Super User
Qarabağda erməni məskunlaşmasının itirilməyən "imza"sı: "Marağa-150" abidəsi
Nemət Tahir,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
Qarabağ ərazisinə ermənilərin yerli əhali deyil, məhz gəlmə olduğunu sübut edən ən mühüm maddi sübutlardan biri "Marağa-150" abidəsidir. Bu abidənin tarixi və taleyi bölgədəki demoqrafik mənzərənin süni şəkildə necə dəyişdirildiyini açıq şəkildə nümayiş etdirir.
Tarixi Kontekst: Türkmənçay müqaviləsi və köçürmə siyasəti
Ermənilərin Cənubi Qafqaza kütləvi şəkildə köçürülməsi 1826-1828-ci illər Rusiya-Qacar (İran) müharibəsindən sonra sistemli hal almışdır.
Hüquqi Əsas: 1828-ci il fevralın 10-da imzalanmış Türkmənçay müqaviləsinin XV bəndi ermənilərin İran ərazisindən Rusiya imperiyasının yeni işğal etdiyi torpaqlara maneəsiz köçməsini nəzərdə tuturdu.
İmtiyazlar: Köçürülmə prosesini stimullaşdırmaq üçün erməni ailələrinə xüsusi güzəştlər tətbiq edilirdi. Onlar 6 il müddətinə vergilərdən və hərbi mükəlləfiyyətlərdən azad olunur, İranın ödədiyi təzminat hesabına maddi yardımlarla təmin edilirdilər.
Demoqrafik Müdaxilə: Təkcə 1828-1830-cu illər ərzində İrandan 40 mindən çox, Osmanlı imperiyasından isə 84 mindən çox erməni Qarabağ, İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində yerləşdirilmişdir.
"Marağa-150" abidəsinin ucaldılması
1978-ci ildə Dağlıq Qarabağın erməni əhalisi bura köçürülmələrinin 150 illiyini rəsmi şəkildə qeyd etmişdir. Bu münasibətlə keçmiş Ağdərə (o zamankı Mardakert) rayonunun Leninavan (indiki Şıxarx) kəndində xüsusi bir memorial ucaldılmışdır.
> Fakt: Kəndin adı köçkünlərin gəldiyi ilkin vətənin şərəfinə "Marağaşen" adlandırılmışdı (İranın Marağa şəhərindən köçən ermənilər tərəfindən salındığı üçün).
Abidənin dağıdılması: "yaddaşın silinməsi" cəhdi
1980-ci illərin sonunda Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları başladıqda, bu abidə erməni ideoloqları üçün "təhlükəli" bir sənədə çevrildi. Çünki abidənin üzərindəki "150" rəqəmi onların "yerli xalq" və "qədim sakinlər" olduğu barədə uydurduqları tezisləri alt-üst edirdi.
1988-ci il: Qarabağ münaqişəsi alovlanan zaman ermənilər öz tarixlərini gizlətmək məqsədilə abidənin üzərindəki yazıları və rəqəmləri sildilər, kompleksin özünü isə tanınmaz hala salaraq qismən dağıtdılar.
Məqsəd: Bölgəyə gəlmə olduqlarını təsdiqləyən bu tarixi faktı vizual yaddaşdan tamamilə silmək.
Müasir vəziyyət
Bu gün Şıxarx qəsəbəsində yerləşən həmin abidənin qalıqları Azərbaycanın haqlı mövqeyini sübut edən canlı şahid statusundadır. Ermənilər tərəfindən "150" rəqəminin qəsdən korlanması onların tarixi saxtalaşdırma cəhdlərinin ən bariz nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
İrəvan: susdurulan şəhərin çığırtısı
Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
Tarixin bəzi səhifələri oxunmur — üstü örtülür. Bəzi şəhərlər işğal edilmir — xatirədən silinir. Bugünkü Yerevan bir zamanlar minarələrindən azan səsi yüksələn, bazarlarında Azərbaycan türkcəsi danışılan, həyətlərində Novruz tonqalı qalan bir şəhər idi. O şəhər indi susur. Amma susan daş deyil — susdurulan yaddaşdır.
1918-ci ilin qanlı küləyi İrəvanda yalnız hakimiyyəti dəyişmədi. O külək evlərin qapısını qırdı, ocaqları söndürdü, insanları doğulduğu torpaqdan qopardı. Qətlə yetirilənlər sadəcə fərdlər deyildi — bir şəhərin demoqrafik ruhu idi. Qan axıdıldı, iz silindi, tarix yenidən yazıldı.
