Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Sizə bir adıyaman alaydan danışacam amma az sonra… Öncə diqqətinizi bir soyada, bağışlayın, soysuz ada çəkim: İvanyan derlərdi ona. - Bu soysuz ad sizə tanış gəldimi? - Kristafor İvanyan (ԻվանյանՔրիստափորԻվանի; ИванянХристафорИванович; 20.12.1920, Tiflis – 30.08.1999, Sankt-Peterburq) — keçmiş SSRİ-nin və müvəqqəti Ermənistanın generalı idi. O, həm II Dünya müharibəsində, həm də I Qarabağ müharibəsində iştirak etmiş, qondarma “Dağlıq Qarabağ Müdafiə Ordusu”nun yaradıcılarından biri olmuşdu.

Ermənilər soyqırımı törətdikləri Xocalıya İvanyanın adını qondarmışdılar. Öz kəmağılları ilə Xocalı küçələrini də ermənicə dəyişdirmiş, Xocalıya qanunsuz köç təşkil etmiş, “ikinci erməni dövləti”ni ev-ev, küçə-küçə, kənd-kənd, Xocalı-Xocalı qurduqlarına özlərini inandırmışdılar.

Tarix təkcə baş verənlərdən ibarət deyil; ona verdiyimiz anlamlar, ondan çıxardığımız nəticələr və gələcəyə necə daşıdığımızdır, tarix!.. Xocalı bu baxımdan yalnız bir faciənin baş verdiyi yerin adı deyil, həm də Azərbaycan xalqının iradəsinin, mübarizəsinin və yenilməz ruhunun simvoludur. Qanla yazılmış, göz yaşları ilə möhür vurulmuş bu səhifə artıq bir matəm gününü anlatmır; eyni zamanda, dirənişin, əzmkarlığın və zəfərin hekayəsidir!..

Xocalı Soyqırımı tariximizin ən ağrılı, lakin eyni zamanda ən böyük dərslərindən biridir. O gecə dinc insanların qətlə yetirilməsi təkcə bir xalqın yox, bəşəriyyətin yaddaşına həkk olunmalı dəhşət idi. O dəhşətli gecədən 34 il keçib. Hissimizin adı kin deyil - biz qalib xalq və qalib dövlət olaraq bizə yaraşanı edirik; lakin bu, əsla unutmaq anlamına gəlməməlidir. Unutmaq düşmənin arzuladığı bir məşğuliyyət və məğlubiyyətdir. Xocalının ən ağır gününü unutmamaq bizim borcumuzdur – ancaq ağlaşma ilə deyil, onu gələcəyə ədalət, güc və quruculuqla daşımaqla!..

Haşiyə:

366-cı alayı da unutmamışıq. Necə bir “təsadüf”dür: o alay qurulduğu ilk illərdə də türk ulusuna, İslam ümmətinə qarşı vuruşub, son pisliyini də türk ulusuna, İslam ümmətinə etdi: Türküstandan Xocalıyadək!..

Alay öz başlanğıcını bolşeviklərin Türkistanda açdığı cəbhənin 3-cü Türkistan süvari diviziyasından götürüb. 366-cı alayın “əcdad”ı olan diviziyanın bir qolu olan süvari briqadası 30-cu illərə qədər Türkmənistanda basmaçılarla döyüş əməliyyatlarında iştirak edib. Bundan öncə də, sonra isə yenidən təşkil edilmiş alayın yeri, bir müddət sonra, Özbəkistana - Fərqanə və Namanqana dəyişdirilmişdi.

II Dünya müharibəsindən sonra (1945-ci ilin oktyabrında) adı, sayı və s. bir daha dəyişdirilmiş alay, o zamankı Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin 40-cı Ordusunun tərkibinə - Azərbaycana köçürülümüşdü. 31-ci mexaniki qvardiya qərargahı (qoşun hissəsi 06715) və diviziyanın hissələrinin çoxu Şəmkirdə yerləşdirilmişdi. 1957-ci ildə keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 31-ci qvardiya mexanikləşdirilmiş diviziyası 25-ci qvardiya motoatıcı diviziyasına çevrilmişdi. Diviziyanın xətt alaylarının sayı, sıralaması yenidən dəyişincə, keçmiş qvardiya mexanikləşdirilmiş alayı 366-cı qvardiya motoatıcı alayına çevrilmiş oldu.

1985-ci ildə 366-cı alay Şəmkirdən keçmiş “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti”nin inzibati mərkəzinə köçürüldü. Rəhbərliyində xeyli erməninin olduğu keçmiş SSRİ Silahlı Qüvvələrinin bu yerdəyişmə qərarı, sizcə, təsadüf idimi? 366-cı alayın köçürülməsinə qədər keçmiş DQMV ərazisində böyük hərbi birləşmələr mövcud deyildi. Bu yerdəyişmə keçmiş Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin rəhbərliyi ilə yüksək vəzifəli erməni millətçilərinin gizli danışıqlarına əsasən baş verməyibsə, bəs nəyə və kimə görə baş vermişdi?..

Belə sualların cavabı, yerdəyişmədən cəmi 3 il sonra Xankəndinin baş meydanında duyulan “Miatsum” bağırtısında üzə çıxmadımı? Xocalı Soyqırımı 366-cı alayın yerdəyişməsinin öncədən planlaşdırılmış bədniyyətli hərəkətin və hərəkatın tərkib hissəsi olduğunu təsdiqləmədimi?..

Bəli,

Xocalı Soyqırımı rəsmi İrəvanla Kremlin ortaqlaşa törətdiyi insanlıq dramıdır. Nə tarixin, nə də bizim unutmaq haqqımız yoxdur!

***

Beləliklə, 

uzun illər Azərbaycan öz səsini dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə apardı. Biz bizi eşitmək istəməyənlərə haqq davamızın ədalətli olduğunu sübut etmək üçün diplomatiya meydanında, informasiya savaşında, beynəlxalq platformalarda mübarizə apardıq. “Xocalıya Ədalət” kampaniyası təkcə bir çağırış deyil – bu, xalqımızın toxtaqlığını, diplomatik bacarığını, haqq yolunda dönməz iradəsini, ləyaqətli davranışını nümayiş etdirir.

Tarix göstərdi ki, çağdaş dünya heç də çağdaş deyil və ədalət yalnız güclə qorunur. 2020-ci ildə şanlı Azərbaycan Ordusu 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi ədaləti bərpa edərək, bütün dövrlərdəki şəhidlərimizin ruhunu şad etdi.

Bundan 17 ay öncə - 2023-cü ilin payızının ilk ayında antiterror tədbirləri oldu və çox keçmədən Xocalıda da bayrağımız qaldırıldı!

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Xocalıda Dövlət Bayrağını ucaltdığı an təkcə bir simvolik hadisə deyil, tarixin dönüş nöqtəsi, daha doğrusu, haqqın qalibiyyət nidası oldu!

Xocalı artıq nə yas yeri, nə də intiqam meydanıdır!

Xocalıya qayıdış Zəfərin dirçəltdiyi ruhun təntənəsidir! Biz təkcə məğlubiyyətin yaralarını sağaltmırıq, biz torpağa yeni həyat verir, onu yenidən Azərbaycan ruhu ilə canlandırırıq.

Xocalı indi yalnız keçmişin adı, xatiratı deyil – o, gələcəyin şanıdır!

Xocalı Soyqırımını, 

Qarabağın keçmişdəki qara günlərini, 

bir sözlə, Azərbaycan həqiqətlərini dünyaya məğrur görkəmdə çatdırmaq, milli gücümüzü qorumaq başqa bir dirçəliş hadisəsi, ayrı nizam, fərqli düzəndir.

Nə ağlaşmağa, nə də unutmağa bir daha yol verməyəcəyik! 

Biz Xocalını, Qarabağı, Zəngəzuru, Azərbaycanı yaşadacaq, quracaq və gələcəyə daha güclü addımlarla irəliləyəcəyik! And olsun!

Şəhidlər ölmədi, 

Vətən bölünmədi!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı Meyxoş Abdullanın “Bir cüt ayaq heykəli” hekayəsini təqdim edir.

Xocalı faciəsində şəhid olan soydaşlarımızın    

əziz xatirəsinə həsr olunur.

 ... Fevral ayının iyirmi beşi, gecə saat onbir. Qəsəbə zülmət qaranlıq içərisində yorğun və heysiz adamlar kimi mürgü vururdu. Uzaqdan baxanda gecənin qaranlığında, qəsəbədəki evlərin damının az qala göy qübbəsinə dirənmiş vəziyyətdə görmək olurdu. Neçə gündən bəri yağmağa başlayan qar, onsuz da dözülməz olan vəziyyəti bir az da ağırlaşdırmışdı. Bir həftəyə yaxın idi ki, qəsəbəyə verilən elektrik xətti də kəsilmişdi. Birdən qəsəbəni it səsləri başına götürdü. İtlər ağız-ağıza verib elə ulaşırdılar ki, adamın qorxusundan əti ürpəşirdi.

... Həyətə düşdüm. Az keçməmiş itlərin səsinə boğuq uğultu səsləri də qarışdı. – Aman tanrım, bu nədir? - deyə ətrafa qulaq kəsildim. Üstündən bir az keçmiş  qəsəbəni əhatə edən təpəliklərin üstündən güclü işıqlar düşməyə başladı. İşıqlar o qədər gur və parlaq idi ki, sanki qəsəbəni bütov bir alov ağuşuna almışdı. Güclü partlayış səsləri eşidilməyə başladı.

İtlər bir anlıq səslərini içlərinə çəkərək, canlarını qoymağa yer axtarırdılar. Mərmilərin gurultusundan qorxaraq evlərindən həyətlərə tökülmüş insanların səsi aləmi başına götürmüşdü. Hər kəs nə baş verdiyini öyrənmək üçün qonum-qonşusunu haraylayırdı.

Mən dərhal evə götürüldüm. Atam, anam və bacım evin bir küncünə sığınaraq, qorxularından gözlərini qapıya dikmişdilər.

- Bu nədir, qızım? – deyə, qoca və xəstə atam məni görən kimi nəzərlərini üzümə dikdi.

- Ata, düşmənlərdir, qəsəbəni atəşə tutublar. Tez olun, evdən çıxın, evi vura bilərlər!- deyə onları tələsdirdim.

