İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Ramiz Mustafayev 1926-cı il oktyabrın 16-da anadan olub. 1941-ci ildə isə Teatr Texnikumunun aktyorluq şöbəsinə daxil olub. Təhsil illərində Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, professor Bülbülün sinfində müğənniliyin sirlərini öyrənib.

1952-ci ildə Konservatoriyanın vokal şöbəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. O, "Vaqif", "Polad", "Aydın", "Şirin", "Xan və əkinçi", "Tərs keçi" operalarının müəllifidir. R. Mustafayev 1968 – 1973-cü illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində çalışıb. 1957-ci ildən Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub.

Musiqi sənətimizin inkişafına görə, "Şöhrət" ordeninə layiq görülən bəstəkar xüsusilə irihəcmli, monumental musiqi janrlarında əsərlər yazıb. O, baletdən başqa bütün janrlara müraciət edib. Bəstəkar 6 opera, 6 musiqili komediya, 9 oratoriya, kantata, 8 simfoniya, 300-dən çox mahnı və romans, müxtəlif səpkili instrumental əsər və s. yazıb. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Operalar

1. "Şirin" (1957) — diplom işi

2. "Vaqif" (1960)

3. "Xan və əkinçi" (1962)

4. "Tərs keçi" (1964) — Teymur Elçinin librettosu əsasında birpərdəli uşaq operası

5. "Polad" (1964) — Ənvər Əlibəylinin əsəri əsasında radio-opera

6. "Aydın"

Musiqili komediyalar, operettalar

- "Xəsis" (1958) — bəstəkar Vasif Adıgözəlovla birgə, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" komediyası əsasında

- "Axırı yaxşı olar" (1967) — libretto: Rəfiq Zəka Xəndan

- "Qonşumuzda bir oğlan var" — libretto: Məhərrəm Əlizadə

- "Məsmə xanım dayımdır" (2001) – libretto: C. Məmmədov

Uşaqlar üçün əsərlər

1. "Ana və qız" — Sözləri: Tofiq Mütəllibov

2. "Bahar gəlir" — Sözləri: Yusif Həsənbəy

3. "Layla" — Sözləri: Sərdar Əsəd

4. "Qızıl gül" — Sözləri: Sərdar Əsəd

5. 45 uşaq mahnısı məcmuəsi (2001) – (mahnıların sözləri D. Nəbiqızı, Mirvarid Dilbazi, Məmməd Aslan, B. Orucoğlu, Ə. Ağayevindir)

Türkiyədə, “Müzikoloji Dərgisi”ndə A.Hümbətovanın dərc etdirdiyi “Ramiz Mustafayevin müşayiətli xor işləmələrinin üslub xüsusiyyətləri” məqaləsində qeyd edilir:

“Qara tellər” xalq mahnısı:

Burda əsasında xor işləməsi solo, xor və fortepiano üçün nəzərdə tutulmuşdur. İşləmə 5 xanəlik instrumental girişlə

başlanır. Onun mövzusu əsas melodiyanın hər hansı bir frazasını ifadə etmir, daha çox alətin texniki imkanlarını nümayiş etdirən passaj ve arpeciolarla xarakterikdir.

Arpeciolu akordlar daha sonra instrumental müşayiətin əsasını təşkil edir. Xor partiyası isə hamofon-harmonik fakturaya malikdir və fortepiano partiyasına sanki dəstək funksiyası daşıyır. Bəstəkar sanki insan səslərinin tembri vasitəsilə bir ansambl müşayiəti əldə etmişdir.

“Ay gözəl” xalq mahnısı:

Burda da əsasında xor işləməsi 8 xanəlik instrumental girişlə başlanır. Onun mövzusu mahnının melodiyasına xas motivlərə əsaslanır. İlk iki xanə daha sonra yuxarı registrdə genişləndirilərək, sekvensiyalarla aşağı enir. Son iki xanədə yenidən passajla yuxarı registrə keçən melodiya kadans motivi ile sona yetir. Bu melodiya daha sonra xor partiyasının ikinci cümləsində, Soprano səsində ifa edilir.

“Qara gilə” mahnısı:

Əsasında xor işləməsi 1981-ci ilde yazılmışdır. Geniş hecmli instrumental girişe malik bu işləmədə maraqlı cəhətlərdən biri də xor partiturasının quruluşunda nəzərə çarpır. Belə ki, bəstəkar əsas melodiyanı müşayiət edən digər səslərin partiyasında əvvəldən sona qədər harmonik fon yaradan tərkiblər vermişdir. Bu da işləmənin sanki solist və ansambl müşayiəti əhval-ruhiyyəsini yaratmış olur.

Bundan öncə giriş haqqında qeyd etmək lazımdır. Belə ki, girişin məzmunu xalq mahnısının motivləri üzərində qurulmuşdur ve bitmiş formaya malikdir. Onun quruluşu iki cümləli periodu ifadə edir. İkinci cümlənin repriza vasitəsilə təkrarı zamanı kadansın dəyişməsi üç cümləlik əhval-ruhiyyəsi yaradır.

Görkəmli bəstəkar 10 aprel 2008-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

SƏMƏD VURĞUN - 120

Həcər Atakişiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Səməd Vurğun öz zəngin və çoxşaxəli yaradıcılığı ilə milli poeziyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun əsərlərində vətənə bağlılıq, insan sevgisi, milli dəyərlərə sədaqət və yüksək mənəvi ideallar əsas yer tutur. Şairin yaradıcılığı yalnız bədii-estetik baxımdan deyil, həm də ideya-məzmun cəhətdən dərin və təsirlidir. Bu baxımdan Səməd Vurğunun poeziyasında vətən və insan sevgisinin təcəssümü xüsusi diqqətə layiqdir.