Bu, təsadüfi qarşıdurma deyildi. Bu, mərhələli şəkildə həyata keçirilən sıxışdırma siyasəti idi. Əvvəl qorxu, sonra zorakılıq, ardınca köç. Və nəhayət — boşaldılmış məkan.
Şəhərin dəyişdirilən siması
İrəvan bir gecədə dəyişmədi. Amma illər ərzində dəyişdirildi. Məscidlər ya dağıdıldı, ya funksiyasızlaşdırıldı. Qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edildi. Türk adları xəritələrdən silindi. Bir xalqın izi daşdan, torpaqdan, kitabdan çıxarıldı.
Şəhərin kimliyi dəyişdiriləndə, əslində insanın yaddaşı hədəf alınır. Çünki şəhər yalnız bina deyil — xatirədir. O xatirə qəsdən dağıdıldı.
Deportasiya – davam edən xətt
1918 bunun başlanğıcı idi. 1948–1953-cü illərdə sovet qərarları ilə on minlərlə azərbaycanlı ata-baba yurdundan çıxarıldı. 1988-ci ildən sonra isə artıq qalan son izlər də qoparıldı. Bu üç tarix arasında bir xətt var — qorxu ilə başlayan, məcburi köçlə davam edən və tam boşaldılma ilə nəticələnən xətt.
Bu xəttə ad vermək lazımdır. Bu, sadəcə köç deyildi. Bu, sistemli sıxışdırma idi. Bu, etnik təmizləmə siyasətinin mərhələli forması idi.
Susmaq kimə sərf edir?
Ən ağrılı tərəfi nədir bilirsiniz? Bu mövzu illərlə pıçıltı ilə danışıldı. Halbuki şəhərin küçələrində bir vaxtlar minlərlə azərbaycanlı yaşayırdı. Onların evləri vardı. Məktəbləri, məscidləri, qəbiristanlıqları vardı. Bu gün həmin izlərin çoxu yoxdur.
Tarix yalnız arxivdə qalmamalıdır. Tarix tribunalarda səslənməlidir. Çünki susmaq ədaləti gecikdirir. Gecikən ədalət isə bəzən ədalətsizliyə çevrilir.
İrəvan – xəritədə yox, yaddaşda
Bəziləri bu mövzunu emosional hesab edə bilər. Amma doğulduğun torpağın adını xatırlamaq emosional deyil — insani haqqdır. Əgər bir xalq öz ata-baba yurdunun tarixini danışırsa, bu revanşizm deyil. Bu, yaddaşı qorumaqdır.
İrəvanın daşları danışmır. Amma yaddaş danışır. O yaddaşın içində qovulan uşaqların ayaq səsləri, yandırılan evlərin tüstüsü, tərk edilən qapıların cırıltısı var.
Şəhərlər işğal oluna bilər. Adlar dəyişdirilə bilər. Amma yaddaş silinmir.
Və bir gün susdurulan tarix mütləq səslənir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
Bu gün Bişkekdə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Şurasının III iclası keçiriləcək
Türk dünyasının mədəni irsi sahəsində strateji istiqamətlərin müəyyən edilməsini və fəaliyyət planlarının təsdiqini özündə ehtiva edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Şurasının III iclası bu gün - 27 fevral 2026-cı il tarixində Qırğız Respublikasının paytaxtı Bişkek şəhərində, “Ala-Arça” Dövlət iqamətgahı, konfrans zalında keçiriləcək.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, iclac Qırğız Respublikasının sədrliyi, təşkilata üzv ölkələrin Mədəniyyət nazirliklərinin iştirakı ilə baş tutacaq.
İclasın məqsədi türk dövlətləri başçılarının tapşırıqlarına uyğun olaraq, “Türk Dünyasına Baxış– 2040” sənədi, TURKTIME devizi və Türk dünyası Xartiyası çərçivəsində türk mədəni irsinin qorunması, inkişafı və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində strateji addımların müzakirə edilməsidir.
