Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Quşlar yuvalarına siqaret kötüyü daşıyırlar?

Yoxsa pis vərdişlərə qoşulublar?!

Təbiət hər zaman dəyişən şəraitə uyğunlaşmağın bir yolunu tapır, lakin bəzən bu yolun bədəli ağır olur. Şəhər mühitində yaşayan quşlar (xüsusilə Hörücülər və Sərçələr) üzərində aparılan araşdırmalar heyrətamiz və bir o qədər də düşündürücü bir faktı ortaya çıxarıb. Meksika Universitetinin tədqiqatçıları (Macías Garcia və komandası) müəyyən ediblər ki, quşlar siqaret filtrlərini yuvalarına parazitlərdən qorunmaq üçün bilərəkdən daşıyırlar.

Tütün bitkisi özünü həşəratlardan qorumaq üçün istehsal etdiyi nikotin, güclü bir parazitqovucudur. Quşlar bu zəhərli maddədən istifadə edərək yuvalarındakı gənələri uzaqlaşdırırlar.

2017-ci ildə aparılan təcrübədə yuvaya canlı gənə qoyulduqda,quşların yuvaya 40% daha çox siqaret kötüyü gətirdiyi müşahidə olunub. Yəni onlar "dərmanlama" miqdarını təhlükənin dərəcəsinə görə tənzimləyirlər.

Deyəcəksiniz, buəladı daburdapisnə varki? Məsələ orasındadırki bu dahiyanə həll yolu özü ilə böyük bir risk gətirir. Araşdırmalar göstərir ki, siqaret filtrlərindəki ağır metallar və kimyəvi qalıqlar bala quşlarda xromosom anomaliyalarına (genetik pozuntulara), immun sisteminin zəifləməsinə, qan hüceyrələrinin zədələnməsinə səbəb olur.

Nəticə etibarı ilə, elmdə buna "Ekoloji Tələ" deyilir, quşlar qısa müddətdə balalarını gənələrdən xilas etsələr də, uzun müddətdə onları daha böyük bir zəhərin ağuşuna atırlar. Eynilə insanların bir zamanlar kənd təsərrüfatında istifadə etdiyi, lakin sonra təbiəti məhv edən DDT - pestisid maddəsi kimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Bütün Azərbaycanda olduğu kimi onun bir bölgəsi olan Oğuzda da kitabxanaların tarixi şəxsi evlərdə, dini mərkəzlərdə və onların nəzdindəki təhsil ocaqlarındakı (mollaxanalardakı) kiçicik "kitabxanaların" fəaliyyəti ilə başlayıb.

Tarixi faktlardan və şahidlərin ifadələrindən belə bəlli olur ki, hələ qədimdən Oğuzun ərazisindəki dini mərkəzlərdə (məsçid, sinoqoq və kilsələrdə), mollaxanalarda, tanınmış din xadimlərinin və savadlı şəxslərin evlərində kiçik də olsa, kitabxanalar mövcud olmuşdur.

Bu kitabxanalarda Yaxın və Uzaq Şərq ölkələrindən gətirilmiş kitablar da az olmayıb. Bunları əsasən səyahətə, dini ziyarətlərə gedənlər və xarici ölkələrdən bura gələnlər (bəzən də missionerlər) gətiriblər. Onların çoxu dini və fəlsəfi mövzularda, əsasən əlyazma şəklində türk, ərəb, fars, yəhudi, rus, hətta yunan dillərində idi. Bunların içərisində Şərq klassiklərinin bədii əsərləri də olub.

Məlum olduğu kimi, XIX əsrin ortalarına kimi Oğuzun ərazisindəki yaşayış məntəqələrində əsas təhsil ocaqları məsçidlərin nəzdində və ya şəxsi evlərdə fəaliyyət göstərən mollaxanalar olub. Uzun illər rayonun Vartaşen (Oğuz), Xaçmaz, Padar, Vardanlı (Kərimli), Daşağıl, Muxas, Sincan, Calud, Qumlaq, Tərkeş, Xalxal və digər kəndlərində məsçidlər və onların nəzdində mollaxanalar fəaliyyət göstəriblər. (Məsələn, 1853-cü ildə Xaçmaz sahəsində 21 mollaxana olub). Bu mollaxanalarda xeyli sayda dini, fəlsəfi və bədii ədəbiyyat toplanmışdı.

Bunu Oğuz Rayon Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi tərəfindən rayonda şəxsi adamlardan toplanmış çoxsaylı qədim kitab və əlyazmalar da sübut edir. Muzeyin direktor müavini A.Əliyeva müsahibələrinin birində deyir ki, hazırda muzeydə xeyli sayda qədim kitab və əlyazmalar qorunur. Onların çoxu türk, ərəb və fars dillərindədir. Həmin kitab və əlyazmaların içərisində İstanbulda, Kazanda, Tiflisdə və digər yerlərdə çap olunmuş və ya üzü köçürülmüş olanları da az deyil.

Bütün ölkədə olduğu kimi, Oğuzdakı mollaxana və xüsusi məktəblərdə də mükəmməl proqram və dərsliklər olmadığına görə, burada Quran, “Qabusnamə”, “Kəlilə və Dimnə”dən başqa, ərəb və fars dillərinin öyrədilməsi üçün bədii ədəbiyyat incilərindən - Xaqaninin, Nizaminin, Ruminin, Əvhədinin, Sədinin, Hafizin, Füzulinin və başqalarının yazdıqları bədii əsərlərdən də (qəzəl, qəsidə, poema və s.) tədris vəsaiti kimi istifadə olunub.

