Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu dəfə sadəcə təqvimi vərəqləyəcəyik. Bu gün 30 aprel. Həmin gün türk xalqlarının təqvimində nə ilə yadda qalıb?

 1. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin son günləri – 30 Aprel 1920:

• Fakt:
  30 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Bakıda sonuncu dəfə fəaliyyət göstərdi.
• Ətraflı:
  1918-ci ildə qurulan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) müsəlman şərqində ilk demokratik respublika idi.
  Lakin 1920-ci ilin aprelində, Sovet Rusiyası Azərbaycanı işğal etmək üçün hücuma keçdi.
• 27-28 aprel 1920 tarixində Azərbaycan hökumətinə ultimatum verildi.
• 28 aprel 1920-ci ildə Sovet qoşunları Bakıya girdi.
• 30 aprel tarixi isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin faktiki olaraq idarəetmədə son günü sayılır.
  AXC liderləri, parlament üzvləri və dövlət adamları təqib olundu, bəziləri sürgün edildi, bəziləri isə edam olundu.
• Tarixi əhəmiyyəti:
  Bu gün Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk mərhələsi başa çatdı və ölkə 70 illik sovet əsarətinə məruz qaldı.

 2. Türkiyədə təhsil islahatları və qız liseylərinin açılması – 30 Aprel 1913:

• Fakt:
  30 aprel 1913-cü ildə Osmanlı İmperatorluğunda ilk dəfə olaraq rəsmi dövlət qız liseyləri açıldı.
• Ətraflı:
• Əhməd Cavad Paşa dövründə qızların təhsilə cəlb olunması üçün qanunvericilik tədbirləri görüldü.
• İlk dövlət liseyləri İstanbulda açıldı, sonrakı illərdə Anadolu şəhərlərinə yayıldı.
• Bu, Türk qadınının cəmiyyət həyatına daha fəal qatılmasının əsas başlanğıcı sayılır.
• Tarixi əhəmiyyəti:
  Türkiyədə qadın təhsilinin və bərabər hüquqların inkişafı üçün ilk ciddi dövlət təşəbbüsü idi.

 3. Kütül-Əmara zəfərinin qələbə günü – 30 Aprel 1916:

• Fakt:
  Kütül-Əmara zəfərinin rəsmi qələbə elan olunduğu tarix 30 aprel 1916-dır.
• Ətraflı:
• İngilislərin 29 aprel 1916-cı ildə təslim olmasından sonra 30 aprel günü Osmanlı Ordusu rəsmi olaraq zəfəri qeyd etdi.
• Halil Paşa ordusuna "Kut Qəhrəmanları" adı verildi.
• İstanbul və başqa şəhərlərdə bu münasibətlə dualar oxundu, bayram keçirildi.
• Tarixi əhəmiyyəti:
  Bu hadisə uzun illər Osmanlı döyüş ruhunu yüksəldən əsas amillərdən biri oldu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sadıqov soyadlı mahir ifaçılar çox olub: - pianoçu Çingiz Sadıqov, opera sənətçisi Rəsmiyyə Sadıqova, qarmonçalan Abutalıb Sadıqov, milli nəfəs və simli alətlər ifaçıları Həsənağa Sadıqov, Çoşqun Sadıqov, tarzən Elman Sadıqov, cazmen Vaqif Sadıqov və s..

Bu gün sizə onlardan biri- virtuoz qarmon ifaçısı Ənvər Sadıqov haqqında söhbət açmaq istəyirəm...

Deyir ki:- “Valideynlərimin söylədiyinə görə uşaqlıqda musiqiyə çox diqqətli olmuşam. Baxmayaraq ki, indiyədək rəqs edə bilmirəm, amma ritmi tutmağı bacarırdım. Böyük bacılarım musiqi məktəbinə gedirdilər, onlar məşğul olanda mən harada səhv etdiklərini hiss edirdim, pianoya yaxınlaşıb lazımi notu basırdım. Bir qədər böyüdükdən sonra mağazada qarmon gördüm və özümü saxlaya bilməyib valideynlərimdən tələb etdim ki, mənə qarmon alsınlar, vəssəlam! Valideynlərim bunun qəti əleyhinə idilər, gəl bir olmasınlar- hər ikisi riyaziyyatçıdır, atam MDU-da oxuyub, təbii ki, öz yeganə oğlunun da taleyini başqa cür görmək istəyərdi. Ümumiyyətlə məni ciddi nizam-intizamla böyüdürdülər, indi belə tərbiyənin bütün müsbət cəhətlərini aydın görürəm, yeri gəlmişkən, öz övladlarıma da tətbiq edirəm, əlbəttə ki, başqa nəsil olduğuna görə bir qədər fərqli...”

Məktəbdə pis oxumayıb. Yaddaşı yaxşı olduğundan dərslərə elə tənəffüslərdə hazırlaşıb girirdi. Amma musiqiyə olan həvəsi onu rahat buraxmırdı. Bir tərəfdən valideynlərinin verdiyi tərbiyə, digər tərəfdən musiqiyə aludə olmağı onu küçənin mənfi təsirindən mümkün qədər təcrid edirdi. Baxmayaraq ki, uşaqlarla futbol da, bilyard da oynayıb, lakin ziyanlı şeylərdən uzaq olub. Onu yalnız musiqi maraqlandırırdı...

Ənvər Sadıqov 30 aprel 1966-cı ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 1978-ci ildə o, "Bakı Fəhləsi" mədəniyyət evində "Azərbaycan qarmonu" sinfinə daxil olur, orada müəllimi Tağı Tağıyevdən qarmonun sirrlərini mənimsəyib. 1979-cu ildən başlayaraq, bir çox özfəaliyyət musiqi kollektivlərində qarmon ifaçısı kimi fəaliyyət göstərib. 1983-cü ildə 254 nömrəli orta məktəbi bitirdikdən sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına klubda "Azərbaycan qarmonu" dərnəyinin rəhbəri kimi fəaliyyətə başlayıb. 1984-1986 cı illəri hərbi xidmətdə keçirib. Qayıtdıqdan sonra yenə də həmin klubda müəllim kimi çalışıb və musiqiyə 2 il fasilə verdiyinə baxmayaraq yenə də musiqiçi və aranjimançı kimi öz fəaliyyətini davam etdirib...

“Həmyaşıdlarım məndən fərqli olaraq çox dəcəl idilər və mən özümü məhlə uşaqlarının yanında rahat hiss etmirdim. Tədricən onlardan uzaqlaşıb həyat baxışlarımız oxşar olan insanlarla dostluq etməyə başladım. Yeri gəlmişkən, onların da çoxuna yolunu azmağa imkan vermədim. Məsələn, yaşıdlarımın saatlarla blokun qarşısında çöməlib oturduğunu görürdüm, yaxınlaşıb klubda mənimlə birgə məşq etməyi təklif edirdim. Beləliklə, tədricən öz əhatə dairəm yaranırdı və musiqini onlara aşılaya bildim. Musiqi narkotik kimidir, amma xeyirli narkotik. Aludə oldunsa geriyə yol yoxdur.”- söyləyir...

O, professional səhnədəki fəaliyyətini 1990-cı ildən Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında başlayıb. 1994-cü ildən 2006-cı ilə qədər xalq artisti Brilliant Dadaşovanın ansamlında musiqiçi və aranjimançı kimi fəaliyyət göstərib. 2000-ci ildən özünün rəhbərlik etdiyi "Qaytağı" instumental ansamblını yaradıb. Həmin ansambl 2012-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziyası və Radiosunun nəzdində bugünədək fəaliyyət göstərir. Bütün bu illər ərzində Ənvər Sadıqov bir sıra xarici ölkələrdə musiqi proqramları ilə çıxış edib.

Xalq musiqisi ifaçı sənətinin əsasıdır, onu mənimsəmədən uğurlu musiqiçi olmaq mümkün deyil. Prinsipcə, incəsənətdə qəbul olunmuş standartlar var, qalan hər şey törəmədir. Buna görə də, ifaçıdan ilk növbədə xalq musiqisinə əsaslanan xətti və orijinallığı qoruyub saxlamaq tələb olunur...

Deyir ki:- “Ümumiyyətlə, bir vaxtlar "Eagles", "ABBA", "Imagination", "Shakatak", Vaqif Mustafazadənin musiqilərini çox dinləyirdim. Sonuncu məni valeh edirdi, həmişə düşünürdüm ki, onun erkən ölümü təbiidir, çünki o, mümkün olan hər şeyi edib. İmprovizasiya- ayrıca bir incəsənətdir, uzaqlara aparan, düşünməyə vadar edən bir incəsənət.

Baxmayaraq ki, “qarmon” “harmoniya” sözündən əmələ gəlib, mənə elə gəlir ki, harmoniyanı bu alətdə ilk olaraq məhz mən tətbiq etmişəm, nə qədər təvazökarlıqdan uzaq olsa da. Harmoniya mənim nail ola bildiyim bir şeydir, musiqiyə mənim öz yanaşmamdır. Gündüz başqa musiqini dinləyirdim, axşam toylarda çalırdım, hər dəfə hiss edirdim ki, mənim çalğım ümumi fonda fərqlənir. Mənə qulaq asmağa başladılar…

Valeri Koftunu dinləyirdim və ciddi-cəhdlə akkordeon ifasını qarmona keçirməyi bacarırdım, bu isə kifayət qədər çətindir. Nəticədə o, təsadüfən mənim ifamı dinlədi və 2001-ci ildə “Exo Moskvı” radiosunda bir saatlıq verilişi mənim yaradıcılığıma həsr etdi...”

Ənvər Sadıqov 2001-cı ildə Azərbaycan Demokratik Tələbə Gənclər Təşkilatının "Zirvə Mükafatı"na, 2006-cı ildə "Bakılı" Beynəxalq Mədəniyyət Cəmiyyətinin "HUMAY" mükafatına layiq görülüb. Təhsilinin davamı olaraq o, 2006-cı ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Musiqi fakültəsinə daxil olub, oranı bitirdikdən sonra 2015-2017-ci illərdə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının xalq çalğı alətləri fakültəsində təhsilini davam etdirərək magistr dərəcəsinə yiyələnib. 2017-ci ildən konservatoriyada müəllim vəzifəsində çalışır, 2019-cu ildən isə konservatoriyanın “İnstrumental-muğam" kafedrasında Azərbaycan qarmonu aləti üzrə ixtisas-muğam fənnindən baş müəllim kimi dərs deyir...