Bildiyiniz kimi, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Türk dövlətlərinin Başçılarının təşəbbüsü və dəstəyi ilə yaradılmış beynəlxalq təşkilatdır. Fondun əsas məqsədi türk xalqlarının maddi və qeyri-maddi mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və təşviqi, həmçinin türk ölkələri arasında elmi, nəşr fəaliyyəti və humanitar əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsidir.
İclas çərçivəsində Fondun 2025-ci il üzrə fəaliyyətinin nəticələrinin təqdim olunması, həyata keçirilən layihə və təşəbbüslərin hazırki vəziyyətinin nəzərdən keçirilməsi, həmçinin 2026–2027-ci illər üçün prioritet fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyən edilməsi planlaşdırılır. Xüsusilə mədəni irsin qorunması və rəqəmsallaşdırılması, elmi-tədqiqat əməkdaşlığının genişləndirilməsi, birgə beynəlxalq proqramların həyata keçirilməsi və türk məkanında humanitar dialoqun gücləndirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetiriləcək.
İclasda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi, həmçinin Azərbaycan Respublikası, Qazaxıstan Respublikası, Qırğız Respublikası, Türkiyə Respublikası və Özbəkistan Respublikasının mədəniyyət nazirləri və rəsmi nümayəndələri iştirak edəcəklər.
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Şurasının Qırğız Respublikasında keçiriləcək üçüncü iclası Fond tərəfindən təşkil olunan illik görüşlər ənənəsinin davamıdır. Belə ki, əvvəlki iclaslar Azərbaycan Respublikasında (2024) və Qazaxıstan Respublikasında (2025) keçirilmişdir. Bu iclas Fondun türk dünyası ölkələri arasında mədəni əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi və davamlı qarşılıqlı fəaliyyətin inkişafı istiqamətində öz missiyasını ardıcıl şəkildə həyata keçirdiyini bir daha təsdiqləyir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
CƏLİL XƏLİLOV: “Xocalı Soyqırımı Memorialı erməni faşizminə sonsuz nifrət, faciə qurbanlarına nəhayətsiz ehtiram simvoludur” ·
Başlığa çıxardığımız “Xocalı Soyqırımı Memorialı erməni faşizminə sonsuz nifrət, faciə qurbanlarına nəhayətsiz ehtiram simvoludur” sözlərini “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına açıqlamasında Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, hərbi-siyasi ekspert polkovnik Cəlil Xəlilov bildirib.
·
Polkovnik qeyd edib ki, Xocalı Soyqırımı Memorialı tarixi yaddaşımızın qorunub saxlanılması və təbliği baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir:
“Xocalı Soyqırımı Memorialının inşası, dövlət başçısının sözügedən kompleksin açılışında iştirakı mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Xocalı Soyqırımı Memorialı hər şeydən öncə Xocalıda erməni faşizmi tərəfindən qətlə yetirilən yüzlərlə şəhidimizə olan ümumxalq sevgisi və ehtiramının göstəricisidir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, xalqımız öz şəhidlərini unutmur və bundan sonra da heç vaxt unutmayacaq, onların xatirəsini hər zaman böyük sevgi və ehtiram hissi ilə yad edəcək.
Xocalı Soyqırımı Memorialı həm də erməni faşizmi, onun qanlı cinayətlərinin ifşası abidəsidir. Bu Memorial ermənilərin ötən əsrin 90-cı illərində Xocalı sakinlərinin timsalında bütün Azərbaycan xalqının başına gətirdiyi qorxunc cinayətlərdən xəbər verir. Xocalı Soyqırımı Memorialı, onun özündə əks etdirdiyi hər bir element erməni vəhşiliyinin sərhəd tanımadığını göstərir.
Əminəm ki, Xocalı Soyqırımı Memorialı illər, əsrlər sonra da onu ziyarət edənlərə erməni faşizminin qanlı əməllərindən danışacaq, bu əməllərin necə böyük faciələrə yol açdığından bəhs edəcək”.