Bir vaxtlar rayondakı Qarabaldır kənd məktəbində müəllim işləyən F.Nəsirov söyləyirdi ki, müəllim mərhum Ə.Mahmudov kənddə köhnə məscid binası olduğu ehtimal edilən bir bina sökülərkən onun çardağından xeyli qədim kitab və əlyazmalar toplamışdı. Sonralar bizim vasitəmizlə bu kitablarla tanış olan pedaqoq, dilçi, filoloq-mətnşünas, tarixçi, publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor, hörmətli alimimiz Ə.Tahirzadə qeyd edir ki, bunların içərisində bir neçə əlyazma, daşbasma və çap əsəri var. Əsərlər ərəb əlifbası ilə ərəb, osmanlı türkcəsi və Azərbaycan dilindədir.

Onlardan dini məzmunlu şeirlərin (qəsidələrin) toplandığı ikisi İstanbulda çap olunmuşdur. Həmin kitablardan biri 1887/1888-ci ildə Türkiyə Maarifi Nəzarəti Cəlilənin (Osmanlı Təhsil Nazirliyi) 468 saylı lisenziyası ilə nəşr edilib. Kitabın adı "Nicatül Müsəlla - Ahmet Şevki Efendi "dir. (Xəttat, hüsnxətt müəllimi olduğu güman edilir)

İstanbulda çap olunmuş digər kitabın isə üstündə qara tuşla çox bişmiş xətlə yazılıb: "Sahibi Məhəmməd vələdi-Oruc fi qəryeyi-Vardani. Qiyməti 3 abbası". Yəni sahibi Vardani (indiki Kərimli) kəndində yaşayan Məhəmməd Oruc oğludur, kitabı 3 abbasıya alıb.

Tapılan kitabların içərisində həmçinin "Molla Nəsrəddin" jurnalının əməkdaşlarından olan Əli Səbri Qasımovun hələ tələbə ikən Bakıda 1912-ci ildə “Orucov qardaşları” mətbəəsində çap etdirdiyi “Şəbi-hicran, yaxud müsibəti-Şadi” povesti və Ə.Fəhminin tərcümə etdiyi 75 səhifəlik “Yasin surəsi” də vardır.

Tapılan bir neçə kiçik kitabçalar isə dini məktəbdə şagirdlərin çalışma dəftərinə bənzəyir. Professorun ehtimalına görə, həmin kitablardan mollaxanada oxu materialı kimi istifadə olunurmuş.

Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, tanınmış din xadimlərinin, savadlı şəxslərin evlərində də kiçik kitabxanalar olub.

Məsələn, mənbələrdə XVI əsrin II yarısında Oğuzun Tərkeş kəndində dünyaya gəldiyi ehtimal olunan din alimi, Dağıstanda, Türkiyə və Ərəb ölkələrində də məşhur olan Nurəddin Məhəmməd Şirvaninin (Xaçmazinin) evində də zəngin "kitabxananın" olduğu qeyd olunur. "Kitabxanasında" özünün “Şerhu'l-Fıkhi'l-Ekber”, “Şerhu't-Telhîs fi'l-Maani ve'l-Beyân”, “Ta'lika 'ala-Tefsîri'l” adlı əsərlərindən başqa xeyli əlyazmaların olduğu da güman edilir. Onun gizli şəkildə dini təlimlərə cəlb etdiyi insanlar həmin kitabları mütaliə edirmişlər. Nurəddin Məhəmməd Şirvaninin (Xaçmazinin) müxtəlif əlyazmaları hazırda Türkiyə, Misir, İran və Amerika kitabxanalarında saxlanılır.

Oğuzun Xaçmaz kənd sakini Hacı Camalın və onun 1903-cü ildə həmin kənddə anadan olmuş oğlu, görkəmli din xadimi və tanınmış ziyalı Səfərəli Hacı Camal oğlunun da zəngin kitabxanası olub. Səfərəli atasının kitabxanasından istifadə etmiş, sonralar özü də həmin kitabxananı xeyli zənginləşdirmişdi. Tanınmış şərqşünas alim Məhəmməd əfəndi, şərq dilləri bilicisi Əli Fəhmi, ədəbiyyat tariximuzin görkəmli tədqiqatçısı S.Mümtaz və digərləri onun kitabxanasının oxucuları olmuşlar. O, öz kitablarının bəzilərini toplayaraq akademiyanın kitabxanasına hədiyyə etmişdi. (Səfərəli Hacı Camal oğlu I və II sinflər üçün dərsliklər də yazmışdı. Sonralar əmlakı müsadirə olunanda həmin dərsliklər yandırılaraq məhv edilmişdir.)

Yazılı məxəzlərdən o da bəlli olur ki, XIX əsrdə Padarda yaşamış və tanınmış din adamlarından olan Hacı Əbdüssəlam Əfəndinin də zəngin kitabxanası olub. O həm də dilçiliyə aid bir neçə əsər yazmışdır. Təəssüf ki, kitabxanasındakı kitabların çoxu dövrümüzə gəlib çatmamışdır. 1937-ci illərin repressiyası dövründə gizlədib qorumaq məqsədi ilə bu kitabların bir hissəsi torpağa basdırılmış və beləliklə, məhv olmuşdur. Akademik, filologiya elmləri doktoru, professor Əbdüləziz Dəmirçizadə onun kitabxanasından qalan bəzi əsərlərdən istifafə edərək tədiqatlar aparmışdir.