Anamla bacım qorxularından ağlamağa başladılar. Vaxt itirmək olmazdı, gurultuların sayı get-gedə artırdı.

Gecənin qaranlığını yararaq evin pəncərələrindən içəri düşən od-alovun şöləsi ətrafda qorxunc bir mənzərə yaradırdı. Atam düşdüyümüz vəziyyətin ağırlığını dərk etsə də özünü tox tutub dedi:

-Yubanmayın, geyinin!..

Biz lampanın zəif işığında yarımqaranlıq otaqları gəzib, əyinimizə geyinmək üçün isti pal-paltar axtarırdıq. Anam evin küncünə qoyulmuş köhnə sandıqdan, əski parçasına bükülmüş bir düyünçəni götürüb belinə bağladığı yun şalının altına qoyanda, atam yavaşca dedi:

-Gözlə ki, salıb itirməyəsən.

Atam anamın, mən də iki yaş məndən kiçik olan, bu il yanvarın ikisində onyeddi yaşı tamam olmuş bacım Səbinənin əlindən tutaraq meşəyə, camaatın getdiyi tərəfə qaçırdıq.

Yeriyə bilməyən, qara batıb qalmış xəstələrin, qocaların qışqırtısı, yalvarış səsləri adamın ürəyini göynətsə də, hər kəs öz canının hayındaydı. Qəhrəmanlıq göstərməyin yeri deyildi, hər an üzləşə biləcəyin ölüm kabusundan heç kəs sığortalanmamışdı. 

Ətrafdakı gurultu səsləri  get-gedə, lap qulağımızın dibində eşidilirdi. Düşmənlərin fikri, deyəsən bizi mühasirəyə alib diri tutmaq idi. Yoxsa, qar üstündə qaralan silahsız adamları qırıb, çatmaq onlar üçün o qədər də çətin  iş deyildi.

Meşəni insan səsləri başına götürmüşdü. Illahki, qadınların qışqırtısı. Bu insan səsindən daha çox vəhşi heyvanların böyürtüsünə bənzəyirdi. Meşənin dərinliklərinə irəlilədikcə, səslər daha müdhiş və qorxunc olurdu.

Düşmənlər get-gedə yaxınlaşırdılar. Ara-sıra onların səslərini də eşitmək olurdu. Öz dillərində danışaraq, nə isə qarğa kimi qarıldaşırdılar. Bir azdan avtomatlar “ulamağa” başladı. Adamlar pərən-pərən düşdülər. 

Bərk yorulmuşdiq. Qocalara və xəstələrə yerimək olduqca zor gəlirdi. Ancaq heç kəs onları atıb getmək istəmirdi. Bayaq bizdən ayrılaraq əks istiqamətə gedənıər atəş açmağa başladılar. Yəqin ki onlar düşmənləri bir az arxaya çəkmək istəyirdilər. Amma səhvə yol verdilər, eyni vaxtda həm bizi, həm də onların özlərini zirehli texnikalardan atəşə tutmağa başladılar. Bir dəqiqənin içində elə bir hay-küy qopdu ki, sanki yer-göy uçdu. Tankların gurultusu, avtomat və plamiyotların şaqqıltısı meşədə cəhənnəm mənzərəsi yaratdı. Bu dəhşətli mənzərəni görəndə adamın inanmağı gəlmirdi ki, bu boyda od-alovun içindən sağ çıxan olsun. Güllələr ağacların budaqlarını biçib başımıza tökürdü.

Bir xeyli yol qət etmişdik. Xoşbəxtçilikdəndir, ya nədən ailəmizdən hələlik heç kəsin burnu da qanamamışdı. Amma anamın vəziyyəti tamam pisləşmişdi, o güclə yeriyirdi. Atam ona kömək etmək iqtidarında deyildi. Çünki o özünü güclə sürüyüb aparırdı. Bacım mənə sığınmışdı, bir addım da olsun məndən aralanmırdı. Ağlaşma-qışqırıq səsləri də kəsilmişdi. İnsanlar üzülüb hey-hərəkətdən düşdükcə, elə bil ağlamağa, haray-həşir  salmağa gücləri də çatmırdı.

Bir qayalığın yanına çatıb dayandıq. Buranı qar tutmadığına görə daldalanmaq olardı. Adamlar yorğunluqdan və tyuxusuzluqdan ayaqüstə dayana bilməyib yerə çökürdülər. Qar göydən əlcə-əlcə ələnirdi. Elə bil allahın da acığı tutmuşdu bizlərə, bir qırıq da olsun rəhmi-zadı qalmamışdı.

Anamın vəziyyəti get-gedə daha da ağırlaşırdı. O, yerimək istəmirdi. Hər dəqiqəbaşı dayanaraq bizə yalvarıb deyirdi ki, onu gözləməyək, qaçıb canımızı qurtaraq. Atam isə ona təskinlik verməyə çalışırdı:

-Bir az da döz- deyirdi, hər şey yaxşı olacaq.

Anam isə ona qulaq asmaq belə istəmirdi.

- Siz gedin, mənimlə işiniz olmasın, - deyirdi.

Biz isə onun qolundan tutaraq arxamızca aparırdıq.

Hava get-gedə işıqlaşırdı, səhər açılmaqdaydı. Bütün gecəni ayaq üstündə olduğumuza görə, möhkəmcə yorulmuşduq. Yan-yörəmizdə düşüb qalan tək-tük insan meyidləri gecədən yağan qarın altında güclə gözə çarpırdı.

Anamın taqəti tamam kəsilməkdəydi. O, bir ağaca söykənib:

- Mən bir addım da olsun irəli gedə bilmərəm. – Yox, daha bacarmıram, siz gedin, mənim son nəfəsimdir – deyirdi.

Hamımız ayaq saxlayıb, onun bir azca nəfəsini dərib dincəlməyini gözləyirdik. Doğurdan da, arvadın son nəfəsiydi. O, artıq özünü saxlaya bilməyib, yavaş-yavaş  yerə çökdü və qarın üstünə uzandı.

Atam tez əynindəki paltosunu çıxarıb qarın üstünə sərdi və biz köməkləşib anamın halsız bədənini paltonun üstünə uzatdıq. Bacımla dizə çöküb anamızın əllərini ovcumuza alıb ovuşdururduq. Anamızın əli get-gedə soyuyaraq buza dönürdü. Bacım anama yalvara-yalvara hönkürürdü. Anam da arada göz qapaqlarını qaldıraraq, məzlum-məzlum üzümüzə baxıb nə isə deməyə çalışırdı. Amma danışa bilmədiyinə görə dil-dodağı əsirdi. O, son dəfə gözlərini dolandıraraq, bircə-bircə hamımızın üzünə nəzər saldı. Və onun bu baxışları atamın üzərində birdəfəlik donub qaldı...

Atam dizə çöküb  anamın gözlərini qapadı. Sonra üzünü bizə tutub boğuq səslə:

- Qızlar, bir az aralı durun, qoyun ananız rahat can ver... O sözlərini axıra çatdıra bilməyib hönkürdü.

Atam anamızın meyidini ağacın gövdəsinə yaxın yerə sürüdü. Biz isə anamızın meyidini qucaqlayıb gözyaşı axıdırdıq. Atam əllərini çiynimizə qoyaraq, donub qalmışdı. Yazıq kişi nə edəcəyini, bizə necə təskinlik verəcəyini heç özü də bilmirdi. O, handan-hana özündə güc tapıb pıçıldadı:

- Balalarım... gecdir, ananızla vidalaşın...

Biz isə onun sözlərini eşitmirmiş kimi, anamızı bərk-bərk qucaqlamışdıq.

Atam qolumuzdan tutub ayağa qaldırdı. Sonra isə nə fikirləşdisə, aşağı əyilib anamın belindəki yun şalın arasından kiçik bağlamanı götürüb mənə verdi və:

- Qızım, al bunu saxla, işdir sağ qalsaq karımıza gələr,- dedi.

Mən bağlamanın içindəkilərin nə olduğunu fərqinə varmadan onu alıb yun köynəyimin boğazından içəri saldım. Atam anamın üstünü qarla örtdü. Sonra isə ağacların budaqlarından qoparıb üstünə düzdü ki, yerini itirməsin, axtaranda tapa bilək.

Sonra oradan uzaqlaşdıq.

 Qarşıda kicik yargan görünürdü. Biz o yargandan kecib yoxuşa qalxmalı və atam dediyi yerə catmalıydıq. Yargana az qalmış birdən başımızın üstündən güllələr ulayıb kecdi. Güllələr o qədər yaxından kecdi ki, onların vıyıltısını apaydın eşidirdik. Yerimizdəcə donub qaldıq. Atəşin haradan acıldığını öyrənmək ücün, dördbiryanımıza nəzər saldıq.  Elə bu vaxt yarganın aşagı tərəfindən bizə  tərəf gələn iki düşmən əsgərini gördük.  Onların hər ikisi avtomatlarını bizə tərəf tuşlamışdılar.    Atam bir-iki addım geri cəkilib bizi arxasında gizlətməyə calışdı. Bacımla mən qorxumuzdan atamıza sığınaraq , allaha yalvarırdıq ki, bizi bu bəladan qorusun. 

Düşmənlər bizə catıb dayandılar. Onlardan biri dedi:

- Qorxmayın, üstünüzdə nəyiniz var verin bura, sizə köməklik edərik, cıxıb gedərsiniz. 

Atam onlara hec bir şeyimizin olmadığını deyəndə, həmin erməni onun üstünə bağırdı: 

- Sus qoca, mən səndən yox bu qızlardan soruşuram. Bizim səndən umacağımız hec bir şey yoxdur. Gözlə ki, indi sən bizdən nəsə xahiş etməli olacaqsan. 

Erməni yenə təkrar etdi:

-Bir də deyirəm, üstünüzdə nəyiniz varsa verin bura! Yoxsa...... sayıram....bir....iki...

O avtomatın lüləsini düz üstümüzə tuşlayıb, saymaga başlayanda, mən tez əlimi köynəyimin  bogazından icəri salıb, bayaq anamdan götürdüyümüz  bağlamanı onlara tərəf uzatdım. 

Ermənilərdən biri irəli yeriyib düyüncəni əlimdən qapdı və onu bir necə dəfə atıb-tutaraq, ağır yüngüllüyünü yoxlayandan sonra, sırıqlısının arxasına soxub gizlətdi. 

