır. Sən çox çabalayırsan, başqası təltif alır.

Bu ömür tək şansındır, susaraq öz həqiqətini öldürmə.

Susacağın yerdə danışıb, danışacağın yerdə susma. Haqqını tələb et. Sənin olanı istəməkdən qorxma.

Qoy səni pis bilsinlər, ədalətdən yayınma. Kim nəyi haqq edirsə, ona da onu yaşat.

Kainat var oluşundan bəri hər kəs öz ədalə

tini yaradır. Sən də öz ədalətini yarat. Ədalətsizlik edən deyil, ona baş əyəndir günah.

Mənim “Ölülər Danışa Bilməz” hekayəmdə – oxumusunuz, bilmirəm, oxumamısınızsa oxuyun, tövsiyə edirəm – orada ədalətə danışıb cavab tapa bilməyən, ancaq çalışıb da ədalət müdafiəçisi olub, ədalət çərçivəsində deyil, ədalət adı altında edilən ədalətsizliyə “dur” deyən və işini 4 divarda deyil, açıq səmada aparan bir qızın hekayəsidir. Onu oxusanız, nə demək istədiyimi daha yaxşı anlayacaqsınız.

Doğrudan da, ədalət kəlməsi nədir? Sadəcə kəlmədir, yoxsa əməldə də o mövcuddur?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənə görə gülmək insanın yeganə sərvətidir. İnsan pis halda olanda belə gülməyə çalışır. Hətta araşdırmalara görə aynanın qarşısına keçib üzündə kiçik gülümsəmə yaratsan, yanaqların dartılır, bu gülüş içdən olmasa belə beynimiz o dartılma hərəkəti ilə siqnal qəbul edir və xoşbəxt olduğumuzu düşünür.

Həyatında çətinliyə düşəndə gülən insanlar çox azdır. Yaxşı tərəfi isə odur ki onlardan biri mənəm.

Liftin qapısı örtülürdü, sevdiklərim əks tərəfdə qalmışdı. Mənsə üzümdə kiçik  gülümsəmə ilə sağ əlimi qaldırıb hələlik dedim.

-217-ci otaq doludur, orda xəstə var.

-215 necə?

-Aha ora boşdur keçə bilər.

Tibb bacılarından biri simamım tanış olduğunu dedi. Mənsə “ola bilər” deyib, ürəyimdə "biz əzəldən tanışıq" deyə keçirdim..

-Bura keçin, üstünüzdəki hər şeyi çıxarmalısınız, sırğa, bilərziK, heç bir şey qalmamalıdır.

Corabları göstərib söylədi:

-Bu xüsusi corablardır, elə geyinin ki, qırmızı tərəfi aşağıda qalsın. Köynəyi isə geyinib hazır olduqdan sonra bu düyməni basın, gələcəyəm.

-Yaxşı.

Paltarlarımı səliqəli şəkildə yığışdırıb şkafa yerləşdirdim. Artıq hazır idim. İki əlimi birləşdirib " Allahım, sənə təslim oluram. Məni mənə buraxma" dedim.

Düyməni basdıqdan sonra tibb bacısı otağa gəldi.

-Sizə damar yolu qoymaq lazımdı.

-Ağrıtmayacaq ?

-Biraz.

Gözlərim sistemin asta-asta axan damlalarında idi.

-Artıq vaxtdır, gəlin, xanım.

-Tamam. Mən bura necə çıxacağam?

-Əlimdən yapışa bilərsiniz.

Oğlanın əlindən yapışıb əməliyyat otağına aparmaq üçün gətirdikləri yatağa uzandım. Üzümdəki gülüş qədər ordakıların hər biri mənə yad idi. Tavandakı işıqlara baxa-baxa onların danışdıqlarını dinləyirdim. Təxminən iyirmi yaşlarında olan xanım oğlana baxıb:

-Bədənim burda cismim başqa yerdədir, -söylədi.

-Bədəniniz elə cisimdir. Cismim burda, ruhum başqa yerdə deməli idiniz, -deyib güldüm.

Sonradan həmin xanım Varisin çantamdakı "İrəvanda xan qalmadı" kitabını görüb məndən kitab tövsiyyəsi istəyəcəkdi.

Artıq alətlərlə dolu olan otaqda idim. Nəhəng alətlərin sayı otaqdakı həkimlərin sayından çox idi

-Endoskopik əməliyyatdı.

-Növbədə kimdi?

-Bəhruz həkim.

-Əla.

“Əla” sözünü eşitdikdən sonra rahatladım sanki. Neyrocərrahı isə uzaqdan gördüm

-Necəsən?

-Hər şey yaxşı olacaq ?

-Hər şey yaxşı olacaq, əlbəttə ki.

Sizdə də heç olurmu, bilmirəm, ama mən birinin gözlərimin içinə baxıb dediyi "hər şey yaxşı olacaq" cümləsini qollarımın arasına alıb, qucağıma bərk-bərk sıxandan sonra inanıram çox şeyə..

Kənardakı xanımların qəribə baxışlarında bu sözlər tək limanım oldu.

-Aaa qolum göynədi.

-Normaldı, ona kimi say..

Həkim “ona kimi say” deyəndə uşaq ikən gizlənqaç oynadığım günlər yadıma düşdü:

"Ona kimi sayıram, alma desəm çıx, armud desəm çıxma.."

-Bir, iki, üç....

Üçdən sonrakı ədədlər üçə qədərki ədədlərə özünü qurban verdi o an.

Gözlərimi açanda sanki pambığın içindən görürdüm hər şeyi. Hər yer ala toranlıq idi.

-Əməliyyat bitib?

-Hə.

-Saat neçədir?

-İkiyə qalır.

Dörd saatdan çox idi ki, həyatla əlaqəm kəsilmişdi. Dörd saat başqa həyata qonaq olmuşdum. Cismimlə yox, ruhumla..

Həyata yalnızlıq pəncərəsindən boylandığım günlər çox olub ama O günü çox yaxşı anladım ki, çox təkik. Düşündüyümüzdən də betər.

 Təklik bizim ikinci ləqəbimizdir.

-"İndi tırtılsan,get kəpənək ol qayıt gəl" deyən az adam olmadı o gün

Bu gün isə yeganə sərvəti üzündəki gülüş olan kəpənək kimi yazıram bu sətirləri. Həyatınızda sizi kəpənək kimi görən insanlar olsun.

Bu dünyanın pəncərəsindən neçə kəpənəklər intihar edib bəlkə də, qanadlarının gözəlliyini duymadan..

Ona görə də hər gün aynanın qarşısına keç və gülümsə, kəpənək ömrünü gözəl yaşa!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Ərəb ölkələrində çox rəssam olmuşdu, lakin heç kəsə S.Salamzadə qədər ərəblərin həyatı ilə yaxından tanış olmaq, geniş müşahidələr aparmaq, hadisələrin mahiyyətini duymaq və gələcək əsərləri üçün bu qədər material toplamaq nəsib olmamışdı". Sənətşünas, AMEA-nın müxbir üzvü Kərim Kərimov yazıb bunu.

Salam Salamzadə 7 mart 1908-ci ildə Bakıda, Əbdülqasım bəylə Xədicə xanımın ailəsində anadan olub. Uşaqlığının kifayət qədər çətin olmasına baxmayaraq, Salam Salamzadə hələ orta məktəbdə oxuyarkən rəsm çəkməyə böyük maraq göstərib. Nəticədə 1925-1929-cu illərdə o, ilk peşə təhsilini Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikomunda almağa nail olub.

Buradakı müəllimlərinin təlim-tərbiyə metodları gələcəkdə onun fərdi üslubuna dərindən təsir edib. Salam Salamzadə daha sonra 1931-1932-ci illərdə aktyor və kinorejissor Rza Təhmasib, rəssam Rüstəm Mustafayev və gələcək həyat yoldaşı Qəmər Nəcəfzadə ilə birlikdə Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetində pedaqoji təhsil alıb

Hələ tələbə ikən "Şərq qadını", "İnqilab və mədəniyyət" jurnallarında bədii tərtibatçı işləyir  və illüstrasiyalar çəkib. Universiteti bitirdikdən sonra o, xalq şairi Əliqulu Qəmküsarın qızı, Azərbaycanın ilk qadın kinorejissoru Qəmər Nəcəfzadə ilə ailə həyatı qurub, cütlüyün 2 qız övladı dünyaya gəlib.

1929-cu ildə Salam Salamzadə Azərbaycan rayonlarına səfərlər etmiş və bir müddət Gəncə və Lənkəranda qalaraq burada yaradıcılıqla məşğul olub. Həmin dövrdə “Sap sexi” (1930), “MTS-in açılışı” (1932) “Gəncə toxuculuq fabrikində”, “Komsomolçular iş vaxtı” (1930), “Konserv fabrikində” kimi yaradıclılğının ilkin dövrünə xas tematik tablolar yaradıb.

İkinci Dünya müharibəsi illərində rəssam daha çox müharibə qəhrəmanlarının portretlərini çəkib. Bundan əlavə, 1940-cı ildə Salam Salamzadə rəssam Sadiq Şərifzadə ilə birgə Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin layihəsi üçün “Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarının panteonu” adlı monumental panno hazılayıb. Müharibədən sonra yenidən yaradıcılıq məharətini genişləndirmək məqsədilə ölkənin cənub rayonlarına xüsusən Astara və Lənkərana ezamiyyətlərə yollanır.

Salamzadənin incəsənət xadimlərinin portretləri, əmək adamlarının iş prosesində təsvir olunan surətləri olduqca inandırıcı, obrazların xarakterik və psixoloji xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirən, daxili aləmlərini açan, həmçinin sənaye mənzərələri və təbiət lövhələrində lirik bədii təfərrüatları özündə əks etdirən bədii elementlərlə zəngindir.

