Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Həmişəki kimi, hər şeyin qaydasında olduğu bir gün deyildi. Amma mənim üçün artıq "qayda" dediyimiz o söz də çoxdan ölünün yadigarıydı, qəbiristanlıqdakı köhnə məzar daşları kimi. İçimdə bir sükut vardı, amma sükutun özü belə çoxdan bağırırdı. Kənardan baxanda sadəcə yorğun görünürdüm. Bəlkə də ac, bəlkə də yuxusuz. Amma əslində mən öz içimdə bir payız meşəsi kimi quruyurdum.

Bəzən fikirləşirəm ki, insanın ağlını itirməsi səs-küylə olmur. Heç kim ağlını itirdiyi gün bağırmır. Sadəcə bir gün səhər durursan və görürsən ki, hamı səninlə eyni dildə danışır, amma sən artıq başa düşmürsən. Bəlkə də, dəli olmaq sadəcə artıq hamının “normal” dediyi şeyin içində nəfəs ala bilməməkdir. Və mən… nəfəs ala bilmirdim. Hər şey sanki mistik bir zarafatın içində idi. Sanki bir varlıq adı yoxdur, üzü yoxdur, amma məni kənardan izləyir və hər səhər oyandığımda, bir az daha çox hissimi götürüb, özü ilə aparırdı.

Elə buna görə də bu əhvalatı danışmaq istədim, dostum. Bəlkə kiminsə içindəki o səssizliyə toxunar. Bəlkə də, bir gün sənin başına da gələcək. Amma onda artıq gec olacaq. Çünki insan dəli olacağını bilməz. Sadəcə bir gün ayaqqabısını tərsinə geyinib güzgüyə baxar və gülümsəyər. Mənim kimi...

Heç susuzluğdan dəli olmuş adamın əhvalatını eşitmisən? O vaxt susuzluq idi, indi isə deyəsən pulsuzluq. Çox ironik deyilmi? Şəhriyar deyir ki, "dəlilər, hər nə etsə olur əhv". Görəsən bunlar da əhv olunar? Amma bəzən insan dəli olmur, ağıllı görünməkdən yorulur.

 Bilirsən?! Mən həmin gün oradaydım. O istini, o qum dənəciklərini hiss edirdim. Taa ki, adam başına qum töküb özünü Tanrı hesab edənə kimi. Gəl əvvəlindən danışım sənə.

Bir zamanlar, zamanın harasında olduğu bilinməyən bir adam var idi. Bu adam, yalanla dolu dünyadan usanıb, doğrunun, daha doğrusunu desək, həqiqətin, yəni Tanrının izinə düşmüşdü. Beləcə yola çıxdı. Ayağının altı çatlamış yollar, susqun dağlar, təkcə öz əks-sədasını eşidən dərələr, yaşadığı anı unudan şəlalələrdən keçdi. Təbiət susurdu, sanki hər şey onu müşahidə edir, amma heç nə demirdi. Və nəhayət, hər şeyin bitdiyi yerdə, səhrada tapdı özünü.

 Günəş beyninə zurna çalırdı. Susuzluq dilini qurutmuşdu, dodaqları parçalanmış, gözləri yuxusuzluqla bəyazlamışdı. Əlini göyə qaldırıb dedi:

-Ey Tanrı, sənin üçün gəldim... Məni eşit. Mənim bu səhrada nəyim var? Məni ölməyə tərk etmə...

 Saatlar keçdi. Günəş dəyişmədi. Qum dəyişmədi. Tanrı, heç dəyişmədi. Adam bezdi. Göz yaşını itirmiş gözlərlə, bu dəfə başqa bir istiqamətə baxaraq, qürurunu da, imanını da udaraq dedi:

- Ey Şeytan, su ver mənə.

Elə o an, səhranın quru bağrından bir bulaq fışqırdı. Buz kimi. Adam içdi, içdi, doydu. Qarnı doymamış qəlbi doydu. Və elə bu an... Tozların arasından bir siluet çıxdı. Uzunboylu, ağ geyimli, nurlu üzlü bir gənc.