Nəvəsi R.Oğuzun söylədiyinə görə, ana babası, Yemişənli kənd sakini, özünün şəxsi kitabxanası olan molla T.Camalov da təxminən belə bir tale yaşamışdır.

Mənbələrdə ikisinifli rus dilli məktəbdə müəllimlik də edən, bir müddət Türkiyə sultanının sarayında da yaşamış, şair M.K.Vardaninin evində təşkil etdiyi ədəbi məclisdə iştirak edən tanınmış şairlərin - A.Padarlı, P.Qarağani, M.R.İltica, Q.Cəbrayıl, M.Rövşən və Ə.Salaminin onun şəxsi qiraətxanasından istifadə etdikləri də göstərilir. M.Kərimin kitabxanasında Türkiyə, İran, Rusiya, Misir və digər ərəb ölkələrindən gətirdiyi kitablar da varmış. Ərəb-fars, türk (osmanlı) dillərini kamil bilən M.K.Vardani özü də yaxşı mütaliəçi olub.

Muxaslı Yəhya əfəndinin, A.Padarlının (Ağdaşda), seyidliklərinə dair Cahanşah tərəfindən fərman verilmiş padarlı Seyid Hacı Əbdürəhim əfəndi Seyid Hacı Əbdürəhman oğlunun, Vardanlı (Kərimli) sakini Seyid Ömər əfəndi Seyid İbrahim əfəndi oğlunun, Qoruqlar kənd sakini Seyid Atakişi Seyid Qəni oğlunun, Vartaşen (Oğuz) sakini Seyid Abdulvahab Əfəndinin, Hacı Mir Abbas ağanın (Yaqublu) və digərlərinin də evlərində şəxsi kitabxanaların olduğu, bu kitabxanalardan müsəlmanların fəal istifadə etdikləri söylənilir.

Əlbəttə, yazdıqlarımız az-çox bizə məlum olanlardır. Şübhəsiz ki, Oğuz ərazisindəki məscidlərdə, mollaxanalarda və şəxsi evlərdə kiçik kitabxanalar çox olub. Onların aşkara çıxarılması xüsusi tədqiqat işləri tələb edir ki, bu da mütəxəsslərin işidir. Bizimki isə bir maraq idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir şair tiryək təsirində yuxuya gedir və yuxuda tam bir şeir görür. Oyananda əlində qələm, gözündə isə bir sətir var. Sürətlə yazmağa başlayır, amma qonaq gəlir, söhbət uzanır, qonaq gedəndə yuxunun çoxu yaddaşdan silinir. Şeir yarımçıq qalır, amma bu yarımçıqlıq onu ölməz edir. Çünki bitməmiş şeir yuxunun özü kimi qəliz, tutulmaz, natamam qalır. Bu, ədəbiyyatda yuxu və yaradıcılıq arasındakı ən məşhur müraciətdir. Amma bu, tək hadisə deyil. Çox şair və yazıçı yuxularını yazıb, bəziləri hətta yuxuda yazıb.

Yuxu ilə ədəbiyyat arasında qeyri-bərabər münasibət var. Yuxu daha güclüdür, çünki orada şüur nəzarəti yoxdur. Şüur senzor kimi işləyir, onu keçirməyən obrazlar, düşüncələr yuxuda azad olur. Yuxu şüuraltının dilindən şüurun dilinə tərcümədir. Amma bu tərcümədə məna itirilir, simvollar deşifrə edilməlidir. Şair yuxunu yazanda eyni tərcümə prosesindən keçir. Yuxunu dillə ifadə etmək onu ölkəsindən sürgün etməkdir. Yuxunun dili sözsüzdür, orada məntiq yoxdur, səbəb-nəticə yoxdur, zaman və məkan maye halındadır. Amma şeir sözlərlə qurulur, cümlələrlə strukturlaşır. Deməli, yuxunu yazmaq onu öldürməkdir. Və hər şair bu öldürmə aktını həyata keçirəndə nəyisə itirir.

Surrealistlər bu problemi həll etməyə çalışdılar. Onlar avtomatik yazı texnikası yaratdılar - şüuru söndürüb şüuraltının birbaşa dillə görüşməsini təşkil etmək istədilər. Otururlar, gözlərini yumurlar və şüur nəzarəti olmadan yazırlar. Bu yuxuda yazmaq deyil, amma yuxuya yaxın vəziyyətdə yazmaq idi. Nəticədə qəribə, əlaqəsiz, amma güclü mətnlər ortaya çıxırdı. Bəziləri deyirdi ki, bu saçmalıqdır. Bəziləri isə iddia edirdi ki, bu şeirin ən təmiz formasıdır, çünki orada ictimai konvensiya yoxdur. Amma problem odur ki, avtomatik yazı oxunmazdır. Çünki oxucu yuxu görən deyil, oyaq olandır. Və oyaq oxucu yuxu dilini başa düşmür. Deməli, şairin vəzifəsi tərcüməçi olmaq, yuxu ilə oyaqlıq arasında körpü qurmaq.