Rəssamın müharibədən sonrakı dövrdə yaratdığı portret qalereyası rəngarəngliyi ilə seçilirdi. Həmin rəsmlər arasında rəssamın həyat yoldaşı və ilk azərbaycanlı kinorejissor Qəmər Salamzadənin portreti də var idi. Salamzadə süjetli tablo və mənzərə janrında yaratmış olduğu əsərlərində bəzən sintez üsulu ilə iki janrın xüsusiyyətlərini bir tabloda birləşdirərək əks etdirib.

Rəssamın portret əsərlərinə "Maniyə Kərimovanın portreti" (1938), "Üzeyir Hacıbəyovun portreti" (1941), "Xalq artisti Sidqi Ruhullanın portreti" (1944), "Röyal arxasında" (1955), "Azərbaycanın ilk qadın kinorejissoru Qəmər Almaszadənin portreti" (1957), "Gilənarla qızın portreti" (1957), "Nəriman Nərimanovun portreti" (1958), "Qız bababöykü çiçəyi  ilə" (1962), "Gənc kolxozçu qızın portreti" (1964), "Kəndli qız" (1972) və başqalarını göstərmək olar.

 Süjetli tablo və məzərə əsərlərindən "Rüstəmin Əfrasiyabla döyüşü" (1934), "Günəş altında" (1958), "Sovxoz çölləri" (1959), "Suya gedən qadınlar" (1968), "Çay plantasiyası" (1970), "Rəfiqələr" (1970), "Qürub çağı" (1973), "Toya gedənlər" (1974), "Astara subtropik sovxozu" (1976), "Rezervuarlar" (1976), "Lənkəran çaybecərənləri" (1977) və digərlərini qeyd etmək olar.

1960-cı illərdən başlayaraq bir çox xarici ölkələrə səfərlər edən Salamzadə öz təəssüratları əsasında mənzərə və portret janrında əsərlər çəkib. Rəssamın xarici ölkələrə yaradıcılıq ezamiyyət və səfər nəticəsində yaratmış olduğu tablolar onun yaradıcılığının ayrıca bir istiqamətini təşkil edir. Onun xaricə ilk səfərlərindən biri 1958-ci ildə Çexoslovakiyaya olub.

 Salamzadə ölkəni gəzib, onun tarixi, zəngin mədəni irsi və müasir həyatı ilə yaxından tanış olub, təəssüratları əsasında silsilə əsərlər yaradıb. Amma onun bədii fəaliyyətinin ayrıca xətti ərəb ölkələrinə səfərlərindən sonra formalaşıb. Rəssam ərəb ölkəllərində uzunmüddətli yaradıcılıq ezamiyyətində olub. 1970-1980-ci illər onun intensiv bədii fəaliyyəti və yetkin sənət dövrü olması ilə səciyyələnir.

O, yarım ilə yaxın ərəb ölkələrində yaşamış, Misir, İraq, Suriya, Livan və başqa ərəb ölkələrində gördüyü, müşahidə etdiyi hal və hadisələri rəssam təxəyyülündən keçirərək, diqqəti cəlb edən rəngkarlıq əsərləri yaratmışdı. Rəssamın yaradıcılığının 10 ilə yaxın dövrü ərzində ərsəyə gətirdiyi müxtəlif janrlı əsərlər "Ərəb ölkələri silsiləsi"ni (1961-1970) təşkil edir. O dövrün əsərlərinə “Asvan yüksək bəndi”, “Qahirə silsiləsi” və başqaları da daxildir.

Salamzadə 1930-cu ildən sərgilərdə iştirak edib. Onun əsərləri dünyanın bir sıra ölkələrində keçirilən sərgilərdə nümayiş etdirilib. Bundan başqa, onun mühüm sərgiləri arasında 1949 və 1951-ci illərdə Moskvada keçirilən "Ümumiittifaq İncəsənət Sərgisi"lərini göstərmək olar. S.Salamzadənin Bakı (1959), (1962), (1974), Moskva (1969), (1974) və Kiyev (1974) şəhərlərində əsərlərindən ibarət fərdi sərgiləri təşkil olunub.

 1987-ci ildə Salamzadə “Liviyada” adlı əsərlərindən ibarət fərdi sərgi keçirib. Onun əsərləri R.Mustafayev adına Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasında və s. muzeylərdə saxlanılır. Salamzadənin əsərləri Polşa, Almaniya, Rumıniya, Macarıstan, Fransa, İspaniya, Avstriya, İtaliya, Livan, Suriya, Misir, Tunis, Venesuela, Türkiyə, İran və İraq kimi ölkələrin sərgilərində nümayiş etdirilir.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Xalqlar Dostluğu" ordeni

Salam Salamzadə 1997-ci il mayın 12-də Bakıda vəfat edib və Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan musiqisinin korifey ifaçıları dedikdə hansı adlar yada düşür? Cabbar Qaryağdıoğlu, Sadıqcan, Xan və Seyid Şuşinskilər, Bülbül, Müslüm Maqomayev, Rəşid Behbudov, Şövkət Ələkbərova və ... Əlbəttə ki, Sara Qədimova.

Bu gün korifey sənətçinin anım günüdür.

Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan SSR xalq artisti Sara Qədimova 31 may 1922-ci ildə Bakı şəhərində doğulub.  Əlbəttə ki, qızıl səslərin əksəriyyəti Qarabağa məxsusdur, Sara xanımın da əsli Ağdamın Abdal-Gülablı kəndindəndir. Əmək fəaliyyətinə 1941-ci ildə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi başlayan Sara Qədimova istedadı sayəsində qısa müddət ərzində müğənni kimi tanınıb, dinləyicilərin böyük məhəbbətini qazanıb.

İkinci Dünya müharibəsi illərində dahi Üzeyir Hacıbəyovun və Səməd Vurğunun yaratdığı və müğənninin cəbhədə azərbaycanlı əsgərlər qarşısında oxuduğu "Şəfqət bacısı" mahnısı qəhrəman Azərbaycan qadınının təcəssümünə çevrilib. Sara Qədimovanın sənətkar kimi yetişməsində Hüseynqulu Sarabski, Xan Şuşinski, Seyid Şuşinski kimi qüdrətli ustadların böyük təsiri olub. O, öz sələflərinin layiqli davamçısı olaraq ömrünün sonuna kimi klassik ifaçılıq ənənələrinə sadiq qalıb.

Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında aparıcı partiyalarda çıxış edən Sara Qədimovanın adı opera səhnəsində yaratdığı Leyli və Əsli obrazları ilə yadda qalıb. Onun oxuduğu "Bayatı-Şiraz", "Şur", "Şahnaz", "Qatar", "Mahur-hindi", "Xaric segah" muğamları, müxtəlif Azərbaycan xalq mahnıları ifaçılıq sənəti tariximizə qızıl hərflərlə yazılıb. Müğənninin ifasında "Qarabağ şikəstəsi" isə Azərbaycan musiqisi tarixində özünəməxsus yer tutur.

Filmoqrafiya

Qayğı

Sara Qədimova

Video

1. Sara Qədimova — xalq mahnısı "Girdim yarın bağçasına"

2. Sara Qədimova — xalq mahnısı "Haralısan?"

3. Sara Qədimova — xalq mahnısı "Ay dilbər"

4. Sara Qədimova, Xan Şuşinski, Şövkət Ələkbərova — Qarabağ şikəstəsi

5. Sara Qədimova — xalq mahnısı "Ay qız, ay qız, amandır"

6. Sara Qədimova — Ay işığında — musiqi: Qəmbər Hüseynli, sözlər: Zeynal Xəlil

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Şöhrət" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Sara Qədimova 12 may 2005-ci ildə Bakıda vəfat edib. Bu gün onun vəfatından tam 21 il keçir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

BU GÜN GÖRKƏMLİ AZƏRBAYCAN BƏSTƏKARI SƏİD RÜSTƏMOVUN DOĞUM GÜNÜDÜR

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"…Atam İrəvanı xatırlayanda yanğılı həsrət ahları çəkirdi. O şəhəri ölənə qədər İrəvan deyə andı. Heç rəsmi çıxışlarında da bir dəfə olsun "Yerevan" demədi." - Bəstəkar Səid Rüstəmvun qızı Rəna Rüstəmova xatirələrində belə qeyd edir.

Səid Əli oğlu Rüstəmov və ya əsl adı ilə Mircabbar Seyidrüstəmzadə 12 may 1907-ci il tarixində Rusiya imperiyasının işğalı altında olan Qərbi Azərbaycanın İrəvan şəhərində anadan olub. Rəna Rüstəmova atasının ailəsinin məskunlaşması və adı barədə bu cür bildirir:

"Türkiyədə adətən seyidlərin yaşadığı İydəli adlı bir yer var. Atamın əsli ordandır. Sonra İrəvana köçüblər. Atam danışırdı ki, İrəvanda evləri Göy məscidin yanında olub və seyid olduqları üçün ocaq sayılıb. Atamın əsl adı Mircabbar Seyidrüstəmzadədir. Bakıya gələndə pasport verilən yerdə ermənilər, ya da ruslar işləyirdi. Orda işləyənlər deyir ki, bu nə addır, çox uzundur. Atam məcbur olur ki, adını Səid Rüstəmov olaraq dəyişdirib yazdırsın."

Uşaq yaşlarında atasını itirən Səid Rüstəmovun tərbiyəsi ilə böyük qardaşı Mirhüseyn Rüstəmov məşğul olub. Tar alətində çalmağı bacaran Mirhüseyn Rüstəmov kiçik qardaşı Səid Rüstəmovun musiqiyə həvəs göstərməsində də mühüm rol oynayıb. 1918-ci ildə baş verən hadisələr, azərbaycanlılara qarşı ermənilər tərəfindən törədilən qırğınlar bu ailənin də taleyində öz izini qoyub.