-Silahdan-zaddan nəyiniz var, verin bura!-deyə o, daha sonra əmr etdi. 

Biz möhkəmcə qorxmuşduq. Düşmənlər isə buna fikir verməyərək, üst başımızı axtarmaga başladılar. Bu axtarışdan cox, bizi ələ salıb təhqir etmək idi. Onlara mane olmaq istəsək də bizə fikir verməyib, bir az da it kimi şitənirdilər.  Onların bu hərəkətinə dözməyən atam, irəli yeridi və var gücü ilə  onları itələyərək: - Əclaflar, nə edirsiniz?- dedi. Sizin ananız, bacınız yoxdur məyər?!, -dedi.

Ermənilərdən biri atama yaxınlaşıb  avtomatının lüləsini düz  onun gicgahına dayadı:

- Görürsən, qoca meymun, sən bu sarsaq hərəkətlərinlə, nəinki bizim hec bu gözəl qızlarında xoşuna gəlmirsən, deyib atəş acdı.

Güllə acılan kimi qarın üstünə qan çiləndi. Atam agzıüstə qarın icinə düşüb qaldı. Başından fişqıran qan bir andaca ətrafı alqırmızı rəngə boyadı. Gözümüzün qarşısında doğmaca atamızı öldürmək bizim üçün dəhşətli gəlirdi. İndi biz nə edəcəyik? – deyə için-için ağlayırdıq.

Bacımı hec cür ovuda bilmirdim. Atamızın gözümüzun qarşısında öldürülməsi, onu bərk qorxutmuşdu. O, atamızın hərəkətsiz vücudundan yapışaraq silkələyir və tez -tez: - Ata, ay ata durmursan?! Dur gedək də! – deyə qışqırırdı. 

Ermənilərdən biri bacımın paltosunun boynundan yapışdı və var gücüylə onu kənara tolazladı. Bacım üzüqoylu qarın üstünə sərələndi. Mən kömək edib onu qaldırdım və pıcıldıyla: - Özünü ələ al, yoxsa onlar bizi öldürəcəklər! - dedim.

Bacım bir qədər sakitləşdi. 

Onlar  bizi yarğanın aşağısındakı dərəyə sarı apardılar. Ora catanda gözlərimizə inanmadıq. Ətrafa coxlu insan meyidləri düşüb qalmışdı. Hər tərəf alqırmızı qan idi. Meyidlərdən bir qədər aralıda isə bir yerə toplaşmış əsirlər görünürdülər. Onların əksəriyyəti qadınlar idi, bir-birinə sığınaraq soyuqdan titrəyirdilər. 

Bir azdan iki hərbi yük maşını göründü. Onlar yarğanın yanına çatıb dayandılar. Əsirləri maşınlara tərəf qovdular. Mən də bacımın qolundan yapışıb maşına tərəf getmək istəyəndə həmin düşmən əsgərlərindən biri bizi kənara çəkdi və: - Hara özünüzü soxursunuz? – dedi. Bilirsinizmi onları hara aparırlar? 

Sonra bizdən cavab gözləmədən: - Əsgərlər olan kazarmalara paylayacaqlar.

Ondan bu sözləri eşidəndə bir neçə addım geri çəkildik.

Əsirləri maşınlara yığıb apardılar.

Bizimlə qalan iki erməni isə ətrafa səpələnmiş pal-paltarı bir yerə yığaraq  onların üstə oturmağı bizə əmr etdilər. Özləri də bellərindəki çantaları açıb, içindən kolbasa, konserv qutuları, qaynadılmış yumurta iki şüşə də araq çıxarıb ortalığa qoydular.

Biz axşamdan ac olsaq da, ortalıqdakı ərzaqların heç birinə əl vurmadıq. Yeməkmi yada düşürdi belə vaxtda? Onlar isə təkid edirdilər:

- Yeyin, yeyin, niyə naz eləyirsiniz? Onsuz da acınızdan it kimi köpük qusursunuz. 

Sonra onlardan biri əlindəki stəkana araq süzüb bizə tərəf uzatdı və:

- Alın için, görürəm donub ölürsünüz. Qoy, bir azca canınız qızınsın - dedi.

Nə bacım, nə də mən araq stəkanına əlimizi də vurmadıq. Başımızı bulamaqla onları qandırmağa çalışdıq ki, biz içki içə bilmirik.

Ermənilər bizi məcbur etməyə başladılar. Hətta onlardan biri bacımın  boğazından yapışıb barmaqlarını onun ağzına soxdu və qızın zorla ağzını açmağa vadar etdi. Qız ağzını açan kimi araqdolu stəkanı onun boğazına boşaltdı. Yazıq qızın gözləri kəlləsinə çıxmışdı. Bacım öyüyərək halsız halda qarın üzərinə uzandı. Sonra məni məcbur etdilər. Onlardan xahiş etdim ki, bizimlə işləri olmasınlar, bu iki gün ərzində bizim həm atamız, həm də anamız həlak olubdur.

 Mənim dediklərimin onlar üçün heç bir əhəmiyyəti yox idi. Əslinə qalsa, onlar bizi eşitmək belə istəmirdilər.

- Ata-ananız ölübsə, bu daha gözəl, - deyə onlar şit-şit gülməyə başladılar. Bu münasibətlə içmək daha xoş olardı, - deyə eynən bacımla etdiklərini mənimlə də edərək, stəkan dolu arağı mənim boğazıma tökdülər.

Hər ikimizi iki dəfə beləcə içirtdilər. Birinci dəfəydi ki, dilimizə araq dəyirdi. Onlar özləri də əməlli-başlı keflənmişdilər. Ağız-ağıza verərək çaqqal kimi ulaşırdılar. Ürəyimə danmışdı ki, onlar bizimlə pis davranacaqlar. Odur ki, tamam-kamal ağılları başlarından çıxmamış yalvar-yaxar edirdim ki, bəlkə yola gətirib, birtəhər əllərindən çıxa bildik. Ermənilər isə bir-birlərinə göz basaraq bizi dolayırdılar.

- Surencan, nə deyirsən, buraxaq onları çıxıb getsinlər, yazıqdırlar, axı?

 O biri də ağız-burnunu əyə-əyə bir az da bizi ələ salırdı:

- Hə, Martiroscan, qızlar düz deyirlər, buraxaq onları çıxıb getsinlər. Qoy gedib orda-burda danışsınlar ki, çölün düzündə iki erməni igidiylə yeyib-içdik, amma sən demə onların heç birinin kişiliyi yox imiş bizimlə kef çəkməyə.

Onun sözünü Suren deyilən erməni də təsdiqlədi:

- Sən düz deyirsən, Martiroscan, bax bu mənim heç ağlıma gəlməyib, - dedi.

Bərk həyəcan keçirirdik. Necə hərəkət edəcəyimizi qərarlaşdıra bilmirdik. Ancaq onu bilirdim ki, bu əclaflardan yaxşı bir şey gözləmək ağılsızlıq olarda.

Bacıma görə bərk narahat idim. O yəqin ki, mənim kimi düşünmürdü, qorxurdu.

Ermənilər çölün ortasındaca paltarlarını soyunmağa başlamışdılar. Bir-birinə göz-qaş etmələrindən hiss etmək olurdu ki, onlar artıq bizi aralarında bölüşüblər də. Ayaqüstə zorla dayandıqlarından, arada özlərini saxlaya bilməyib yıxılıb qara da batırdılar.

Bacıma nəzər saldım, o, qorxusundan gözlərini gözlərimin içinə dikmişdi. Qız havalanmış adamlara oxşayırdı. Əyilib onun qulağına pıçıldadım:

- Səbinə, qaçaq!!!

Bacım bu sözümə bənd imiş kimi tez sıçrayıb ayağa qalxdı və məni də gözləmədən qaçmağa başladı. Mən də yerimdən götürüldüm. 

Qaçanda bizi arxadan vurmasınlar deyə, paltarların üstündə düşüb qalmış, avtomat silahların qayışlarından yapışıb dalımca sürüməyə başladım. Silahları bir qədər sürüyəndən sonra gördüm ki, bunlarla uzağa gedib çıxa bilməyəcəyik. Çünki onlar yaman ağır idi, qaçmaqda bizə mane olurdu. Odur ki, onlardan birini qolum tutduqca kənara tulladım, o birini isə yenə də arxamca sürüməyə başladım. 

Bizdən bu hərəkəti gözləməyən ermənilər çaş-baş qalmışdılar. Əvvəlcə, nələrin baş verdiyini anlamadıqlarından, qorxularından ora-bura boylanırdılar Sonra özlərinə gəlib bizim arxamızcan götürüldülər.

Ermənilərdən bir xeyli aralana bilmişdik. Mən geri baxanda onların qara bata-bata arxamızca gəldiyini gördüm. Deyəsən birinin əlində avtomat silah vardı. – Lənətə gələsən səni, əclaf, silahını götürə bilib, dedim.

Elə bu vaxt qulağımızın dibini yalayıb keçən güllə səslərini eşidəndə, artıq ölüm təhlükəsinin bizim lap yaxınlığımızda olduğunu anladıq. İkinci dəfə güllə səsi eşidiləndə, sol çiynimin üstünü, elə bil kimsə bərkdən çimdiklədi. Paltoumdan bir parça qopub qarın üzərinə düşdüyünü görəndə, anladım ki, güllə mənə dəyib, yaralanmışam.

Bunu bacıma bildirməmək üçün cınqırımı belə çıxarmadım. Bir azdan qoltuğumun altından üzüaşağı isti bir şeyin süzüldüyünü hiss edəndə, artıq yaramın ciddi olduğunu anladım.

Orta məktəbdə oxuyanda hərbi dərsindən silahlarla davranmağı alababat bilirdim. Bir dəfə də məşğələ zamanı avtomat silahdan atəş açmağı bizə öyrətmişdilər. Odur ki, əlimdəki silahı qaldırıb ermənilər tərəfə tutdum və tətiyi çəkdim. Güllələr ətrafa səpələndi ayaq üstə onsuz da zorla dayandığımdan hara gəldi atəş açırdım. Qabaqda gələn ermənidən bağırtı səsi eşidildi və həmin andaca o, ağzıüstə qarın üzərinə düşüb qaldı.