Bu yerdə yadıma ABŞ-da yaşadığım illər düşdü. Və mən Ənvərlə bağlı o hadisəni belə xatırlayıram...

Bəli, do, re, mi, fa, sol, lya, si- ilk baxışdan adi görünən bu sıralama səsə çevriləndə ilahi möcüzə yaradır. Yeməkxanada əyləşib nahar etməyə hazırlaşırdım. Telefonumu əlimə götürüb, "YouTube"də Ənvər Sadıqovun "Təəssürat" adlı konsertinin videosunu seçdim. Düyməni basıb videonu hərəkətə gətirdim. Qulaqcıqdan istifadə etməyi xoşlamadığımdan ecazkar musiqi sədası altında qarşımda olan təamlardan dadmağa başladım. Yaxınlıqdakı masada 7-8 gənc amerikalı əyləşmişdi. Gənclər deyib gülə-gülə nahar edirdilər. Birdən həmin masaya qəribə bir sükut çökdü. Hiss etdim ki, onlar musiqiyə diqqət kəsiliblər. Bir qədər sonra gənclərdən biri mənə yaxınlaşıb xahiş etdi ki, telefonun səsini ucaldım. Səsin zəif olduğunu görüb, başqa birisi bel çantasından çox da böyük olmayan səsgücləndiricini çıxarıb, telefonu "Bluetooth" vasitəsi ilə ona qoşmağı xahiş etdi. Və musiqi sədaları yeməkxananın salonuna yayıldı. Hamı Ənvərin barmaqlarının yaratdığı səsin sehrinə düşmüşdü. Arada məndən soruşdular ki, bu hansı ölkənin musiqisidir, ifaçı kimdir?

Birtəhər anlatdım ki, Azərbaycan adlı keçmiş sovet ölkələrindən birinin musiqisidir, ifaçı da Ənvər Sadıqovdur. Sən demə, həmin gənclər Miçiqan Dövlət Universitetinin musiqi fakultəsinin tələbələri imiş. İfa olunan musiqiləri böyük həvəslə dinləyib, sonda hamısı, yəni yeməkxananın həmin hissəsində olan 20-30 adam ayağa qalxaraq, ölkəmizin adını yarıdüz, yarısəhv- "Long live Azerbaijan!"- deyə, alqışlamağa başladılar. Kaş o mənzərəni siz də görəydiz, qürur hissi qəhərə dönüb necə boğazımda ilişib qalmışdı. Sevincdən gözlərim yaşarmışdı. Amerkalıların Azərbaycan musiqisinə verdikləri bu dəyər və yaşadığım bu hadisə iki gün idi ki, məni rahat buraxmırdı. Ənvərə təşəkkürümü bildirmək, ona- var ol, qardaş, barmaqların var olsun!- deməyə tələsirdim. Nə yaxşı ki, belə sənətkarlarımız var, onlar öz ifaları ilə möcüzə yaradıb Azərbaycan musiqisinin nə qədər gözəl olduğunu dünyaya çatdıra bilirlər. Musiqisi gözəl olan xalqın mənəviyyatı da gözəldir. Bəli, yaşasın, var olsun, Azərbaycan!..

Aprelin 30-u Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, "Qaytağı" instrumental ansamblının bədii rəhbəri, ustad musiqiçi Ənvər Sadıqovun ad günüdür, 60 yaşını qeyd edəcək. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı arzulayırıq.

…Ay can, ay can, Ənvər 60-a çatdı!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun öz aləmi var. Hər təfəkkürün dərk edə bilməyəcəyi, hər ağılın anlamayacağı, sirlərlə dolu bir aləm. O, hər adam üçün danışmır, onu yalnız ariflər anlaya bilir. Ətrafında xeyli adam olsa da, milyonların arasında təkdir, tənhadır. Bəli, başqa bir bəşərdir Həmid Herisçi. Öz missiyası olan və bunu özü də yaxşı bilən bəşər. Onun miqyasını daha sonra yaxşı başa düşəcəklər...

Deyir ki:- “Mən, heç vaxt məşhurluğu sevməmişəm. Mənim poetik və fəlsəfi təfəkkürüm gizlində qalmağı sevən təfəkkürdür. Çox sevinirəm ki, haqqımda mətbuatda çox bəsit məlumat var. Həyatımı heç kim də bilmir. Bir söz deyə bilərəm ki, mən çox ciddi siyasi xadim ailəsində doğulmuşam. Bu çox şeyi həll edib. Mən ciddi inqilabçıların arasında böyümüşəm, onların sevimlisi olmuşam. İran Kommunist Partiyasının rəhbəri rəhmətlik İrəc İskəndəri bizim ailəvi dostumuz olub. O, mənim təfəkkürümü qiymətləndirib. Mən Allah yolunda olmuşam. Sevinirəm ki, məni yaxşı tanımırlar. Çünki məni tanısalar təhrif oluna bilərəm. Ümumiyyətlə, mənə elə gəlir ki, ciddi adamlar çox tanınmaq istəməzlər…”

Sərrast atıcı kimidir. İnsanların qəlblərini üzlərindən oxuya bilir, necə deyərlər, kimin hansı yuvanın quşu olduğunu bəsirət gözlərilə görməyi bacarır. Hadisələrə baxan kimi düzgün rəy verməyə qadirdir. Qarşılaşdığı bütün məsələlərdə ortaq nöqtəni tapmaqda çətinlik çəkmir. Bütün bunları ona fədailiyi öyrədir, fədaidir. Sadəliyə, azadlığa çox üstünlük verir. Bununla da o, öz xüsusi təfəkkürünü qoruyub saxlaya bilir. Bir sözlə, o, təkcə Azərbaycanın yox, dünya vətandaşıdır...

“Mən sirləri tapmaq tərəfdarıyam. Bütün yaradıcılığımda da çalışmışam ki, kimisənin bilmədiyi, çox həlledici məsələləri tapıb göstərə bilim. “Damğa”, “Dəli Kür” romanlarımda, çoxlu sayda yazdığm esselərimdə, şeirlərimdə həmişə ona doğru can atmışam. Xülasə, sirlər xəzinəsini axtarıram. Bəzən insanlar Stepan Razinin Pirallahı adasında gizlətdiyi xəzinəni, bəziləri Cavad xanın xəzinəsini axtarır. Mən də Nizaminin dediyi “Sirlər xəzinəsi”ni tapmaq üçün çalışıram. Mənim istər publisistikam, istərsə də şeirlərim həmişə diqqət mərkəzində olub. Hətta “Facebook”-da da ətrafımda diqqətçəkici adamlar çoxdur. Hesab edirəm ki, “Facebook” yeni bir inqilabdır. Mən modernizmi sevirəm. Postmodern daha acı bir məsələ idi. Konsperologiyanı Azərbaycan təfəkkürünə mən gətirmişəm. Bunu çox adam bilir. Azərbaycanda aparıcı ədəbi-fəlsəfi cərəyanları həmişə təqdim eləməyə çalışmışam.”- söyləyir.

1960-cı il, aprelin 30-da Bakı şəhərində anadan olub. Əslən Təbriz yaxınlığındakı Heris bölgəsindəndir. Böyrəkləri xəstə olduğu üçün yeddi yaşından Moskvada- SSRİ Elmlər Akademiyasının Pediatriya İnstitutuna yerləşdirilib və orta təhsilini həmin institutun nəzdində fəaliyyət göstərən məktəbdə alıb. Sonra Bakıya dönərək  Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. "Nekroloq", "Əli və Nino", “Solaxay” adlı postmodern üslubda yazılmış irihəcmli romanların və “SSRİ”, “Konspiroloq”, “Portretlər”, “Sekond hənd-ikinci həyat”, “Hekayələr”, “İki səmanın qartalı” şeir və hekayə kitablarının müəllifidir...

Deyir ki:- “Başqalarının fikrinə həmişə hörmət eləmişəm. Amma mənim üçün bu fikirlər həlledici olmayıb. Qərarı özüm vermişəm. Heç vaxt başqa fikirləri özümün alın yazım hesab etməmişəm. Mənim nəsrim öz nəsrimdir, mənim şeirim öz şeirimdir. Bu mənim öz publisistikamdır. Televiziya layihələrim də özümə məxsusdur. Nə var özümünküdür. Mənim nəsrim, şeirim orijinaldır. Bununla da mən seçilirəm. Mən həmişə yeni söz demişəm. Son layihəm mətbuatda portret yazılarımdır.”

Xeyli kitab mütaliə edib, çox müəllifin əsərlərindən məlumatlıdır. Xoşuna gəldiyi Azərbaycan ədibləri isə Sabir Əhmədli və İsa Hüseynovdur. Onların əsərlərini həmişə sevə-sevə oxuyub. Onun üçün “Beşmərtəbəli binanın altıncı mərtəbəsi”ndən Sabir Əhmədlinin “Yasaq edilmiş oyun” romanı daha maraqlıdır. Qəribə yazıçıdır, yazdıqlarını ənənəvi qəliblərə salmağı xoşlamır. Bu da qəhrəmanlarını, qələmə aldığı hadisələri daha yaxşı təsvir etməyə imkan verir. İmanına, inancına isə söz ola bilməz. Allaha məhəbbəti sonsuzdur. Özünü əsl müsəlman hesab edir…

“Mən Şah İsmayıl xəttinin müsəlmanıyam. Özümü Şah İsmayıl misteriyasının nəvəsi sayıram. Mən ona meyilli adam olmuşam. Həm də o, uşaqlıqdan padşah olub. Onun uşaq təfəkkürü mənə çox maraqlı olub. Mən uşaq təfəkkürünü yaşlı təfəkküründən mənalı bilirəm. Mənim üçün bunun ilk modeli İsmayılın 13 yaşında taxt-taca sahib olmasıdır. Azərbaycanda uşaq təfəkkürü XVI əsrdə hakimiyyətə gəlib. Uşağın müdrikliyində şüuraltı olaraq o biri dünyanın təcrübəsi var, ixtiyar adamların müdrikliyində yalnız bu dünyanın təcrübəsi olur. Emprik təfəkkür. Mən intuiktiv təfəkkürü seçirəm.”- söyləyir.