Qırğınla əlaqədar Türkiyəyə qaçmalı olan ailə tezliklə geri dönüb, lakin İrəvanda evlərinin dağıldığını gördükdə 1919-cu ildə Gəncəyə köçüblər. Səid Rüstəmovun aləsi burada çox qalmır – qardaşı Mirhüseyn Rüstəmovun ermənilər tərəfindən qətlə yetirilməsindən sonra Ağdaşa köçüblər. Demək olar ki, 12 yaşlı Səid Rüstəmovun musiqi ilə məşğuliyyəti Ağdaşda olan klubdan başlanır.

O, burada piano çalmağı öyrənib, kiçik yaşlarından qulaq asıb sevdiyi xalq melodiyalarını bu alətdə ifa edib, klubda təşkil edilən konsertlərdə çıxış edib. Həmin klubda Maqsud Şeyxzadənin "28 nisan inqilabı"adlı pyesi tamaşaya qoyulub. Səid Rüstəmov bu tamaşadan böyük təəssüratla ayrılıb, sonradan özü də bir pyes yazıb. Bunu da həvəskar aktyorlar tamaşaya qoyublar. 1921-ci ildə Rüstəmovlar ailəsi Bakıya köçüb.

Səid Rüstəmov Müəllimlər Seminariyasına daxil olub. Burada başqa fənlərlə yanaşı musiqi dərsləri də keçirilib. Səid Rüstəmov burada truba ifa etməyi öyrənib və tələbələrdən təşkil edilmiş orkestrin çıxışlarında iştirak edib. Həyatında baş verən maraqlı bir hadisə onu musiqi sənətinə bağlayıb. Bu xatirə bəstəkara həsr olunan radiooçerklərin birində özü tərəfindən bu cür səslənib:

"Həm musiqi, həm də rəsm dərslərini eyni məktəbdə keçirdik. Bir gün rəsm məşğələsindən çıxmışdım. Otaqların birindən gələn piano səsi məni valeh etdi. Ayaq saxlayıb musiqiyə qulaq asmağa başladım. Birdən müəllimlərdən biri yaxınlaşdı və dedi: "Nə üçün burada durmusan?". Mən isə cavabında dedim: "Eşitdiyim musiqi çox xoşuma gəlir, ona qulaq asıram" – dedim. Müəllim mənim musiqiyə münasibətimi soruşdu.

Mən də bu sənətə olan böyük məhəbbətimi və həm piano, həm də truba alətlərində ifa edə bildiyimi söylədim. O, mənim başımı sığallayıb musiqi səsi gələn otağın qapısını açdı, əlimdən tutdu və biz içəri daxil olduq. Piano arxasında mehriban çöhrəli bir kişi əyləşmişdi. Onlar salamladılar. Sonra müəllim məni o şəxsə təqdim edib – "bu uşağın yaxşı musiqi duyumu var" – dedi.

 Beləliklə, onlar birlikdə mənim musiqimi qabiliyyətimi, ifa bacarığımı yoxladılar. Nəhayət, mən başa düşdüm ki, bu mehriban şəxs Üzeyir bəy Hacıbəyovdur. Beləliklə, Üzeyir bəy Hacıbəyov məni dərhal musiqi texnikumunun tar sinfinə göndərdi. O gündən də həm mənə atalıq qayğısı göstərdi, həm də sənət yolumu müəyyən etdi."

Rəsm çəkməyə həvəsi və istedadı olan Səid Rüstəmov rəssamlıq məktəbində də məşğul olub, həmçinin bu məktəblə bir binada məşğələlərə gəlib qulaq asmağa başlayıb. Məhz burada onun musiqi istedadını görən müəllimlərdən biri Səid Rüstəmovu Üzeyir Hacıbəylinin yanına gətirib. Bir çox başqa musiqiçilər kimi, Səid Rüstəmovun həyat və yaradıcılıq fəaliyyətindən Üzeyir Hacıbəyovla tanışlığı həlledici rol oynayıb.

1924-cü ildə Səid Rüstəmov musiqi məktəbinin (texnikumun) tar sinfinə qəbul edilib. Musiqi texnikumunda Səid Rüstəmovun not üzrə müəllimi Üzeyir Hacıbəyov olub. Muğam sinfində isə o, tanınan tarzən Mirzə Mansur Mansurovdan dərs alıb. 1926-cı ildə Səid Rüstəmov Müəllimlər Seminariyasında təhsilini tamamlayıb. Pedaqoji iş cavan yaşlarından Səid Rüstəmovun fəaliyyət göstərdiyi mühüm sahələrdən biri olub.

Müəllimlər Seminariyasında, daha sonra Pedaqoji İnstitutda təhsil alması Səid Rüstəmovun ümumtəhsil sahəsində uğurlu fəaliyyətini şərtləndirib. Onun tar müəllimi kimi inkişaf etməsində də ümumi pedaqogikanın əsaslarına, tədris metodikasına bələd olması mühüm rol oynayıb. Səid Rüstəmov 1926-cı ildə "Süleyman Sani məktəbi" adı ilə tanınan, Süleyman Sani Axundovun direktoru olduğu 19 saylı orta məktəbə müəllim təyin edilib.

Səid Rüstəmovun cavanlıq illərinə aid olan fotoşəkillərdən birini o, sevimli şagirdlərindən biri, sonradan İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi şücaətlərlə tanınan, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən Mehdi Hüseynzadə ilə birlikdə çəkdirib. Üzeyir Hacıbəyov Səid Rüstəmovun namizədliyini Azərbaycan konservatoriyasının xalq şöbəsində müəllimlik etməyə irəli sürdüyü zaman o, hələ musiqi texnikumunda təhsil alırdı.

1928-ci ildən Səid Rüstəmov Bakı Musiqi məktəbində, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası) tar ixtisası üzrə dərs deməyə başlayıb. O, Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə konservatoriyada xalq çalğı alətləri kafedrasının açılmasını qiymətləndirən ilk musiqiçilərdən biri olub və ömrünün sonunadək bu kafedrada tar ifaçılığının sirlərini gənclərə öyrətməklə məşğul olub.

Eyni zamanda o, tədris prosesinin nəinki tar ixtisasına, eləcə də musiqi nəzəriyyəsinə aid zəruri ədəbiyyatla təmin edilməsi üçün əlindən gələni əsirgəməyib, 1931-ci ildə cavan həmkarları – Asəf Zeynallı, Fuad Əfəndiyev ilə birlikdə azərbaycan dilində olan "Not savadı" dərsliyini tərtib edib, həmçinin rus musiqiçilərinin işlərini – Georgi Konyusun "Elementar musiqi nəzəriyyəsi" və Nikolay Rimski-Korsakovun "Harmoniya" dərsliyini Azərbaycan dilində tərcümə edib.

Səid Rüstəmovun kiçik oğlu, bəstəkar Eldar Rüstəmov bu barədə qeyd edib:

"Bizim ailə albomumuzda atamın çox sevdiyi bir fotoşəkil var. Həmin şəkildə 18-19 yaşlı üç cavanın surəti həkk olunub. Üzeyir bəy Hacıbəyov məhz bu üç cavanı seçərək, onlara mühü bir iş həvalə etmişdi. Onlardan biri 23 yaşında, vaxtsız həyatdan getmiş Asəf Zeynallı, ikincisi atam Səid Rüstəmov idi. Bütün işlərində Üzeyir bəy Hacıbəyov onun müəllimi olmuşdu. Şəkildə yer alan üçüncü şəxs isə sonradan sovet təbabətində öz məktəbinin görkəmli cərrahı olacaq Fuad Əfəndiyev idi."

Səid Rüstəmov 1932-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitunda təhsilini tamamlayıb. Səid Rüstəmovun 1935-ci ildə yaratdığı "Tar məktəbi" kitabı tarın tədrisində mühüm rol oynayıb. Bu günə kimi bu dərslik dəfələrlə nəşr edilib. Dərslik müasir dövrdə də orta və ali musiqi məktəblərində istifadə edilib. Həmçinin Səid Rüstəmovun 1950-ci ildə çap olunan "Tar üçün melodik etüdlər" adlı dərsliyində də tədris prosesində olan tələbat azalmayıb.

Səid Rüstəmov 1948-ci ildə musiqi məktəbi şagirdləri üçün "Skripka əlifbası" adlı dərs kitabını çap edib. Kitab Leonid Bretanitski, Səid Rüstəmov və G. Burşteynin redaktorluğu ilə "Azmusnəşr" nəşriyyatında çap edilib. "Skripka əlifbası" kitabının nəşrində əsas məqsəd – skripka çalan gənc şagirdlərə SSRİ xalqlarının mahnı və oyun havaları melodiyaları, klassik rus musiqisi əsərləri və sovet kompozitorlarının əsərləri üzərində qurulmuş ibtidai dərs kitabını vermək idi.

 Səid Rüstəmov tar ixtisasından dərs dediyi uzun müddət ərzində bir çox istedadlı musiqiçilər yetişdirib. Əməkdar incəsənət xadimi Ağabacı Rzayeva, xalq artisti Hacı Xanməmmədov, Əməkdar artist Adil Gəray kimi tanınmış musiqiçilər onun tar sinfində təhsil alıblar.

Səid Rüstəmovun tələbələri içərisində həmçinin Xalq artisti, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Məcnun Kərimov, Xalq artisti Ağasəlim Abdullayev, Əməkdar incəsənət xadimləri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorları, professorlar Oqtay Quliyev, Vaqif Əbdülqasımov, Əməkdar müəllim, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, professor Nazim Kazımov və başqa tanınmış musiqiçilər də mövcuddur.