Bir yazıçı yuxularını jurnal kimi qeyd edirdi. Sonra bu yuxuları hekayələrinə əsas kimi işlədirdi. Sabah oyanan adam özünü həşərata çevrilmiş tapır - bu yuxunun məntiqi ilə izah oluna bilməz. Amma yuxuda bu normal görünür. Belə sənət məhz yuxu məntiqini oyaq dünyanın üzərinə yaymaq idi. Oxucu oxuyur və dəhşət hiss edir, çünki anlayır ki, bu qeyri-real deyil, əksinə, hiperrealdır. Yuxu həqiqətə yuxarıdan baxır, onu başqa bucaqdan göstərir. Amma yuxu təsvir edilmir, yuxunun strukturu, atmosferi, qorxusu götürülür, süjet isə şüurla qurulur. Deməli, yuxu xammal idi, əsər isə zəhmət.

Bəs şair yuxunu təsvir edir, yoxsa yuxu şairi yazır? Cavab asılıdır. Əgər şair yuxudan sonra oyanıb xatırladığını yazırsa, o, təsvir edir. Amma bu təsvirdə artıq yuxunun özü yoxdur, onun xatirəsi var. Və xatirə həmişə təhrif olunmuşdur. Beyin yuxunu yadda saxlayarkən onu məntiqlə işləyir, əlaqələr qurur. Yuxu isə bu əlaqələrdən azad idi. Deməli, yazılan şeir yuxu deyil, yuxunun yenidən qurulmuş versiyasıdır. Amma bəzi nadir hallarda yuxu o qədər güclü olur ki, şairin şüurunu əvəz edir. Bəzi şeirlər yuxuya o qədər yaxındır ki, onları oxuyanda özün yuxu görməyə başlayırsan.

Yuxu və ədəbiyyatın ən dərin əlaqəsi dilin səviyyəsindədir. Yuxuda metafora yoxdur, çünki hər şey həqiqətdir. Sən uçursan və bu metafora deyil, sən həqiqətən uçursan. Amma şeirdə metafora yazırsan: "mən qanad açıb uçdum." Bu metaforadır, çünki oxucu bilir ki, sən fiziki uçmamısan. Amma yuxuda sən həqiqətən uçmusan. Deməli, yuxunun dili daha birbaşa, daha fizikidir. Şeirin dili isə abstraksiya, simvol tələb edir. Bu iki dilin arasında tərcümə daim itkiyə səbəb olur. Və şair bu itkini hiss edir.

Bəs yuxu şairi yaza bilərmi? Yuxuda biz səslər eşidirik, cümlələr qururuq, bəzən mahnılar oxuyuruq. Və bu mahnıların sözlərini oyaq halda heç vaxt eşitməmişik. Deməli, yuxu yaradıcıdır. Yuxu nəinki xatirələri təkrar edir, yeni material istehsal edir. Və bu material bəzən o qədər gözəl olur ki, şair oyananda onu yazmağa çalışır. Amma yazdığı yuxudakı kimi olmur. Çünki yuxudakı şeir yuxunun kontekstində gözəl idi. O kontekst olmadan şeir adi görünür. Yuxu şairi yazmır, amma şairin yuxuda yazdığını düşündüyü şeir əslində yuxunun özü tərəfindən yaradılıb. Və bu yaradıcılıq oyaq şüurun yaradıcılığından fərqlidir, çünki orada qorxu yoxdur. Şair yuxunu yazmaq istəyir, çünki yuxuda özünü azad hiss edir. Yuxuda o, ictimai normaların, rəy münsifərinin, ədəbi modanın əsiri deyil. Amma yuxunu yazanda təkrar əsir olur. Və bu əsirlik yazıçılığın lənətidir. Şair ən azad anını dilə gətirə bilmir. Və bu acizlik onu təkrar-təkrar yuxuya döndərir, təkrar-təkrar yazmağa çalışır. Amma yuxu həmişə qaçır. Və şeir həmişə geridə qalır. İkisi arasında körpü yoxdur, yalnız şairin əzab-əziyyəti var. Və bəlkə də bu əzab şeirin əsl mənbəyidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

2023-cü ilin 6 fevral səhəri Türkiyə üçün sadəcə təqvimdə bir tarix olmadı. Həmin gün zaman sanki iki yerə bölündü: zəlzələdən əvvəl və sonra. İnsanların yaddaşında bu tarix adi gün kimi yox, bir faciənin başlanğıcı kimi həkk olundu.

Hər şey gecənin ən sakit anında baş verdi. Şəhərlər yuxuda idi. Pəncərələrin arxasında yarımçıq qalan xəyallar, sabaha saxlanılan planlar vardı. Bir neçə saniyə ərzində isə bütün bunlar dağıntılar altında qaldı. Evlər uçdu, küçələr dəyişdi, həyat öz axarından çıxdı.

O səhər yalnız torpaq deyil, insan taleləri də silkələndi.

Dağılan şəhərlər, dağılan xatirələr

Şəhər dediyimiz məkan təkcə binalardan ibarət deyil. O, insanların xatirələri, səsləri, gündəlik vərdişləri ilə yaşayır. Bir məhəllə uşaqların gülüşü ilə, bir bina axşam işıqları ilə, bir eyvan yay söhbətləri ilə mənalanır.

6 fevraldan sonra bu mənzərə dəyişdi.

Hatay, Kahramanmaraş, Adıyaman, Malatya və ətraf bölgələrdə minlərlə ev yerlə-yeksan oldu. Bir vaxtlar həyatın qaynadığı küçələr səssizliyə qərq edildi. İnsanlar artıq “orada yaşayıram” yox, “orada yaşamışdım” deməyə başladılar.