Polkovnik Xocalı Soyqırımı Memorialının inşasına görə Preizdent İlham Əliyevə də veteranlar adından təşəkkür edib:
“Xocalı Soyqırımı Memorialının inşası ilə bağlı irəli sürdüyü təşəbbüsə, kompleksin inşasının hər bir mərhələsini davamlı dqiqətdə saxladığına, onun açılışında şəxsən iştirak etməklə bütün dünyanın diqqətini bu Memoriala yönəltdiyinə görə bütün veteranlarımız adından Prezident İlham Əliyevə təşəkkür edirik. Qətiyyətlə bildiririk ki, veteran təşkilatı olaraq biz də bugünə qədər olduğu kimi bundan sonra da tarixi həqiqətlərimizin təbliğində aktiv iştirak edəcək, erməni faşizminin ifşası, qəhrəmanlıq tariximizin təbliğində əlimizdən gələni əsirgəməyəcəyik”.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
Milan Konservatoriyasında Xocalı barədə kompozisiya
26 fevral - Xocalı soyqırımının 34-cü ildönümüdür.
Əsrin faciəsi adlanan bu qətliama tanınmış italyan bəstəkarı və şairi David Qualterini 2012-ci ildə yazdığı şeiri Qulu Ağsəs (sətri tərcümə:Mais Nuriyev) dilimizə çevirmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Qulu AĞsəsin verdiyi məlumata görə, əsərə yazılan musiqi Milan Konservatoriyasında kompozisiya şəklində nümayiş etdirilmişdir.
Xor üzvləri arasında erməni tələbələrin də olması Ermənistanda hiddətlə qarşılanmışdır.
Xocalı işğaldan azad olsa da, o qanlı tarix yaddaşımıza əbədi yazılıb: "And içirik, Tanrı canı..."
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
“BİR ŞƏHİDİN KİTABI" müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
Fevralın 26-da – Xocalı şəhidlərinin anım günündə Hədəf Şirkətlər Qrupu və Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin birgə həyata keçirdiyi “Bir şəhidin kitabı” esse-yazı müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Hədəfdən verilən məlumata görə, tədbir başlamazdan əvvəl Vətən uğrunda canından keçən qəhrəman şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.
Tədbirdə Hədəf Liseylərinin icraçı direktoru Nizami Hüseynov, Abşeron Rayon İcra Hakimiyyətinin Ərazi-təşkilat və ictimai-siyasi məsələlər şöbəsinin müdiri Gülnar Rəhimova, şəhid Təbriz İsayevin həyat yoldaşı Aygün İsayeva, valideyn Ceyhun Salmanov çıxış ediblər. Çıxışlarda şəhidlərin əziz xatirəsinin daim uca tutulmasının hər bir vətəndaşın mənəvi borcu olduğu vurğulanıb.
Qeyd olunub ki, Müzəffər Ali Baş Komandan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin liderliyi ilə ordumuzun 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı möhtəşəm Qələbə tariximizin ən şanlı səhifələrindən biridir. Bu Zəfərin Qarabağa və Şərqi Zəngəzura Böyük Qayıdışın əsasını qoyduğu, işğaldan azad edilmiş torpaqlara yeni həyat və dirçəliş gətirdiyi xüsusi qeyd edilib. Günahsız Xocalı şəhidlərinin qisasının ordumuz tərəfindən döyüş meydanında alındığı xüsusi vurğulanıb.
Bildirilib ki, artıq bir neçə ildir Hədəf Liseyində ardıcıl şəkildə həyata keçirilən “Bir şəhidin kitabı” layihəsi gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda formalaşmasına mühüm töhfə verir. Bu il layihəyə 60 nəfəri Abşeron rayon məktəblərindən olmaqla ümumilikdə 75 şagird qoşulub, şəhidlərimizə həsr olunan onlarla hekayə və kitab, eyni zamanda elektron kitab hazırlanıb. Kitabların ideyası, mətnləri və tərtibatı şagirdlərin öz zəhməti və yaradıcılığı əsasında ərsəyə gəlib.
Tədbir çərçivəsində məktəblilər tərəfindən ədəbi-bədii kompozisiyalar təqdim olunub, qəhrəmanlıq ruhunda şeirlər səsləndirilib, vətənpərvərlik mahnıları ifa edilib, səhnəciklər nümayiş etdirilib. Çapdan çıxan kitabların sərgisi iştirakçılar tərəfindən maraqla qarşılanıb.
Sonda müsabiqədə qalib gələn və həvəsləndirici yerləri tutan məktəblilərə diplom, hədiyyə və plaketlər təqdim edilib, xatirə şəkli çəkdirilib. Tədbir iştirakçıları bir daha vurğulayıblar ki, şəhidlərin əziz xatirəsi xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq və gələcək nəsillər üçün örnək olacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
Vaşinqtonda Xocalı soyqırımını əks etdirən LED ekranlar
ABŞ-nin paytaxtı Vaşinqton şəhərində Xocalı faciəsinin 34-cü ildönümünə həsr olunan LED ekranlı avtomobillərin iştirakı ilə genişmiqyaslı maarifləndirici aksiya keçirilib.