Səməd Vurğunun yaradıcılığında vətən anlayışı müqəddəs bir dəyər kimi təqdim olunur. Onun şeirlərində Azərbaycan torpağı, təbiəti, insanları və tarixi böyük sevgi və fəxrlə təsvir edilir. Şair üçün vətən yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyin, mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır. Onun “Azərbaycan” şeirində vətənə olan dərin məhəbbət və bağlılıq yüksək emosional çalarlarla ifadə olunur. Şair vətəni ana obrazı ilə müqayisə edir, onu müqəddəs və əvəzsiz hesab edir. Bu isə oxucuda güclü vətənpərvərlik hissləri oyadır. Səməd Vurğunun poeziyasında vətən sevgisi yalnız tərənnüm xarakteri daşımır, eyni zamanda onu qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək məsuliyyəti kimi də təqdim olunur. Bu baxımdan şairin yaradıcılığı milli ruhun formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Səməd Vurğun yaradıcılığında insan amili xüsusi yer tutur. Onun əsərlərində insanın mənəvi dünyası, hiss və duyğuları, həyat mübarizəsi və idealları dərin psixoloji çalarlarla təsvir edilir. Şair insanı ali dəyər kimi qiymətləndirir və onun azadlığı, xoşbəxtliyi uğrunda mübarizəni tərənnüm edir. Şairin əsərlərində humanizm ideyaları geniş şəkildə əks olunur. O, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət və dostluq kimi yüksək keyfiyyətləri aşılayır. Onun qəhrəmanları sadə insanlar olsa da, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malikdirlər və cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayırlar. Səməd Vurğun insanı yalnız fərd kimi deyil, cəmiyyətin bir parçası kimi təqdim edir. Bu isə onun yaradıcılığında sosial ədalət və bərabərlik ideyalarının da mühüm yer tutduğunu göstərir. Səməd Vurğun yaradıcılığında vətən və insan sevgisi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Şair üçün vətəni sevmək, onun insanlarını sevmək deməkdir. Bu ideya onun bir çoxəsərlərində aydın şəkildə öz əksini tapır. Onun poeziyasında vətənin gözəlliyi insanın xoşbəxtliyi ilə, vətənin gücü isə xalqın birliyi ilə əlaqələndirilir. Şair insanı vətənin əsas dayağı hesab edir və onun rifahını vətənin inkişafının əsas şərti kimi qiymətləndirir. Bu vəhdət Səməd Vurğunun yaradıcılığına xüsusi bir dərinlik və fəlsəfi məna qazandırır. O, oxucunu həm vətənini sevməyə, həm də insanlara dəyər verməyə çağırır. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik və humanizm ideyalarının parlaq ifadəsidir. Onun əsərlərində vətən sevgisi yüksək poetik ustalıqla tərənnüm olunur, insan sevgisi isə mənəvi dəyərlərin əsasını təşkil edir. Şairin yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur və gənc nəsildə vətənə bağlılıq, insanlara hörmət və mənəvi saflıq kimi keyfiyyətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Səməd Vurğunun poeziyası yalnız ədəbi irs deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından əvəzsiz bir xəzinədir. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətən və insan sevgisinin ən yüksək bədii ifadələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Şairin əsərlərində bu iki mühüm anlayış yalnız paralel şəkildə təqdim olunmur, əksinə, bir-birini tamamlayan, bir-birindən doğan vəhdəthalında çıxış edir. Onun poetik dünyasında vətən sevgisi insan sevgisindən ayrı təsəvvür edilmir; vətəni sevmək, onun torpağına, tarixinə, mədəniyyətinə bağlı olmaq, eyni zamanda bu vətənin insanına hörmət və məhəbbət bəsləmək deməkdir. Səməd Vurğun vətəni yalnız fiziki məkan kimi deyil, mənəvi dəyərlər sistemi kimi təqdim edir. Bu sistemin mərkəzində isə insan dayanır. Şairin fikrincə, vətənin qüdrəti onun təbiətində və ya sərvətlərində deyil, məhz insanlarının mənəvi zənginliyində, birlik və həmrəyliyində təcəssüm olunur. Bu baxımdan onun yaradıcılığı oxucunu həm milli kimliyini dərk etməyə, həm də cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini gücləndirməyə səsləyir.

Səməd Vurğunun humanist ideyaları onun yaradıcılığını daha da dərinləşdirir. O, insanı ali varlıq kimi təqdim edir, onun azadlığını, ləyaqətini və xoşbəxtliyini əsas məqsəd kimi önə çəkir. Şairin əsərlərində sadə insanların həyatına verilən dəyər, onların hiss və duyğularınınincəliklə təsviri, cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edən mühüm ideyalar kimi çıxış edir. Bu isə onun poeziyasını yalnız milli deyil, ümumbəşəri səviyyədə də əhəmiyyətli edir. Səməd Vurğunun yaradıcılığı həm də tərbiyəvi mahiyyət daşıyır. Onun əsərləri oxucuda vətənpərvərlik ruhunu gücləndirir, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət kimi ali keyfiyyətləri aşılayır. Bu baxımdan şairin irsi yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi məktəb kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə gənc nəsil üçün onun yaradıcılığı milli dəyərlərin qorunması və inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm rol oynayır. Səməd Vurğun poeziyasında vətən və insan sevgisi yalnız əsas mövzu deyil, həm də bütöv bir ideya sistemidir. Bu sistem milli ruhun, mənəvi dəyərlərin və humanist prinsiplərin vəhdətini özündə birləşdirir və Azərbaycan ədəbiyyatının zənginləşməsində mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığı zaman keçdikcə aktuallığını itirmir, əksinə, hər yeni nəsil üçün yenidən kəşf olunan mənəvi sərvət kimi öz dəyərini qoruyub saxlayır. Şairin “Azərbaycan” şeiri – vətən sevgisinin zirvəsidir. Bu şeir Səməd Vurğunun ən məşhur və ən təsirli əsərlərindən biridir. Şair burada Azərbaycanı təkcə bir ölkə kimi deyil, ana, müqəddəs varlıq kimi təqdim edir. Vətən sevgisi yüksək emosional dillə ifadə olunur. Təbiət (dağlar, çaylar, torpaq) və xalq bir bütöv kimi təsvir edilir. Oxucuda qürur və bağlılıq hissi yaradır. Bu əsər vətənpərvərlik mövzusunun klassik nümunəsidir. “Vaqif” dramında – vətən və xalq taleyi ön plandadır. Bu əsərdə Molla Pənah Vaqif obrazı vasitəsilə vətən sevgisi və xalqına bağlılıq göstərilir. Vaqif xalqın rifahını düşünən dövlət adamıdır. Vətənin taleyi şəxsi taledən üstün tutulur. Əsərdə həm siyasi, həm də mənəvi mübarizə var. Burada vətən sevgisi məsuliyyət və mübarizə kimi təqdim olunur. “Fərhad və Şirin” əsərində – insan sevgisi və fədakarlıq üstünlük təşkil edir. Bu dram əsərində əsas xətt sevgi və sədaqət üzərində qurulub. Fərhadın sevgisi saf və fədakardır. İnsan sevgisi ideal və uca hiss kimi təqdim olunur. Sevgi uğrunda mübarizə və əzab motivləri var. Bu əsər insan sevgisinin ən gözəl bədii ifadələrindəndir. “Komsomol poeması” əsərində – insan və gələcək idealları qabardılır. Bu əsərdə şair gəncliyi, onların arzularını və gələcəyə inamını tərənnüm edir. İnsan sevgisi → gənclərə, zəhmətə və quruculuğa bağlılıqdır. Cəmiyyətin inkişafında insanın rolu vurğulanır. Ümid və nikbinlik əsas ideyadır. “Muğan” əsərində  – torpağa bağlılıq ön plandadır.  Bu şeirdə Muğan düzünün təsviri ilə vətən sevgisi ifadə olunur. Torpaq və insan vəhdətdə verilir. Sadə insanların həyatı poetik şəkildə təsvir olunur. Vətən sevgisi real həyatla bağlı göstərilir.