Bəli, onun öz aləmi var. Mistik, sirli, çoxuna pünhan olan aləm. Orada baş verənləri anlamaq üçün, gərək özün də bir aləm olasan…

…İlk baharda dünyaya gəlib. Bu gün ömrünün 66-cı baharına qədəm qoydu…

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı “Ulduz”lu dəqiqələr” rubrikasında sizlərə Alpay Azərin təhkiyəsini təqdim edir.

NƏSR

Alpay AZƏR

ÖLÜMDƏN GÜCLÜ

(Sənətşünas Ziyadxan Əliyevə həsr olunur)

V.İ.Surikov adına Moskva Rəssamlıq İnstitutuna qəbul olan Arif Muradovun ağlına gəlməzdi ki, cəmi bir ay sonra antik incəsənətdən dərs deyən professor Nikolay Sergeyeviç Savçenko göy gözlərini ona zilləyib deyəcək: “Sən burda ən azından bir rusun yerini tutmusan. Üstəlik, qəbul imtahanları vermədən, siyahıyla qəbul olmusan. Ona görə elə bilmə ki, bizdə oxumaq sənə rahat olacaq”. Bunları eşidəcəyini ağlının ucundan belə keçirməyən, hələ aşağı siniflərdə SSRİ-nin beynəlmiləlçilik, xalqlar dostluğu dərsini keçmiş Arif heyrətlə professorun üzünə baxıb heç nə deməmişdi. İçindəki qəzəbi göstərməkçün ayaqlarını bərk-bərk yerə vura-vura ondan uzaqlaşanda Savçenkonun ardınca istehzayla dediyi “Çto, sabirayeşsya zarezat menya?” (Nədi, məni doğramaq istəyirsən?) sözlər qulağına gəlib çatmışdı.

          Arif sonralar bilmişdi ki, “Zarezat” rusların qafqazlıların bir növ, qəddarlığına işarə vuraraq yarızarafatla dedikləri sözdür. Özünə söz vermişdi, qovulsa, Bakıya bilet alacaq, Moskvanı tərk edəcəyi gün instituta dəyəcək, Savçenkonu tapıb üzünə tüpürəcək, ordan qaça-qaça yataqxanaya fitilləyib, çamadanını götürüb taksiylə vağzala gedəcək.

          İlk kurs işi üçün həftələr sərf etdiyi “Beş alan tələbə” əsərini yaratdı, bilirdi ki, birinci kurs tələbələrinin ilk işlərinə, adətən, rektor Vladimir Fomski gəlib baxır. Rektor Arifin işinin qarşısında xeyli dayanandan sonra Savçenkonu çağırıb soruşmuşdu: “Nikolay Sergeyeviç, bu işi necə qiymətləndirirsiz?” – “Məncə, işıq rakursu düzgün seçilməyib”. – “İşıq obrazın içindən gəlir. Sadəcə, siz onu görmürsüz. Tələbənin baxışlarından bilinir ki, layiq olduğu beşi alıb, buna görə xoşbəxtdir”. Savçenko tutulmuşdu, Fomski ikinci zərbəni vurmuşdu: “Eşitmişəm, siz Arifi sıxışdırırsız, onu burdan qovmaq istəyirsiz. Bilin ki, o, bu institutda axıra qədər oxuyacaq”. Savçenko bu zərbədən “nokaut” olmuşdu, rəngi ağarmışdı, nəsə demək istəyəndə Fomski əlini yelləyib ondan aralanmışdı. Yeri gəlmişkən, Arifin “Beş alan tələbə” əsərini yaratmaqda məqsədi həm də Savçenkonu rəhmə gətirmək idi.

          Həftələr, aylar keçirdi, Arif onunla dəhlizdə salamlaşanda üz cizgilərindən müəyyən edə bilmirdi, Savçenkonun ona münasibəti dəyişib, yoxsa gizli nifrət öz yerindədir.

          SSRİ-nin dörd-beş heykəltəraşından biri olan Vladimir Savelyeviç Fomski mərd, paxıllıqdan uzaq, səxavətli, istedadı dəyərləndirən rektor idi. Bəzən intriqalarda iştirak etsə də, əsas seçim anında ədalətli olurdu. Onun Arifə münasibəti də elə prinsipiallığından, ədalətli olmağından gəlirdi. Arifin “Xosrov və Şirin” əsəriylə tanış olandan sonra Fomski Nizami Gəncəvinin eyniadlı poemasını Rüstəm Əliyevin rus dilinə tərcüməsində tapıb oxumuşdu. “Əvvəllər elə bilirdim, orta əsrlər müsəlman Şərqinin ən böyük şairləri Ömər Xəyyamdı, bir də Nəvai. Açığı, sizdə belə nəhəng şairin olmasından xəbərsiz idim, sənin sayəndə Nizami Gəncəviylə tanış oldum,” – Arifə demişdi, “Xəmsə”dəki poemaların qalan dördünü də oxuyacağına söz vermişdi.

          Arifin yaratdığı əsərdə Xosrov əlini Şirinə tərəf uzadırdı, Şirinsə üzünü yana çevirmişdi, Şirinin gözlərində şeytani təbəssüm varıydı. Fomski əlini çənəsinə qoyub bir xeyli əsərə baxmışdı. “Səndə hər iki obraz yaxşı alınıb. Mən diqqətlə hər ikisinin gözlərinə baxıram, məncə, Xosrov Şirinin üzünü görməsə də, onun baxışlarını oxuya bilir. Düz tapmışam?” – “Elədir ki, var, Vladimir Savelyeviç”. – “Məmnuniyyətlə bu əsəri Tretyakovkaya(1) göndərərdim. Yaxşı olardı ki, bu poemanın motivləri üzrə yeni işlər yaradasan. Tutaq ki, Şirinin çönüb Xosrova baxmasını bir əsərdə, onların bir-birinin əlini tutmasını başqa bir əsərdə verəsən. Amma sonrakı əsərlərin bayağı alınmamalıdır, təkrardan qaçmalısan. Nəsə yenilik olmalıdır, Arifçik”.

          Həmin kompozisiyanın qarşısında dayanan Fomski bir neçə sevimli tələbəsinə poemanın qısa məzmununu danışa-danışa demişdi: “Fikir verin, bizim Arif hər iki obrazın psixoloji durumuna, daxili aləminə yetərincə vara bilib. Heç kim deyə bilməz ki, hansısa obrazda əskiklik var. Bax buna sənətdə mükəmməllik deyirlər”.

          “Arif, səndəki bu istedad hardandı? – Fomski bir dəfə ondan soruşmuşdu. – Mən bilən, sən Bakıda yox, kənddə doğulub böyümüsən”. – “Anam öyrədib”. – “Anan? Maraqlıdı. Necə öyrədib?” Məlum olmuşdu ki, anası kəndin ən bacarıqlı dulusçusudur, gildən gözəl kasalar, kuzələr, qablar düzəldir. O, uşaq olanda, saatlarla anasının səbirlə, həvəslə işlədiyinə tamaşa edirmiş. Yay günlərinin birində ailəlikcə – atası, anası, on dörd yaşlı Arif və bacısı Bakıya gedirlər, şəhərdə gəzə-gəzə gəlib Füzulinin heykəlinin qarşısında dayanırlar. Heykələ bir xeyli baxan Arif çönüb anasına deyir: “Mən heykəltəraş olacam”. Beləcə, arzusu onu gətirib Moskvaya çıxartmışdı.

          Bir dəfə Fomski Arifi kabinetinə çağırıb soruşdu: “Sən həmişə Şərq motivlərindən istifadə edirsən. Bəlkə, bir dəfə də Rusiya motivlərinə müraciət edəsən? Artıq üç ildən çoxdur Moskvadasan, Rusiya səni cəlb etmir?” – “Cəlb edir, əlbəttə, cəlb edir.” – “Dostoyevskiylə aran necədir?” – “Cinayət və cəza” romanını oxumuşam”. – “Əla. Sənə tapşırıq verirəm. Bir dəqiqə, – kitab rəfinə tərəf getdi, oradan bir kitab götürüb geri qayıtdı. – “İdiot” romanıdı, bir həftəyə, uzağı, on günə oxuyub yanıma gəlirsən. Səliqəli oxu, heç karandaşla da qeydlər etmə. Yeri gəlmişkən, mən Kutuzovun heykəlini işləməyə başlamazdan əvvəl “Hərb və sülh”ü ikinci dəfə, bu dəfə heykəltəraş gözüylə oxumuşdum və şişirtmədən sənə deyirəm, Tolstoy bu işin yaranmasında mənim ən yaxın məsləhətçim olmuşdu”.

          Arif romanı dörd günə oxuyub rektorun görüşünə getdi. İçəri girən kimi Fomski əlində qəlyan ona salam vermədən soruşdu: “Roqojinin Nastasya Filippovnanı öldürməsi səhnəsi dəhşətli detaldır, hə?” – “Hə, o yeri mənə də çox təsir etdi, hətta kitabı götürüb divara çırpdım. Ayy, üzr istəyirəm, sadəcə...” – “Səni başa düşürəm, Arif, – rektor kitabı götürüb vərəqlədi, o tərəf-bu tərəfinə baxdı. – Görürsən, kitaba heç nə olmayıb, deməli, Dostoyevski zərbəyə dözüb. Hə, harda qaldıq? Əsərin sən dediyin o yeri hər dəfə yadıma düşəndə elə bilirəm, bıçağı Nastasyanın yox, mənim ürəyimə saplayırlar, hərçənd Nastasya obrazı o qədər də... Nə isə... Sən, bəlkə, belə bir əsər yaradasan?  Nastasya Filippovna yerə yıxılıb, bıçaq onun ürəyinə sancılıb, Roqojin dəhşətlə ona baxır, knyaz Mışkin qıraqda dayanıb hər ikisinə baxır. Sənin yaradacağın əsərə tamaşa edən adamsa müəyyən edə bilmir ki, Mışkin kimə baxır. Bacararsan?” Arif bir qədər fikirləşəndən sonra dilləndi: “Mən hazır”. – “Əla!” – Fomski minibara tərəf bir-iki addım atıb dayandı. “Hə, sən içmirsən axı. Mən bu razılığının şərəfinə səninlə Brendi toqquşdurub içmək istədim. Arif, sabahdan başla dediklərimin eskizini hazırlamağa. İşin səksən faizi hazır olanda mənə xəbər edərsən. Emalatxanaya gələcəm, hansısa obraz xoşuma gəlməsə, bax bu əlimlə sındıracam, – yekə əlini onun gözü qarşısında yumruq halına gətirdi, – və sən yenidən onu işləməli olacaqsan. Razılaşdıq?” böyük məsuliyyətin altına girdiyini anlayan Arif qorxa-qorxa başıyla razılaşdığını bildirdi.