1930-cu illərdən etibarən Səid Rüstəmovun həyatı və sənət yolunun mühüm bir mərhələsi başlanıb. 1931-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan xalq çalğı alətlərindən ibarət ilk notlu orkestr yaradıb. Həmin orkestrin bədii rəhbəri və baş dirijoru Üzeyir Hacıbəyov, dirijor köməkçisi və konsertmeysteri isə Səid Rüstəmov idi. Belə bir orkestrin yaradılması milli musiqi mədəniyyəti tarixində əlamətdar hadisə olmaqla bərabər, Səid Rüstəmovun həyat və yaradıcılığında da yeni səhifə açıb

Dörd il sonra Üzeyir Hacıbəyov orkestrdə rəhbərliyi Səid Rüstəmova həvalə edib. Səid Rüstəmov 1975-ci ilə qədər həmin orkestrin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışıb. Xalq çalğı alətləri orkestri Səid Rüstəmovun rəhbərliyi altında Azərbaycanın musiqi həyatında fəal iştirak edib, Bakıda və bölgələrdə konsertlərlə çıxış edib. 1937-ci ildə bu orkestrin Ümumittifaq radio festivalında iştirakı uğurlu olub. Həmin ilin fevral ayında orkestrin Moskvaya və Leninqrada ilk konsert səfərləri baş tutub və buradakı çıxışları da böyük müvəffəqiyyətlə qarşılanıb.

1938-ci ilin aprel ayında Moskvada keçirilən Birinci Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyündə "Böyük teatr"ın (rus. Большойтеатр) səhnəsində Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyası həmin orkestrin müşayiəti ilə nümayiş edilib. Komediyanın musiqisini xalq çalğı alətləri üçün köçürən Səid Rüstəmov olub. Həmin il Süleyman Rüstəmov Azərbaycan SSR Əməkdar İncəsənət Xadimi fəxri adına layiq görülüb. Bu orkestrdə iş Səid Rüstəmovun dirijorluq fəaliyyətinin başlanğıcı olub.

Eyni zamanda orkestrlə əməkdaşlıq onun bəstəkar kimi yaradıcılığının əsasını qoymuş olub. Bu orkestr üçün xalq musiqisi nümunələrini işləməyə başlayan Səid Rüstəmov daha sonra həmin ifaçı kollektivi üçün "Bayatı-kürd" fantaziyasını, ilk orijinal əsərlərini, o cümlədən "Şadlıq rəqsi" əsərini, "Cəngi" kimi pyeslərini bəstələyib. 1930-cu illərdə Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi yaradıcılığının janr dairəsi getdikcə genişlənib. O, dram tamaşasına musiqi sahəsində qələmini sınayır – Mirzə İbrahimovun "Həyat" pyesinə musiqi yazıb.

Sonrakı illərdə də bəstəkar bir çox tamaşalara musiqinin müəllifi kimi tanınıb. Həmin illərdə Səid Rüstəmovun musiqiçi kimi fəaliyyət sahəsi də şaxələnib, belə ki, o, folklor nümunələrinin toplanması sahəsində mühüm işlər görüb. Konservatoriya nəzdində görkəmli müğənni Bülbül tərəfindən təşkil edilmiş Elmi-Tədqiqat Musiqi Kabinəsinin işində fəal iştirak edən Səid Rüstəmov xalq musiqisi nümunələrini, rəqsləri, aşıq mahnılarını toplayıb nota köçürüb.

1937-ci ildə onun "Azərbaycan xalq rəqsləri" toplusu nəşr edilib. 1938-ci ildə də Səid Rüstəmovun qələmə aldığı bir neçə dəyərləri toplu işıq üzü görür – onun Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından nota yazdığı "50 Azərbaycan xalq mahnısı" və "Aşıq mahnıları" adlı dörd toplusu nəşr edilib. 1930-cu illərdə Səid Rüstəmovun yaradıcılıq fəaliyyətinin daha bir mühüm istiqaməti də müəyyən edilib. O, tədris prosesi üçün zəruri olan pedaqoji repertuarın yaradılması işində fəal iştirak edib.

Səid Rüstəmov öz musiqiçi həmkarları – Asəf Zeynallı və Fuad Əfəndiyevlə birlikdə 1931-ci ildə Azərbaycan dilində ilk "Not savadı" dərsliyini tərtib edib. 1935-ci ildə Səid Rüstəmovun "Tar məktəbi" dərsliyi nəşr edilib. Dərslik bu günə kimi musiqi məktəblərində tarın tədrisində əvəzolunmazdır. 1930-cu illərdə Səid Rüstəmovun yaradıcılıq təcrübəsi musiqili komediya janrında yazılmış nümunə ilə zənginləşib. Onun Məmməd Səid Ordubadinin librettosu əsasında 1939-cu ildə "Beş manatlıq gəlin" adlı ilk musiqili komediyası yaranıb.

Bu əsər Azərbaycan musiqisi tarixinə müasir mövzuda yazılmış ilk musiqili komediya kimi daxil olub. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının ilk tamaşası 30 aprel 1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında keçirilib. Bu illərdə bəstəkar həmçinin mahnı janrına müraciət edib. Bu da sonradan onun yaradıcılığında aparıcı janr kimi müəyyənləşib. Bu dövrlərdə Səid Rüstəmovun dirijorluq fəaliyyəti də olduqca uğurlu olub. Onun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestri təkcə Azərbaycanda deyil, ondan uzaqlarda da tanınmağa başlayıb.

1941-ci ilin may ayında orkestr Özbəkistana qastrol səfəri edərək Daşkənd, Səmərqənd, Kokand, Əhdican və başqa şəhərlərdə çıxışlar edib. 1941–1945-ci illər İkinci Dünya müharibəsi Səid Rüstəmovun vətən mövzusu ilə bağlı fəaliyyət göstərdiyi bir dövr idi. Vətənpərvərlik motivləri onun yaradıcılığında yazdığı "Sərhədçilərin mahnısı", "Dənizçilərin mahnısı", "İrəli", "Şanlı ordumuz" kimi mahnılarında parlaq təcəssümünü tapıb.

Onun mahnı və rəqs ansamblı üçün Rəsul Rzanın sözlərinə yazdığı "Dinlə, cəbhə!" adlı kantatası, xalq çalğı alətləri orkestri üçün "Qəhrəmani" adlı pyesi də həmin dövrdə döyüşçülərin mübarizə ruhunu gücləndirən əsərlər sırasında idi. "Qəhrəmani" pyesi 1944-cü ildə Tbilisi şəhərində keçirilən Zaqafqaziya respublikalarının musiqi ongünlüyündə ifa olunaraq, böyük müvəffəqiyyət qazanıb. Eyni zamanda, Səid Rüstəmov dirijor və ictimai xadim kimi fəaliyyətini də Azərbaycan xalqının vətənpərlik ruhunun möhkəmləndirilməsinə yönəldib.

Müharibə illərində o, 416-cı Azərbaycan atıcı diviziyasında xalq çalğı alətləri orkestri təşkil edib. Hərbi hissələrdə bu orkestrin konsertləri böyük rəğbətlə qarşılanır, onun ifa etdiyi əsərlər əsgərləri qələbəyə ruhlandırırdı. Həmin dövrdə Səid Rüstəmov bir sıra dram tamaşalarına da musiqi bəstələyib. Cəfər Cabbarlının "Almaz", Mehdi Hüseynin "Nizami", Rəsul Rzanın "Vəfa" əsərlərinə musiqinin müəllifi Səid Rüstəmov idi.

Müharibə illərindəki fəaliyyətinə və milli musiqi sənətindəki xidmətlərinə görə 1946-cı ildə Səid Rüstəmov "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə, eləcə də "Qafqazın müdafiəsi uğrunda" və "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalları ilə təltif edilib. Müharibədən sonrakı illər Səid Rüstəmovun bəstəkar, dirijor, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətinin genişləndiyi dövrdür. 1947-ci ildə o, Süleyman Rüstəmin librettosu əsasında "Durna" adlı yeni musiqili komediyasını yaradır.

Bəstəkarın xalq çalğı alətləri orkestri üçün 1946-cı ildə "Azərbaycan" süitası və İkinci süita, 1948-ci ildə Üçüncü süita, 1958-ci ildə Dördüncü süita və bir sıra mahnıları bu dövrdə ərsəyə gəlib. Həmin illər üçün səciyyəvi olan, əməyi tərənnüm edən mahnı janrında Səid Rüstəmovun yazdığı nümunələr – "Neftçi qız" (A. Aslanovun sözlərinə), "Həkim qız" (İslam Səfərlinin sözlərinə), 1950-ci illərdə yazdığı "Toxucu qız" (Rəsul Rzanın sözlərinə) mahnıları çox məşhurlaşıb.

1948-ci ildə kütləvi mahnıların respublika müsabiqəsində mükafata layiq görülüb, tanınan "Sürəyya" mahnısı (Zeynal Cabbarzadənin sözlərinə), eləcə də "Sumqayıt" (N. Cəfərovun sözlərinə), "Mən sülhə səs verirəm" (Hüseyn Hüseynzadənin sözlərinə), "Komsomol" (Tələt Əyyubovun sözlərinə) mahnılarına görə Səid Rüstəmov 1951-ci ildə Stalin mükafatına layiq görülüb. Rəşid Behbudov bu mahnılardan sonra Səid Rüstəmova məktub yollayaraq kiçik bir qeyd yazıb: "Əziz Səid! Bu da sənə "Sürəyya" mahnısının necə sevildiyinə dair sənəd. Mahnı dünya efirində uçur."