Şeirlər və poemalar

1. “Azərbaycan” - Vətən ana obrazında təqdim olunur, güclü vətənpərvərlik hissi var

2. “Bakı” - Paytaxtın gözəlliyi və inkişafı ilə vətən sevgisi ifadə edilir

3. “Muğan” - Torpaq, zəhmət və kəndhəyatı ilə bağlı vətən sevgisi

4. “Komsomol poeması” - Gənclik, gələcək və insanın quruculuq rolu

5. “Zamanın bayraqdarı” - İnsan idealları və zamanın qəhrəmanları tərənnüm olunur

6. “Partizanlar” - Vətəni qoruyan insanların qəhrəmanlığı

7. “26-lar” -  Tarixi şəxsiyyətlər vasitəsilə vətən uğrunda mübarizə

8. “Lenin” - İdeoloji olsa da, insan və cəmiyyət ideyaları ön plandadır

9. “Ayın əfsanəsi” - Daha çox poetik və fəlsəfi insan duyğuları

10. “Ana” - Ana sevgisi → insan sevgisinin ən yüksək forması kimi

11. “Vaqifə məktub” - Keçmişə bağlılıq, milli ruh və mənəvi dəyərlər

12. “Dağlar” - Təbiət və vətən sevgisinin vəhdəti

13. “Göygöl” - Azərbaycanın təbiət gözəllikləri üzərindən vətən sevgisi

14. “Şəfqət bacısı” - İnsanlara mərhəmət və humanizm

Dram əsərləri

15. “Vaqif” - Vətən, dövlətçilik və xalq sevgisi əsas ideyadır

16. “Fərhad və Şirin” - Saf sevgi, sədaqət və fədakarlıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026) 

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Filmlərimizin beynəlxalq müstəviyə çıxması halları ara-sıra baş verməkdədir və bu da ona dəlalət edir ki, kinomuz böhrandan çıxmaq üzrədir. “Boşluğa Xütbə” filmi yenidən beynəlxalq arenada nümayiş ediləcək. Film Türkiyənin ən nüfuzlu kino festivallarından biri olan “45-ci İstanbul Film Festivalı”nın rəsmi proqramına daxil edilib.

“Boşluğa Xütbə” festivalın dünya festivallarında fərqlənən filmlərin yer aldığı “Devrialem” (Dünya ətrafında) bölməsində nümayiş olunacaq.

Ekran əsəri Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikasının Kino Agentliyi (ARKA) tərəfindən post-prodakşn mərhələsində dəstəklənib. Film 82-ci Venesiya Beynəlxalq Film Festivalı, Tokio Beynəlxalq Film Festivalı və Qahirə Beynəlxalq Film Festivalı kimi mötəbər festivallarda iştirak edib.

Azərbaycan-Türkiyə-Meksika ortaq istehsalı olan filmin prodüseri və ssenari müəllifi Hilal Baydarov, birgə istehsalçıları Karlos Reyqadas, Qafar Dəmirçi və Burak Çevikdir.

Film mənəvi yüksəlişdən sonra qiyamət ərəfəsində dünyaya qayıdan İsmayılın bəşəriyyəti xilas etmək üçün “Diriliş Suyu”nu axtarmasından bəhs edir. Səfər boyu ona Qaraca Çoban qoşulur, lakin ümidini itirdikdə İsmayıl yoluna tək davam edir və dirçəlişin mənbəyini göylərdə deyil, məhz yerdə tapır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Məshəti Gəncəvidən üzü bəri Azərbaycan ədəbiyyatında gözəl poeziya nümunələri yaradan şair qadınlar az olmayıb. Onların unudulanları da var, yadda qalanları da. Bu gün də sələflərinin yolunu davam etdirən şair xanımlarımız az deyil. İnanıram ki, əlahəzrət ZAMAN onların arasından kimlərisə seçib, yaradıcıqlarını əsrlər boyu yaşadacaq. Güman edirəm ki, həmin xanımlardan biri də şair, bəstəkar Xanım İsmayılqızı olacaq...

İdealist xanımdır, daxilində lider ruhu yaşayır. Güclüdür, həm də xarakterik fiziki xüsusiyyətlərə sahibdir. Çox şən və enerjilidir. Cəsarətli qərarlar verməyə qadirdir. Düşmən kimi qəbul etdiklərinə qarşı çox amansız, dostlara qarşı mərhəmətlidir. Necə deyərlər, verəcəyi hər bir qərara keçdiyi ömür yolu, topladığı təcrübə çox təsir edir...

...Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Ömrünün böyük bir hissəsini nəşriyyat sahəsində çalışıb...

İnadkar insandır, dürüstlüyü və səmimiyyəti ilə fərqlənir. Həqiqəti qorumağa əhəmiyyət verir. Məntiq onun üçün emosionallıqdan daha vacibdir. Son dərəcə etibarlı, nəcib xanımdır. Bütün bunlarla yanaşı həyat onun üçün də asan olmayıb...

Əlahəzrət SÖZün qüdrətindən istifadə edib yazır ki:

“Hərdən gözə batan şüalarımı,

Yayın günəşinə oxşadan olub.

İçimdə bir uşaq yaşayır sanki,

Ruhumu hər yaşda oxşayan olub.