          Arif iki ay idi “Nastasiyanın qətli” əsərini işləyirdi. Gilə bulaşmış əliylə çənəsini qaşıya-qaşıya yaratdığı obrazlara baxırdı, gah Roqojini, gah Mışkini, – heç birinin baxışı onu qane etmirdi, – gah da Fomskini, axırda özünü söyürdü. Yerə uzanan Nastasya Fillipovnaya isə baxıb deyirdi: “Nə vecinə? Sən ölmüsən, amma sənə görə mən burda  zülm çəkirəm. Gərək yalandan deyəydim, əsər xoşuma gəlməyib”. Bunu desə də, anladı ki, rektorun təklifindən imtina etmək elə də asan iş deyildi, institutda güvəndiyi tək adam o idi. Əsəri işləyən vaxt bir dəfə az qaldı Mışkinin başını qopartsın. “Fərsizsən sən, Mışkin. Nastasyanı götürüb başqa bir ölkəyə qaçmalıydın”. Mışkini başsız təsəvvürünə gətirdi, “Fomski soruşsa başı hanı, deyərəm, postmodernist metoddan istifadə etmişəm. Başa düşər məni... Yox, kaprizni adamdı, söyüş söyməyə bəhanə axtarır”. Həm də Arifə elə gəlirdi ki, rektorla arası dəysə və Savçenkonun bundan xəbəri olsa, diplom işinin müdafiəsində hər ikisi birləşib ona mane olacaqlar.

          Arif artıq Mışkinin saçlarını ağartmışdı, sinəsindəki tozu təmizləyən vaxt çiyninə dəyən əl zərbəsindən dik atıldı. Geri çevriləndə sevincdən gözləri parıldayan Fomski dedi: “Sən mahiyyətə vara bilmisən, əziz dostum. – Arifi qucaqlayıb əlavə etdi: – Mən dediyimə nail olmusan. Sən həm qəhbə Nastyanın ölümdən sonrakı sakitliyini, həm də Mışkinlə Roqojinin əzablarını verə bilmisən. Polifonik əsər yaratmısan sonda. Təbrik edirəm səni. Ola bilsin, “İdiot” mənim ən sevdiyim əsərlərdən biridir deyə, elə bilirəm, bu roman “Karamazov qardaşları”ndan üstündür. Bu əsərin beşinci kursda yaradacağın diplom işindən də o yana gedir. Sən mənə  mərhum heykəltəraş dostum Vasili Semyonıç Boqatıryovu xatırlatdın. O, “Ağlayan adam” heykəlini yaratmazdan öncə obrazın içinə o dərəcədə girmişdi ki, özü axırda ağlamışdı. Elə bilirəm, sən də “İdiot”un son yerlərində o hissləri keçirmisən”. Arif razılıq əlaməti olaraq başını tərpətdi, başa düşdü ki, emalatxananın qapısı açıq olduğundan rektor ayaqlarını asta-asta yerə basaraq ondan xəbərsiz içəri girib. “Mən səni heç yerə buraxan deyiləm. Sən diplom alandan sonra qalıb burda müəllim işləyəcəksən,” – Fomski dedi. Arifin üzündəki çaşqınlığı görüb “Burda istəməsən, Bakıda rəssamlıq akademiyanızda işləyərsən. Sənin iş karyeran üçün lazım gəlsə, mən Leonid İliçə zəng edərəm. Bilirsən, onunla yaxşı münasibətlərim var. Böyük Vətən müharibəsində eyni cəbhədə vuruşmuşuq”. Bir dəfə Arif rektorun otağında olanda Fomski dövlət qurumlarına çıxışı olan telefon vasitəsilə SSRİ-nin rəhbəri Leonid Brejnevlə şirin-şirin söhbət etmişdi və Arifə ən təəccüblü gələn rektorun ona tay-tuşu kimi “Lyonya” deyə müraciət etməsi olmuşdu.

          Bir gün sessiya imtahanlarına az qalmış dekan müavini tənəffüsdə Arifə yaxınlaşıb dedi ki, rektor səni otağında gözləyir, təcili get yanına. Qaça-qaça, “Görən, nə məsələdi?” sualına cavab axtara-axtara cürbəcür bəd ehtimallar Arifin ağlından keçdi: yəqin, kimsə mənim adımdan ona nəsə pis bir şey çatdırıb. Allah şahiddi ki, elə şey olmuyub. Ya da evdə kiməsə nəsə olub, ancaq o boyun olub xəbəri mənə çatdırsın. Nəhayət,  təngnəfəs özünü rektorun qəbul otağına çatdırdı.

          “Arif, sənə də bilet almışam. Axşam qatarla Leninqrada gedirik, esveylə. İndiyə qədər esveylə harayasa getmisən?” – “Yox, o nədi?” – “Qatara minəndə biləcəksən. Axşam saat yeddidə burda olarsan, maşınla vağzala gedəcəyik”.

          Arif ilk dəfəydi əlüzyuyanı, iki qırmızı rəngli divanı olan ikinəfərlik kupedə yol gedirdi. Məlum oldu ki, onlar Vladimir Savelyeviçin Leninqradda İ.Y.Repin adına rəssamlıq, heykəltəraşlıq və memarlıq  institutunda dərs deyən professor dostunun oğlu İqorun diplom işinə baxmağa gedirlər. “Vladimir Savelyeviç, nə əsərdi?” – “Təsəvvürüm yoxdu, mən atasından soruşdum, heç nə demədi, daha doğrusu, demək istəmədi. O istəyir ki, mən oğlunun işinə baxıb qiymət verəm. Səni isə özümlə aparıram, baxıb öz qiymətini verəsən”. – “Axı mən hələ...” – “Hələsiz. Nə olsun tələbəsən? Sən istedad və savadına görə bizim bəzi müəllimlərdən irəlidəsən”.

           Sonra onlar restoran-vaqona keçdilər, salatlar, yeməklər, limonadlar sifariş verdilər. Fomski portfelini açıb ordan yarımlitrlik tekila çıxartdı. Tez-tez özünə bu içkidən süzüb cürbəcür yeməklərdən yeyə-yeyə içdi, ağır keçən uşaqlığından, tələbəlik həyatından, Böyük Vətən müharibəsində vuruşmağından, Kutuzovun heykəlinin gec qoyulmasıyla bağlı üzləşdiyi bürokratik əngəllərə görə uzun zaman stress keçirməyindən, istənilən obrazın heykəlini yaradana qədər onun bioqrafiyasını dərindən öyrənməsindən danışdı. Altıncı qədəhdən sonra katibəsi Yuliya ilə sevgili olduğunu etiraf etdi, birdən səhv bir iş tutubmuş kimi, şəhadət barmağını tələbəsinin gözləri qarşısında tərpədib əlavə etdi: “Amma bu, öz aramızda qalsın ha”. Moskvaya çatanda Fomski bərk-bərk tapşırdı: “Təkrar edirəm,  əsər haqqında nəyi düşünsən, onu da deyəcəksən. Yalançı tərifdən uzaq ol”. Arif başını tərpədərək razı olduğunu bildirdi.

          Onlar atasının dərs dediyi institutun sonuncu kurs tələbəsi İqor Solovyovun yaratdığı İkinci Dünya müharibəsi mövzusuna həsr olunmuş “Mübarizə” adlı heykəlin qarşısında dayanmışdı. Bir əsgər əlində süngülü avtomat hücuma keçirdi, onun qarşısında isə dəbilqəli, əllərində avtomat, aralarında böyük məsafə olmaqla üç alman əsgəri dayanmışdı, başqa bir alman əsgəri yerə sərilmişdi. Heykələ ötəri baxan istənilən adam anlayardı ki, sovet əsgəri ölümə məhkumdur, yəni çatdırıb əli avtomatlı üç alman əsgərini öldürə bilməzdi, ikisini öldürsə, biri onu güllələyəcəkdi.

          Onlar hələ emalatxanaya girməmiş Fomski dostunun qulağına pıçıldamışdı ki, ilk sözü azərbaycanlı tələbəsi deyəcək, ata-bala bununla razılaşmışdı.

          Arif beş dəqiqə kompozisiyaya baxandan sonra dilləndi: “Əsərdə orijinallıq var. Amma sovet əsgərinin gözlərində heç bir hiss görmürəm. Siz nəsə görürsüz, Vladimir Savelyeviç?” – “Arif, sən davam elə, mən axırda fikrimi deyəcəm”. – “Oldu. Sovet əsgəri əgər təkbaşına üç alman faşistinin üstünə gedirsə, onun gözləri ya qəzəbli olmalıdır, ya da soyuqqanlı. O, ölümdən qorxmamalıdır. O... hmm, necə deyim... ölümün özündən güclü olmalıdır. Hətta əsərə “ölümdən güclü” adı vermək olar”. Öz dediklərindən ruhlanırmış kimi Arif havada barmaqlarıyla çırtıq çaldı. Bu sözlərdən sonra İqorun atası və Fomski əl çalmağa başladı, Fomski “Bravo!” qışqırdı. İqor azca qızardı, çalışdı pərt olduğu bilinməsin. Arif üzünü Fomskiyə tərəf tutdu, baxışlarında “Bəlkə, nəsə əlavəniz var dediklərimə?” yazılmışdı. Rektor bu baxışları anlayıb İqora dedi: “İqoryok, buyur,  söz sənindir”. – “Mən... Hmm... Əgər sizin kimi ustad bu məsələdə öz tələbəsiylə razıdırsa, mənim nəsə deməyim artıqdır”. – “İqoryok, sən Deynekanın “Sevastopolun müdafiəsi” əsərindəki səhvdən qaça bilmisən, alman faşistləri və sovet əsgərlərinin bədən ölçüləri arasında simmetriyanı qorumağını nəzərdə tuturam”, Fomski bu komplimenti dedi ki, dostunun oğlu ruhdan düşməsin, sonda ona müharibəylə bağlı bir neçə rəsm əsərlərinə və heykəllərə baxmağı tövsiyə etdi.