Sözügedən dövr Səid Rüstəmovun bir musiqi təşkilatçısı və ictimai xadim kimi fəaliyyətində parlaq səhifələrdən biri kimi tarixə düşüb. O, Fioletov adına klubun mahnı və rəqs ansamblına rəhbərlik edib, Üzeyir Hacıbəyovun vəfatından sonra, 1949-cu ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri seçilib. O, 1953-cü ilə kimi bu vəzifədə çalışıb. 1951-ci ildən bəstəkar Azərbaycan Dövlət Xalq Mahnı və Rəqs Ansamblına rəhbərlik edib

Həmin dövrdə Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri kimi apardığı təşkilatçılıq və yaradıcılıq işi də uğurla davam edib. Orkestrin repertuarı genişlənib, buraya Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri ilə yanaşı dünya musiqisinin ən yaxşı nümunələri daxil edilib. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, bu dövrdə də Səid Rüstəmov pedaqoji fəaliyyətini davam etdirərək, tar ixtisası üzrə tədris ədəbiyyatını zənginləşdirmək məqsədilə böyük iş aparıb. 1950-ci ildə onun "Tar üçün metodik etüdlər" adlı dərs vəsaiti nəşr olunub.

Həmin etüdlər hal-hazırda həm orta musiqi məktəblərinin, həm tar ixtisası üzrə mütəxəssis hazırlığı aparan ali musiqi məktəblərinin tədris proqramına daxildir. 1954-cü ildə isə Səid Rüstəmov Georgi Konyusun "Elementar musiqi nəzəriyyəsi" və Nikolay Rimski-Korsakovun "Harmoniya" dərsliyini rus dilindən azərbaycan dilinə tərcümə edib. Səid Rüstəmov xalq musiqisinin öyrənilməsi sahəsində apardığı böyük iş – "Azərbaycan xalq rəqsləri" və "Azərbaycan xalq mahnıları" (iki cilddə, 1954 və 1957), "Azərbaycan xalq rəngləri" (iki dəftərdə, 1954 və 1956) toplularının işıq üzü görməsi ilə nəticələnir.

1957-ci ildə Səid Rüstəmov Azərbaycan SSR Xalq artisti fəxri adına layiq görülüb. Səid Rüstəmov bu dövrdə çoxşaxəli yaradıcılıq fəaliyyətli sənətkar olmaqla yanaşı, bir musiqiçi kimi geniş nüfuz qazanıb. Onun əsərləri Azərbaycan Bəstəkarlarının Qurultaylarında, "Zaqafqaziya baharı" festivallarında, 1959-cu ildə Moskvada keçirilən İkinci Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündə, Moldoviyada keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti həftəsində ifa olunaraq, böyük rəğbət qazanıb.

Səid Rüstəmovun dram tamaşalarına bəstələdiyi musiqini araşdırdıqda məlum olur ki, bu musiqi əsas etibarilə mahnılardan ibarətdir və bunların içərisində də sonradan populyarlaşaraq, müstəqil ifa olunan mahnılar mövcuddur. Bəstəkarın Abdulla Şaiqin "Nüşabə" əsərinə bəstələdiyi "Sevirəm səni", Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyevin "İntizar" tamaşasından "Alagöz" və "İntizar" mahnıları, Cəfər Cabbarlının "Od gəlini" pyesindən "Solmazın mahnısı", "Almaz" pyesindən "Lirik mahnı" mahnıları da belə nümunələrdəndir.

Səid Rüstəmov müxtəlif illərdə Məşədi Əzizbəyov adına Dram Teatrının 20-dən çox tamaşasına, o cümlədən Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara", "Xırs quldurbasan", Cəfər Cabbarlının "Yaşar", "Od gəlini", "Almaz", Səməd Vurğunun "Vaqif", Mirzə İbrahimovun "Həyat", Rəsul Rzanın "Vəfa", Ənvər Məmmədxanlının "Şərqin səhəri", Sabit Rəhmanın "Nişanlı qız", "Aydınlıq", "Toy", Mehdi Hüseynin "Nizami", İlyas Əfəndiyevin "Bahar suları", Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyevin "İntizar" tamaşasına musiqi bəstələyib.

Bəstəkar Süleyman Ələsgərov Səid Rüstəmovun mahnı yaradıcılığını qiymətləndirərək qeyd edib:

"Onun mahnılarının xalq tərəfindən rəğbətlə qarşılanmasının səbəbi nədir? Melodiyalarının orijinallığı, axıcılığı, sadəliyi, qırılmaz tellərlə bağlı olması... Səid Rüstəmovun mahnı yaradıcılığında diqqəti cəlb edən əsas cəhətlərdən biri də yüksək professionallıqdır. Səid Rüstəmov öz lirik mahnıları ilə bir daha sübut etmişdir ki, peşəkarlıq səviyyəsi bu və ya digər janrın mürəkkəblik dərəcəsi ilə deyil, sənət nümunəsi kimi daşıdığı bədii dəyərlə müəyyən edilir."

Səid Rüstəmov öz mahnılarının bir qismini ("Gözlərin aydın olsun", "Beşik mahnısı", "Maralım, gəl", "Haralısan" və s.) xalq bayatılarının mətninə bəstələyib. O, aşıq poeziyasına da müraciət etmiş, Aşıq Qurbani ("Bənövşə"), Aşıq Hüseyn Cavan ("Sənətkara aşiqəm"), Aşıq Pənah Pənahovun ("Zəfərin sənin") sözlərinə mahnılar bəstələyib.

Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmovun məharəti onda özünü göstərir ki, hansı mətnə müraciət etməsindən asılı olmayaraq, bunlardan hər biri üçün bəstələdiyi musiqi şeirin həm ruhu, həm məzmunu ilə o dərəcədə ahəngdardır ki, sanki bu əsərlərin musiqisi də, mətni də eyni bir müəllifin qələmindən çıxmışdır. Bəstəkar sanki hər şeirin özünün daxilində olan musiqini sadəcə "üzə çıxarıb" səsləndirməyi bacarır."

Zemfira Səfərova qeyd edib:

 "Bugünkü mövqedən yanaşdıqda, bəlkə də keçmiş sovet məkanında yaşayıb-yaratmış bir çox başqa bəstəkarlar kimi, Səid Rüstəmovun da bu mövzuları təcəssüm etdirən mahnıları "vaxtı ötmüş", aktuallığını itirmiş nümunələr kimi görünə bilər, lakin biz bu gün həmin mahnıların bədii dəyərini onların mövzusu ilə deyil, məhz musiqisinin melodik gözəlliyi, xalq qaynaqlarından qidalanıb yetişmiş ürəyəyatan musiqisi ilə ölçə bilərik.

Həmin mahnılar əbədi mövzuları deyil, yaşadığımız gerçəkliyin müəyyən bir mərhələsini əks etdirsə də, bunlardakı hərarət, səmimilik, milli xüsusiyyətlər dinləyicinin diqqətini çox zaman mətndəki məzmunun mahiyyətinə deyil, məhz musiqinin melodik gözəlliyinə yönəltmiş olur.

Və mahnı sahəsində Səid Rüstəmov xəlqiliyin elə bir yüksək peşəkarlıq səviyyəsində təzahürünə nail olur ki, folklor xüsusiyyətləri üzvi surətdə bəstəkarın musiqi dilinə daxil olaraq, bunun ayrılmaz ünsürü kimi başa düşülür və əksinə, bəstəkarın yaratdığı orijinal nümunələr təbii olaraq xalq mahnısı kimi qəbul edilir."

Musiqişünas Elmira Abbasova Səid Rüstəmovdan bəhs edən kitabında qeyd edib:

"Dillər əzbəri olan "Sürəyya" mahnısının nümunəsində bəstəkarın xalq musiqisinə əsaslanması prinsipini əyani nümayiş etdirə bilərik. Asan yadda qalan, parlaq melodikliyi və lirik xalq mahnılarının bir çoxunda rast gəlinən tipik metroritmikası ilə seçilən bu mahnını diqqətlə nəzərdən keçirdikdə onun xüsusilə birinci cümləsinin zahiri cəhətdən tam uyğun olduğu folklor prototipini müəyyən etmək bir o qədər də çətin deyil."

Bəstəkarın qızı Rəna Rüstəmova müsahibəsində bildirir ki, "Mənə elə gəlir ki, atam Səid Rüstəmovun şah əsəri "Qurban adına" mahnısıdır. Atam müğənnilərdən ən çox Şövkət Ələkbərova və Gülağa Məmmədovu sevirdi. Onlarla işləyəndə deyirdi ki, necə yazmışam elə də ifa etməlisiniz."

Şövkət Ələkbərova, Firəngiz Əhmədova və Gülağa Məmmədov qeyd edirlər ki, "Səid Rüstəmovun mahnılarını bunlara xas olan xüsusi kolorit fərqləndirir. Bunlar sanki xalq poeziyasının nəfəsi ilə aşılanmışdır – bunlarda da həmin intonasiya səmimiyyəti mövcuddur. Bəlkə elə buna görədir ki, onun yeni bir mahnısını eşitdikdə, dərhal müəllifin kim olduğunu söyləmək olar. Artıq qırx ilə yaxındır ki, respublikanın Xalq artisti Səid Rüstəmov öz əsərlərini yaradır. Bu əsərlər çoxdur, lakin bütün oxşarlıqlara baxmayaraq, bunlardan hər birinin öz "simasi", öz intonasiyası var."

Zemfira Səfərova yazır ki "Səid Rüstəmov mahnıları ilə az-çox tanış olan dinləyici elə ilk sədalardan, ilk xanələrdən müəllifi tanıyır. Çünki bəstəkarın özünəməxsus, heç bir başqa müəllifin üslubuna bənzəməyən, sabit xüsusiyyətlərə malik dəst-xətti vardır, lakin Səid Rüstəmov heç bir mahnısında özünütəkrara yol vermir, bir dəfə tapılmış uğurlu bir boyanı, melodik dönməni, naxışı başqa mahnısına köçürmür. Bu da əsl sənətkarlığın, peşəkarlığın təzahürüdür."