Hərdən mənə yazın özü deyiblər,

Hisslərin gül-çiçək açan vaxtında.

Ulduzlar ayağım altda sərilib,

Sevgi qanadında uçan vaxtımda.

Hərdən mənə payız deyən də olub,

Duyğumda hər rəngdə yarpağım da var.

Saçlarım bəyazla dolsa da belə,

Ürəkdə eşq adlı otağım da var.

Hərdən süzə bilib soyuq baxışla,

Deyənlər də olub mənə ki, qışam.

Yanaqlarım solğun olsa da belə,

Ürəkdə sevginin yurdu olmuşam.

Dünən yaz idimsə, bu gün payızam,

Sabah qış olacaq yəqin ki, dadım.

Bütün fəsillər də əynimdə olsa,

Mənim bir adım var - Sevimli Qadın.”

Onun parlaq poeziya nümunələri çoxdur. Mən sizə cəmi birini- “Sevimli qadın” adlı şeirini təqdim edə bildim. Gözəldir, deyilmi?

Bəli, aprelin 10-u şəhərlər şəhəri Bakımızda, xanımlar xanımı Xanım xanımın 70 yaşı tamam olur. Onu bir oxucusu kimi yubileyi münasibətilə təbrik edir, möhkəm can sağlığı arzulayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan nümayəndəsi

İnsan həyatının ən mürəkkəb və ən çox müzakirə olunan anlayışlarından biri sevgidir. Tarix boyu filosoflar, yazıçılar və alimlər sevginin mahiyyətini izah etməyə çalışmış, lakin bu anlayışın tam və yekdil tərifi hələ də formalaşmamışdır. Sevgi bəzən qəfil yaranan, idarəolunmaz bir hiss kimi təqdim edilir, bəzən isə şüurlu şəkildə seçilən və qorunan bir bağlılıq kimi dəyərləndirilir.

Bu ziddiyyətli yanaşmalar əsasında əsas sual meydana çıxır: sevgi sadəcə emosional reaksiya — yəni hissdir, yoxsa insanın iradəsi ilə formalaşan bir seçimdir? Məhz bu sual ətrafında müxtəlif nəzəri və praktik yanaşmaları təhlil edərək sevginin mahiyyətini araşdırmağı hədəfləyirəm.

Sevgi hiss kimi: spontanlıq və bioloji əsaslar

Sevginin hiss kimi qəbul edilməsi onun daha çox spontan və nəzarətsiz təbiətinə əsaslanır. İnsan bəzən heç gözləmədiyi anda, heç bir məntiqi izah olmadan birinə qarşı güclü cazibə hiss edə bilər. Bu hal çox zaman “ilk baxışdan sevgi” kimi təsvir olunur.

Psixoloji və bioloji baxımdan bu vəziyyət hormonların fəaliyyəti ilə izah edilir. Dopamin, oksitosin və serotonin kimi maddələr insanın emosional vəziyyətinə təsir göstərərək sevgi hissini gücləndirir. Bu isə sevginin müəyyən mənada instinktiv və bioloji bir reaksiya olduğunu göstərir.

Sevginin hiss kimi qəbul edilməsi onu qeyri-sabit və dəyişkən edir. Çünki hisslər zamanla dəyişə bilər. İnsan bir vaxtlar güclü sevgi hiss etdiyi birinə qarşı zaman keçdikcə eyni intensivliyi hiss etməyə bilər. Bu baxımdan sevgi yalnız hiss kimi qəbul edilərsə, onun davamlılığı sual altına düşür.

Sevgi seçim kimi: iradə və məsuliyyət

Sevginin seçim kimi dəyərləndirilməsi isə daha çox onun davamlı və şüurlu tərəfinə diqqət yetirir. Bu yanaşmaya görə sevgi yalnız hisslərin məhsulu deyil, eyni zamanda qərar və öhdəlikdir.

İnsan müəyyən bir mərhələdən sonra qarşı tərəfi sevməyi “seçir” — yəni onu qəbul edir, onunla qalmağa qərar verir və münasibəti qorumaq üçün səy göstərir. Bu, xüsusilə uzunmüddətli münasibətlərdə özünü daha aydın göstərir.

Sevgi seçim kimi qəbul edildikdə, o, daha sabit və davamlı olur. Çünki bu halda sevgi yalnız emosiyalara deyil, həm də məsuliyyətə və qarşılıqlı hörmətə əsaslanır.

Bu yanaşma sevginin daha yetkin forması kimi qəbul edilə bilər. Burada sevgi yalnız hiss etmək deyil, həm də anlamaq, qəbul etmək və qorumaqdır.

Sevgi və zaman faktoru

Sevginin hiss və ya seçim olmasını müəyyən edən əsas amillərdən biri də zamandır. Münasibətin ilkin mərhələsində sevgi daha çox hiss xarakteri daşıyır. Bu mərhələdə emosiyalar güclü, lakin qeyri-sabit olur.

Zaman keçdikcə isə sevgi transformasiya edir. Əgər münasibət davam edirsə, sevgi tədricən seçimə çevrilir. İnsan qarşı tərəfi daha yaxşı tanıyır və onu qəbul etməyi şüurlu şəkildə davam etdirir.

Bu baxımdan demək olar ki, sevgi ilkin mərhələdə hiss, sonrakı mərhələdə isə seçim kimi özünü göstərir. Yəni bu iki anlayış bir-birinə zidd deyil, əksinə bir-birini tamamlayır.

Romantik ideal və reallıq

Müasir cəmiyyətdə sevgi çox zaman romantik ideallar üzərində qurulur. Filmlər, ədəbiyyat və sosial media sevgini daha çox hiss kimi təqdim edir — qəfil, güclü və hər şeyi dəyişən bir emosional partlayış kimi.

Lakin real həyatda münasibətlərin davamlı olması üçün yalnız hiss kifayət etmir. Sevgi gündəlik seçimlərdən, kompromislərdən və qarşılıqlı anlayışdan ibarətdir.

Romantik ideal sevginin yalnız emosional tərəfini ön plana çıxarır, lakin onun məsuliyyət və davamlılıq tərəfini kölgədə qoyur. Bu isə insanların münasibətlərdə gözləntilərini reallıqdan uzaqlaşdıra bilər.