          Bir dəfə Arif eşitdi ki, SSRİ xalq rəssamı, dünyada tanınan rəssam Mahir Tələtov onların institutuna gəlib çıxış edəcək. Bu rəssam Arif tələbə olana qədər on il həmin institutda dərs demişdi, sonra SSRİ Rəssamlar İttifaqında işləməyə başlamışdı. Arif əminiydi ki, Mahir Tələtov burda işləməyə davam etsəydi, Savçenkonun onu incitməyə cəsarəti çatmazdı.

          Mahir Tələtovun akt zalında mühazirə oxuyacağı xəbərini eşidən gündən Arifin sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Əminiydi ki, yaxınlaşıb özünü təqdim edəndə böyük sənətkar öz doğması kimi onun əlini sıxacaq, kefini-halını soruşacaq, dərsləriylə maraqlanıb mütləq deyəcək “Vladimir Savelyeviç sənin haqqında çox yüksək fikirdədir”, əsərləriylə tanış olmaq istəyəcək və axşam vaxt tapıb onun emalatxanasına baş çəkəcək, sonda ev telefonunu verib “Çəkinmə, bir problemin olsa, mənimlə əlaqə saxlayarsan” deyəcək.

          Mahir Tələtov akt zalının yanında “İncəsənət tarixi və nəzəriyyəsi” kafedrasının müdiri professor Dmitri Pankinlə söhbət edirdi. Arifsə qıraqdan onlara baxırdı, yerlisi nəsə deyirdi, Pankin qəşş edib gülürdü, sonra Pankin onu güldürürdü. Arif heç cürə bilmirdi, nə vaxt ona yaxınlaşsın, tərəddüdü, cəsarətsizliyi onu əsəbiləşdirirdi. Tərslikdən söhbət edənlər fasilə vermədən danışırdılar. Bir azdan Mahir Tələtov zalda tələbələrçün mühazirə oxuyacaqdı, onunla görüşüb tanış olmaqçün yeganə şans əldən çıxmaqdaydı. Axırı, Arif özünü məcbur edib, yerlisinə yaxınlaşıb doğma dildə “Mən azərbaycanlıyam, dörd ildir burda oxuyuram” dedi. “Lap yaxşı, sənə uğurlar arzu edirəm,” – Mahir Tələtov acı təbəssümlə rusca bunları deyib, üzünü professor Pankinə tərəf çevirib söhbətinə davam etdi.

          Arif heç nə demədən pərt halda onlardan aralanıb zala tərəf ayaqlarını sürüdü, qulaqları uğuldayırdı, birinci kursda professor Savçenkodan eşitdiyi “Sən burda bir rusun yerini tutmusan” sözlərindən sonra ikinci dəfə idi bu cür zərbə alırdı. “Savçenko üçün mən yadam, bunu başa düşdük. Bəs bu adam azərbaycanlı ola-ola, niyə belə eliyir?” sualına cavab tapmayan, heyrət və nifrət hissləri keçirən Arif bilmirdi, zala girib beş-altı dəqiqəyə başlayacaq yerlisinin “Rəssamlıqda müasir cərəyanlar” mühazirəsinə qulaq assın, yoxsa aradan çıxsın. Bilirdi ki, çıxıb getsə, onun yoxluğunu ən azından, rektor hiss edəcəkdi, sonra onu görəndə “Səni yerlinin mühazirəsində görmədim, hardaydın?” soruşacaqdı. Mahir Tələtov sənətinin vurğunu Arif o illər Rəssamlıq institutunda oxuyan yeganə azərbaycanlıydı. Amma sənətkarın saymamazlığını heç cürə sinirə bilmirdi. “Bəs neyniyim?” sualı beynini girinc edə-edə zala daxil olanda qəfil çıxış yolu tapdı: tədbir başlayandan iki-üç dəqiqə sonra sakitcə aradan çıxmaq.

          Fomski tədbiri açdı, Mahir Tələtovun yaradıcılığı haqqında bir az danışdı, elə sözü ona verəndə Arif çönüb, ayaqlarını asta-asta yerə basıb çıxışa tərəf addımlamağa başladı. “Arif, hara gedirsən?! Qayıt gəl!” Fomskinin tribunadan gur səslə dediyi bu sözlərdən sonra zaldakıların az qala yarısı çönüb çıxışa tərəf baxdı. Bir neçə sırada gülüşmə səsi eşidildi. Arifin içində 6,5 ballıq zəlzələ baş verdi, hərçənd, anladı ki, Fomski ərk etdiyindən, xətrini çox istədiyindən onu bu cür nümayişkaranə geri çağırdı. Geri dönüb addımlayanda Arifə elə gəlirdi, bütün dünya ona baxır. Yavaş-yavaş içinə qürur dolurdu, artıq fəhmən hiss edirdi ki, yerlisinin ona münasibəti dəyişəcək, onun Mahir Tələtova olan az öncəki nifrətindən əsər-əlamət qalmamışdı. Fomski danlaqqarışıq təbəssümlə Arifə baxıb başını yellədi.

          Axşam Fomski, dəvət etdiyi Mahir Tələtov, Arif daxil bir neçə incəsənət adamı “Metropol” mehmanxanasının restoranına şam yeməyinə yığışmışdı. Arifin diqqəti masanın üzərinə düzülmüş çoxdan dadmadığı ləzzətli yeməklərdən çox, yerlisinə yönəlmişdi. Çəngəl, qaşıq səsləri, adamların bir-biriylə uca səslə danışması, canlı musiqinin, barabanın gur səsi ona mane olduğundan tez-tez başını qabağa uzadırdı ki, Mahir Tələtovun Fomski və başqalarıyla söhbətinə qulaq asa bilsin.

   Fomski altıncı badəni “Günəşli Azərbaycandan gəlmiş, öz istedadıyla institutumuzda ad qazanmış Arif Muradovun sağlığına” qaldırdı və bu vaxt Arif Mahir Tələtovun ona yönəlmiş “Afərin, yerlim” yazılmış baxışlarını tutdu.

          Məclis bitənə yaxın Mahir Tələtovun masadan qırmızı kürü yaxılmış iki çörək dilimini götürüb salfetə bükərək sakitcə pencəyinin yan cibinə qoyduğunu görən Arif tez başını aşağı saldı ki, sənətkar pərt olmasın. Sonra başını qaldırıb gözaltı ona baxdı. Araqla konyakı qarışdıran rəssamın ona tuşlanan süzgün, təbəssümlü baxışlarında “Bilirəm, gördün, amma narahat olma, vecimə deyil” ifadəsi var idi.

          Artıq çölə çıxmışdılar, Mahir Tələtov səntirləyə-səntirləyə yeridiyindən bir əlini Arifin çiyninə qoymuşdu. “Əzizim, – Arifin qulağına deyirdi. – Bayaq gördüm sən başını aşağı saldın. Mən belə şeyləri qətiyyən vecimə almıram. İstəyirlər, lap bunu “İzvestiya” qəzetində yazsınlar, lap “Fitil” kinojurnalında məni prototip kimi götürüb hansısa obraz yaradaraq biabır etsinlər. Vecimə deyil. Mən Böyük Vətən müharibəsində günlərlə çörək yeməmişəm. Günlərlə Bakının küçələrində gəzəndə künc-bucağa diqqətlə baxırdım, görüm nə tapa bilərəm ki, ağzıma atım. O zaman gecələr yerimə girəndə ən çox nifrət etdiyim şey bilirsən, nə idi? Qarnımın quruldamağı. Bax o səsi eşitməyim deyə, nəsə tapıb yemək istəyirdim. Unutmuşam hansı əsərdədi, müharibə vaxtı ac uşaq yerdə, ağzında çörək qırıntısı aparan qarışqa görür, qarışqanı çörək qırıntısıyla bir yerdə yeyir. Bəlkə də, bu, yazıçı fantaziyası olub. O vaxtlar həmin uşağın yerinə olsaydım, mən də eyni şeyi edərdim. İndi restoranlarda görəndə ki masanın üstündə o cür ləziz yeməklərdən artıq qalır, o dövrü xatırlayıram, əlim mexaniki yeməklərə doğru gedir. Qaldı qırmızı kürü yaxılmış buterbrodlara, mənə nədənsə elə gəldi ki, heç ofisiantlar da onları yeməyəcək, çünki hər gün görürlər, yetərincə yeyiblər deyə beziblər, hətta ola bilsin, iyrəniblər qırmızı kürüdən. Ona görə götürüb cibimə qoydum. Yaşım əllini keçib, ayda iki-üç dəfə Bakıdan mənə litrlik bankalarla qara kürü göndərirlər. Amma masanın üstündəki kürü yaxılmış çörək görəndə... Nə isə,” – Mahir Tələtov əlini yellədi. Arif indi iki şeyə görə özünü dünyanın ən xoşbəxt adamı hesab edirdi: sənətkara yıxılmamaq üçün dayaq idi, həm də aralarında səmimi münasibət yaranmışdı.