- Mənə itaət elə, - dedi gənc.

-Sən kimsən?

-Mənəm... Şeytan.

Adam güldü sonra dondu. Sonra dilləndi:

-Bəs sən qırmızı rəngli olmurdun? Buynuzun, quyruğun olmalıydı. Bizə deyilənlər beləydi axı...

Şeytan gülümsədi:

- Qələmi veriblər zatından xəbərsizlərin əlinə, nə gəldi yazıblar ora...

 Adam oturdu bir qum təpəsinin üstünə, ağ geyimli “şeytan" qarşısında. Bir anlıq düşündü. "Nədir bu? Allahla telefon xəttimiz niyə bir tərəfli işləyir? Niyə zəng çatmır?"

Sonra baxdı şeytanın səliqəli geyiminə. Bəyaz köynəyi də var idi, ayaqqabısı da tozsuz idi. Çox güman hansısa İtaliya brendindən alıb. Hətta bəlkə influnserdi, kim bilir, Instagram'da milyon izləyicisi var. "Cəhənnəmdən bir də story atsaydı, bəlkə də inandırıcı olardı" — düşündü adam.

- Bəs niyə sənə itaət etməliyəm? - soruşdu.

Şeytan başını tərpətdi, elə bil illərlə bu sualı gözləmişdi:

-Çünki sən o qədər susuzsan ki, artıq nə içdiyin önəmli deyil. Sadəcə boğazından keçsin deyə dua edirsən. Mənə də dua elədin. Və mən eşitdim. Sənə lazım olan tək şey, cavab idi, kimdən gəldiyi yox...

 Adam susdu. Hiss etdi ki, bəlkə də problem şeytanda deyil. Bəlkə də şeytan sadəcə "müştəri məmnuniyyətini" yaxşı idarə edir. Allah isə... çox güman tətilə çıxıb. Ya da eyni anda milyon adamla danışdığı üçün, bizə növbə çatmır.

Sonda şeytan bir təbəssüm atdı:

-Məni niyə bu qədər yanlış çəkiblər? Bilmirəm. Amma sənin Tanrınının niyə danışmadığını sən də bilmirsən. Belə baxanda, ikimiz də eyni dərəcədə müəmmayıq.

 Adam başını aşağı saldı, ayaqları altında əriyən qum kimi. Və bir nəticəyə gəldi. Bəlkə də, Tanrı susur... çünki “reallıq” adlı bu cəhənnəmin müəllifi elə özü deyil?

 Adam su içib doymuşdu, amma doymayan bir şey vardı, cavab. Bu dəfə su boğazından keçəndə sanki içində bir şey qopdu. Elə bil Allah susmadı, sadəcə öz içindəki Nitşe demişkən "Allah öldü". O öləndə isə, səhranın ortasında nə bir səs, nə bir rəhmət, sadəcə ağlına hakim olan vəhşi bir sükut qaldı.

Şeytan isə qarşısında oturmuşdu. O ağ geyimi ilə sanki mələk libasında gəlmişdi. Nə də olsa mələk idi bir vaxtlar. Ya da sadəcə bütün "düzgün" təsvirlərə lağ edirdi.

-Bura səhradır, - dedi Şeytan, -hər şeyin ən səmimi olduğu yerdir. Burada maskalar yanır, inanclar çürüyür. Bura Allahın belə unutduğu ərazidir. Mən isə burdayam. Niyə? Çünki səni kimsə eşitməyəndə ilk kim cavab verirsə, sən onun olduğunu düşünürsən.

Adam artıq inamla yox, qorxu ilə baxırdı.

-Deməli, səni çağıranda gəlirsən? - dedi adam.

- Mənə dua edənin əvvəl adını soruşmuram, -cavab verdi şeytan, - Mən kimə xidmət etdiyimi seçmirəm, kim istəyirsə, ona danışıram.

Qum təpələrinin arxasında səs gəldi. Qaranlıq çökməyə başlamışdı. Gecə, sanki ətrafı udmurdu, adamın içini yavaş-yavaş əritməyə başlamışdı. Duman qalxırdı. Amma bu duman, təbiətin deyil — sanki zamanın öz nəfəsi idi.