Sevgi və fərdi təcrübə

Hər bir insan sevgini fərqli şəkildə yaşayır. Bəziləri üçün sevgi daha çox hissdir — onlar emosional bağlara üstünlük verir. Digərləri üçün isə sevgi seçimdir — onlar münasibətlərdə sabitlik və etibarlılığı ön planda tuturlar.

Bu fərqlilik insanın xarakterindən, həyat təcrübəsindən və dəyərlərindən asılıdır. Məsələn, emosional travmalar yaşamış insanlar sevgiyə daha ehtiyatla yanaşa və onu daha çox seçim kimi dəyərləndirə bilər.

Bu isə göstərir ki, sevgi təkcə universal bir anlayış deyil, həm də fərdi təcrübənin məhsuludur.

Sevgi: hiss və seçimin sintezi

Yuxarıdakı yanaşmaları nəzərə alaraq belə nəticəyə gəlmək olar ki, sevgi nə yalnız hissdir, nə də yalnız seçim. O, bu iki anlayışın sintezidir.

Sevgi hiss kimi başlayır — bu, onun təbii və spontan tərəfidir. Lakin onun davam etməsi üçün seçimə çevrilməsi vacibdir. İnsan yalnız hiss etdiyinə görə deyil, həm də seçdiyinə görə sevir.

Bu sintez sevginin həm emosional, həm də rasional tərəfini birləşdirir. Bu isə onu daha dərin və davamlı edir.

“Sevgi: hiss, yoxsa seçim?” sualına cavab olaraq demək olar ki, sevgi hər iki anlayışı özündə birləşdirən mürəkkəb bir fenomendir. O, həm insanın nəzarətindən kənarda yaranan bir hiss, həm də şüurlu şəkildə davam etdirilən bir seçimdir.

Sevgi yalnız hiss kimi qəbul edildikdə keçici ola bilər, yalnız seçim kimi qəbul edildikdə isə mexaniki və emosiyasız görünə bilər. Lakin bu iki aspektin vəhdəti sevginin həqiqi mahiyyətini təşkil edir.

Nəticə etibarilə sevgi həm ürəyin, həm də ağlın işidir. Onu yaşamaq üçün hiss etmək kifayət deyil — onu qorumaq üçün seçmək də lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onunla heç vaxt görüşməmişik, amma “Facebook” sosial platformasında bir neçə vaxtdır ki, dostluq edirik. Ara-sıra qarşıma çıxan şeir və paylaşmalarını oxuyub, iç dünyasına bələd olmağa çalışıram...

Deyir ki:- “Səhv eləmirəmsə, 1977-ci ildə gənc ədibləri üzə çıxartmaq, onlara dəstək olmaq məqsədi ilə SSRİ mərkəzi komitəsi bir qərar verdi, bu qərara əsasən respublikamızdada da böyük bir ədəbi müsabiqə keçirildi və elə həmin ilin payızında müsabiqədən keçmiş 30 nəfər gənci yazıçıların Şüvəlandakı yaradıcılıq evinə bir aylıq seminar-müşavirəyə yığdılar. Elə o müşavirənin ilk günlərində Çingiz Əlioğlunun məsləhəti ilə atamın adını özümə təxəllüs götürdüm və elə həmin günlərdə, həmin müşavirədə tanış olduğum görkəmli tərcüməçü Vladimir Qafarovun tərcüməsində və xeyir-duasıyla ilk dəfə olaraq Maarif Soltan imzasıyla şeirlərim “Molodyoj Azerbaydjana” qəzetində çap olundu. Bu mənim, necə deyərlər, ədəbi pasportum oldu – yəni, ədəbi imzamı Çingiz Əlioğlu verib, rəsmi orqan kimi isə “Molodyoj Azerbaydjana” təsdiqləyib.”

Bəli, söhbət aprelin 10-da 70 yaşını qeyd edəcək şair, tərcüməçi Maarif Soltandan gedir. Qələm dostu, şair, ədəbiyyatşünas Zakir Məmməd onu belə xarakterizə edir:- “Vətən haqqında hamı yazır, amma Maarif Soltan tam özünəməxsus bir mətnlə yazır. Sevgi, məhəbbət, qəm, kədər, ömrün baharı və payızı haqqında, keçmişimiz və gələcəyimiz, şəhər və kənd, dağ çayı, dəniz, həsrət və ayrılıqlardan da Maarif Soltanın yazdıqları başqa heç bir şairdə təkrar edilməyən səviyyədə diqqəti cəlb edir. Adi insan biliyinin qiymətləndirilməsində məqbul olmaq və qeyri-məqbul olmaq dəyər vermə meyarı olaraq ən optimal variant sayıldığı kimi. Şeir mətni də dəyərləndirmənin öncə bu iki səviyyəsi ilə oxucunun fikrini məşğul edir. Onun poeziyası həm intellekt ağırlığı, həm də ədəbi priyomların yeniliyi və ekspressivliyi ilə insan könlünü riqqətə gətirə bilir...”

Maarif Soltan kimi tanınan Maarif Qəniyev 1956-cı ilin aprel ayının 10-da İsmayıllı rayonunun Burovdal kəndində Soltan müəllimin ailəsində dünyaya gəlib. 1973-cü ildə İsmayıllıda 3 saylı şəhər orta məktəbini bitirib. Əmək fəaliyyətinə İsmayıllı tikinti idarəsində fəhlə kimi başlayıb. Bir il burada işlədikdən sonra, 1974-1976-cı illərdə hərbi xidmətdə olub. 1976-1977-ci illərdə Bakıda 23 saylı texniki-peşə məktəbində təhsilini davam etdirib. 1977-1979-cu illərdə Bakı metro tikintisində qazmaçı işləyəndən sonra 1979-1984-cü illərdə Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun poeziya şöbəsində ail təhsilə yiyələnib. 1984-1986-cı illərdə Yazıçıların Şüvəlandakı yaradıcılıq evində təlimatçı vəzifəsində çalışıb. 1988-ci ildən təqaüdə çıxanadək "Qobustan" incəsənət toplusununda baş redaktor müavini vəzifəsində işləyib...