Avtomatın gülləsi qurtarmışdı, onu özümə yük eləməyin heç bir mənası yox idi. Ona görə də onu kənara tulladım. Yaralı vəziyyətdə uzağa qaça bilməyəcəyimi düşünəndə təşviş hissi keçirirdim. Çünki get-gedə halım xarablaşırdı. Bizdən beş-altı metr solda sıldırım qayalıq uzanıb gedirdi. Bayaqdan həmin sıldırım qayalığın böyürü ilə qaçırdıq. Həm yaralandığımdam, həm də bu vəziyyətin çox da belə davam eləyə bilməyəcəyini düşündüyümdən ağlımdan keçirtdim ki, özümüzü bu qayalıqdan aşağı ataq. Onsuz da başqa çarəmiz yox idi. Ya, arxadan bizi vurub öldürəcəkdilər, ya da yorulub ələ kecəcəkdik. Vaxt itirmək olmazdı, çünki hər dəqiqəbaşı yan-yörəmizdən ötüb keçən güllələrin birinə tuş ola bilərdik. Odur ki, bacımın qolundan dartıb dedim:

- Gözlərini yum, özümüzü buradan atırıq.

Onsuz da bacımın halı özündə deyildi, mən onu bir parça ət kimi arxamca sürüyürdüm.

Qayanın başından baxanda dibi görünmürdü. Gözlərimizi yumub atıldıq. Havada, elə bil uçurduq. Bu uçurum mən düşündüyümdən də dərin imiş.

Kol-kosun üzərinə düşüb diyirlənəndə anladım ki, sağ-salamatam, sevindim. Gözlərimi açıb ətrafıma nəzər saldım, hər tərəf  bir-birinə kələf kimi dolaşıq düşmüş koı-kosdan ibarət idi. Sağ qaldığıma inanmırdım. Yan-yörəmə boylanıb bacımı axtardım. Məndən bir qədər aralı, arxasıüstə düşüb qalmışdı. Ona tərəf süründüm, ağzından axan laxtayla qanı görəndə qışqırdım. Bacımın başı yerdəki iri daşa dəyərək dağılmışdı. Onu qucaqlayıb sinəmə sıxdım. Nəfəsi çoxdan kəsilmişdi. İki günün içində mənə əziz olan doğmalarımı itirmək necə də ağır gəlirdi mənə.  Dərdin böyüklüyü bütün hissiyatımı başımdan almışdı. 

Əlimi salıb bacımın paltosunun ciblərini axtardım, düşündüm ki, bəlkə ondan yadigar qalası nə isə tapdım. Evimizin açrları cibindəydi... Açarları götürüb bir xeyli ora-bura aşırdım, sonra isə cibimə atdım. Bacımın paltosunun yan cibində səliqə ilə kağıza bükülmüş bir şey əlimə dəydi, açıb baxdım. Qonşumuzun oğlu Elmarın şəkili idi, bacımla bir sinifdə oxumuşdular. Keçən il kəndin kənarında düşmən snayperi düz ürəyindən vurmuşdu. Şəkilin arxasında yazı da vardı, bir bənd şeir idi, Elmar yazmışdı.

Şəkili bir müddət əlimdə saxladım, Elmarın iti baxışları düz gözlərimin içinə zillənmişdi. Qorxdum. Şəkili ehmalca bacımın sinəsinin üstünə qoydum.

Oradan  uzaqlaşmaq vaxtıydı, çünki yuxarıdan ara-sıra atəş açırdılar. Güllələr məndən xeyli aralı, sıldırım qayanın o biri tərəfinə dəyərək, əks-səds verirdi.

Bacımın buza dönmüş bədənini qucaqlayaraq bağrıma basdım və onun uşaq məsumluğu yağan üz-gözündən doyunca öpdüm. Onu həmişəlik tərk edəcəyimi düşünəndə için-için ağladım....

Yubana bilməzdim, bacımın paltosunun yaxalıqlarını qaldırıb üzünü örtdüm və oradan uzaqlaşdım. Kol-kosun arasıyla keçib, qayalığın lap dibinə, axar suyun içinə girdim. Burada su qurşaqdan yuxarıydı. Varkücümü toplayıb, suyun içiylə, dərəaşağı yeriməyə başladım.

Elə bir yerə gəlib çıxmışdım ki, bundan o yana getmək mümkün deyildi. Qarşıda enli çay vardı. Bu boyda çayı üzüb keçməkdə mən çox aciz idim. Kənara çıxmaq isə qorxuluydu, yenidən başımı bəlaya sala bilərdim. Odur ki, bir qədər səbr edib gözləmək lazım gəlirdi. İki saata qədər  gözlədim. Gözlədim ki, axşam düşsün sonra buradan çıxım. Bütün bədənim donmuşdu. Ayaqlarım isə tamam hərəkətsiz haldaydı. 

 Qar isə dayanmadan yağırdı. Sürünə-sürünə çayın sahilinə çıxdım. Harda olduğumu özüm də bilmirdim. Uzaqdan zəif işıqlar gözümə dəyirdi. Qarın üzərində üzüqoylu yıxılıb qalmışdım. Istəyirdim ki, ayaq üstə durum bacarmırdım, taqətim kəsilmişdi. Xoş bir yuxu məni ağuşuna alıb aparırdı. Bu iki günün ağır, üzücü yorğunluğundan sonra azacıq da olsa, elə yatmaq istəyirdim ki... daha heç nədən qorxum yox idi. Bilirdim ki, əgər məni yuxu aparsa donub öləcəyəm. Ölümqabağı isə doyunca yatmaq istəyirdim...

Gözıərimi açanda özümü çarpayıda, başımın üstündə də ağxalatlı bir həkimin dayandığını  gördüm. Diksindim. Harda olduğumu, bura necə gəlib düşdüyümü yadıma salmağa çalışdım. Başımdan qorxunc bir fikir gəlib keçdi: - Olmaya mən əsir düşmüşəm, – deyə dəli kimi ora-bura göz gəzdirdim

Həkim təşviş hissi keçirtdiyimi görüb mülayim səslə dedi:

- Qızım, sakit olun, sizə tərpənmək olmaz. Bu səs ana laylası kimi mənə doğma gəldi. Ürəyim elə uçundu ki.. özümü saxlaya bilməyib ağladım.

Həkim məni sakitləşdirməyə çalışdı:

-  Özünü ələ al, yaxşı ki, özümüzünkülərə rast gəlmisən, yoxsa...

Ondan bu sözləri eşidəndə özümdə bir azca sakitlik tapdım, əl-qolum yerindəydi. Dizlərimdə isə möhkəmcə gizilti hiss edirdim. Əlimi ayaqlarıma tərəf uzatdım. Dizdən aşağı əlimə bir şeyin dəymədiyini hiss edəndə diksindim. Hər iki qıçım dizdən aşağı yox idi... Gözlərimi həkimin gözlərinin içinə dikdim. O indi mənim qışqıraraq haray salacağımı, söyüb onu təhqir edəcəyimi gözləyirdi. Mən isə susurdum.

Həkim mənim sakitliklə onun gözlərinin içinə baxdığımı görüb, bir az ürəkləndi:

- Qızım, başqa çarəmiz yox idi, çox gecikmişdi, bir az da yubansaydıq sənin özünü xilas etmək mümkün olmayacaqdı. Mən də təəssüflənirəm ki, ayaqlarınızı xilas edə bilmədim. – Səbirli ol, müharibədir, bu iş hamımızın başına gələ bilər. Hə etmək olar, gərək birtəhər dözək, - deyə o, yüngülcə əlimi sığalladı.

Mən həkimi yaxşı başa düşürdüm. O demək istəyirdi ki, allahına şükür et ki, salamat qalmısan. Düz də deyirdi.

Hər ikimiz susmuşduq. Handan-hana başımı qaldıraraq, onun gözlərinin içinə dikdim və:

- Həkim, mənim ayaqlarım hardadır? - Xahiş edirəm, əgər mümkünsə, deyin onları gətirsinlər.

 Həkim eşitdiyi sözlərdən təəccüblənərək, gözləri bərəlmiş halda üzümə baxdı.

- Sən nə danışırsan, nə ayaqlar? Bu ki mümkün deyil. Birdəki, o ayaqlar sənin nəyinə lazımdır, axı?

Mən isə çox sakit tərzdə:

- Xahiş edirəm, deyin ayaqlarımı gətirsinlər.

- Bu sənə çox pis təsir edər, qorxarsan, dəli olarsan, qızım. Mən belə bir  istəyi ömrümdə birinci dəfədir ki xəstəmdən eşidirəm. Yox, yox, bu mümkün olan iş deyil. Bir az sakit olun hər şey keçib gedər, - deyə həkim az qala yalvaracaqdı.

- Nədən qorxacağam, - dedim. – Mənim qorxduğum nə vardısa hamisı arxada qaldı. Yüzlərlə günahsız adamın gözlərimin qarşısında güllələnməsini görəndə qorxmadım... Xəstə anamın, qoca atamın, məsum bacımın ürək parçalayan faciələri gözlərimin qarşısında oldu, qorxmadım. Gecəni səhərəcən tək-təhna yalquzaq kimi dərə-təpəni dolaşdım, yenə də qorxmadım. İndi deyirsiniz ki, iki cansız, qansız ayaqlarımı görəndə qorxacağam. Mənim üçün narahat olmayın, mən bu ikicə günün ərzində min ilin dərdləriylə yükləndim, həkim. - Nə olar, çox xahiş edirəm, deyin ayaqlarımı gətirsinlər, qoy onları görüm, qorxub-eləmərəm narahat olmayın.

Həkim daha bir söz deməyib, mənalı-mənalı üzümə baxdı, hiss etdim ki, yamanca kövrəlib. 

O, ehmalca qapını açıb eşiyə çıxdı, bir azdan əllərində ağ parçaya bükülü ayaqlarla içəri girdi. Onları mənim qollarım arasına qoyub bir necə addım geri çəkildi.