          Komissiya Arifin diplom işi olan “Bulaq başında” əsərinə baxırdı. Fomski hələ heykələ yaxınlaşmamış komissiya üzvlərinə demişdi: “Hörmətli həmkarlarım, bəziləriniz bilir, Arifi necə çox istəyirəm. Aydın məsələdi, istedadına görə. Amma sizdən bir xahişim var, onun diplom işi haqda nə düşünsəniz, onu da deyərsiz. Bu məsələdə mənim rektor olmağımı unudun”... “Möhtəşəmdi”, “Əladı”, “Çox gözəldi” pıçıltıları ətrafa yayılmışdı. Diplom işini tərifləyənlərdən biri də Arifi birinci kursda akademiyadan qovmaq istəyən Savçenko idi. Fomski onu qırağa çəkib dedi: “Nikolay Sergeyiç, siz Arifi burdan qovmaq istəyirdiz, yadınızdadı?” Savçenko günahkarcasına gülümsəyib dedi: “Hə, belə bir balaca günah işlətməyim yadımdadı”. – “Balaca günah? Elə deməzdim,” – deyib rektor qəhqəhəylə güldü.

          Az sonra Savçenko Arifi qırağa çəkib dedi: “Arif, əzizim, mən səndən üzr istəyirəm”. – “Yox, Nikolay Sergeyeviç, nə danışırsız?” – “Mən hər şeyi yaxşı xatırlayıram, birinci kursda olanları deyirəm. Bilirəm, rektorumuz sənin burda qalıb işləməyəni istəyir. İnan mənə, əgər bu məsələ elmi şurada səsverməyə çıxarılsa, mən lehinə səs verəcəm, elə bilirəm, bununla da günahımı yumuş olacam”. Hər ikisi əməlli-başlı kövrəlmişdi, bu qəddar adamın yumşalması Arifə qəribə gəlirdi. “Səni bu bazar günü evimizə dəvət edirəm. Yoldaşım Marya Petrovna səni dadlı blinlərə qonaq edəcək”. – “Nikolay Sergeyeviç, düzü, heç bilmirəm nə deyim...” – “Heç nə demə, Arifçik”. – cibindən kağız parçası, qələm çıxarıb tələsik nəsə yazdı, kağızı ona uzatdı: “Bu, qaldığımız evin ünvanıdı, Odintsovo metrosuna çox yaxındı, tez tapacaqsan. Gəlməsən, səni qoymayacam burda işləyəsən, – güldü. – Bu, zarafatdı. Səni qızım Nataşayla da tanış etmək istərdim, mühasibat üzrə oxusa da, sənətdən başı çıxır”. “Yəqin, qızını mənə sırımaq istəyir. Görən, qəşəngdi?” – Arif fikirləşdi. “Gələcəksən?” – “Hə, əlbəttə, gələcəm,” – Arif əminliklə dedi. “Hə, bax bu, başqa məsələ. Təsəvvür edirsən, Nataşa Alberto Ciakomettinin əsərlərini sevir. O gün mənə deyir ki, son on ildə sovet heykəltəraşları incəsənətə yeni nəsə gətirməyiblər. Üstəlik, deyir...” Arif üzündə təbəssüm başını mexaniki tərpədirdi, deyəsən, daha ona qulaq asmırdı.

29 aprel – 30 dekabr, 2023

Bəşəru (Lənkəran) – Bakı –  Qalaaltı – Bakı 

(1)Moskvada incəsənət əsərlərinin saxlandığı Tretyakov qalereyası

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Qulu Ağsəsin essesi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

QULU AĞSƏS

QƏZA TÖRƏDƏN "TƏCİLİ YARDIM"

– Jurnalistika nədi?

– "Təcili yardım". O, qəzanı aradan qaldırmağa tələsir.

–        Bəs ədəbiyyat?

–        Ədəbiyyat... qəza törədəndi..

***

         "Smaylik"siz gülən və ağlayanlara ithaf olunur bu yazı.

         Məndən deməkdi:

1)    İstedadlı adamlardan intizam, intizamlı adamlardan istedad gözləməyin!

2)    Tənbəllərə hörmət eləyin. Onlar yaltaqlanmağa da ərinirlər.

3) Əli qələm tutmayanlar yumorun düşmənidi. Onların yazmağı talenin acı zarafatıdı (yeri gəlmişkən: mən ölkədə tək-tük qələm adamından biriyəm, çünki hələ də kompüterdə yaza bilmirəm).

4) Hə, bir də, qrafomanlar yaradıcılıq böhranı keçirmirlər;

3-cü dünya ölkələri iqtisadi tənəzzül keçirmədiyi kimi...

                   ***

İki nəhr bir-birinə qarışmır –

Belə su var da!

Həyatla ədəbiyyat bir-birinə qarışıb – Bilə-su-varda!

Elbrus Ərud  mənə link göndərdi:

"Bir ədəbiyyat müəllimi ancaq belə intihar edə bilərdi..."

Çoxlu sərlövhəsi var bu yazının.

Cümlələrin sayından artıq!

Elbrus köşə yazıb,

mən hekayə oxudum,

bir başqası vida nəğməsi dinlədi,

amma bu yazının tək bir oxucusu var: müəllifin personajı.

"...Hər ayın 25-də təqaüd köçən kimi əvvəlcə telefonumdakı "Birbank" tətbiqinə mesaj gəlir, heç açıb məlumata baxmamış görürəm pulu çəkdilər. Tez atama zəng edib maraqlanıram. Deyir, narahat olma, mən çəkmişəm, bankomata-zada etibarım yoxdu, kişinin pulu cibində olar..."

Görəsən, bu dünyanı işğal eləmiş virtual dünyanın o dünyaya da əli çatırmı?

Əgər çatırsa, harasa bir mesaj gəlsin ki, yazı ünvana yetişib... lap elə "Birbank"a...

Hərçənd indi Elbrusun Əməkdar jurnalist təqaüdünü anası çıxarır və hələ də o "çıkkıltı" kəsməyib.

Ata öləndə taxtını anaya verir. Kişinin postu heç vaxt boş qalmır...

                   ***

Ernest Heminqueyin belə bir kəlamı var, deyir ki, insanlar iki qrupa bölünür. Birinci qrupla yaşamaq asandı, amma onlarsız da keçinirsən. İkinci qrupla dolanmaq çətin olsa da, onların yerini heç kəs verə bilməz!

"İntihar eləyən ədəbiyyat müəllimi" ikinci qan qrupudu. Elbrus onunla sağlığında yola getməsə də, indi onsuz yola da gəlmir...

Yazının əvvəlində dedim ki, jurnalistika qəzanı aradan qaldırır, ədəbiyyatsa qəza törədir.

"Bir ədəbiyyat müəllimi ancaq belə intihar edə bilərdi..." yazısında jurnalist (ika) qəza törədib, ədəbiyyat (müəllimi) haya yüyürüb, amma çatmayıb. Qəsdən!..

P.S. Naviqator xəbərdarlıq edir:

– 50 metrdən sonra sağa!

100 metrdən sonra sola!

1000 metrdən sonra dairəvi yola!

Mənzil başına sağ-salamat çatmaq üçün yolu düz gedə bilməzsən.

Ömür yolu da maşın yolu kimidi.

Düz gedəni bircə mənzil gözləyir:

SON...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

“Ocaq” Müasir Sənət Mərkəzi “Bakı gecələri” layihəsini təqdim edəcək

Azərbaycanın mədəni həyatına yeni bir ünvan əlavə edilir. Bu, “Ocaq” Müasir Sənət Mərkəzi“dir.

20 – 21 iyun  tarixlərində  “Ocaq” Yaşıl Teatrda “Bakı gecələri”  layihəsini təqdim edəcək, paytaxtımızın yay gecələrinə gözəl əhval-ruhiyyə və həzinlik qatacaq.

Layihənin ideya rəhbəri Əməkdar artist Ramil Qasımov “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına bildirib ki, iyunun 20-də, saat 20.00 - da “Bakı gecələri”ndən 1-cisi “Azərbaycan kinosunun qızıl fondu” adı altında kino musiqimizə həsr ediləcək. Burada milli  kinomuzun ən  sevilən və yadda qalan mahnıları ölkənin tanınmış ifaçıları, həmçinin aktyorlarımız tərəfindən səsləndiriləcək. Bu gecə kino musiqisinin unudulmaz atmosferini canlandıracaq, özəlliyi ilə hər kəsin zövqünü oxşayacaq.

İyunun 21-də, saat 20.00-da isə Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrının  təqdimatında  dahi  bəstəkar  Üzeyir Hacıbəylinin  “O olmasın, bu olsun”  operettası  ilk  dəfə  olaraq  açıq  səma  altında  nümayiş  etdiriləcək.

“Ocağ”ın bu unudulmaz gecələrində xalq artistləri Flora Kərimova, Niyaməddin Musayev, Hacı İsmayılov, İlham Namiq Kamal, Həmidə Ömərova, həmçinin Əməkdar artistlər Gülüstan Əliyeva, Lalə Məmmədova, Aqşin Abdullayev, ifaçılar  Fatimə Cəfərzadə, Amil Həsənoğlu, Kamilə Nəbiyeva, Aşıq Əli, Zabitə Alıyeva, Səbinə Ərəbli, Ayaz Qasımov, İlkin Fuad, Həyat Məmmədova, Zeynal Əhmədov, Ərəstun Quliyev və gənc ifaçı Sevgim tamaşaçılara xoş dəqiqələr bəxş edəcəklər.

Yeni orkestr təqdimatı, rəqs qrupu, xüsusi hazırlanmış ssenari gecəyə sehr qatacaq.

Qeyd edək ki, “Bakı gecələri” layihəsi mədəniyyət səhəsində fərqli formatda təqdim olunacaq tədbirlər toplusudur, özündə yüksək zövqü ehtiva edir, bilavasitə geniş tamaşaçı auditoriyası üçün  nəzərdə tutulur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

         “Üçə qədər sayıram...”

         Qaçıb gizlənsin misralar...

         BİR...

         ... “O Bir haqqı!” deyib əlini göyə uzadan qarı görməmisinizsə, nağılların niyə “biri var, biri yox”la başladığını anlayamazsınız.  Hamı var olanı tanıyır öz vicdanınca, biz, Qulu Ağsəsin yazdığı kimi, “keçək yoxa...”

         Bizim şeirin alıcısı yoxdur. Şikayətçilərdən biri də mən... 