Bu dəyişiklik təkcə fiziki yox, mənəvi idi. Çünki ev insanın yaddaşıdır. Onu itirən adam keçmişinin bir hissəsini də itirmiş olur.

Rəqəmlərin arxasındakı həyatlar

Zəlzələ ilə bağlı xəbərlər çox vaxt rəqəmlərlə ifadə olunur: neçə bina dağıldı, neçə insan həyatını itirdi, neçə nəfər zərər çəkdi. Amma hər rəqəmin arxasında bir insan taleyi dayanır.

Bir rəqəm – yarımçıq qalan arzudur.

Bir rəqəm – deyilməmiş son sözdür.

Bir rəqəm – gözlənilməyən ayrılıqdır.

Sosial şəbəkələrdə paylaşılan itkin elanları, dağıntılar altında qalan ailələrin hekayələri, ümidlə gözlənilən xilas xəbərləri bu faciənin insan tərəfini ortaya qoydu. Cəmiyyət tanımadığı insanların ağrısını öz ağrısı kimi yaşadı.

Bu, böyük bir həmrəylik duyğusu yaratdı.

Həmrəyliyin hücü

Zəlzələdən sonra ən təsirli mənzərələrdən biri insanların bir-birinə dayaq olması idi. Minlərlə könüllü bölgəyə axışdı. Kimisi axtarış-xilasetmə işlərinə qoşuldu, kimisi yemək payladı, kimisi sadəcə qulaq asdı.

Bəzən bir fincan çay, bəzən bir isti yorğan, bəzən bir səmimi söz insanı həyata bağlamağa kifayət edirdi.

Bu dövrdə cəmiyyət vicdan sınağından keçdi və böyük ölçüdə bu sınaqdan üzüağ çıxdı. İnsanlar maddi imkanlarından asılı olmayaraq, bacardıqları qədər kömək göstərməyə çalışdılar.

Dövlət və cəmiyyətin birgə sınağı

Belə böyük fəlakətlər dövlətlə cəmiyyət arasındakı münasibətləri də üzə çıxarır. 6 fevraldan sonra xilasedici qurumlar, səhiyyə işçiləri, təhlükəsizlik əməkdaşları ağır şəraitdə fəaliyyət göstərdi.

İlk günlərin çətinlikləri, koordinasiya problemləri zamanla aradan qaldırıldı. Daha sonra əsas mərhələ – bərpa və yenidənqurma prosesi başladı. Yeni evlər, sosial obyektlər, infrastruktur layihələri həyata keçirildi.

Burada əsas məsələ təkcə bina tikmək deyil, insanlarda yenidən təhlükəsizlik və inam hissi yaratmaq idi.

Travma və daxili yaralar

zəlzələnin ən ağır nəticələrindən biri görünməyən yaralardır. Psixoloji sarsıntılar, qorxular, yuxusuz gecələr, itki hissi uzun müddət insanların həyatından silinmir.

Xüsusilə uşaqlar üçün bu faciə dərin iz buraxdı. Dağıntılar içində böyüyən bir uşaq dünyanı başqa cür dərk edir. Onun yaddaşında qorxu və qeyri-müəyyənlik uzun müddət qalır.

Bu səbəbdən psixoloji dəstək proqramları, sosial layihələr, maarifləndirici tədbirlər böyük əhəmiyyət daşıyır. Cəmiyyət yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da bərpa olunmalıdır.

Yenidən qurulan həyat

bərpa prosesi illər tələb edir. Yeni şəhərlər salınır, yollar çəkilir, məktəblər açılır. Lakin əsas məqsəd insanların öz həyatlarına yenidən bağlanmasıdır.

Bir şəhər parkları ilə, kitabxanaları ilə, məktəbləri ilə yaşayır. Yeni salınan yaşayış məntəqələri gələcək üçün bir sınaq meydanıdır: daha təhlükəsiz, daha planlı, daha dayanıqlı şəhərlər yaratmaq imkanı.

Bu proses həm də regionun sosial və mədəni həyatının dirçəlməsinə xidmət edir.

Unutmamaq məsuliyyəti

Zaman keçdikcə acılar solğunlaşır, xatirələr uzaqlaşır. Bu, insan psixologiyasının təbii xüsusiyyətidir. Lakin bəzi hadisələr var ki, unudulmamalıdır.

6 fevral belə hadisələrdəndir.

Unutmamaq keçmişdə qalmaq demək deyil.

Unutmamaq dərs çıxarmaqdır.

Unutmamaq gələcək üçün məsuliyyət daşımaqdır.

Hər il keçirilən anım mərasimləri təkcə itkiləri xatırlamaq üçün deyil, vicdanı diri saxlamaq üçündür.

Ağrı və ümid arasında

6 fevral zəlzələsi bir daha göstərdi ki, insan nə qədər kövrək olsa da, bir o qədər də dözümlüdür. Dağıntılar böyük idi, itkilər əvəzsiz idi. Amma həyat dayanmadı.

Uşaqlar yenidən məktəbə getdi.

Küçələr yenidən canlandı.

Evlərin işıqları yenidən yandı.

Bu, insanın yaşamaq iradəsinin sübutudur.