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə)

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Xalqlar Dostluğu" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

Səid Rüstəmov 1983-cü ilin may ayında ağır infarkt keçirib. Bununla da bəstəkar xəstəxanaya aparılıb. Xəstəxanadan sonra Səid Rüstəmov Mərdəkanda, şəxsi bağ evində yaşamağa başlayıb. Səid Rüstəmovun 10 iyun 1983-cü ildə vəziyyəti ağırlaşıb, həmin gün də Bakıda, 76 yaşında vəfat edib. O, I Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ustaddan dərs almaq sənin həyatında çox şeyi dəyişir. Yazıçısansa romanların, rejissorsansa filmlərin, aktyorsansa rolların, müğənnisənsə ifaların, bəstəkarsansa bəstələrin daha mükəmməl olur. O da adı sağlığında əfsanəyə çevrilmiş professor Rza Təhmasibdən dərs almışdı...

Azər Mirzəyev 1952-ci il may ayının 12-də Zərdab rayonunda müəllim ailəsində anadan olub. Atasının işi ilə əlaqədar olaraq sonradan ailəsilə Sabirabad rayonuna köçüb, orta məktəbi burda başa vurub və 1968-ci ildə SSRİ xalq artisti Adil İsgəndərovun rəhbərliyi altında "Azərbaycanfilm"in nəzdində fəaliyyət göstərən kino aktyorluğu studiyasına qəbul olunub.

1970-ci ildə buranı bitirəndən sonra sənədlərini İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsinə verib və qəbul olunub. İncəsənət İnstitutunda respublikanın xalq artisti, professor Rza Təhmasibdən başqa o, Fikrət Sultanov kimi sənətkardan da akytorluq sənətinin sirlərini öyrənib. 1974-cü ildə bu ali məktəbi bitirəndən sonra təyinatla Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrına göndərilib.

2006-ci ilə qədər bu teatrda fəaliyyət göstərib (1996-ci ildən aparıcı səhnə ustası). Bir müddət Mədəniyyət Nazirliyində incəsənət şöbəsinin müdir müavini kimi işləyib. 2007-ci ildən ömrünün sonuna qədər Akademik Milli Dram Teatrında direktor müavini vəzifəsini tutub.

Filmoqrafiya

- Nekroloq (film, 2001)

- Qeybdən gələn səs (film, 2002)

- Yaşıl eynəkli adam-3 (film, 2002)-Rəis

- Dəvətnamə (film, 2003)

- Yol yoldaşları (film, 2003)

- Mükafat (film, 2004)

- Böyük ömrün davamı (film, 2007)

- Mürafiə vəkillərinin hekayəti (film, 2011)

- Sübhün səfiri (film, 2012)

Teatr səhnəsində yaratdığı obrazlar

1. Gənc qvardiyaçı Əli Dadaşov (Unutmayın, Y. Əzimzadə)

2. Orfey (Zəncirlənmiş Prometey, C. Məmmədov)

3. Qorxmaz (Qızaran üfüqlər, K. Aslanov)

4. Elşad (Sənin dostun, düşmənin, Əfqan)

5. Feyzulla bəy (Qonşu qonşu olsa, R. Əfəndiyev)

6. Həsənqulu (Danabaş kəndinin məktəni, C. Məmmədquluzadə)

7. Teymur (Pul dəlisi, Ə. Orucoğlu)

8. Direktor (Ərizə, M. Mürsəlov)

9. Qürbət (Mənim ağ göyərçinim, Tamara)

10. Qaraca çoban (Dədəm Qorqud, Ə. Dəmirçizadə)

11. Hüseynəli (Qaraca qız, S. S. Axundov və A. Şaiq)

12. Hüseynağa (Büllur sarayda, İ. Əfəndiyev)

13. Qədəm şax (Olmuş əhvalat, A. Babayev)

Tərcümə etdiyi pyeslər

- Napoleon (F. Brukner)

- Kreppin son lent yazısı (S. Bekket)

- Müsyo Amilkar və ya pullu adam (İv Jamiak)

- Sonuncu çılğın məşuq (N. Saymon)

- Yabanı çimərlik (S. Mixalkov)

- Məhəbbət zəlzələsi (E. E. Şmitt)

- Sevən ürəklər (M. Kamoletti)

Azərbaycan Dövlət Televiziyasında apardığı verilişlər

- Tələbə klubu

- Biz romantiklərik

- Birimiz və hamımız

- Hoş gördük, tələbə!

- Görüş yeri

- Qaravəlli

Azər Mirzəyev 19 iyul 2014-cü ildə - 62 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib. Sabirabad rayonunda dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Aida Eyvazlı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə “Türk mədəniyyətini Azərbaycanda tanıdaq” layihəsi çərçivəsində bu gün sizlərə Saxa Yakutiya Respublikasının xalq şairi Natalya Xarlampyevanın şerləri təqdim edilir. Şeirləri mən tərcümə etmişəm. 

“Gəldidm Bakıya...”  şerini Natalya Xarlampyeva 2019-cu ildə yazıb, Bakı təəssüratlarını bölüşüb. 1926-cı ildə uzaq Yakutiyadan Bakıda 1-ci Türkoloji qurultayda iştirak etmək üçünBakıya  gəlmiş həmyerlilərini yad edib.“Mavi qurd” isə türklərin totemi barədədir.

GƏLDİM BAKIYA

Buludlara yoldaş olub o gecə,

Yol tutmuşam türk yurduna beləcə.

Uzun yolum Moskvadan keçincə,

Ağırlığın hiss elədim bu yolun.

Türkçülüyün yolu asan olmadı,

Yol açanlar özü yolda qalmadı.

Bizim yolun adı Qızıl almadı,

Xəyalını gerçək etdim bu yolun.

Yol gəldim ki, köküm ilə görüşüm,

Yol gəldim ki, ruhum ilə birləşim.

“Yol”- dediyin bəzən ağır səfərdir,

Əvvəlində nələr vardı bu yolun?!

…Eksekül, Alampa, İsidor, Künde,

Bakıya gəlirdi dördü bir yerdə.

Türkün birliyinə qoşulurdular,

Elə bil yenidən doğulurdular.

Türklərin birinci qurultayına

Onlar altı aya yetişmişdilər.

İndi mən də gəldim həmin Bakıya,

Daşı-divarları qədim Bakıya.

Bu geniş, işıqlı böyük salonda

Türkün şövqlə keçən  qurultayında

Çıxış eyləmişdi saxa yakutlar,

Türkün birliyindən, əlifbasından,

Türkün kimliyindən danışmışdılar.

Palçıq balaqandan çıxan dahilər,

Heyrətlə baxmışlar bu gözəlliyə.

Qurultay sarayı geniş, işıqlı

Ürəklər dolmuşdu dosta sevgiylə.

İndi o salonda, sirli ocaqda

Dayanıb ətrafı seyr edirəm mən.

Deyirəm görəsən o sələflərim

Hansı səmtdə durub çıxış ediblər?

Saxa Yakutların şirin dilindən,

Bir də varlığından bəhs eləyiblər.

Bir səs oyandırır ruhumu həmən,

Deyir: divarın yanında orta sırada

Yan-yana oturub yakut alimi…

Mən də divarlara çəkdim əlimi.

Orta oturacaq, orta sırada

Saxa sözü ilə döyüşə çıxan,

Saxa heysiyyatın sevib qoruyan

Həmin babaların ruhun görürəm.

Səsləri də hopmuş bu divarlara…

Dönür yanağımdan axan yaşlara.

Bir istilik axır canıma burda,

Ruhum pərvazlanır zəngin sarayda.

Xalqıma yol açan əcdadlarımın
Ruhunu hiss etdim mən həmin anda.

Bu möhtəşəm qala, elm ocağında

Ulu babaların ruhunu tapdım.

Onların iziylə Bakıya gəlib,

Onların adıyla arzuya çatdım.

MAVİ QURD

Bir baxın, bir baxın mavi canavar,

Dağların, çayların üstündə qaçır.

Səhralardan keçir, çöllərdən keçir,

Türklərin izində yeni iz açır.

Bir baxın, bir baxın o mavi qurda,

Keçir düşmənlərin, hiyləgərlərin

Qurduğu tələlənin, torların üstdən

Keçir zəmanənin, tarixin üstdən.

Bir baxın, bir baxın o mavi qurda,

Yurdumun içində yanar alovlar,

Odlar da qorxutmur daha gözünü.

Bizdən daha azad bilir özünü.

Bir baxın, bir baxın mavi canavar,

Türklüyün özüdür, gərəyidir o.

Damarlarda axan mavi qanımız,

Bütün törələrin göbəyidir o.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Heç fikirləşmisiniz, niyə bəziləri dənizə tamaşa edər, digərləri isə ora atılar? Birinci qrup həyatın müşahidəçiləridir. Oturub sahildə, əlində çay, ağıllı görünmək üçün "Kafka" deyərlər. İkinci qrup isə, suyun dadını bilmədən rahatlıq tapanlara inanmayanlardandır. Baxanlar təhlükəsizliyin həzzini, atılanlar isə batmağın həqiqətini tanıyır. Mən o ikinci qrupdayam. Sadəcə oxumaqla yox, düşünməklə batmaq istəyənlərdən. 

Mən kitab oxumağa belə başlamadım. Mən sadəcə bir səhifəni çevirdim və o andan etibarən geri dönüş olmadı. Çünki bəzi kitablar qapı deyil, girdabdır. Və sən özünü sadəcə itirmək üçün deyil, bəzən tapmaq üçün itirirsən.