“Çətinliklərim çox olub, amma çətin, ağır həyat yaşamamışam. İnsan gərək zəhmət çəksin, amma əziyyət çəkməsin. Ümumiyyətlə, həyatı cəhənnəmə döndərmək olmaz, həyatı həyat kimi yaşamaq lazımdır, həyatda insan kimi yaşamağa çalışmaq lazımdır, həyatı sevmək, ondan zövq almaq lazımdır. Məncə, şairlik zənginliyə, kasıblığa baxmır, bu bir daxili təlabatdır, mənəvi ehtiyacdır, özünüifadə, özünütəsdiq vasitəsidir. Şeir yazmaq- daxili təlatümdən, daxili həyəcanın, hisslərin, emosiyaların tüğyanından asılıdır. Zəngin ailələrdə böyümüş insanlar tanıyıram ki, içi gözəl hisslərlə doludur, mənəviyyatı da zəngindir, kasıb tanıyıram ki, boşluqdan, havasızlıqdan içi üfunət qoxuyur. Təbii ki, tərsinə də olur.”- söyləyir.

...İlk şeirləri 1973-cü ildə İsmayıllı rayonunun "Zəhmətkeş" qəzetində çap olunsa da, ciddi yaradıcılıqla 1976-cı ildən məşğuldur. Respublika və keçmiş ümumittifaq mətbuatında müntəzəm çıxış edir. Şeirləri bir neçə qardaş xalqların dillərinə tərcümə olunub. Müasir rus yazıçı və şairlərindən bədii tərcümələri var. Müxtəlif ədəbi mükafatlara layiq görülüb. Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib. Bir neçə kitbın müəllifidir...

Deyir ki:- “Qəribədir ki, son illərdə ədəbiyyata maraq azalsa da, ədəbiyyat, necə deyərlər, arxa plana keçsə də, ədəbiyyata gənclərin kütləvi axını yenə də var və onların arasında olduqca istedadlı gənclər yetişir. İlk vaxtlar bu tendensiya publisistikada daha çox görünürdüsə, indi istər nəsrdə, istər şeirdə kifayət qədər maraqlı gəncləri tanıyıram. Bir şeyi açıq deyim ki, nəsri deyə bilmərəm, şeiri gərək elə gənc yaşlarında, təqribən 40 yaşa qədər yazasan. Şeir axı, daha çox emosiyaların harmoniyasıdır, gənclər də daha emosional olurlar. Məsələn, Aqşin Evrənin, Şəhriyar del Geraninin, bir müddət əvvəl Rəbiqənin, lap bu günlərdə mənimçün təzə– Bahar Zamanova adlı bir qızın və adlarını unutduğum bir çox şairlərin çox yaxşı şeirlərini oxumuşam. Yeni nasirlərdən Şərif Ağayarın povest və hekayələrini böyük maraqla oxuyuram. Onda həyat materialı həm zəngindir, həm aktualdır, mövzuya yanaşma tərzini, sözə münasibətini də qeyd etməmək insafsızlıq olardı. Qan Turalının və başqa bir neçə nəfərin də təzə hekayələri maraqlıdır...”

Zakir Məmməd daha sonra yazır: “Bədii söz ideyadan cisimə, şüurdan materiyaya enib-qalxmağın ən unikal vasitəsidir. Bədii söz tarixin– “tarix təkcə keçmişi öyrənir, ədəbiyyat isə daha çox gələcəyi görür və göstərir–“ həqiqətlərini cəmiyyətə təqdim etməyin də ən salamat yoludur. Yeri gəlmişkən, Maarif Soltan tarixdən də “çox” yazır. Şairin bir neçə şeirində susmağın fəlsəfəsində dinməyin, danışmağın qabardılması tam orijinal bir poeziya üslubuna xas olan tərzdə ifadə edilib. Maarif susmaq anlayışını əyaniləşdirmək üçün uyğun detalları xüsusi istedad və qabiliyyətlə seçib ayıra bilir...”

Bəli, aprelin 10-u şair, tərcüməçi Maarif Soltanın 70 yaşı tamam olur. “Son vaxtlar özümdən çıxanda heç cür özümü ələ ala bilmirəm. Bilmirəm ağırlaşmışam, yoxsa əllərim gücdən düşüb”- desə də, hələ ki qocalmayıb. Axı, 70 yaş qocalıq yox, qocalığın ahıllıq dövrünün başlanğıcıdır...

Maarif Soltanı yubileyi münasibətilə təbrik edirik!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

XANIM İSMAYILQIZININ 70 İLLİYİNƏ

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Şuşaya gəldiyimiz gündən çox qəribə hisslər yaşayırıq. Bu hisslər doğmadır. Biz bu qələbə hissini 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra da yaşamışdıq. Şuşada keçirilən Vaqif Poeziya Günlərində iştirakımı, Şuşanın, Cıdır düzünün ecazkarlığını, füsunkarlığını görməyimi sözlə ifadə edə bilmirəm. Şuşa həqiqətən də Qarabağın gözüdür, Azərbaycanın sərvətidir. Başda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev olmaqla, bütün Ordumuza, igid oğullarımıza təşəkkür edirəm. Bu gün artıq mədəniyyət beşiyi Şuşada şeir deyə bilir, hisslərimizi bölüşə bilirik” – nəğməkar şair Xanım İsmayılqızı Zəfərin il ilində Şuşada keçirilən Vaqif Poeziya günlərinə qatılarkən bu sözləri söyləyibdir, həm də nə qədər vətənpərvər olduğunu da izhar edibdir.

Xanım İsmayılqızı 1956-cı il aprel ayının 10-da Bakı şəhərində anadan olub. Atası İsmayıl Qarayev Goranboylu, anası Pərizad Tağıyeva Xızılıdır. ADU-nun (indiki BDU) filologiya fakültəsini bitirib. "Gənclik" Nəşriyyatında korrektor, kiçik redaktor, mühəndis-texnoloq işləyib. Efiopiyada yaşaması ilə bağlı nəşriyyat işindən ayrılıb. Azərbaycana döndükdən sonra yenidən nəşriyyat işinə qayıdıb.