 Zorla da olsa yerimin içində dikəldim və ağ parçaya bükülmüş ayaqlarımı açdım. Qanı çəkilmiş ayaqlar, sanki mahir heykəltaraş əlindən çıxmış bir cüt ayaq heykəlinə bənzəyirdi. Onlar buz parçası kimi soyuq idilər. Mən onları bircə-bircə bağrıma basdım və öpdüm. Sonra isə gözlərimi ayaqlarımdan ayırmadan həkimə dedim:

- Həkim, bu ayaqlar mənim namusumu, şərəfimi qorudular, ata-anamın, məsum bacımın narahat ruhlarının təskinlik tapması üçün mənim sağ qalmağıma kömək etdilər.  Ona görə bu ayaqlara borcluyam ki, bu gün sağam və şəhid olmuş bütöv bir ailənin sərgərdan ruhlarının toxtaqlıq tapacağı bir evin ocaqçatanıyam. Bundan sonra, bəlkə də mən heç kimə lazım olmayacağam. Amma sevinirəm ki, heç olmasa, əziz günlərdə doğmalarımın ruhları şad olsun deyə, onların əziz xatirəsi üçün bir şam belə yandırmağa qadirəm. – İndi sizdən bir xahişim də var, mümkünsə ayaqlarımı elə yerdə dəfn edin ki, mən hər vaxt onları ziyarət edə bilim.

Həkim nəmlənmiş gözlərini mənim baxışlarımdan gizlətmək üçün üzünü yana çevirdi və bir söz demədən asta addımlarla çarpayıma yaxınlaşıb, cansız ayaqları mənim qucağımdan aldı. 

Elə bil hər ikimizin çiyinlərindən ağır bir yük götürüldü...

Həkim gedəndən sonra mən ehmalca pəncərənin pərdəsini qaldırıb eşiyə boylandım. Bayırda  quşbaşı  qar yağırdı. Hər tərəf ağappaq qar örtüyünə bürünmüşdü. Damlar, daşlar hər şey... hər tərəf tünd ağ rəngdəydi... Elə bil, bu dünyada qara deyiləsi bir rəng  heç əzəldən  yox imiş... Təkcə, mənim ürəyimdən axan qara qanlardan savayı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bakı… Səhər günəşinin Xəzər dalğalarına yansıdığı, küləyin qızılı saçları oynadan insanlarla dolu bir şəhər. Burada hər küçənin, hər daşın öz sözü, öz xatirəsi var. Amma şəhərin köhnə hissəsində, Şamaxinka yolundan başlayıb Nərimanov prospektinə qədər uzanan Paralel küçələr, Bakı tarixinin sanki bir xəritəsini çəkir. 1918-ci ilin əvvəlinə qədər Şamaxinka rayonunun strukturu həmçinin həmin bu paralel küçələrlə müəyyən edilirdi. Bu yeddi küçə özündə yaranandan gündən bu günə kimi şəhərin yaddaşı, insanlarının arzuları və talelərinin izlərini saxlayır.

XIX əsrin sonlarında məskunlaşmağa başlayan bu küçələr arasında Cəfər Cabbarlı küçəsi öz memarlığı və möhkəmliyi ilə seçilirdi. Bu gün “Nizami” metrosunun üstündə yerləşən bu küçənin fasadları yenidən təmir olunur, köhnə Şamaxinka isə yenidən doğulmuş kimi abadlaşdırılır. Lakin bir vaxtlar burada dar, birmərtəbəli evlər, dağılmış yollar və yeraltı suların üzərindən axan kanalizasiya vardı. Şəhər kasıb təbəqəsinin yaşadığı o dar küçələrə yarananda ad verilməyib. Sadəcə bir-birinə paralel olduğu üçün nömrələr qoyularaq “Paralel” deyilib.

 İndi isə Paralel küçələrdə çoxmərtəbəli binalar, işıqlı küçələr, supermarketlər, təhsil müəssisələri və müasir infrastruktur fəaliyyət göstərir. Hər addımda keçmişlə bu günün iç-içə keçdiyi bir məkan – Bakı şəhərinin tarixi ilə müasirliyi görüşdürən bir xətt.

1-ci Paralel – Əlibəy Hüseynzadə

Əvvəllər İskrovski adlanan bu küçə bolşeviklərin “İskra” qəzetinin çap olunduğu mətbəəsi ilə məşhur idi. Sovet dövründə muzeyə çevrilmiş bina bu gün də mövcuddur, amma mətbəə artıq fəaliyyət göstərmir. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra küçə Əlibəy Hüseynzadə adı ilə tanındı. Hüseynzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının müəllifi, filosof, həkim və rəssam idi. 1908-ci ildə Azərbaycanın ilk operası “Leyli və Məcnun”un hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

2-ci Paralel – Balababa Məcidov

Bu küçə Balababa Məcidov adı ilə tanındı. Balababa Məcidov Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru, professor və elm xadimi olub. Bir neçə il əvvəl isə rekonstruksiya layihəsi çərçivəsində küçə yenidən abadlaşdırıldı və genişləndirildi.

3-cü Paralel – Mahmud Abilov

Post-sovet dövrdə küçəyə hərbi xadim, general-mayor Mahmud Əbilovun adı verildi. M.Əbilov 2 dəfə “Qızıl Ulduz bayrağı”, 2-ci dərəcəli “Kutuzov” ordenləri ilə təltif edilib.

4-cü Paralel – Subhi Səlayev

Sovet dövründə bu küçə Hüseyn Cavidin adı ilə tanınırdı. Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında böyük rol oynamış, əsərlərində fəlsəfi lirika və insanpərvərlik mövzularını əks etdirmişdir. Repressiyaya məruz qalan Cavid düşərgədə vəfat etmiş, qalıqları 100 illiyinə Naxçıvanda yenidən dəfn edilmişdir. Bu gün küçə tanınmış neftçi-alim Subhi Səlayevin adını daşıyır.

5-ci Paralel – Fuad İbrahimbəyov

Sovet dövründə Nikolay Qamaleyin adı ilə tanınan küçə bu gün Azərbaycanın ilk azərbaycanlı psixiatrı Fuad İbrahimbəyovun adını daşıyır. 1926-cı ildə o, respublikada ilk eksperimental-psixoloji laboratoriyanı yaradıb, lakin 1948-ci ildə repressiyaya məruz qalıb.

6-cı Paralel – Məmməd Naxçıvani

Küçə əvvəllər məşhur müğənni Bülbülün adını daşıyırdı. Bülbül Azərbaycan xalq musiqisini italyan opera ənənələri ilə birləşdirərək dünyaya tanıdıb. Hal-hazırda 6-cı Paralel Məhəmməd Naxçıvaninin adını daşıyır. O, görkəmli alim, fikir adamı və dövlət xadimi olub, fars dili izahlı lüğətini hazırlayıb.

7-ci Paralel – Bəsti Bağırova

Sovet dövründən bu günə qədər Bəsti Bağırova adı ilə tanınan küçə, Goranboy rayonunun kolxoz sədri olmuş, iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş pambıqçının şərəfinə adlandırılıb. 1 nömrəli Bakı Tibb Kollecinin orada yerləşdiyinə görə küçə çox populyardır.

Bakı şəhərinin Paralel küçələri tarixin canlı şahidi, mədəniyyətin və insan talelərinin izidir. Hər biri bir neçə dəfə ad dəyişdirib, hər ad bir dövrün hekayəsini danışır. Dar, birmərtəbəli evlərdən, çoxmərtəbəli binalara keçid isə şəhərin özü kimi, keçmişlə bu günün simfoniyasıdır. Maraqlısı budur ki, bu küçələr özündə tarix daşıdığı kimi, Bakının köhnə – özündə tarix daşıyan insanları onlara hələ də “Paralel” deyir. Məsələn, yolda bir yaşlı adamdan nəyinsə yerini soruşsan, “Dön birinci Pararlelə, düz get” deyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Üçüncü yazı

Şərəf Cəlilli,

 filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qədim türk yurdu Borçalıda, tarixi torpaqlarında yaşayan, igidliyi ilə ad çıxaran qüdrətli tarixi, zəngin mədəniyyəti, iradənin gücü, xarakterinə əyilməzliyi ilə dillərə dastan olan Tərəkəmələr deyəndə Qarapapaqlar türkləri göz önünə gəlir.

Avropa Hun İmperiyasının dağılmasından sonra Çin hökumdarlığını qəbul etməyən bir çox türk tayfaları dünyanın qərb yörəsinə köçür. Bu zaman Böyük Hun ordusunun əsas – əsgəri heyəti olan gələcək Borçalı və Qazaxlı boylarının nümayəndələrinə geyimlərinə, qaragül quzunun dərsindən hazırlanan qara börkünə, qara papağına görə Qafqazlarda “Qarapapaqlar”, yaxud da “Tərəkəmələr” adı verilir. Bu onlara Qafqazda yaşayan xalqlar tərəfindən verilir.

Tərəkəmə, ərəbcə “tərakimə”, türkmənlər deməkdir. Bir çox tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, onlar Alp Arslanın Anadolunu fəthindən sonra bu torpaqlarda məskunlaşıblar. XIX əsrin ikinci yarısına kimi əsasən Azərbaycanın qərbində, Göyçə gölünün quzeyində, Qazax və Borçalı mahallarında yaşamışlar. 1814-cü ildə sonuncu İrəvan xanı Sərdar Hüseynqulu xan Qacar Qarapapaqların böyük bir hissəsini İrəvana köçürüb, İrəvanın Dərəçək mahalının 28 kəndində Qarapapaqlar yerləşdirilib.

Milyon yarımdan çox Qarapapaq ailəsi Qacarlar İmperiyasına və Osmanlı torpaqlarına köçüb

1828–1829-cu illər Rus-Türk müharibəsində Qarapapaq süvariləri və alayları Osmanlı İmperiyası tərəfindən savaşıblar. Müharibədən sonra Göyçə gölü ətrafından və Borçalıdan milyon yarımdan çox Qarapapaq ailəsi Qacarlar İmperiyasına və Osmanlı torpaqlarına köçüb. Güney Azərbaycanda Urmiya gölü ətrafında, Osmanlıda isə əsasən Qars, İqdır, Ərdahan bölgələrində məskunlaşıblar. Qars Rus İmperiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra işğalla barışmayan Qarapapaqlar, Batum, Ərdahan və Anadolunun ayrı-ayrı şəhərlərinə köçüblər. Amasyada, Yozqatda, Ağrıda, Malatyada, Sivasda, Muşda, Kayseridə məskən salıblar.