6 fevral tarix olaraq qalacaq. Amma o, təkcə faciənin yox, həm də həmrəyliyin, səbrin və yenidən başlamağın simvolu kimi yadda qalacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qaratel Azəri - taleyini sözə, sənətə və sevgiyə bağlayan, yaşadıqlarını poeziyanın və nəsrin işığında danışan qadın yazarlarımızdandır. O, Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvü, şairə, nasir, səhnə və söz adamıdır.

Qaratel Fərman qızı Qurbanova Qubadlı rayonunun Qaracallı kəndində dünyaya göz açıb, uşaqlıq və gənclik illərini Aşağı Həmzəlli kəndində keçirib. Qubadlının Çaytumas kənd səkkizillik, Xanlıq kənd tam orta məktəblərində təhsil alıb. Sonralar həyat yolu onu Sumqayıt şəhərinə gətirib və ömrünün böyük bir hissəsi bu şəhərlə bağlanıb.

Sənətə yolu kinodan düşüb. Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında kino aktyorluğu sənətinə yiyələnib. Onun müəllimləri Azərbaycan səhnə sənətinin görkəmli simaları - Xalq artisti Adil İskəndərov, Kamil Rüstəmbəyov, Muxtar Manıyev və başqaları olub. 1973-cü ildən H.Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında köməkçi aktrisa kimi fəaliyyətə başlayıb. Üç uşağın anası olmaq məsuliyyəti onu uzun qastrol səfərlərindən uzaq salsa da, teatrla bağını qoparmayıb. Rejissor assistenti kimi səhnə arxasında sənətə xidmətini davam etdirib.

1997-ci ildə müəyyən səbəblərlə teatrdan ayrılıb. Lakin Qaratel Azəri sakit dayanmağı bacarmayıb. İçində illərlə yığılıb qalan sözlər, hisslər, yaşantılar onu qələmlə üz-üzə gətirib. Əvvəllər yalnız özü üçün yazdığı şeir və bayatıları üzə çıxarmağa çəkinirdi. Sonra dostlarının təkidi ilə yazılarını Qubadlıdan olan şair-jurnalist Qafqaz Əvəzoğluna təqdim edib. Elə bu tanışlıqdan sonra onun yaradıcılığı oxucu ilə görüşməyə başlayıb. Qafqaz Əvəzoğlunun təsisçisi və baş redaktoru olduğu “Sözün sehri” qəzetində şeir və bayatıları müntəzəm dərc olunub.

2014-cü ildə ilk şeirlər kitabı olan “Xəyallarla keçən ömür” işıq üzü görüb. Ardınca 2016-cı ildə “Mən də bu ünvana gəldim” kitabı çap olunub. Kitaba ön sözü filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusifli yazıb və Qaratel Azərini çağdaş qadın yazarları arasında fərdi deyim tərzi, həyata özünəməxsus baxışı ilə seçilən şairə kimi dəyərləndirib.

2018-ci ildə nəşr olunan “Dünya kimə qal dedi ki...” kitabına isə filologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar jurnalist Avtandil Ağbaba ön söz yazıb. O, Qaratel Azərinin poeziyasında daxili hisslərin təbii, zorlanmamış şəkildə ifadə olunduğunu vurğulayıb, məhəbbətin “şirin ağrı-acılarının” ağ vərəqlərə hopduğunu qeyd edib.

2021-ci ildə işıq üzü görən “Gözlərimi sənsizliyə öyrətdim” kitabı da yenə Vaqif Yusiflinin dəyərli fikirləri ilə oxucuya təqdim olunub. Professor Qaratel Azərinin artıq müasir poeziyada öz imzasını tanıtdığını, fərdi üslubunu formalaşdırdığını və lirik nəğmələr müəllifi kimi seçildiyini vurğulayıb.

2023-cü ildə isə müəllif nəsrdə də sözünü deyib. “Haşıyələrdən boylanan sevgi” adlı povesti oxucular tərəfindən maraqla qarşılanıb. Birnəfəsə oxunan bu əsər insan talelərinə güzgü tutur, həyatın görünməyən haşiyələrindən boylanan hissləri işıqlandırır. Burada aydın olur ki, sənədlə adı Qaratel olan xanımı uşaqlığında Şərqiyyə adı ilə çağırıblar. O, keşməkeşli həyatında üzləşdiyi hadisələri bu xatirə-povestində olduğu kimi, ibrətamiz şəkildə əks etdirib. Nəticə etibarilə, müəllif çoxlu haşiyədən ibarət ömür hekayəsi ilə oxucuya özünü daha yaxından tanıda bilib.

2025-ci ildə çap olunan “Sevgi bir oddur ki...” kitabı isə Qaratel Azərinin yaradıcılıq fəlsəfəsini bütövlükdə ifadə edir. Müəllifin öz sözləri ilə desək, sevgi varsa, yanmaq da var. Yəni, ata-ana sevgisi, övlad sevgisi, Vətənə, torpağa, yara məhəbbət varsa, odda yanmalısan. Odsuz sevmək mümkün deyil.

Bəli, həyat bu dəyərli qələm sahibinə iki oğul, bir qız, beş nəvə və iki nəticənin də sevincini bəxş edib. Bu sevinc onun sözünə istilik, qəlbinə dözüm qatıb.

Qaratel Azəri üçün söz - sadəcə ifadə vasitəsi deyil, yaşanmış ömrün, yanmış qəlbin, susmayan ruhun səsidir. Onun yaradıcılığı da elə bu səsin oxucuya ünvanlanan səmimi etirafıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Dünyaca məşhur Sorbon Universitetində oxuyan Qərbi azərbaycanlımız...