 ADU-nun nəşriyyatında şöbə müdiri, Azərbaycan bədii tərcümə və ədəbi əlaqələr Mərkəzində şöbə müdiri, sədr müavini, "Bilik" Maarifçilik Cəmiyyətinin "Bayatı" Sifariş Ədəbiyyatı Mərkəzində direktor müavini, direktor, Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzində Nəşriyyat şöbəsinin müdiri vəzifələrində, Azərbaycan Dövlət Tərcümə Mərkəzində şöbə müdiri vəzivəsində işləyib

Xanım İsmayılqızı gənc yaşlarından bədii yaradıcılıqla məşğul olub, ilk şeri "Yol" qəzetində dərc olunub (1991). Qələmini poeziya, publisistika və tərcümə sahəsində sınayıb. 1979-cu ildən jurnalistlik fəaliyyətinə başlayıb, dövrü mətbuatda məqalə, oçerk və esseləri dərc olunub. AzTV-də və ilk müstəqil telekanal olan BMTİ-də "Dünyam qəfil işıqlansa" adlı müəllif verilişi ilə çıxış edib

"Kimlər keçir bu dünyadan" ilk nəşr olunan publisistik kitabıdır. Vasili Şukşinin "İlan zəhəri" adlı hekayələr toplusunu, "İssumbosi" yapon nağıllarını tərcümə edib. Dünya işığından məhrum olan insanların – korların dünyasından, daxili aləmindən bəhs edən "Ruhun da gözü var" adlı fəlsəfi-publisistik kitabı (1997) çap olunub.

"Bir məndim, bir də özüm" (1997), "Ağ və qara" (2006), "Dua yağışı" (2014), "Səni göyə bağışladım" (2020), "Adı olmayan fəsil" (2021), "İlahi, yerimi demə" (2022), "Səni göyə bağışladım" (2022), "Do və başlanır hər şey" (2024) şeir toplularının müəllifidir. Şeirləri rus, belarus, özbək, fars, polyak, türk, holland dillərinə tərcümə edilmiş, xarici mətbuatda dərc olunub, antalogiyalara daxil edilib.

Şair kimi ilk dəfə bəstəkar Faiq Sücəddinovla əməkdaşlıq edib. F.Sücəddinovun onun sözlərinə yazdığı "Harda qaldın" ( Kaman) mahnısı şair kimi onun vizit vərəqinə çevrilib. Mahnı bəstəçisi kimi ilk işi "Sevgimizi qoruyaq" mahnısıdır. Efirdə ilk səslənən manhısı da məhz "Sevgimizi qoruyaq"dır. Tamara Vəliyevanın "Mənim ağ göyərçinim" pyesinə yazdığı musiqi bəstəkarın ilk irihəcmli əsəridir.

400-dən çox mahnının müəllifidir. Nəsimi, Mikayıl Müşfiq, Məmməd Araz, Ramiz Rövşən, İsmayıl Qarayev, Vaqif Bayatlı Önər, Vahid Əziz, Nüsrət Kəsəmənli, Çingiz Əlioğlu, Davud Aslan, Paşa Qəlbinur, Rəşad Məcid, Tamara Vəliyeva, Elçin Mirzəbəyli, Elman Tovuz, Leyla Əliyeva və b. şairlərin şeirlərinə musiqi bəstələyib. 500-dən çox şerinə Polad Bülbüloğlu, Faiq Sücəddinov, Eldar Mansurov, Emin Sabitoğlu, Nadir Əzimov və b. bəstəkarlar musiqi bəstələyib.

Mahnıları İlhamə Quliyeva, Flora Kərimova, Brilliant Dadaşova, Mübariz Tağıyev, Faiq Ağayev, Ağadadaş Ağayev, Mətanət İsgəndərli, Nazpəri Dostəliyeva, Ruhəngiz Allahverdiyeva, Nəzakət Teymurova, Səməd Səmədov, Zöhrə Abdullayeva, Gülyanaq və Gülyaz Məmmədovalar, Elçin Cəlilov, Sənubər İsgəndərli, Hacıbaba Bağırov, Cavan Zeynallı, Rəşad İlyasov, Könül Kərimova, Aygün Kazımova və b. müğənnilər tərəfindən ifa olunub.

 1999-cu ildə "Respublika" Sarayında, 2001-ci ildə Sumqayıtın "Kimyaçılar" Sarayında, 2024-cü ildə Heydər Əliyev Sarayında yaradıcılıq gecələri keçirilmişdir. Qocalar, Əlillər, Yetimlər evində xeyriyyə gecələri keçirib. Həm şair, həm bəstəkar kimi bir çox müsabiqələrin diplomantı, laureatı və qalibi olub.

Xanım İsmayılqızı 2003-cü ildə "Planet dostları" adlı layihədə, Amerika bəstəkarı və söz yazarı Stan Slauqhter ilə birgə "Doğma diyar" adlı vətənpərvər mahnılardan ibarət albomun müəllifi olub. Bu alboma daxil olan 12 mahnıdan 7-sinin həm söz, həm də musiqi yazarı — Xanım İsmayılqızı, 5-nin həm söz, həm musiqi yazarı — Stan Slauqhter olub. Bu albom həm Amerikada, həm də Azərbaycanda yayımlanıb.

Bu layihədən məqsəd Azərbaycanla Amerika arasında mədəni dostluq, musiqinin, sözün dili ilə ölkələri bir-birinə yaxınlaşdırmaq və əlaqələr yaratmaq idi. Bütün mahnılar uşaq xoru, gənc solistlər tərəfindən ifa olunub. "Dünya quraq", "Unut məni", "Gözlər", "Qəm qalası" , "Doğma diyar", "Mənim ağ göyərçinim" və s. musiqi albomlarının müəllifidir

Əsərləri

1. "Kimlər keçir bu dünyadan" (publisistika)

2. "Mən Tanrının quluyam" (publisistika)

3. "Ruhun da gözü var" (publisistika)

4. "Bir məndim, bir də özüm" (şeirlər)

5. "Ağ və qara". (şeirlər)

6. "Dua yağışı". (şeirlər)

7. "Səni göyə bağışladım" (şeirlər)

8. V.Şukşin "İlan zəhəri" hekayələr toplusu (tərcümə) "Azərbaycan Bədii Tərcümə və ədəbi əlaqələr Mərkəzi"

9. Yapon nağılları "İssumbosi" (tərcümə) "Azərbaycan Bədii Tərcümə və ədəbi əlaqələr Mərkəzi"

10. "Adı olmayan fəsil" (şeirlər, nəğmələr, müsahibələr, məqalələr)

11. "İlahi, yerimi demə" (şeirlər) İran. Binab şəhəri.

12. "Do və başlanır hər şey" (şeirlər)

Mükafatları

- "Qrand" mükafatı (ilin mahnı şairi)

- "Zirvədəkilər" mükafatı

- "Bakı gecələri" müsabiqəsinin diplomantı. (ilin mahnısı)

- "Vətənpərvər mahnı" müsabiqələrinin qalibi

- İmarət fan-klubu "Azarkeşin sevimli bəstəkarı" mükafatı

- "Dədə Qorqud" mükafatı

- Prezident təqaüdü (bir illik)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə Böyük türklər layihəsindəyik, bu gün türklərin döyüş qaydaları barədə danışacağıq.