Ədəbiyyat mənim üçün sadəcə qəhrəmanlar, süjetlər, müəlliflər deyil. Ədəbiyyat, ayaqqabısı itmiş fikirlərin gəzdiyi sonsuz çimərlikdir. Və mən bu çimərliyə gəzməyə gəlmədim. Mən burda doğuldum. Dənizin kənarında yox, içində. Suyun dərinliyində Dostoyevskinin qaranlığı, Kamyunun absurdluğu, Sartrın yorucu fəlsəfəsi var. Elə bil 100 nəfər eyni vaxtda boğulmaq haqda fikirlərini bölüşür və mən onları dinləməkdən nəfəs ala bilmirəm.

Ona görə də bir gün dedim: “Yetər. Kitab oxumaq yox, onun içində yaşamaq istəyirəm.” Və beləliklə, əlimdə bir Dostoyevski, ürəyimdə bir Nitşe, çiynimdə Sartrın varoluş yükü, başımı tutub dənizə tullandım…

Bəli, burdayam. Üzürəm, boğuluram, batıram. Və qəribəsi budur ki, bunu könüllü edirəm. Mən bu sulara təsadüfən düşmədim, özüm tullandım. Çünki quru torpaqda ayaq üstə qalmaqdan daha yorucudur yaşamaq. Dəniz isə dürüstdür. Səni ya udur, ya da səni sən edən yerə çırpır.

Məni suyun səthində Dostoyevski qarşıladı. Dedi, “Əgər Tanrı yoxdursa, hər şey icazəlidir,” və mən onun gözlərinə baxıb düşündüm. Cavabında, "Elədirsə, bəlkə bu qədər suyun ortasında üzmək də haram sayılmaz” dedim. Bəlkə heç nə icazəli deyil, sadəcə artıq heç kimin icazə verəsi halı qalmayıb. Ardınca Sartr gəldi. İçi boş bir qayıqda, varoluşun mənasızlığına dair uzun bir monoloqla. Dedim, “Sən bu qədər danışarkən biz boğuluruq,” o isə cavab verdi: “Hər kəs öz mənasını öz sualtı tənhalığında tapmalıdır.”

Bəli, tənhayam. Amma bu tənhalıq kitabların qoxusu ilə boğur məni, kağız kimi islanmış, fikir kimi ağır.

Bir gün Nitşe fırtına oldu bu dənizdə. Hər şeyi yıxıb-yaxdı, sonra isə içimə səssizcə bir cümlə atdı. “Əgər kifayət qədər uzun müddət dənizə baxsan, dəniz də sənə baxmağa başlayar.” Bəlkə də mən artıq dənizəm. Başqasına baxan, amma anlamadığına görə qəzəblənən.

Kamyu isə sahil xəritəsi kimi görünür ilk baxışda. Sanki yolu göstərir. Amma o da xəritənin kənarına yazıb ki, “Həyat absurddu.” Mən ona dedim ki, bəlkə də absurdluq xilas yoludur. O isə cavab verdi: “Onda niyə batmırsan?” Cavab vermədim. Mən artıq batıram.

Kirqard axşam sükutu kimi keçdi üstümdən. İnancı soruşdu. Dedim, “İnanıram, amma nəyə olduğunu bilmirəm.” Dedi, “Bütün inamlar, səbəbsizliklə doğulur.” Onda başa düşdüm ki, mən bu suda inamı yox, suyun özünü axtarıram. İnanmaq üçün deyil, hiss etmək üçün. Əlimi sudan keçirdim. Heç nə dəyişmədi. Ədəbiyyat məni özünə çəkmir, mən onun içində çoxdan parçalanmışam.

Borxes isə bir dəfə yuxuma girdi. Dənizin mərkəzində bir kitabxana vardı. Sonsuz kitablar, sonsuz variantlar, sonsuz mənasızlıqlar. O dedi: “Oxuduğun hər kitab, oxuya bilmədiklərinin kabusudur.” Gülümsədim. Onda bildim ki, mən oxuduğumdan çox, oxuya bilmədiklərimin adamıyam.

Hələ Kafka.. O, təkcə boğulan deyil, həm də sənə kim olduğunu xatırladan hayqırtıdır. Məni “Günahsız” adlandırdı. Amma o söz dodağında ironiyadan yapışqan kimi qaldı. Mənə məhkəmə qurulmamışdı. Çünki mən artıq hökmümü özümə vermişdim. Yalnız oxuyanlar belə edər.

Və indi... bu dənizdə nəhayət danışmağı dayandırıram. Çünki çox danışanlar, çox az üzürlər. Mən isə susaraq batmaq istəyirəm.

Ədəbiyyat məni öyrətmədi, məni uddu. Amma nə xoş, öyrədənlərin arasında yox olmaq... Bu, sadəcə batmaq deyil. Bu, yazılmaqdır.

Kənardan görünmür, amma içimdə belə bir cümlə əbədi yaşayacaq: “Mən sözlərin içində batmadım. Sadəcə nəfəs almağı unudacaq qədər çox düşündüm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Nahidə İsmayılın debüt hekayəsi dəyərli şair və pedaqoq Ramil Əhmədin ön sözü ilə təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

DEBÜT

ESTAFETİN İŞIĞINDA BİR ÖN SÖZ

Universitetin birinci kursunda oxuyarkən yazdığım şeirlər haqqında rəy almaq məqsədilə onları professor Yaşar Məmmədliyə təqdim etmişdim. Bir neçə gün sonra Yaşar müəllim mənə şeirlərimlə bağlı əl ilə yazdığı bir ön sözü verdi və həmin mətnləri kompüterə köçürərək “Ulduz” jurnalına aparmağımı tövsiyə etdi. Onun haqqımda belə bir yazı yazacağını gözləmirdim. Bu, mənim üçün həm bir təşviq, həm də uzun bir ədəbiyyat yolunun başlanğıcı oldu.

Bu hadisədən on beş il sonra tələbəm Nahidə yazdığı mətnləri mənə göstərdi və onlarla bağlı rəy istədi. Tarix özünü təkrar edirdi: indi mən tələbəm haqqında ön söz yazır, onun mətnini “Ulduz” jurnalına təqdim edirəm.

Onun “Sökdüyüm şərf” adlı hekayəsi də bir müəllimin öz tələbələrinə verdiyi dərslə bağlıdır. Sadə bir toxuma məşğuliyyətinin ardında müəllim, fərdi psixologiyanın quruluşu və onun necə müdafiə olunmalı olduğu simvolik dillə izah edilir. Bu hekayədə müəllim – bilik verən deyil, düşünməyi öyrədən bir simadır. Bəli, biz min illərdir müəllimlərimizdən aldığımızı növbəti nəslə – tələbələrimizə ötürürük. Bu mətn yeni yazmağa başlayan bir gəncin ətrafına saçdığı ilk işıqdır. Mən Nahidənin bu mətnini “Ulduz” jurnalına bir qığılcım olaraq göndərirəm. Ümid edirəm ki, bu qığılcım zamanla böyüyəcək, əvvəlcə alova, sonra isə parlaq bir yaradıcı ocağa çevriləcək. Və bu ocaq on beş il sonra bir başqa gənci isidəcək...

Ramil Əhməd

oktyabr, 2025

NAHİDƏ İSMAYIL

SÖKDÜYÜM ŞƏRF

Riyaziyyat müəllimimiz hadisələrə fərqli yanaşan biri idi. Onu dərsi yaxşı izah etməyindən ziyadə, bu xarakterinə görə daha çox sevirdim.

Bir dəfə dərsə əlində torbalarla gəldi. Hər birimizin önünə bir paket qoydu. Mən paketin içində riyaziyyata aid bir şey olacağını düşündüm. Paketi açdım. İynə? İp yumağı? Müəllim riyaziyyat əvəzinə texnologiya dərsi keçəcəkdi, görəsən?

O gün riyaziyyat dərsi keçmədik. Dərs boyu sadəcə toxumağı öyrəndik. Toxumaq düşündüyümdən daha maraqlı və asan idi. Müəllim hər birimizin parçasında ilk bir neçə sıranı özü toxumuşdu. Növbəti günə ev tapşırığımız parçaya bir neçə sıra əlavə etmək idi. Hədəfimiz şərf toxumaq oldu. Beləliklə, mənim “toxuma macəram” o gün başladı.

Hər gün dərsin bitməyinə az qalmış müəllim əl işimizə baxırdı. Əl işini gətirməyənlərin kifayət qədər olmasına baxmayaraq, bəzi şagirdlər artıq şərfi toxuyub üzərinə fərqli naxışlar əlavə etməyə başlamışdılar. Mən isə öz bənövşəyi şərfimdə yoluma davam edirdim.

Bir neçə həftə beləcə keçdi. İlk günkü kiçik toxumam uzun şərfə çevrilmişdi. Səhər çantamı yığanda masamın üzərindəki parçamı əlimə götürdüm. Barmaqlarımı toxuduğum düyünlərin üstündə gəzdirdim. Toxumağın həyatımın bir parçasına çevrildiyini düşündüm. Parçanı masamın üstündə saxlayır, harasa gedəndə çantamda özümlə gəzdirir, dincəlmək adına sadəcə bu işlə məşğul olurdum. Toxuduqca fərqli şeylər düşünmüşdüm. Hər bir düyünün arasında keçmiş xatirələr, gələcək xəyallar, beynimdəki mənasız suallar, səssiz müzakirələr var idi. Əlimdə isə bu düşüncələri səbirlə dinləyən bir sirdaş var idi. Elə bu düşüncələrimdən toxunmuşdu bu parça.