Məhəmməd Hacı oğlu Məhərrəmov (1895, İrəvan quberniyası, Qəmərli – 1982, Paris) Azərbaycanın milli istiqlal mübarizəsinin fəal iştirakçılarından biri olmuşdur. O, 1904–1914-cü illərdə İrəvan gimnaziyasında təhsil almış, daha sonra Sankt Peterburq və Moskva universitetlərinin Tibb fakültələrində, 1924–1927-ci illərdə isə Sorbon Universitetinin maliyyə-iqtisad fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir...

1917-ci il Fevral inqilabından sonra Məhərrəmov təhsilini yarımçıq qoyaraq Tiflisə dönmüş və burada “Hümmət” sosial-demokrat təşkilatına üzv olmuşdur. 1917-ci ilin noyabrında İrəvan quberniyasından Rusiya Müəssislər Məclisinə nümayəndə seçilmiş, daha sonra Müsəlman sosialist blokunu təmsil edərək Zaqafqaziya Seyminin üzvü olmuşdur. 1918-ci il 26 may tarixində Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının süqutundan sonra Azərbaycan Milli Şurasının tərkibinə daxil edilmiş, istiqlal bəyannaməsinin qəbulunda iştirak etmişdir. Milli Şuranın qərarına əsasən (19 noyabr 1918) seçkisiz Azərbaycan Parlamentinə daxil edilmiş və burada sosialist fraksiyasını təmsil etmişdir.

1918-ci il 28 dekabr tarixində Azərbaycan Hökumətinin Parlament və Ağsaqqallar Şurasının birgə iclasında Paris Sülh Konfransında iştirak edəcək nümayəndə heyətinin müşaviri təyin olunmuşdur (Mir Yaqub Mehdiyev və Ceyhun bəy Hacıbəyli ilə birlikdə).

1920-ci il Aprel işğalından sonra Məhərrəmov vətənə qayıda bilməmiş, Fransada qalmış və Sorbon Universitetində iqtisadiyyat sahəsində ali təhsilini tamamlamışdır. 1927-ci ildən bank sektorunda fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə XVIII–XIX əsr fransız ədəbiyyatı üzrə bukinist mağazası açmışdır.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra vətənə dönmək ümidini itirən Məhərrəmov 1948-ci ildə Fransa vətəndaşlığını qəbul etmişdir. O, xüsusilə bibliofil və antikvariat mütəxəssisi kimi tanınmışdır. 1960-cı illərdə Gertsenin Londonda çap olunmuş “Kolokol” jurnalının nadir komplektini və eyni müəllifin İsveçrədə işıq üzü görmüş nadir külliyyatını Moskvadakı keçmiş Lenin kitabxanasına bağışlamış, bunun üçün “Drujba” cəmiyyətinin xüsusi mükafatına layiq görülmüşdür. Bununla da sovet dövlətindən, birnöv, bəraət almışdır.

Məhərrəmov 1972 və 1975-ci illərdə Bakıya səfər edərək şəhərin muzey və kitabxanalarına Azərbaycan mədəniyyətinə aid qiymətli materiallar bağışlamışdır. O, 1919-cu ilin aprelində İstanbuldan Parisə yola düşən Azərbaycan Nümayəndə Heyətinin həyatda qalan son üzvü olmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Unutmuşam, hansısa bir ölkədə opera və baletteatrının qarderobçusu belə bir fikir söyləyib: “Baletə demək olar, həmişə eyni adamlar gəlirlər. Əksəriyyət üçünsə ya balet anlaşılmazdır, ya da mənasız məşğuliyyət”.

Çox təəssüf ki, bu cür gözəl incəsənət sahəsi tamaşaçı auditriyası qazana bilmir…

Bu gün tanınmış baletmeyster, Xalq artisti Rəfiqə Axundovanın anım günüdür.

O, 7 avqust 1931-ci ildə Bakıda anadan olub. 1951-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini bitirib. Böyük Teatrda təkmilləşmə kursu keçib. Azərbaycan Opera və Balet Teatrının solisti olub. 1971 ildən həmin teatrın baletmeysteri, 1990-cı ildən baş baletmeysteridir. Əsas partiyaları:

- Ayişə və Gözəllər gözəli, Fanni ("Yeddi gözəl", "İldırımlı yollarla", Q. Qarayev)

- Gülşən ("Gülşən", S. Hacıbəyov)

- Gülyanaq ("Qız qalası", Ə. Bədəlbəyli)

- Şirin ("Məhəbbət əfsanəsi", A. Məlikov)

- Zarema ("Baxçasaray fontanı", B. Asafyev)

- Jizel ("Jizel", A. Adan)

Həyat yoldaşı Maqsud Məmmədovla Azərbaycan Opera və Balet Teatrında birgə çıxışları:

- "Xəzər balladası" (1968, T. Bakıxanov)

- "Qobustan kölgələri" (1969, F. Qarayev)

- "Yallı" və "Azərbaycan süitası" (1969, R. Hacıyev)

- "İldırımlı yollarla" və "Yeddi gözəl" (1975, 1978, Q. Qarayev)

- "Babək" (1986, A. Əlizadə)

- "Şelkunçik" (1988, P. Çaykovski)

Habelə Novosibirsk Opera və Balet Teatrında "İldırımlı yollarla" baletlərinin quruluşunu verib. Əlcəzair, İsveç, Misir və Belçikada pedaqoq-baletmeyster işləyib.