Şeytan əlini uzatdı. Amma bu əl kömək əli deyildi. Bu, bağlayan bir əl idi. Tələyə çevrilmiş, qurtuluş kimi görünən, amma günahın sükutla təqdim edilmiş forması idi.

- İtaət et, - dedi o yenə.

Adam qaranlığa baxdı. Ürəyində bir səs var idi: "Tanrı haradadır?"

O səs cavab vermədi. Elə bil, Tanrı onu yox, yalnızlığını yaratmışdı. Və o yalnızlıq indi onun ilahisi idi.nBəlkə də Tanrı heç vaxt göydə deyildi. Bəlkə də Tanrı, adamın sonuncu göz yaşında idi. O da quruyanda Tanrı getmişdi. Quru gözlərə göylər cavab verməzdi. Çünki yalvarmaq da bir nemətdir, ona da möhlət verilməz.

Və sonda adam soruşdu:

- Bəs Tanrı indi haradadır?

Şeytan bir az susdu. Sonra sakitcə dedi:

- Harada onu sonuncu dəfə axtardınsa, bax orada qalıb. Sən isə gəlib mənə çatdın. Bu artıq sənin taleyin deyil -seçimindir.

 Adam yenə də o bulaqdan içdi. Amma su qarnına deyil, zehininə axdı. Elə bil suyun içində sükut həll olmuşdu və indi o, Allahın heç nə deməyən səsini içirdi. Hər qurtumda daha da çox səssizlik dolurdu içərisinə. Səhrada susmaq normaldır. Amma adamın içində bir "nə üçün?" səsi vardı və bu səs cavabsız qaldıqca böyüyürdü. Sanki bir virus kimi ağlını gəmirirdi.

Şeytan artıq qarşısında deyildi. Yox olmuşdu. Yalnızlıqdır əslində ən böyük iblis. O da səhranın mərkəzində taxt qurmuşdu. Adam gözlərini yumdu. Elə bil gözü özü idi. Qaranlıq içində daha da qaranlıq. Birdən bir səs eşitdi. Öz səsi idi. Amma səsi deyildi, səsini düşünən beyninin səsi idi.

 - Tanrı səni eşitmədi, çünki sən çox səssiz dua elədin. Duanı qışqıraydın, bəlkə eşidərdi…

 - Ya da, bəlkə, Tanrı qulaqlarını bağlayıb. Təkamül prosesində bu funksiyanı itirib...

-Bilirsən nədir? Tanrı var idi, amma çox danışdılar, qorxutdular, qəlibə saldılar. O da bezdi. Tərbiyəli varlıqdır, çıxıb getdi.

 Bu səs artdı. Beynində tonlarla fərqli versiya danışmağa başladı. Hamısı tanrısal idi. Amma heç biri Tanrı deyildi. Gecə daha da qaranlıqlaşdı. Göy üzü yox oldu. Səhranın üzü yox oldu. Adam öz içində idi artıq. Bir səhra içində başqa bir səhraya düşmüşdü. Bu dəfə şüurunun səhrası. Qum yox idi, amma hər düşüncə bir dənə qum qədər kəsici idi. O, gülməyə başladı. Yavaş, uzun, sərt bir gülüş. Özünə gülürdü. Dua etdiyi əllərinə, sükuta, suya, şeytana, şeytanın Prada geyiminə... Hətta Tanrıya da gülürdü. Gülüşü boğazında ilişdi və o, göz yaşları tökərək öz dəliliyinin içində boğulmağa başladı.

 O artıq bir insan deyildi. O, dua ilə dəli olmuş bir ibtidai varlıq idi. Gözləri göyə baxırdı, amma göy yox idi. Tanrının yoxluğundan yaratdığı təsəvvüfi bir uçurum idi o. Orada nə mələk, nə şeytan, nə də cavab var idi. Orada sadəcə insan vardı, cavabsız qalmış, həqiqət arxasında dəli olmuş bir insan.