         Cibran Xəlil Cibran yazırdı: “Böyük şair sükutumuzu dilə gətirməyi

bacaran kəsdir”.  Oxucu harda susdu/ susur ki, biz də onun sükutunu dilə gətirək?! Bizdən çox danışır oxucu...

         Fərid Hüseynin “Ulduz”dakı “Özüylə söhbəti...”ndə ( iyun, 2020) dediyi oxucu da elə yazandır-mənim kimi.  Fərid deyir: “Çox zaman müəlliflərin nəzərdə tutmadığı mənaları belə, oxucular tapır”. Hə, Fərid, siz oxucu kimi məni və ya digər qələm həmkarlarınızı nəzərdə tutmurdunuz, amma mən tapdım bizi. 

         Bu yazı da bir az vaxt tapıb özümlə dərdləşməyimdir elə... Ona görə quramaya oxşayır-hər rəngdən bir az, hər tikiş növündən bir sıra. Çoxdandır, analar qızlarına qurama öyrətmir...Anam bu yazını oxuyanda vatsapdan yığacaq ki:

         -İynə saplamağı öyrətsinlər hələ!

         Mən bəraətimi Qulu Ağsəsin “Bookline” podkastındakı fikirləri içərisindən seçim bəribaşdan: “ Ədəbiyyat bütövlükdə insanın özüylə söhbətidir... İnsanın özüylə söhbəti çox çətindir!”  Hətta fikrim var, bu cümləni Feysbukumun alnına yazım.

Bir olan, keç günahımdan, mən hara, yazqı yazmaq hara?! Şairliyimə ver... Yoxdan biri də şair ağlıdır...

         İKİ...

         ...Yazıya başlamamış eşiyə boylanım bir, görüm, yağış kəsdimi?

         “Həyat problemləriylə gözəldir!”, bilirəm, bu gündən sabaha saxladığımız bütün yarımçıq işlər sabah da oyanmağa bəhanəmiz olsun deyə, həyat dəryasına atdığımız tilovlardır, bilirəm, amma yenə də, yazan olana bu mənzərə bir az dəyişsə, yaxşıdır.

         Yağışa baxmaq üçün yazı masamdan qalxmasaydım, yazını çoxdan bitirərdim.

         Başqa bir “Ulduz”da Aqşin Evrən “Özüylə söhbət...” edib (aprel, 2025). Deyib: “Əsrlərdir, sözü bıçaqlayırıq, lakin o, hələ də canlı, qüdrətli və əbədidir”.  Hörmətli Aqşin, siz “əbədi” sözünü deməsəniz də, olardı, “Başlanğıcda SÖZ vardı” cümləsini bilməyən yazan olmaz. Hə, yenə o fikirdəyəm ki, müasir Azərbaycanda oxucu elə yazandır!

         Yazdıqlarımızın umduğumuz qədər oxunmadığının problem olmasını deyəndə isə, xahiş edirəm, “əbədi” sözünü qalın şriftlərlə və böyük hərflərlə yazın... Az yazmağın bir səbəbi də budur...

         “Həyatımdakı bütün problemlər bir anlıq da olsa, qurtarsın, artıq yazmamağa bəhanə qalmasın, yazım...”

         Bunu da Qulu Ağsəs deyir podkastda...   Bir az keçir, klaviaturamızın boynunu bükür sözləriylə: “Həqiqi ədəbiyyatı yazmaq da çətindir, oxumaq da...” Eynəyimiz klaviaturamıza baxıb şeşələnir bu məqamda... Axı oxucu bizik-yazanlar...

          ÜÇ...

         Yoruldum deməkdən: biz özümüzük yazan da, oxuyan da...  Yazmaqdansa, çətin ki yorulam!

         ...Həqiqət həmişə sondadır. Yoxsa onun haqqında danışanda da mənzilbaşına varmaq ifadəsindəki “varmaq” sözü işlədilməzdi. Demək, həqiqət yol da deyil, yoldaş da-yolun apardığı yerdir.  Bu dünyadan ağlı bir şey kəsməyənlər elə bilir həqiqət o dünyadadır, hələ doğulmayanlar da bu dünyaya varmağa tələsir. Doğumdan ölümə yol gedənlər qeyri-həqiqətin çəpiyinə çəngi yallısı oynayanlardır...  “Oynamaqdan utanmasan, nə var ki?!” deyib ulular... Burdakı utananlarsa, bizik-yazanlar... oxuyanlar...

         Eşikdə gün batıb... Düşüncəmdə günün bir boy qalxdığı vaxtdır... Klaviaturamın səsi küçədən də eşidilir yəqin... (Gümana bax, sevdiyim yazı!)

         “Düşüncə adamı daim yorğun olar... Axı onların xüsusi-müəyyən edilmiş iş vaxtı yoxdur...” –dedi bayaq Qulu Ağsəs...  Məni deyirdi, səni deyirdi ay bunu oxuyan, Kafkanı deyirdi, Tolstoyun ən sevdiyim qəhrəmanı Levini deyirdi. Bir də, deyirdi ki, “Şəfa, sən dünyanın sahibi olanda da haqlısan, heç kim olanda da!” -  Qulu Ağsəsin “Şeirdə dünyanın sahibi olmaq var, şeirdə heç kim olmamaq var...” sözlərini özümə belə tərcümə etdim!

         Uğurlu tərcümədir!  Tərəkəmə qızı olaraq öz ana dilimi gözəl bilirəm!  Babalarım, nənələrim bu dildə danışıb təbiətlə, Bir olanla, haqla, divanla və mənimlə!

         ...Kafkanın “Çevrilmə”sini dünyəvi düşüncə sisteminin möhtəşəm zirvələrindən biri sayanlara pıçıldayıram: “Kafkanın bacısı Ottlaya yazdığı məktubları oxuyun, onda görəcəksiniz ki, “Çevrilmə” daha çox avtobioqrafik əsərdir”.

         “Şeir sirdi, adam, şeiri qışqırmazlar!” deyir ha Qulu Ağsəs, ona görə pıçıldayıram; səsim başına düşməsin şairin. Elə Kafka deyildimi gündəliyinə yazan: “Yazıçının individuallığı ondadır ki, hər kəs öz çatışmayan cəhətlərini özünəməxsus şəkildə gizləyir”?!

         ...Bu yazıda nəyi gizlətdim, bir özüm bilirəm, bir də Bir olan... İnsandan Tanrıya yol üçdöngəlidir-düşünmək, hiss etmək, demək... 

         Saydım...

         Bitdi...

         ...Misralar sətirlərin arasında gizlənib, mən görməzdən gəlirəm, hərəyə birini siz tapın, ay bunu oxuyanlar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

MinaRəşid,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günlərdə Qərbi Azərbaycan Televiziyasının “Ədəbi İrəvan” verilişində Əməkdar jurnalist Telli Pənahqızının qonağı yazıçı Varis olub. Bu dəfə söhbət Varisin dövlət sifarişi ilə qələmə aldığı “İrəvanda xan qalmadı” romanı əsasında qurulmuşdu...

Varis söhbətin əvvəlində bildirir ki, bir vaxt Prezidentimiz deyirdi ki, biz hamımız qarabağlıyıq. Bu gün də biz hamımız Qərbi azərbaycanlıyıq: “O vaxt mən dövlət sifarişi ilə Xocalı haqqında roman yazdım, Heydər Əliyev Fondunun “Xocalıya ədalət” kampaniyası vasitəsilə bu əsər təbliğ olundu. Romanın təqdimatı 2020-ci il 26 fevralda Bakı Konqres Mərkəzində keçirildi. Ayağı da sayalı oldu. Həmin il zəfərimizi qazandıq. Bu dəfə isə QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyi tərəfindən Qərbi Azərbaycanla bağlı roman yazmaq sifarişi aldım. Düşündüm ki, bu elə bir əsər olmalıdır ki, bu dəfə baltanı kökündən vurmalıyıq. Elə bundan başlamalıyıq ki, Rus imperiyası 1826-cı ildə İrəvan xanlığını 167 gün mühasirədə saxladıqdan sonra necə işğal eləmişdi... Bu mövzu bədii və sənədli ədəbiyyat üçün çox maraqlı alındı. Həm də, bu hadisələrlə bağlı indiyədək ancaq tədqiqatçıların əsərləri ortadadır, heç bir bədii ədəbiyyat yoxdur. Romanın siyasət üzrə məsləhətçisi Prezident Administrasiyasının Siyasi partiyalar və  qanunvericilik hakimiyyəti ilə əlaqələr şöbəsinin müdiri Ədalət Vəliyev, tarix üzrə məsləhətçisi isə Milli Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunun Qərbi Azərbaycan bölməsinin rəhbəri Cəbi Bəhramovdur. Əsərdə 1 milyon işarə arxivdən istifadə olunub. Müxtəlif dillərdə xeyli mənbələrə istinad edilib. Bu qaynaqlar ən çox da Gürcüstanda, Tiflis arxivində, eləcə də Sankt-Peterburq arxivindədir”.

Qeyd edək ki, roman iki gəncin sevgisi üzərində qurulub. Əsər bu yaxınlarda təkrar çap edilib. İlk nəşrdə romanın adı “İrəvanda xal qalmadı” idi. İkinci nəşrdə isə roman “İrəvanda xan (l) qalmadı” adı ilə təqdim olunur. Birinci ad daha çox məişət mövzusuna çəkdiyi halda ikincidə siyasi anlam diqqət çəkir.

Varis bu “xal”-“xan” məsələsi ilə bağlı belə bir əhvalat danışır. 19-cu əsrin sonlarında İrəvan şəhərində bir azərbaycanlı xan oğluna toy edirmiş. O toya Şuşadan dövrün ən məşhur xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlunu çağırıbmış. “Bəy tərifi”ndə gəlinin atası deyir ki, ay Cabbar bəy, bir gəlini də tərif elə. Xanəndə deyir, axı gəlini görmədən onu necə tərif edim, onun hansısa əlamətini mənə de. Gəlinin atası da qızını ona yanağındakı qoşa xalı ilə təsvir edir. Cabbar Qaryağdıoğlu elə bədaətən bax, bu dillər əzbəri olan “İrəvanda xal qalmadı” mahnısını oxuyur:

İrəvanda xan qalmadı,

Gəncədə sultan qalmadı,

Daha məndə can qalmadı

O xal nə xaldı,

Qoşa düzdürmüsən...