 Əlcəzairdə "Üç inqilab" (1973, R. Hacıyev; M. Məmmədovla birgə) ilk milli baletini, Malmödə "Muğam" (1975, N. Əliverdibəyov) musiqili xoreoqrafiya lövhəsini, Qahirədə "Yeddi gözəl" (1979), Antverpendə "Kaleydoskop (1980, F. Qarayev) baletlərini (hər ikisi M. Məmmədovla birgə) tamaşaya qoyub.

"Xəzər balladası", "Qobustan kölgələri" və "Azərbaycan süitası" 1969 ildə Parisdə keçirilən 7-ci Beynəlxalq rəqs festivalında nümayiş etdirilib və Paris Rəqs Akademiyasının diplomuna layiq görülüb. 1994-cü ildə "Yeddi gözəl" baletini Ankarada tamaşaya qoyub (M. Məmmədovla birgə).

Filmoqrafiya

- Doğma xalqıma

- Abşeron ritmləri

- Dədə Qorqud

- Qərib cinlər diyarında

- Qayınana

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

3. "Şərəf nişanı" ordeni

4. Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Uzun sürən xəstəlikdən sonra baletmeyster Rəfiqə Axundova 6 fevral 2024-cü ildə 92 yaşında vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu kənddən dahi Səttar Bəhlulzadə çıxıb, dahi Ramiz Rövşən çıxıb. Eləcə də o, Ağaxan Abdullayev bu kənddən çıxıb. Bir rəssam, bir şair, bir müğənni...

Ağaxan Abdullayev 6 fevral 1950-ci ildə Bakı şəhərinin Əmircan kəndində anadan olub. 1958–1968-ci illərdə 84 saylı orta məkəbdə təhsil alıb. 1969–1973-cü illərdə A.Zeynallı adına Orta İxtisas Muiqi Məktəbində Nəriman Əliyevin sinifində təhsil alıb.

1973-cü ildə Əbilov adına Mədəniyyət evində muğam ixtisası üzrə müəllim vəzifəsinə dəvət olunub. 1977-ci ildən A.Zeynallı adına musiqi məktəbində muğam müəllimi kimi çalışıb.

1975-ci ildə Filarmoniyanın səhnəsində fəaliyyətə başlayıb. Rusiya, Qazaxıstan, Gürcüstan, Özbəkistan, ABŞ, Kanada, Almaniya, Hollandiya, İsveç, Belçika, Avstriya, Fransa, Avstraliya, Hindistan, İraq, Tunis, Türkiyə, İran və s. ölkələrdə konsert proqramları ilə çıxışlar edib.

Uzun illər xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkən Ağaxan Abdullayev 25 dekabr 2016-cı ildə 66 yaşında, Bakıda vəfat edib. Vəsiyyətinə əsasən, Türkan qəsəbəsi kənd qəbiristanlığında valideynlərinin yanında torpağa tapşırılıb.

“Atam adətən ad günlərini təmtəraqla qeyd etməyi xoşlamazdı. Amma biz evdə onun üçün ad günü məclisləri qururduq. Bu, hər halda onun ürəyincə olurdu. Atamın 65 illiyi xatirəmdə bir qədər kədərli qalıb. Həmin gün biz Türkiyədə idik. Atam həkim qəbulunda idi. Yerli telekanallardan biri Ağaxan Abdullayevin 65 illik yubileyi ilə bağlı veriliş hazırlamışdı. Atamla birlikdə Türkiyədə həmin verilişi izlədik. Təsirli ad günü idi”.

Oğlu Xoşbəxt Abdullayevin sözləridir. Atasının yolu ilə gedib müğ\ınnilik sənətini seçən oğul  daha sonra deyir:

“Sənətkar kimi kimsə darıxa bilər. Amma mənim valideynim olduğu üçün elə gün yoxdur ki, onu yada salmayım. Hər gün ürəyimdə onunla danışa-danışa yaşayıram. Kim valideyn itiribsə, başa düşür ki, bu itki nə deməkdir. Böyüyümü, arxa-dayağımı itirmişəm. Atam hər zaman qəlbimdədir. O, mehriban ata olub. Bizə düzgün tərbiyə verib. Bu gün el-oba arasında hörmətimiz varsa, ona borcluyuq”.

Filmoqrafiya

1. Ver sözə ehya ki... (film, 1989)

2. Dağıdılmış körpülər (film, 1996)

3. Abşeron lövhələri (film, 2004) (qısametrajlı sənədli film)

4. Küçələrə su səpmişəm (film, 2004)

5. Ağaxan (film, 2006)

6. Bakı bağları. Nardaran (film, 2007)

7. Biz qayıdacağıq (film, 2007)

8. Biz qayıdacağıq (veriliş, 2007)

9. Muğam (veriliş, 2007)

10. Əslində Ağaxan Abdullayev (2005)

Mükafatları

1. "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı — 3 fevral 1993

2. "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 24 may 1998

3. "Humay" milli mükafatı — 2002

4. "Şöhrət" ordeni — 3 fevral 2010

5. "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı — 10 may 2015

2000-ci ildə pedaqoji fəaliyyətinə görə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi Kollegiyasının Fəxri fərmanı, 2001-ci ildə Azərbaycan Respublikası Simurq Milli Mükafat Fondu, 2003-cü ildə "Yaşa Azərbaycan" mükafatı ilə təltif olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)