Aksiya Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dəstəyi, Amerika-Azərbaycan Gənclər və İdman Assosiasiyasının təşkilatçılığı ilə baş tutub.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Komitədən verilən məlumata görə, aksiyada Xocalı ilə bağlı dolğun məlumatları əks etdirən LED ekranlı avtomobillər şəhərin mərkəzi küçələrində hərəkət edib. Avtomobillər Kapitoli binası (ABŞ Konqresinin binası), Ağ Ev (ABŞ Prezidentinin iqamətgahı), Amerika Birləşmiş Ştatlarının Dövlət Departamenti, Pentaqon (ABŞ Müdafiə Nazirliyinin qərargahı) və digər dövlət əhəmiyyətli obyektlərin önündən keçərək yerli ictimaiyyətin diqqətini 1992-ci il fevralın 26-da baş verən Xocalı faciəsinə yönəldib.
Ekranlarda soyqırımı qurbanlarının fotoları, faciənin dəhşətlərini göstərən təsvirlər, ədalətə çağırış mesajları, eləcə də Xocalı həqiqətləri barədə tarixi faktları əldə etməyə imkan verən QR kodlar nümayiş olunub.
"Xatırla, hörmət et, düşün - Xocalı 1992", "34 il sonra, biz hər bir ruhu xatırlayırıq", "Xocalı 1992 faciəsi - dünya bunu unutmamalıdır", "Xocalı - onların cəsarəti və ağrısı bizimlədir", "Xocalı qurbanları anır, xatirələrini əziz tuturuq", "Xocalı soyqırımını unutma", "Maarifləndir, ədalət tələb et və həmrəylik göstər", "Birlikdə xatırlayırıq, birlikdə yas tuturuq, birlikdə müdafiə edirik", "Xocalı üçün ədalət", "Faciədən xatirəyə - Xocalı yaşayır", "Günahsızlar üçün xatırla, ədalət üçün danış", "Bir soyuq gecə - minlərlə itki", "34 il sonra da Xocalı danışır" şüarları şəhər sakinlərinin diqqətinə çatdırılıb.
Aksiyada beynəlxalq ictimaiyyətə Xocalı faciəsini unutmamağa, qurbanların xatirəsini hörmətlə anmağa və ədalətin bərqərar olunmasına dəstək verməyə çağırış edilib.
Qeyd edək ki, eyni vaxtda ABŞ-nin Nyu York və Boston şəhərlərində də bu cür məlumatlandırıcı aksiyalar keçirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.06.2026)
Kitablar səltənətinin növbəti incisi: “Sığmazam” qəzəli
Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin (MKS) M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxanasında “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Mədəniyyət Konsepsiyasının icrası çərçivəsində “Kitablar səltənətinin inciləri” adlı mütaliə silsiləsində izləyicilərə növbəti inci – böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsiminin “Sığmazam” qəzəli təqdim edilir.
Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan xəbər verilmişdir.
Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam.
Gövhəri-laməkan mənəm, kövni məkanə sığmazam.
Əsrlərdən bəri alimlərin baş sındırdığı Nəsiminin məhşur “Sığmazam” qəzəli dərinliyi ilə hər kəsi düşündürüb və düşündürməkdədir. İlk növbədə fəlsəfi baxımdan çox böyük mənalar kəsb edən bu qəzəldə Nəsimi Allahını dərk edərəkdən insanın ən uca, ən ali varlıq olduğunu deyir. Bir çox mütəxəssislər tərəfindən illərlə mübahisəli yanaşmalar hələ də bu qəzəlin tam mənası ilə açılmasına, araşdırılmasına, Nəsimi ümmanın baş vurmasına çağırır insanı. Baş vurduqca, Nəsiminin daxili aləminin daha dərinliklərə olduğu görünür. Mərkəzi Kitabxananın Fəxri oxucusu, şeir və qəzəlsevər Cavanşir Əliyev qəzəli səsləndirərək, izləyicilərə əsrlər keçməsinə baxmayaraq, əbədiyaşar Nəsimini oxumaq və bu ümmana baş vurmağı tövsiyə edir.