Bundan sonra hamı bu mahnını oxuyur. Bunu gedib rus canişininə çatdırırlar ki, azərbaycanlılar öz mahnılarında şikayətlənirlər ki, ruslar gəlib azərbaycanlıları qırıb, burada xan qalmayıb. Ona görə də rusların Qafqazdakı canışını mahnıdan “xan” və “sultan” kəlmələrini yığışdırmağı əmr edir. Və mahnıda “xan” sözünün yerinə “xal” sözünü işlətməyə başlayırlar. Bu əhvalat kitabda yer alıbdır.”

Varis İrəvan xanlığında ermənilərin ilk dəfə necə məskunlaşması tarixçəsini də danışır, 1431-ci ildə onların katalikosunun Kilikiyanın Sis kəndindən qovularaq yola düzəlməsi, Üçkilsə kəndində alban kilsələrini görüb bizim Qaraqoyunlu hakimiyyətindən sığınacaq istəməsi, “Üç Müəzzin” adlı, hazırda ermənilərin Eçmiədzin adlandırdığı o coğrafiyada 10 il ərzində ermənilərin necə qol-budaq atmaları nəql edilir. 1431-ci ildə ermənilər Üçkilsədə məskunlaşandan düz 10 il sonra, 1441-ci ildə artıq tarixi sənəd - əqdnamə vasitəsilə Qaraqoyunlu hökmdarının xəzinədarından bir qədər gümüş pulla ətraf 7 kəndi də satın alırlar. Yəni bizim o ulu babalarımızın tamahkarlığı ucbatından belə bir səhv addım atılır, öz qoynumuzda ilan yuvası qururuq.

“Əsərdə də tarixdə olduğu kimi ən təsirli yer İrəvan qalasının alınması prosesidir. Bütün şimali Azərbaycanı ruslar və qacarlar arasındakı müharibədə ruslar işğal edir. Bir Naxçıvan, bir də İrəvan xanlıqları işğal olunmamış qalmışdı. 1825-ci ildə çar Rusiyasında hakimiyyətə I Nikolay gəlir. Elə gələn kimi də xəritədə İrəvan və Naxçıvan ərazisinin üzərinə əlini qoyur və “Rusiyanın bağrındakı bu qara ləkə nədir?” – deyir. Ona deyirlər ki, bu İrəvan xanlığıdır ki, heç cür işğal edə bilmirik, oranın əhalisi əsla bizim təbəəliyimizi qəbul etmək istəmir. Çar deyir, nəyin bahasına olursa olsun, o torpaqları almalıyıq. Tez Qafqazdakı canişinə xəbər göndərir ki, nə yolla olursa olsun İrəvanı almalısan. Ancaq Yermolov bu işi bacarmır. Ona görə də ora yeni canişin - general Paskeviç göndərilir. General gələn kimi baxır və düşünür. Nə qədər ki, İrəvanın arxasında Naxçıvan var, onun mühasirəsi bir bəhrə verməyəcək, Naxçıvanla İrəvan arasındakı əlaqəni kəsmək lazımdır. Odur ki, Cənubi Azərbaycana adlayaraq Makudan Naxçıvana hücum edir və xanlığı işğal eləyir. Beləcə, İrəvan xanlığı təklənir. Dərhal ruslar  4 tərəfdən irəliləyərək Vedibasarı, Gərnibasarı, Göyçəni, Sərdarabadı və digər əraziləri alaraq İrəvan qalasına yaxınlaşırlar. Beləliklə də, İrəvan qalasını qısa fasilələrlə 167 gün mühasirədə saxlayırlar. Amma mərd müdafiəçilər “öldü var, döndü yoxdur” deyib təslim olmurlar. Ruslar qalaya nə daxil ola bilirdilər, nə də onu dağıtmaq olurdu... O vaxt İrəvan xanı Hüseynqulu xanın qardaşı “Sarı Aslan” təxəllüsü ilə qəhrəmanlıqda ad çıxarmış Həsən xan müdafiəyə başçılıq edirdi. Ona hətta qəhrəmanlığına görə Teymur Ləngin qılıncını da ənam etmişdilər...

Romanın kişi qəhrəmanı Uluxan Həsən xanın mühafizəsində xidmət edir.

Qalada yaşayan bir ovuc erməninin bir gün onlara xəyanət edəcəyini ağlına gətirməyən xan sonra bunun şahidi olur. Belə ki, ermənilər qalanın sxemini ruslara göndərirlər. Canişin də bundan sonra bütün su kəhrizlərini daşla doldurur, əhalini Yezid kimi susuz qoyur...

Təslim olmaq tələbinin qarşılığında İrəvan xanı Paskeviçə söyləyir ki, mən Qacaram, çıxıb Vətənimə gedərəm, amma bil ki, bu xalq heç vaxt sənə təslim olmayacaq!

Varis deyir ki, bu gerçək tarixlə tanış olduqca çox təsirlənib: “Qala müdafiəçilərinin  inadı o qədər güclüymüş ki, qadınlı, uşaqlı, qocalı öldü var, döndü yoxdu deyə təkrarlayırmışlar. O vaxt 1988-ci ildə noyabr mitinqlərində biz tələbəydik, deyirdik - “Öldü var, döndü yox!” Bax, bunun kökü keçmişimizdən gəlirmiş...  Bu bir qəhrəmanlıqdı, adam qürur hissi keçirir ki, bizim belə əcdadlarımız olub...”

Axırda canişin başqa üsula əl atır. O vaxt rusların bir ölüm artilleryası var idi. O 40 topdan ibarətdi, adı “mühasirə artilleriyası” idi. Adi 6 dyumluq toplardan fərqli olaraq bu 24 dyumluq qorxunc topları gətizdirirlər. Hüseynqulu xan qardaşı Həsən xana deyir, artıq sondu, gəl gedək. Həsən xan ona cavab verir ki, mənim İrəvan qalasından ancaq meyidim çıxar!

O vaxt hətta qalada qadın batalyonumuz da olub. Əsərin qadın qəhrəmanı Selcan xanım da o batalyonun üzvü idi...

O toplar İrəvan qalasının şimal bürcünü uçursa belə ruslar ətdən hasar çəkən irəvanlıları yenə geri çəkə bilmirlər. Belədə yenidən erməni xəyanəti işə düşür, qaladakı ermənilər Paskeviçə cənub qapısının müdafiəsiz olması xəbərini çatdırırlar və düşmən ordusu oradan qalaya daxil ola bilir...”           

Beləliklə, Varis əsərində İrəvan xanlığının süqutu, rus işğalı və yerli əhalinin qəhrəmanlıqla dolu müdafiə mübarizəsini çoxsaylı arxiv sənədləri əsasında bədiiləşdirdiyindən danışır.

Telli xanım bildirir ki, əsər həm gənc nəslin milli yaddaşını təzələmək, həm də Qərbi Azərbaycan həqiqətlərini geniş kütləyə tanıtmaq məqsədi daşıyır.

Müzakirə zamanı vurğulanır ki, bədii ədəbiyyat tarixin unudulmaması üçün ən güclü təbliğat silahıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

İstəkli oxucularımıza daha bir istedadlı gəncimizi tanıtmaq istəyirəm. Gənc şairə Ramilə Salahova 29 avqust 2011-ci ildə Moldova Respublikasının Kişinyov şəhərində anadan olub. Hazırda Şəmkir rayonunda yaşayır. Şəmkir şəhər Cahangir Rüstəmov adına tam orta məktəbin 8-ci sinif şagirdidir.

Bədii qiraətə və ədəbiyyata olan həvəsi hələ 5-ci sinifdə oxuyarkən başlayıb. Müxtəlif şairlərin əsərlərini məharətlə səsləndirərək bu sahədə ilk addımlarını atıb. 7-ci sinifdə oxuyarkən mənimlə tanışlığı onun yaradıcılıq yolunda mühüm dönüş nöqtəsi olub, onu yaradıcılığa kökləyə bilmişəm, yazı yön-yöndəminə düzəliş vermişəm. Mənim şeirlərini böyük şövqlə səsləndirməyə başlayan Ramilə, eyni zamanda özü də qələm çalmağa başlayıb.

Gənc müəllif yaradıcılığında əsasən:

Həyatın fəlsəfəsi;

İnsanlıq və mənəvi dəyərlər;

Sevgi və səmimiyyət motivlərinə geniş yer verir.

Hazırda şeirlər toplusu üzərində işləyir və ədəbi fəaliyyətini uğurla davam etdirir.

RAMİLƏ SALAHOVA

“HƏYAT – BİR NƏFƏSİN HEKAYƏSİ”

Həyat... 

nə uzun bir yol, nə də qısa bir andı – 

bir göz qırpımında keçən 

min öyrədici dərsdi sanki...

Bəzən sevinc kimi gələr, 

gülüşlə səni qucaqlayar, 

bəzən susar... 

qaranlıqda imtahana çəkər səni...

Hamı yaşadığını sanar, 

amma çox azı doğrudan da yaşayır. 

Çünki yaşamaq — nəfəs almaq deyil, 

nəfəsinə mənalı iz buraxmaqdı...

Sən susanda həyat danışır, 

sən qaçanda, o səni izləyir. 

Hər səhər yeni səhifə verir əlinə, 

amma sonda hansı hekayəni yazdın? -deyə soruşur.

İnsan çox şey istər həyatdan, 

amma unudar ki, 

həyat da çox şey istər insandan – 

əzilmədən güclü qalmaq, 

düşmədən qalxmağı bacarmaq…

Öyrənirik... 

hər itkidə dəyərli olmağı, 

hər ayrılıqda sevginin qiymətini, 

və hər səhvdə — insan olmağı...

Axı bu həyat — nə yalnız xoşbəxtlik, 

nə də daim dərddi... 

Bu həyat — sənin necə dözdüyündür, 

və hələ də gülümsəyə bilməyindir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.04.2026)