Həmin gün müəllimlə şərfin sonunu düyünlədik. Növbəti günün “toxuma macərası”nın son günü olacağını dedi və hər birimizindən dərsə qayçı gətirməyimizi istədi. Nə üçün lazım olacağını çox da fikirləşmədim. “Yəqin, o biri  uşaqlar da düyün bağlamaqda istifadə edəcəklər”, – deyə düşündüm və ertəsi gün olacaqlardan xəbərsiz, xoşbəxt halda şərfi çantama qoydum.

Növbəti gün gəlib çatdı. O gün dərs başlamazdan əvvəl son dəfə əl işlərimizi göstərəcəkdik. Çantamdan parçamı çıxardırdım. Birdən, gözləmədiyimiz bir şey baş verdi. “Qayçıyla parçanızı sökməyə başlayın”, – cümləsini eşitdim. Səsin yumşaqlığı və mənanın sərtliyi beynimdə təzad oyatdı. “Neyləyək?!”, – qızın biri beynimdəki sualı səsləndirdi. “Qayçını götürün, toxuduğunuz şərfləri bir tərəfindən kəsməyə başlayın”, – səs daha yumşaq idi. Çevrilib uşaqlara baxdım. Hamının gözündə eyni sual var idi: “Əziyyət çəkib toxuduğumuz şeyi axı niyə sökək?”

Müəllimin istəyinə heç bir məna verə bilmirdim. İlk partadakı sinif yoldaşlarımın başının üstündə dayanıb toxumanı kəsmələrini gözləyirdi. Deyəsən, zarafat deyildi. Bir aylıq əziyyətimiz bir neçə dəqiqədən sonra heç olacaqdı.

Yavaş hərəkətlərlə çantamdan qayçını çıxartdım. Ağzını parçaya dirədim. Bu hərəkəti evdə tək olanda eləsəydim, yəqin, gözümdən sel-su axardı. Mən əşyalarla tez bağ quran biri idim və bu şərflə də həmin bağı qurmuşdum. İndi onu öz əlimlə sökmək nəinki vəfasızlıq, xəyanət kimi gəlirdi. Müəllim gəlib başımın üstündə dayandı. Başqa çarəm yox idi.

Kənarından bir az kəsdim, “xarç” səsi qulağımda cingildədi. Yumşaq səslə “Bir az da kəs”, – dedi. Çarəsiz vəziyyətdə gözlərinin içinə baxıb insafdan əsər-əlamət görməyəndən sonra bir az da kəsməyə məcbur oldum. Üzündən məmnunluq oxunmasa da, başımın üstündən çəkildi. Bu gün nə olmuşdu müəllimə? Görəsən, dərsi yaxşı oxumadığımıza görə bizə mənəvi işgəncə verib intiqam almaq istəyirdi?

Müəllim hər kəsin parçasını kəsdirdikdən sonra keçib yerində əyləşdi. Jurnalı açdı və heç bir şey olmamış kimi davamiyyəti yoxlamağa başladı. Mən o bir neçə dəqiqə boyunca gözümü parçamdan çəkmədim. Artıq nəsə düşünmürdüm, ya da fərqində deyildim.

Müəllimin “Deməli, uşaqlar…” sözləri gözümü şərfdən ayırdı. Nəhayət, o dramatik hadisənin izahı gəldi:

– İçinizdən fərqli duyğular keçirdiyinizi bilirəm, amma əhəmiyyətli bir mövzunu izah etmək üçün bunun vacib olduğunu düşündüm.

Təsəvvür edin ki, o şərf sizin psixologiyanızdır. İplər düşüncələriniz, ip yumağı isə beyninizdir. Psixologiyanızı həyatınızın ilk bir neçə ili sadəcə ətraf mühit formalaşdırır – mənim parçanın ilk bir neçə sırasını toxumağım kimi... Həyatı başa düşdükdən sonra iynələri öz əlinizə götürürsünüz və öz psixologiyanızı özünüz formalaşdırırsınız, özünüz toxuyursunuz. Bu, həyatın sonuna qədər davam edən toxuma prosesidir. Beyninizdəki düşüncələr psixologiyanıza davamlı təsir edir, ona görə düşüncələri sağlam olan insanın psixologiyası da güclü olur. Psixoloji cəhətdən problem yaşayanlar isə şərfi qayçılara məruz qalanlardır.

Qayçı – gündəlik həyatınızdakı mənfi hadisələr, problemlər və ya sadəcə insanlardır. Onlar istəyərək və ya istəməyərək zehni sağlamlığınıza mənfi təsir göstərə bilərlər. Əgər belə “qayçılar”ın fərqində olsanız və beyninizi onlardan qorumağı bacarsanız, şərfinizə zədə gəlməyəcək. Əgər qoruya bilməsəniz, qayçılar sizi doğramağa başlayacaq.

Əlinizdəki toxumalar üzərində bir aydan az zaman ayırdığınız, bəlkə də, şkafa qoyub ildə bir neçə dəfə üzünü görəcəyiniz sadə parçalardır. Amma onun kəsilməsi sizə necə də ağır gəldi. Düşünün ki, zehni sağlamlığınız – psixologiyanız – həyatda sahib olduğunuz ən dəyərli sərvətdir. Zehninizin bu dəyərini unutmayın və onu bir zümrüd kimi qorumağa çalışın.

O gün müəllimə qarşı içimdə oyanan mənfi duyğular onun sözlərinə haqq qazandırmağa imkan verməmişdi. Nə olursa-olsun, o parçamı kəsməməli olduğumu, bir psixologiya dərsinin bu qədər baha başa gəlməməli olduğunu düşünürdüm. Lakin içimdəki hirs soyuduqca müəllimin dediklərini daha dərindən düşünməyə başladım. Əslində, fikirlərimiz bəzi nöqtələrdə üst-üstə düşürdü. Mən də bu şərfin düşüncələrimdən formalaşdığını fikirləşmişdim. Məncə də, bu toxumanı o “xarç” səsi çıxardan qayçılardan qorumaq lazım idi.

Bir qayçının şərfi kəsməsinə icazə vermək – çox qorxulu görünürdü. Amma məni başqa bir şey daha çox qorxudurdu. Toxunmuş şərf ən dəyərli sərvət idisə, qayçı olmaq ən qorxulu rol idi…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Sosial mediadan” rubrikasında bu gün yenə də növbətçiniz mənəm. Facebook-dan insan ürəyini ağrıdan bir status seçmişəm sizlər üçün. Müəllifi Anar Tağıyevdir. Söhbət SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin gedir. Məşhur aktyorun, həm də fəlsəfi kitablar müəllifinin hazırkı durumu ürək ağrıdır. Düşənbədə yaşayan aktyora aidiyyatı qurumlar niyə sahib çıxmırlar, bax bu sual doğurur. Və inanırıq ki, bu statusu daha geniş auditoriyaya yaymaqla orada qaldırılan məsələnin tezliklə öz həllini tapmasına yardımçı olacağıq. Ən azı o, bizim kinoya da tacik kinosu qədər qatqı veribdir.

Kinomuzun "Qazan"ı, ehtiyac üzündən küçədə kitablarını satan SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin 89 yaşı tamam olur. Bir neçə filmimizə çəkilsə də onu bizə sevdirən ən məşhur rolu Qazan xan olub.

Aktyor deyir: "Sənətdə Qaqarin idim. Nə sağlamlığımı, nə ayaqlarımı, nə də əllərimi əsirgəmədən özümü yandırdım. Həm teatrda, həm də filmlərdə çox çalışdım. Film çəkilişi zamanı barmaqlarımı qılıncla qırdılar, "Rüstəm və Söhrab" filmində isə qaşımı ox ilə vurdular, sonra tikdilər və barmaqlarımı gipsə qoydular. Bu günə qədər heç bir lüksüm yoxdur. Avtomobilim, hətta adi velosipedim də yoxdur".

Tacikistanın, Azərbaycanın və bir sıra xarici rejissorların 50-dən artıq filmində çəkilib. Onun fəlsəfi düşüncələri "Çərxi qardun" həftəliyində 10 ildən artıq çap olunub. Həşim Qadoyev 11 kitabın - "Rozho", "Asso", "Tanho", "Əndişaho", "Mən!?", "Kunc", "Kometalar", "Donbuz", "Ku", "Düşüncələr", "Mənim Söhrabım"ın müəllifidir. Kitabları rekord sayda - 100 cilddən çox nəşr olunub. Aktyor Tacikstanın paytaxtı Düşənbədə yaşayır. Bir müddət əvvəl o, kasıblıqdan əziyyət çəkdiyi üçün öz kitablarını satmağa başlayıb. Onun küçələrdə kitab satması barədə xəbərləri ictimaiyyət arasında böyük səs-küyə səbəb olub. Pərəstişkarları onunla görüş keçirərək maddi yardım göstərirlər. Amma bu, dəryada damladır.

1979-cu ildə Tacikistanın Xalq artisti, 1988-cu ildə SSRİ xalq artisti fəxri adlarını layiq görülüb.

Aktyor ahıl yaşında ona qarşı olan diqqətsizlikdən şikayət edərək deyir: "Bütün yetkin həyatımı teatr və kinoya həsr etdim. Tacik sənətinin şöhrəti üçün gecə-gündüz çalışdım. Hələ də daha çox işləmək üçün güc və enerjim var. Lakin dayandırıldım. Mənə dedilər ki, dincəlməyin vaxtı gəldi. Bu gün - mən quruya düşmüş balıq kimiyəm. Bütün gücümlə suya çatmağa çalışıram - amma bacarmıram. Heç kim mənə kömək etmir. Hər il yalnız ad günüm ərəfəsində məni xatırlayırlar, tələsik təriflər yazır, rollarımı göstərir, nə qədər böyük sənətkar olduğumu söyləyirlər. Vəssalam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)