I Pyotrun “Qafqazı parçala, hökm sür, İstanbulu Fəth et”, kodeksinə uyğun olaraq Çar cəlladları Qarapapaqların köçdükləri tarixli torpaqlara erməniləri, yunanları, aysorları, rusları, malakanları və digər xristian soylu xalqları köçürüblər. XIX əsrin sonunda əhalinin 22 faizinin Qarapapaqlardan ibarət olduğunu bildirən mənbələr onların bu yörənin düşmənlərdən qorunmasındakı və inkişafındakı xidmətlərindən söz açır.

Emin ağa Acalovun məqsədi Borçalının özgürlüyünə nail olmaq idi

1897-ci ildə isə Çar Rusiyasının kafedral təsvirində Qarapapaqlar ayrıca dildə danışan döyüşkən xalq kimi qeyd edilir. Tarixi mənbələr sübut edir ki, 1917-ci ildə Çar Rusiyasını çevrələyən Qafqazda iki türk cümhuriyyəti qurulur. Onun biri Noman Çələbi Cihan xanın qurduğu Krım Xalq Cümhuriyyəti, digəri isə Qarapapaq türklərinin istiqlal havasının, haqq davasının, özgürlük nidasının simgəsi-bəlgəsi olan,Emin ağa Acalovun təməlini qoyduğu  Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyəti idi.

Soykökü, şəcərə dəftəri ilə qədim türklərə, Məmlük hökmdarı Sultan Baybarsa, Eyyubilər İmperiyasının qurucusu Səlahəddin Eyyubiyə, Bolus bəylərinə bağlı olan Emin ağa Acalov, Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyətini qurmaqla kifayətlənməyəcəkdi. İqdırda elan edilib Naxçıvanda qurulan Araz-Türk Cümhuriyyətinin qurucularının sırasında yer alacaqdı. Onun ən böyük məqsədi Borçalının özgürlüyünə nail olmaq, Qarapapaqların Göytürklərdən, Hunlardan gələn əzəmətini qorumaq, üstəlik onları Çar Rusiyasının, Bolşeviklərin əsarətindən və erməni daşnaklarının təhdidlərindən xilas etmək idi.

Qarapapaqlar Borçalını daşnaklardan təmizləyir, onlara dərs verirlər

1917-ci ilin dekabrında erməni daşnaklarının hücumları nəticəsində Borçalı qana boyanır. Onminlərlə Qarapapaq türkünün başı kəsilib, qədim yaşayış məskənləri, kəndləri, obaları və oymaqları yandırılıb, talan və viran edilsə də, mərd və qorxmaz Qarapapaqlar Borçalını daşnaklardan təmizləyir, onlara ağıllarına gətirə bilməyəcəkləri dərs verirlər. Həmin ildə dekabrın 30-da çar cəlladlarının diktəsi ilə Borçalının Dağ Borçalı adlanan, Zəngəzurun böyük bir hissəsini əhatə edən kəsimi, Loru nahiyəsi, Pəmbək və Cəlaloğlu mahalları Osmanlı İmperiyası və Çar Rusiyası arasındakı neytral zona kimi elan olunur. Şura hökumətinin gəlişi və Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyətinin iflası ilə Qarapapaqların bu tarixi yaşayış məskənləri Qafqaz Seyminin diktəsi ilə Ermənistana verilir. Azərbaycanın tarixi torpaqlarında Ermənistan Respublikası qurulur.

1905-ci ildən 1918-ci ilə qədər dəfələrlə davam edən erməni daşnaklarının soyqırımına məruz qalan digər türk yörələri kimi burada – Borçalıda, Qarapapaqların diyarında da zülm ərşə dirənir. 1944-cü ildə Axıska və Axal-Kələkdə yaşayan Qarapapaqlar, Axıska türkləri, Krım tatarları, bulqarlar, çeçenlər, inquşlar, çərkəzlər və digər dağlı xalqlar və Azərbaycan türkləri kimi şura hökumətinə etimadsızlıqda ittiham olunaraq, pantürkist, panislamist damğası vurularaq Sibir çöllərinə, Türküstan qırgəzlərinə sürgün edilirlər.

Sürgünün və repressiyanın dəhşətlərini yaşayan Qarapapaqlar bu gün də Özbəkistanın, Qazaxıstanın və Qırğıstanın ayrı-ayrı bölgələrində yaşamaqda, ürüyüb artmaqda, əski gələnəklərini, dilini, tarixini və mədəniyyətini qorumaqdadırlar. Hazırda daha çox Şimali Qafqazda, Gürcüstan Respublikasının indiki Kvemo-Kartli adlanan – Borçalı bölgəsində, Mil, Muğan düzündə, Qazaxda, Qarabağda və Aran rayonlarında, Güney Azərbaycanın Sulduz, Urmiya, Türkiyə Cümhuriyyətinin Qars, Ərdahan, Muş, Malatya, Amasya, Çıldır, İqdır, Sivas, Kayseri və Adana kimi qədim-qayım köylərində, şəhərlərində ömür sürməkdədirlər.

Qarapapaq türkləri tarixən sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin dialoquna töhfələr vermişlər

Tarixi mənbələrdə adı Börüçala – Qurdlar vadisi kimi keçən, Borçalı isə  Qarapapaqların əski yaşayış məskəni, yaddaş yeri və 2000 illik tarixi olan ana vətəni sayılır. Borçalı həm də Emin ağa Acalov, İsmayıl ağa Mursaqulov, İsrafil Ağa, Mehralı bəy kimi qüdrətli sərkərdələrin, Hüseyn Bozalqanlı, Aşıq Alı, Xındı Məmməd, Hüseyn Saraclı, Aşıq Kamandar, Əhməd Sadaxlı, Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Gülabı, Çıldırlı Aşıq Şenlik, Azərbaycan muğamlarını ilk dəfə saz havaları ilə sintez edən və sazdan caza yol gələn dünyanın möcüzəsini sazın çanağından cücərdən, Vaqif Mustafazadə kimi mədəniyyət tarixində bir ilkə imza atan Aşıq Əmrah kimi ustad aşıqların diyarıdır.

Qarapapaq türkləri tarixən sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin dialoquna töhfələr vermişlər. İlk aşıq qadın – Mirzə Güllər Şirvanda, Şamaxının elmi-mədəni mühitində və Mahmud Ağanın Muğam Mərkəzində yetirilməsi Odlar Yurdu Azərbaycanın mədəniyyət tarixində hadisə olduğu kimi, Güllər Pərisinin varlığı da Borçalı aşıq mühitində əlçatmaz, ünyetməz məqam hesab edilmişdir. Şəcərə dəftəri ilə Göyçə aşıq mühitinə və dədə Ələsgər müqəddəsliyinə bağlı olan Güllər Pərisi “Borçalı bağım mənim, aranım, dağım mənim, mən pərvanə sən işıq, çıraqda yağım mənim”, deyib doğulduğu torpağı işığa və nura, özünü isə pərvanəyə bənzədərək Qarapapaq ruhunun aynasına çevilmişdir. Səadət Buta, Zəlimxan Yaqub kimi şairlər də məhz buralarda – Qarapapaqların diyarında, Borçalıda yetirilmişdir.

İsrafil Ağanın, Mehralı Bəyin, Emin ağa Acalovun qılıncının qına qoyulduğu, Şura hökumətinin gəldiyi illərdə Əlimərdan bəy Topçubaşov, Minasazov qardaşları, Nəriman Nərimanov, Mustafa ağa Vəkilov, akademik Zahid Xəlilov kimi alimlər qələmini süngüyə çevirmiş, milli dövlətçilik və pedaqoji fikir və elm tariximizi zinətləndirmişlər.

General Yadigarov qardaşları Çar Rusiyasının Birinci Dünya müharibəsində və Rusiya-Yapon müharibəsində tarix yaradan məşhur Vəhşi Diviziyanın zadəganlardan ibarət korpusların generallarının sırasında xüsusi yerə və məqama sahib olmuşlar.

Azərbaycanlılardan ibarət ilk Əlahiddə Korpusun qurucusu kimi tarix yaradan Əliağa Şıxlinski, qüdrəti, əzəməti və fitri istedadı ilə dünyanın düzənini və mizanını dəyişən, İstiqlal Bəyannaməsinə imza atan, Cümhuriyyətin qurulması üçün bütün qüvvələrini səfərbər edənlərin arasında Bəyannaməni tərtib edən Həsən bəy Ağayev, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Əliağa Şıxlinski, Firudin bəy Köçərlinin soy ağacı, şəcərə dəftəri də bilavasitə Qarapapaqlara bağlı idi. Onu da xüsusi olaraq qeyd edək ki, Fətəli xan Xoyski, Nəsib bəy Yusifbəyli kimi hökumət qurucuları və dövlət başçıları da ana tərəfdən bilavasitə Qarapapaqlara, Tərəkəmələrə bağlıdır. Məclisi-Məbusanın bir çox üzvləri də bilavasitə Qarapapaq Türklərindən gəlirdilər.

Qarapapaqlar sufi, hürufi, nəqşibəndi ocaqları ilə Yaxın və Orta Şərqə, Türk dünyasına səs salıblar

Yaxın tarixin gizlilərini özündə ehtiva edən rəsmi sənədlər də sübut edir ki, Molla Pənah Vaqif, Dədə Ələsgər, Mirzə Şəfi Vazeh, Molla Vəli Vidadi, Səməd Vurğun, İsa Hüseynov – Muğanna, İsmayıl Şıxlı, Aşıq Ədalət, Mir Həmzə Seyid Nigari, Nəqşibəndilər təriqətinin davamçıları olan Hacı Omar Əfəndi, Hacı Mahmud Əfəndi, dünya səhiyyə tarixində mikroskop altında ilk cərrahi əməliyyatı keçirən oftalmoloq alim Nazim Əfəndiyev, Mirvari Dilbazi, Əminə Dilbazi, Nigar xanım Şıxlinskaya, Badi Səba xanım Vəkilova-Köçərli kimi elmi-irfan bulağından içən, qələmini, neştərini süngüyə çevirən dahi fikir və düşüncə sahibləri, təbib filosoflar, ustad sənətkarlar, qüdrətli pedaqoqlar da məhz Qarapapaq türklərinin, Göytürklərin, Hunların, Gök Börünün, Boz Börünün və Qara Börünün qopub gəldiyi yaddaş yerinə bağlıdırlar.