 Səhra hələ də susur. Amma bu dəfə, qum təpəsinin üstündə oturan o adam gülümsəyir. Saçları toz içində, gözləri qızarıb, baxışlarında isə qəribə bir işıq var. Öz-özünə pıçıldayır:

- Cavab verməyən Tanrının yerini mən tuturam indi. Mənə dua edin. Mən ən azından eşidirəm...

O, başına bir qum tacı qoyur, əllərini göyə uzadır. Susqunluq içində pıçıltı ilə:

-Bis... ər-Rəhim. Mənim adımla başlayın...

O dəli oldu. Amma bəlkə də bu, ağlın sonuncu mərtəbəsi idi. Axı ağıl cavab axtarır, dəlilik isə cavab verməyə başlayır.

***

Bir dəfə mən də dua etdim. Əlimi göyə uzatdım, amma yuxarı baxmadım. Bilirdim ki, orada da heç nə yoxdur. Sadəcə əlimi uzatdım — bəlkə kiminsə vecinə olar deyə. Olmadı.

 Saatlarla dua elədim. Susdum. Ağzım danışırdı, amma içimdə səssizlik var idi. Boşluq belə cavab verirdi, Tanrı isə yox. Axırda başa düşdüm ki, bu bir dialoq deyil. Bu, bir səs yazısına danışmaq kimidir, qarşında heç kim yoxdur, amma sən səmimisən, necəsə inanırsan.

 Əslində, hər şeyi qadağa etmişdilər. Fikirləşməyi də. Düşünməyi də. Ən böyük günah, sual vermək imiş. Ən böyük cəza isə cavab gözləmək.

 O gün anladım. Mən dəli olmuram. Sadəcə, düzəlmiş bir sistemə uyğun gəlməyən hissələrim var. Mən dua edəndə, əllərim yuxarıda olur. Cavab gəlməyəndə, əllərim aşağı düşür. Amma başım heç vaxt yerə düşmür. Çünki başımın içində bir Tanrı susur. O mənəm.

İndi biri gəlir deyir: "Namaz qıl. Allahla əlaqəyə keç." Dostum, mən "zəng çatmır"bölgəsindəyəm. Siz şəbəkədəsiz, bəlkə də rominqlə danışırsız. Mən isə çoxdan sükutun içində zarıyıb səsimi unudanlardanam. İndi gülürəm. Özümə, keçmişimə, dualarıma. Hətta Allahın özünə. Çünki Tanrı cavab verməyəndə, onun əvəzinə gülməkdən başqa çarəm qalmır.

Gəl bir əhvalat daha danışım sənə…

Deyirlər, bir dəfə bir oğlan olub. Yox, bu "bir zamanlar" nağılı deyil. Bu zaman hələ bitməyib. Oğlan hələ də var. Ola bilər bir az azalmış formada, bir az qaralmış zehnilə, bir az da qaranlıq küçələrin küncündə unudulmuş təbəssümüylə. Amma var. Hər halda, özünə görə bir "varlıq statusu"daşıyır. Hər səhər oyanıb bir stəkan çay içməklə, həyatda olduğunu təsdiqləyir. Sanki çayla ruhun arasında bir gizli anlaşma imzalanıb: "Məni iç, mən səni içimə qaytarım.”

Bu oğlanın həyatı bir zamanlar çox normal görünürdü. Yəni əgər normallıq dediyimiz şey, ruhi partlayışları səliqəli şəkildə içində basdırmaqdırsa, bəli, çox normal. Dostları vardı, ailəsi vardı, gülümsədiyi anlar vardı... Hər şey vardı, bircə özü yox idi.