Videoçarxda Mərkəzi Kitabxananın Fəxri oxucusu yazıçı-ssenarist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Firudin Qurbansoyun Azərbaycan şairi Nəsimi haqqında maraqlı fikirləri təqdim olunur.
Videoçarxı kitabxananın Fəxri oxucusu, yazıçı Şahzadə İldırım hazırladı.
Videoçarx aşağıdakı keçiddə təqdim olunur:
https://www.youtube.com/watch?v=w5S6_l6MODs
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
Unudulmaz yaddaş, yenilməz xalq
Mövsümağa Ədalətoğlu, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət”
Ötən gün Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində keçirilən Xocalı Soyqırımının 34-cü ildönümü mərasimi mənim üçün bir rəsmi toplantıdan daha çox, varlığımın dərinliklərinə enən bir mənəvi sarsıntı idi. Mən bu universitetin məzunu, indi isə yazıçı-publisist olaraq, həmin divarların havasını yenidən hiss edərkən, zamanın sükutunda gizlənmiş bir ruhun çağırışını dinləyirdim.
Mərasim universitetin rektoru, professor Cəfər Cəfərovun çıxışı ilə başladı. Dövlət himni səsləndi, şəhidlərin ruhu bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Bu sükut sadəcə bir anlıq susma deyildi — o, minlərlə insanın qəlbindəki sızıltının, görünməyən göz yaşlarının, susaraq danışan bir ruh pıçıltısı idi. İctimai xadimlər, QHT rəhbərləri, müəllimlər və tələbələr çıxış edərək Xocalının yaddaşımızdakı əbədi izini bir daha xatırlatdılar.
Mən dəhlizlərdə dolaşarkən öz müəllimlərimlə qarşılaşdım. Həmzə müəllim və Soltanəli müəllim mənim üçün bu görüşün ən duyğusal anı oldu. Saçlarına ağ dən düşmüşdü, amma baxışları hələ də o illərdəki kimi isti, sevgi dolu idi. Onların mənə göstərdiyi münasibət bir daha sübut etdi ki, müəllim-tələbə bağları zamanla solmur, əksinə daha da dərinləşir. Bəzilərinin artıq təqaüddə olduğunu, bəzilərinin isə dünyasını dəyişdiyini eşitdikcə içimdə bir sızıltı yarandı. Öz-özümə dedim ki, kaş bir anlıq yenidən o illərə qayıda biləydim, auditoriyalarda gülüş dolu tələbə həyatını yaşaya biləydim. Amma bilirəm ki, bu yalnız həyata keçməyən bir arzu olaraq qəlbimdə qalacaq.
Universitetin divarları, havası mənə doğma idi. Hər addımda xatirələrim canlanırdı. Bir kino lenti kimi tələbəlik illərim gözümün önündən keçdi. Müəllimlərimin adlarını eşitdikcə, onların talelərini öyrəndikcə zamanın necə sürətlə axıb getdiyini dərk etdim. Bu an mənə həyatın fəlsəfəsini xatırlatdı: gənclik gedir, yaşlılıq qapını döyür, amma xatirələr insanın ruhunda əbədi yaşayır.
Xocalı isə yalnız bir faciə deyil, həm də milli psixologiyanın güzgüsüdür. O, xalqın travmasını milli birliyə çevirdi. Şəhidlərin ruhu, qazilərin sağlamlığı, xalqın qüruru — bunlar bir millətin psixoloji dayaqlarıdır. Bu dayaqlar olmasaydı, xalq özünü toparlaya bilməzdi. Xocalı həm göz yaşı, həm də güc deməkdir; həm ağrı, həm də qələbə deməkdir.
Bu gün biz qalib xalqıq. Qələbə yalnız torpaqların azadlığı deyil, həm də ruhun azadlığıdır. Xocalının acısı unudulmur, amma bu acı bizi gücləndirir, bizi bütöv Azərbaycan adı ilə birləşdirir. Vətəndaş olaraq minnətdarlığımı Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevə bildirirəm. Çünki bu gün biz qalib xalqıq, bütöv Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olmaq qismətimizdir.