Sazın və sözün mahir bilicisi hesab olunan, “Zarıncı”, “Misri”, “Borçalı divanisi”, “Cəlili”, “Urfanı”, “Bozalqanlı havası”, “Tərəkəmə”, Qəhrəmanı”, “Koroğlu” havaları ilə aləmə səs salan, adı ilə bağlı “Tərəkəmə” rəqsi ilə dünyanın məşhur sənət, mədəniyyət və incəsənət salonlarının sükutunu pozub, riqqətə gətirən Qarapapaqlar irfan ədəbiyyatı incilərini yaratmaqla yanaşı, sufi, hürufi, nəqşibəndi ocaqları ilə Yaxın və Orta Şərqdə, Türk dünyasında ad çıxarıblar.

“Börü törəsi olduğunuzu, qədim-qayım imperiyalar və dövlətlər qurduğunuzu unutmayın!”

Tək Tanrının eşqinə qəlbi dağların zirvələrində tonqallar çatıb, şaman duaları ilə qamların və şamanların, oda-atəşə aşiqlərin məskəninə çevriliblər. Qopuzun saza, davulun qavala, süngünün qələmə dəyişdiyi dünyada dilini, tarixini, mədəniyyətini, sonsuz yaddaş sevgisini qoruyub, din içində dil, dil içində din bəsləyib, üzünü saza söykəyib, yallı gedib, məclislərində “Misri”, “Zarıncı”, “Tərəkəmə” səslənib.

“Atam, anam tərəkəmə” deyib, qürur duyub. Geridən gələn nəsillərə üz tutaraq söyləyib: “İnsan yaddaşı ilə yaşayır, yaddaşınızı itirməyin, dilinizi, mədəniyyətinizi, qeyrətinizi qoruyun. Börüçalını – Qurdların vadisini, Göytürklərin, Hunların, Qarapapaqların diyarını uca tutun. Gülə, gülüstana çevirin. Hicrəti, mühacirəti ölümdən yey bilin. Özünüz, özünüz boyda məzar daşınızla daşa – yaddaşa çevrilin. Börü törəsi olduğunuzu, qədim-qayım imperiyalar və dövlətlər qurduğunuzu unutmayın! Buradaydıq, buradayıq, burda olacağıq! nidası ilə qışda qışlaqda, yayda yaylaqda olun, bir içim su olub Vətən torpağına sorulun!”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Səməd Vurğun 1935-ci ildə Kremldə Stalinin qəbulunda olmuşdu. Stalinin hüzurunda ona yazdığı "Rəhbərə salam" şeirini oxumuşdu. Stalin elə buradaca onu  tribunada saxladaraq bir neçə sual vermişdi. Elə belə, rəhbər "marağ"ını və "məzələnmə"yini nümayiş etdirən sözlər:

  - Səməd adındır, bəs Vurğun soyadındır?

  - Xeyr, yoldaş Stalin, təxəllüsümüdür.

  - "Vurğun" hansı mənanı bildirir?

  - Vurulan, məftun olan.

  - Kimə, qızlara?

  - Xeyr, Vətənə!

 Kremldə olan bu söhbətin stenoqramı Səməd Vurğunun ev muzeyində saxlanılır. Vurğun ləqəbini isə ilk uğursuz məhəbbətindən sonra götürübmüş şair. Stalini aldadıb...Ertəsi gün Stalinə orden və medallar almaq üçün təqdim edilmiş azərbaycanlıların siyahısını gətirirlər. Səməd Vurğun o siyahıda Qırmızı Əmək Bayrağı ordeninə layiq bilinibmiş. Amma Stalin öz əli ilə Lenin ordeni yazıb, o birini pozub. Vurğunu SSRİ-nin ən yüksək ordeni ilə təltif edib.

(Vaqif Səmədoğlunun atası Səməd Vurğun haqqında xatirələrindən istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Azərbaycan SSR daxili işlər nazirinin müavini, Böyük Vətən müharibəsi illərində artilleriya diviziyası komandiri, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-mayor Kazımov Salahəddin Həsən oğlu 22 dekabr 1920-ci ildə Zaqatalanın Qass kəndində (indiki Dağlı bələdiyyəsinin tərkibində) dünyaya göz açmış və 1941-ci ildə hərbi xidmətə çağrılmışdır. 1942-ci ilin aprelindən Mərkəzi cəbhədə 13-cü ordu tərkibində, 62-ci artilleriya alayında batalyon komandiri vəzifəsində döyüş əməliyyatında başlamışdır. Milliyətcə saxurdur.

Baş leytenant S. Kazımov Desna, Dnepr və Pripyat çaylarının keçilməsi əməliyyatlarında fərqlənmişdir.

1943-cü ilin 22–23 sentyabrında Dnepr çayını keçərkən sərrast atəş ilə düşmənin atəş nöqtələrini məhv edərək alayın Dneprin sağ sahilinə keçməsini və hücüm əməliyyatının Çerniqov və Qomel istiqamətlərində genişlənməsini təmin etmiş və 1943-cü ilin 16 oktyabrında Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı almışdır.

Müharibədən sonrakı dövrdə Azərbaycanda Daxili İşlər Nazirliyi sistemində işləmiş və general-mayor rütbəsində nazir müavini vəzifəsinə yüksəlmişdir.

1978-ci il 29 iyunda iş yerində Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Arif Heydərovla güllələnib. Qatil Şuşa həbsxanasının təsəfüratt hissəsinin rəisi kapitan Ziya Muradov 29 iyunda Bakıya gələrək, mülki geyimdə Daxili İşlər Nazirliyinin binasına daxil olur. Nazirin qəbul otağına gələrək, nazirin böyük referenti podpolkovnik Səfixanovu Makarov tipli tapança ilə öldürür və otağa daxil olaraq nazir Arif Heydərovu və onun müavini general Salahəddin Kazımovu qətlə yetirir. Daha sonra Z. Muradov özünü öldürür.

S. Kazımov 3 gün sonra xəstəxanda vəfat etmişdir. Qəzetllər "xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən faciəli surətdə həlak olmuşdur" ifadəsi ilə çıxmışdır.

Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Salahəddin Kazımovun Bakı şəhərində yaşadığı Səməd Vurğun küçəsi 196 ünvanındakı binaya baralyefi vurulmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı 1 şair, 1 şeir rubrikasında bu gün sizlərə Gündüz Sevindiyin “Fələstinli uşaq və...” şeirini təqdim edir

Dünyanın sonudu bura bəlkə də,

Burda mələklər də günah axtarır.

Bu qara uşağın uşaq dünyası,

Allahsız ölkədə Allah axtarır.

Yeməyin üstündən yarımçıq durub,

Dünyanı qarpıztək kəsib yeyəcək.

Verməyin Anaya siz bu uşağı,

Bu uşaq anasın basıb yeyəcək...

Oxşamaz üzünü səhərin mehi,

Canında yaralar ulduz sayıdı.

Bütün yetimlərin uşaq taleyi,

Nədənsə eynidi, əkiztayıdı.

Kəsir vücudunu qışın sazağı,

Yatdığı yerdəcə donur az qala.

Hardasa görmüşəm mən bu uşağı -

... XOCALI... mən səni tanıdım, bala!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Portalımızın əsas missiyalarından biri də istedadlı şagirdləri gizli xəzinə kimi üzə çıxarmaqdır. Artıq iki ildən çoxdur ki, BŞTİ və Ədəbiyyat Fondunun birgə layihəsi olan "Bir direktor və bir şagird" davam edir və sevilir.

Bundan əlavə digər istedadlı şagirdləri də sevindirən " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalı balaca yazarlara dəstək olaraq onların ilk qələm nümunələrini yayımlayır.

Bu dəfə də Sizə balaca yazar, 212 nömrəli məktəbin 7- ci sinif şagirdi Mustafayeva Diananın yazısını təqdim edirik.

-Salam, Diana, xoş gördük.

-Salam Ülviyyə xanım, məktəbimizə xoş gəlmişsiniz.

-Hekayən çoxbəyənildi, təbrikedirik.

-Sağ olun, Ülviyyə xanım, çox sevindim.

-Diana, bu yazını yazarkən hansı hissləri keçirdin?

-Xocalı faciəsinin dəhşətlərini izlədikcə çox üzülürəm və yazdığım ssenaridə də bunu qələmə almışam. O günlərin ağrıları heç vaxt yaddaşımızdan silinməyəcək.

"Balaca şahid"

Ana Xocalıda baş verən hadisələrdən xəbərdar idi. Və tək düşündüyü oğlu idi. Oğlu qurtulsun, başqa istəyi yox idi.

Otaqda köhnəlmiş, kənarları yavaş-yavaş sökülən divanda oturub olacaqları gözləyirdi. Dərin xəyallara dalmışkən oğlu Vüsal titrək addımlarla içəri girdi.

Uşaq anasının hüznlü halını görəndə dayana bilməyib soruşdu.

-Ana, nə olub? Niyə bu qədər kədərlisən?

Anası isə öz fikirlərini Vüsala, kiçik oğluna deməyə hazır deyildi. Gecikdirərək bir cavab verdi.

- Yox, oğlum. Nə kədəri? Sən, əvvəla, danış görək, məktəbdə nələr oldu? Danışa bildin şeirini?

Uşaq sevinclə qırmızıyla yazılmış əlini yuxarı qaldırdı. Əlində isə böyük bir “5” yazılmışdı. Ana təbəssüm edib oğlunun saçlarından öpdü.

-Afərin, oğlum. Həmişə qürurlandır bizi.

- Anacan, bəs atam hardadır? Hələ də gəlməyib? Ona da göstərəcəkdim qiymətimi. Axı o da sevinərdi…

Uşaq ağlamağa hazır bir vəziyyət aldı. Amma anası ona həqiqətləri deyə bilməzdi. “Atan itkindir, bəlkə də heç qayıtmayacaq” deməyə üzü yox idi.

- Oğlum, indi mənə yaxşı qulaq as. Bir azdan gəlib səni başqa yerə aparacaqlar. Orada biz olmayacağıq. Səndən istəyim odur ki, ağlama. Nə olursa, olsun, ağlama. Biz gəlməsək də. Yaxşımı?

Kiçik oğlanın başı qarışmışdı. Hara gedəcəkdi ki? Anası niyə onla gəlmirdi? Atası harda idi? Anası ona niyə belə cavablar verirdi?