Türklərin döyüş taktikaları tarix boyunca müxtəlif dövrlərdə çox fərqli strateji yanaşmalarla inkişaf etmişdir. Türk xalqları, xüsusən, Orta Asiyada yaşayan, köçəri həyat tərzi sürən tayfalar, döyüşlərdə çevik, sürətli və səmərəli olmağa üstünlük verirdilər. Bu taktikalara əsaslanan döyüş strategiyaları onların böyük imperiyalar qurmasına və çoxsaylı düşmənlərlə mübarizə aparmasına imkan yaratmışdır. Türk döyüş taktikaları zamanla dəyişsə də, bir çox əsas prinsip və metodlar ümumiyyətlə qorunmuşdur.

 Türk döyüşçüləri əsasən atlı döyüşçülərdən ibarət idi. Onlar atları ilə sürətlə döyüş sahəsinə daxil olur, düşməni sürətli manevr və hiylə ilə təəccübləndirirdilər. Türk atlıları, xüsusilə, Göytürk, Səlcuqlu və Osmanlı imperiyalarının dövründə döyüş meydanında çox çevik və mobil olaraq tanınırdılar.

• Manevr qabiliyyəti: Türk döyüşçüləri döyüş meydanında sürətli dövran etməyi, düşməni çaşdırmaq və mübarizəni öz xeyirlərinə çevirmək üçün mükəmməl idarə edirdilər. Bu taktika "atlı hücumları" adlanırdı və düşmənin hətta ən yaxşı mövqelərində belə onları təzyiq altında saxlamağa imkan verirdi.
• Həmlə və geri çəkilmə: Türk atlıları döyüşə başladıqda sürətli hücumlar edir, düşmənin qüvvələrini dağılmağa vadar edir və sonra dərhal geri çəkilirdilər. Bu da düşmənin öz mövqelərini zəiflətməsinə səbəb olurdu.

 Türk döyüşçüləri döyüşdə çox çevik və müxtəlif taktikalarla işləyirdilər. Onlar döyüş sahəsini yaxşı öyrənir və düzgün mövqelənmə ilə üstünlük əldə edirdilər.

• Zəif mövqelərin hədəflənməsi: Türk ordusu düşmənin zəif tərəflərinə hücum edərək düşməni çaşdırmağa çalışırdı. Bu, düşmənin müdafiə xəttini sındırmağa və müdafiəsiz hissələri fəth etməyə imkan verirdi.
• Düşməni istismar etmək: Türklər düşmənin psixoloji durumunu da nəzərə alırdılar. Məsələn, düşmənin liderini öldürmək və ya onları sıxışdırmaqla düşmənin əzmini qırmaq taktikasını tətbiq edirdilər.

 Türk döyüşçüləri yalnız atlılardan ibarət deyildi, eyni zamanda, yaxşı təchiz olunmuş piyada döyüşçüləri də mövcud idi. Bu piyada qüvvələri döyüşün davamlılıq və müdafiə tələbləri üçün vacib idi.

• Ağır zirehli piyada: Osmanlı İmperiyası dövründə yüngül və ağır zirehli piyada döyüşçüləri, xüsusilə, Yeniçərilər, döyüşlərdə böyük rol oynayırdı. Bu, atlıların çevikliyini tamamlayan bir əlavə qüvvə idi.

Türklər düşməni aldatmaq üçün çox vaxt "geriyə çəkilmə" taktikasını istifadə edirdilər. Burada bir neçə atlı döyüşçü sanki məğlub olub, düşməni irəliləməyə məcbur edirdi. Lakin bu zaman əsas qüvvələr geri çəkilməyi dayandırıb sürətlə hücuma keçir və düşməni heç gözləmədiyi bir anda vururdu. Bu taktika çox vaxt müvəffəqiyyətlə istifadə olunmuşdur.

Türk döyüşçüləri bir çox döyüşdə dağılma taktikası tətbiq edirdilər. Döyüş qrupları fərdi döyüşçülərin çevikliyindən faydalanırdı. Onlar əvvəlcə düşmənin sıralarını pozub, qarışdırır və sonra müəyyən bir mövqedə yenidən toplanırdılar. Bu taktikalar, xüsusilə, Göytürk dövründə geniş istifadə edilirdi.

Türk döyüşçüləri müxtəlif taktikalardan istifadə edərək döyüş sahəsini öz xeyirlərinə çevirmək üçün qarışıq hücumlar həyata keçirirdilər. Bu taktika düşməni məhv etmədən əvvəl çox vaxt onları tələyə salmaq məqsədini daşıyırdı. Bu dövrün ən tanınmış taktikasından biri "atlı quruluşları" idi. Düşmənin mühasirəyə alınması və onları sıxışdırmaq bu döyüş strategiyasının əsasını təşkil edirdi.

Türk xalqları döyüşdə psixoloji üstünlüyə də böyük önəm verirdilər. Düşməni qorxutmaq, onlara psixoloji təzyiq etmək üçün müxtəlif üsullar istifadə edilirdi. Məsələn, düşməni heyrətləndirmək üçün "yəhərli atların" səsləri, qışqırıqlar və digər səs effektlərindən istifadə edirdilər.

Türklərin döyüşdə istifadə etdiyi silahlar və zirehlər də onların döyüş qabiliyyətini artırırdı. Həm atlılar, həm də piyada döyüşçüləri fərqli növ silahlarla təchiz olunurdu. Türk döyüşçüləri, xüsusilə, yay, qılınc və mızraq kimi silahları çox effektiv şəkildə istifadə edirdilər. Bu silahlar həm döyüşdə yaxın döyüşlər üçün, həm də uzaq məsafəli hücumlar üçün çox uyğun idi.

Türklərin döyüş taktikaları onların Orta Asiya steplerindən başlayaraq geniş ərazilərə yayıldığı zamanla inkişaf etmiş və fərqli dövrlərdə müxtəlif dəyişikliklərə uğramışdır. Bununla belə, sürət, çeviklik, manevr qabiliyyəti və psixoloji strategiya daima onların döyüş meydanında ən güclü tərəfləri olmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)