Həyatın fəlsəfəsi budur: zaman keçir, insanlar yaşlanır, xatirələr solur, amma milli yaddaş heç vaxt ölmür. Xocalı yaddaşımızda bir yara kimi qalır, lakin bu yara bizi parçalamır, əksinə, bizi bütöv edir. Varlığımızın dərinliyində bir səs daim deyir: Xocalı unudulmur, Xocalı yaşadıqca Azərbaycan var olur.
Mənim yazıçı-publisist qələmim bu duyğuları sözə çevirməyə çalışsa da, əslində bu hisslərin dərinliyi sözlərin sərhədlərini aşır. Çünki Xocalı həm bir xalqın ağrısı, həm də bir millətin mənəvi güc fəlsəfəsidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
O alay türkün qətli üçün yaradılmışdı, son işi də türk qətliamı oldu…
Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru
Sizə bir adıyaman alaydan danışacam amma az sonra… Öncə diqqətinizi bir soyada, bağışlayın, soysuz ada çəkim: İvanyan derlərdi ona. - Bu soysuz ad sizə tanış gəldimi? - Kristafor İvanyan (ԻվանյանՔրիստափորԻվանի; ИванянХристафорИванович; 20.12.1920, Tiflis – 30.08.1999, Sankt-Peterburq) — keçmiş SSRİ-nin və müvəqqəti Ermənistanın generalı idi. O, həm II Dünya müharibəsində, həm də I Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, qondarma “Dağlıq Qarabağ Müdafiə Ordusu”nun yaradıcılarından biri olmuşdu.
Ermənilər soyqırımı törətdikləri Xocalıya İvanyanın adını qondarmışdılar. Öz kəmağılları ilə Xocalı küçələrini də ermənicə dəyişdirmiş, Xocalıya qanunsuz köç təşkil etmiş, “ikinci erməni dövləti”ni ev-ev, küçə-küçə, kənd-kənd, Xocalı-Xocalı qurduqlarına özlərini inandırmışdılar.
Tarix təkcə baş verənlərdən ibarət deyil; ona verdiyimiz anlamlar, ondan çıxardığımız nəticələr və gələcəyə necə daşıdığımızdır, tarix!.. Xocalı bu baxımdan yalnız bir faciənin baş verdiyi yerin adı deyil, həm də Azərbaycan xalqının iradəsinin, mübarizəsinin və yenilməz ruhunun simvoludur. Qanla yazılmış, göz yaşları ilə möhür vurulmuş bu səhifə artıq bir matəm gününü anlatmır; eyni zamanda, dirənişin, əzmkarlığın və zəfərin hekayəsidir!..
Xocalı Soyqırımı tariximizin ən ağrılı, lakin eyni zamanda ən böyük dərslərindən biridir. O gecə dinc insanların qətlə yetirilməsi təkcə bir xalqın yox, bəşəriyyətin yaddaşına həkk olunmalı dəhşət idi. O dəhşətli gecədən 34 il keçib. Hissimizin adı kin deyil - biz qalib xalq və qalib dövlət olaraq bizə yaraşanı edirik; lakin bu, əsla unutmaq anlamına gəlməməlidir. Unutmaq düşmənin arzuladığı bir məşğuliyyət və məğlubiyyətdir. Xocalının ən ağır gününü unutmamaq bizim borcumuzdur – ancaq ağlaşma ilə deyil, onu gələcəyə ədalət, güc və quruculuqla daşımaqla!..
Haşiyə:
366-cı alayı da unutmamışıq. Necə bir “təsadüf”dür: o alay qurulduğu ilk illərdə də türk ulusuna, İslam ümmətinə qarşı vuruşub, son pisliyini də türk ulusuna, İslam ümmətinə etdi: Türküstandan Xocalıyadək!..
Alay öz başlanğıcını bolşeviklərin Türkistanda açdığı cəbhənin 3-cü Türkistan süvari diviziyasından götürüb. 366-cı alayın “əcdad”ı olan diviziyanın bir qolu olan süvari briqadası 30-cu illərə qədər Türkmənistanda basmaçılarla döyüş əməliyyatlarında iştirak edib. Bundan öncə də, sonra isə yenidən təşkil edilmiş alayın yeri, bir müddət sonra, Özbəkistana - Fərqanə və Namanqana dəyişdirilmişdi.