- Hara gedəcəm ki? Gəzintiyə? Siz niyə gəlmirsiniz? Mən sizsiz qorxaram axı…

- Biz gəlməyəcəyik. Amma sən də tək olmayacaqsan. Biz sənin həmişə qəlbindəyik.

Həmin andaca qapı döyüldü. İçəri həmin Vüsalı aparacaq, qurtaracaq adamlar girdi. Vüsal qorxuyla anasına baxarkən, anası belə dedi:

-Sən get, yaşa, xoşbəxt yaşa. Atanla mən gəlməsək, bizi unutsan da, olar. Əsas odur, xoşbəxt ol, oğul!

Vüsalın qorxusu qatbaqat artırdı. Anası və atası olmadan necə xoşbəxt ola bilərdi ki? Onların da gəlməsini istəyirdi. Anasıyla birgə olanda qorxmurdu.

-Bəs sən hara gedəcəksən, anacan?

Anası o an başa düşdü ki, həqiqətləri Vüsaldan gizləmək onun xeyrinə deyildi. Atasının harda olduğunu, başına nələr gələ biləcəyini bilməyə haqqı vardı.

-Mən… Atanı axtarmağa. İtkin düşübdür. Səs-soraq yoxdur. Onu tapa bilsəm, gələcəyik. Gələ bilməsək, bundan sonra təksən, oğul. Amma unutma ki, biz atanla səni həmişə seyr edəcəyik.

-Bəs sənin üçün darıxsam?

- Onda, buludlara bax. Ən bəyaz bulud hardadırsa, deməli, mənlə atan da oradayıq.

Bunlar ananın son sözləri oldu. Oğluyla sağollaşdı. Onu qucaqladı, öpdü. Bağrına basdı. Sanki bilirdi ki, bir daha görə bilməyəcək oğlunu.

***

Vüsalı yaşamağı üçün yolladıqdan sonra özü həyat yoldaşını axtarmağa getdi. Hardan bilərdi ki, həyat yoldaşının yolunda canından olacaq?

Anasının da digər cahana getməsi ilə Vüsal tək qaldı.

Günlər, aylar, illər ötdü. Ana qayıtmadı. Atadan səs çıxmadı. Vüsal çox balaca yaşında tək qalmağı öyrəndi.

Artıq bir gənc olanda isə şahidlik etdiyi hadisələri cəmiyyət içində danışmağa qərar verdi. Xocalı soyqırımına aid olan tədbirlərdə çıxış etdi. Və gördüklərinin hamısını şahid kimi danışdı. O günlər Vüsalın yaddaşında əbədi iz saldı.

Vüsalın tale hekayəti tarix boyu erməni millətçiliyinə qurban getmiş minlərlə uşaqların hekayətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyat, insanı təkrar-təkrar sınağa çəkən və hər dəfə fərqli dərslər verən bir səhnədir. Bəzən bizi yıxır, bəzən isə yenidən ayağa qalxmağa güc verir. Xüsusilə sevgi sahəsində yaşananlar insanın ruhunda dərin izlər qoyur. Sevgidə itkilər, ayrılıqlar, qırılmalar qaçınılmazdır. Amma ən maraqlısı budur ki, əgər bu sevgi həqiqətən dəyərlidirsə, yollar ayrıldıqdan sonra belə bir gün yenidən qovuşmaq mümkündür. Bəzən yollar ayrı düşür, amma ruhlar bir-birini unutmur. Elə o zaman barışmaq, bağışlamaq və sıfırdan başlamaq imkanı doğulur.

 Sevgiyə qayıtmaq, keçmişin səhifələrini yenidən açmaq asan deyil. İnsan, əvvəlki yaraları, keçmişdə yaşanan inciklikləri xatırlayır. Amma sevgi, insanın ən saf, ən dərin duyğularının ifadəsidir. O, insanın daxilindəki ən zərif və eyni zamanda ən güclü hisslərdən biridir. Bu səbəbdən, sevginin gücü bəzən uzaqlaşanları yenidən bir araya gətirir. Barışıq isə yalnız bir-birini yenidən tapmaq deyil, həm də birlikdə böyümək, öyrənmək və keçmiş səhvləri düzəltməkdir.

Barışmaq üçün insanın öz içində barışması lazımdır. Daxili dünyamızda qırılmış parçaları birləşdirmədən, başqasına uzanan əllərimiz həqiqi barışıq gətirə bilməz. Keçmişin yükünü çiyinlərdən atmaq, yanlışları dərk edib onlardan dərs çıxarmaq vacibdir. Ancaq bu zaman münasibət daha sağlam əsaslar üzərində qurula bilər. Çünki keçmişdə edilən səhvləri təkrarlamaq, sadəcə zamanın içində yeni bir dövrə vurmaqdan başqa bir şey deyil.

Sıfırdan başlamaq isə keçmişi tamamilə silmək deyil. Əksinə, keçmişi qəbul edərək, onun verdiyi dərslərlə yeni bir yol çəkməkdir. Bəzən insanlar sıfırdan başlamağı hər şeyi unutmaq kimi görürlər, amma əslində bu, keçmişi inkar etmək deyil, onun üzərində yeni bir başlanğıc qurmaqdır. İnsan yaşadıqlarından öyrənməsə, həmişə eyni səhvləri təkrarlayar. Amma insan özünü tanıyıb, dəyişməyə qərar verəndə, həyat ona ikinci bir şans tanıyır.

Bu yolda iki insanın qarşılıqlı anlaşması, bir-birini olduğu kimi qəbul etməsi çox vacibdir. Münasibətlərdə problemlər olur, anlaşılmazlıqlar yaşanır, amma bu problemlərin həllini tapmaq, insanın nə qədər yetkin olduğunu göstərir. Sevgi, hər çətinlik qarşısında döyüşmək, çaba göstərməkdir. Əgər iki insan bir-birinə həqiqətən dəyər verirsə, keçmişdəki anlaşılmazlıqlar onları ayırmamalıdır. Əksinə, o anlaşılmazlıqlar üzərində çalışmaq, onları bir daha yaşatmamaq üçün səylər göstərilməlidir.

İnsan yalnız sevgidə deyil, həyatın bütün sahələrində zaman-zaman sıfırlanmalıdır. Özünü tapmaq, daxilindəki ağır yükü boşaltmaq və yeni bir nəfəs almaq üçün insan zaman-zaman ruhunu yeniləməlidir. Köhnə düşüncə tərzindən qurtulmaq, zərərli vərdişlərdən uzaqlaşmaq, özünü inkişaf etdirmək – bunların hamısı sıfırlanmağın bir hissəsidir. Çünki insanın özü dəyişmədən, münasibətləri dəyişdirmək mümkün deyil. Əgər biri keçmişdə qalan bir insan kimidirsə, gələcəyə doğru yeni addımlar ata bilməz. Sıfırlanmaq insanın daxilində bir yenilənmə, yeni bir fəlsəfə yaratmaqdır.

Sevgi yolunda barışıq təkcə qarşı tərəfi qəbul etmək deyil, eyni zamanda özünü də bağışlamaqdır. İnsan bəzən öz keçmişini, etdiyi səhvləri unutmaqda çətinlik çəkir. Amma unutmaq deyil, onlardan dərs almaq vacibdir. Öz səhvlərini anlayıb, onların nəticələrini dərk edən insan, gələcəkdə daha sağlam addımlar atır. Bağışlamaq isə sevgidə ən böyük addımlardan biridir. Çünki sevgi hər şeydən öncə anlayış və bağışlama üzərində qurulur.

Bir münasibətdə ən vacib şeylərdən biri də hörmətdir. İki insan arasında hörmət yoxdursa, nə sevgi, nə də barışıq uzun müddət davam edə bilməz. Hörmət, hər iki tərəfin duyğularını, fikirlərini, seçimlərini anlamaq və dəyərləndirməkdir. Əgər bir münasibət içində iki insan bir-birinə hörmət edirsə, orada həmişə bir yol tapmaq mümkündür. Amma hörmət yoxdursa, sevgi təkbaşına kifayət etmir. Bu səbəbdən, barışıq və sıfırdan başlama qərarı verərkən, qarşılıqlı hörmətin qorunub-qorunmadığına diqqət yetirmək lazımdır.

Sevgi həmişə inkişaf etməlidir.

Eyni nöqtədə qalmaq, keçmiş səhvləri təkrarlamaq sevginin tükənməsinə səbəb olur. Buna görə də insanlar bir-birini yenidən tapdıqda, artıq əvvəlkindən daha yetkin, daha anlayışlı və daha güclü olmalıdırlar. Əks halda, barışıq bir müddət sonra yenidən ayrılığa gətirib çıxaracaq.

Həyatda hər şey mümkündür. İnsan səhv edə bilər, yorula bilər, hətta bir müddət itə bilər. Amma əgər insan həqiqətən istəyirsə, istənilən vaxt yenidən başlaya bilər. Sevgi yolunda da bu belədir. Əgər hisslər həqiqidirsə, əgər iki insan bir-birini dərk edirsə, onlar birlikdə sıfırdan başlamağı bacara bilərlər. Amma bunun üçün hər iki tərəf keçmişi düzgün dəyərləndirib, gələcəyə ümidlə baxmağı bacarmalıdır.

Sevgi bir dəfə yaşanıb bitən bir şey deyil. O, daim formalaşan, daim inkişaf edən bir duyğudur. O, zamanla daha da dərinləşir, insanı dəyişdirir, böyüdür. Əgər bir sevgi həqiqidirsə, yollar ayrıldıqdan sonra belə bir gün yenidən qovuşmaq mümkündür. Əsas olan, o qovuşma anında artıq yeni bir insan olmaq, keçmişin yükündən azad olub yeni səhifə açmağa hazır olmaqdır.

Həyatın bizə verdiyi ən gözəl imkanlardan biri də yenidən başlamaqdır. Hər şeydən əlini üzmüş kimi görünən anlarda belə, sevgi insanı xilas edə bilər. Əgər həqiqətən hiss edirsənsə, əgər sevginin sənin üçün nə qədər dəyərli olduğunu anlayırsansa, o zaman barışmaqdan və sıfırdan başlamaqdan qorxma.

Çünki həqiqi sevgi, insanı hər zaman bir addım irəli aparır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)