II Dünya müharibəsindən sonra (1945-ci ilin oktyabrında) adı, sayı və s. bir daha dəyişdirilmiş alay, o zamankı Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin 40-cı Ordusunun tərkibinə - Azərbaycana köçürülümüşdü. 31-ci mexaniki qvardiya qərargahı (qoşun hissəsi 06715) və diviziyanın hissələrinin çoxu Şəmkirdə yerləşdirilmişdi. 1957-ci ildə keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 31-ci qvardiya mexanikləşdirilmiş diviziyası 25-ci qvardiya motoatıcı diviziyasına çevrilmişdi. Diviziyanın xətt alaylarının sayı, sıralaması yenidən dəyişincə, keçmiş qvardiya mexanikləşdirilmiş alayı 366-cı qvardiya motoatıcı alayına çevrilmiş oldu.
1985-ci ildə 366-cı alay Şəmkirdən keçmiş “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti”nin inzibati mərkəzinə köçürüldü. Rəhbərliyində xeyli erməninin olduğu keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin bu yerdəyişmə qərarı, sizcə, təsadüf idimi? 366-cı alayın köçürülməsinə qədər keçmiş DQMV ərazisində böyük hərbi birləşmələr mövcud deyildi. Bu yerdəyişmə keçmiş Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin rəhbərliyi ilə yüksək vəzifəli erməni millətçilərinin gizli danışıqlarına əsasən baş verməyibsə, bəs nəyə və kimə görə baş vermişdi?..
Belə sualların cavabı, yerdəyişmədən cəmi 3 il sonra Xankəndinin baş meydanında duyulan “Miatsum” bağırtısında üzə çıxmadımı? Xocalı Soyqırımı 366-cı alayın yerdəyişməsinin öncədən planlaşdırılmış bədniyyətli hərəkətin və hərəkatın tərkib hissəsi olduğunu təsdiqləmədimi?..
Bəli,
Xocalı Soyqırımı rəsmi İrəvanla Kremlin ortaqlaşa törətdiyi insanlıq dramıdır. Nə tarixin, nə də bizim unutmaq haqqımız yoxdur!
***
Beləliklə,
uzun illər Azərbaycan öz səsini dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə apardı. Biz bizi eşitmək istəməyənlərə haqq davamızın ədalətli olduğunu sübut etmək üçün diplomatiya meydanında, informasiya savaşında, beynəlxalq platformalarda mübarizə apardıq. “Xocalıya Ədalət” kampaniyası təkcə bir çağırış deyil – bu, xalqımızın toxtaqlığını, diplomatik bacarığını, haqq yolunda dönməz iradəsini, ləyaqətli davranışını nümayiş etdirir.
Tarix göstərdi ki, çağdaş dünya heç də çağdaş deyil və ədalət yalnız güclə qorunur. 2020-ci ildə şanlı Azərbaycan Ordusu 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi ədaləti bərpa edərək, bütün dövrlərdəki şəhidlərimizin ruhunu şad etdi.
Bundan 17 ay öncə - 2023-cü ilin payızının ilk ayında antiterror tədbirləri oldu və çox keçmədən Xocalıda da bayrağımız qaldırıldı!
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Xocalıda Dövlət Bayrağını ucaltdığı an təkcə bir simvolik hadisə deyil, tarixin dönüş nöqtəsi, daha doğrusu, haqqın qalibiyyət nidası oldu!
Xocalı artıq nə yas yeri, nə də intiqam meydanıdır!
Xocalıya qayıdış Zəfərin dirçəltdiyi ruhun təntənəsidir! Biz təkcə məğlubiyyətin yaralarını sağaltmırıq, biz torpağa yeni həyat verir, onu yenidən Azərbaycan ruhu ilə canlandırırıq.
Xocalı indi yalnız keçmişin adı, xatiratı deyil – o, gələcəyin şanıdır!
Xocalı Soyqırımını,
Qarabağın keçmişdəki qara günlərini,
bir sözlə, Azərbaycan həqiqətlərini dünyaya məğrur görkəmdə çatdırmaq, milli gücümüzü qorumaq başqa bir dirçəliş hadisəsi, ayrı nizam, fərqli düzəndir.
Nə ağlaşmağa, nə də unutmağa bir daha yol verməyəcəyik!
Biz Xocalını, Qarabağı, Zəngəzuru, Azərbaycanı yaşadacaq, quracaq və gələcəyə daha güclü addımlarla irəliləyəcəyik! And olsun!
Şəhidlər ölmədi,
Vətən bölünmədi!
DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.02.2026)