Bir gün, bu dəqiq nə günü idi, o da xatırlamır güzgüyə baxdı. Dedi: "Mən kiməm?" Cavab gəlmədi. Güzgü susdu. O da susdu. Hər şey orda başladı. Əvvəlcə səslər gəldi. Amma onlar "dəlilik səsləri" deyildi. Onlar daha çox həqiqətin pıçıltısıydı. "Sən bu deyilsən" deyən bir səs vardı içində. "Səni bu sistem doğmadı. Səni bu həyat formalaşdırmadı. Sən yadsan." Əvvəl qorxdu, sonra öyrəşdi. Sonda da sevdi. Çünki insan, onu belə də olsa anlayan bir şeyə bağlanmaq istəyir. Hətta o şey öz ağlının çatlamış qırıntısı olsa belə.

***

İndi deyirsən ki, niyə bu əhvalatı danışdım sənə?

 Çünki bəzən həqiqətlərimizi, yalnız nağıl formasında danışa bilirik. Bəzən başqasının adına danışmaq, öz adımıza susmaqdan daha təhlükəsizdir. Və bəzən, sənə deyirəm, insan öz həyatını yalnız "bir əhvalat" kimi təqdim edə bilər, çünki həqiqət olaraq desə, hamı dəlilik sayar.

 Bəlkə də dəli olmuşam. Amma səssizəm. İnadla susan, qışqıra bilməyən bir dəliyəm. Ağlımda fırlanan fikirlər artıq mənim deyil. Mən onlara sahib deyiləm, onlar mənə sahibdir. Və bu sahiblik, bu əsarət,mənə bir növ azadlıq verir. İroniyalıdır, düzdür? İnsan, ağlını itirəndə bir növ xilas olur. Çünki artıq başqalarının qaydaları ilə yaşamaq məcburiyyətində deyil.

Məsələn, mən artıq sağlam görünməyə çalışmıram. Sifətimdəkı sarı-qəhvəyi çillərlə, sükutla siqaret çəkərək, divarlara baxaraq yaşayıram. Qaranlıq otaqlarda nəfəs alıram, amma nəfəs almağımın səbəbini unudalı çox olub. Və hərdən güzgüyə baxıb soruşuram: "Sən bu gün də sağsan?" Cavab gözləmirəm. Çünki cavablar məni qorxudur.

Gözüm yollarda deyil artıq. Yollar məni yormağa başlayandan bəri, mənə baxmayan heç bir üfüqdə ümid axtarmıram. Mən sadəcə gedirəm. Deyirlər ki, məqsədsiz insan yoxdur. Mən isə varam. Tək, səssiz və azad. Və əgər bu əhvalatı kimsə eşidərsə, sadəcə bir nağıl kimi yadda saxlasın. Çünki əgər həqiqət olduğunu anlasa... qorxacaq. Və mən elə bu qorxudan bəslənirəm.

 …və indi, bu əhvalatı danışmağımın səbəbini bilirsənmi? Hər şeyin mənasız göründüyü bir axşam idi. Dənizdə elə bil ruhumu yuyurdum, amma tərtəmiz etmirdi. Sadəcə bulanıqlığını daha da dərinləşdirirdi. Düşündüm. Bəlkə də, bu hekayə mənim deyil. Bəlkə o dəli mənəm. Və ya daha dəhşətlisi, bəlkə heç o da yoxdu. Sadəcə beynim, içindəki çürük bir uşaq təxəyyülünün təzə qoxusu ilə bu əhvalatı yaratdı. Bir dəfə yox, saysız dəfə. Çünki yaddaşım da bir yalançıdır. Elə özüm kimi. Axı mən həqiqətlə yalanın bir-birini öpdüyü yerdə doğulmuşam. Nə tam o tərəfdənəm, nə bu. Bəlkə də, heç doğulmamışam. Sadəcə yazılmışam. Yazılmış bir varlıq. Bu hekayə də elə mənim doğum aktımdır, təkcə altındakı imza çatışmır.

Yəni, bu əhvalat, bəlkə də, mənim bircə dəfə ağlım başımda olan gecənin hesabatıdır. Yaxud da, ağılım başımda olmayan bütün günlərin cəmi. Amma istənilən halda… əgər sən də oxuyursansa, demək, mən tək deyiləm.

Ya da yox, dostum.  Bu ağıl deyil. Bu, kollektiv dəlilikdir.

QEYD: Konkret halda bu yazıdakı fikirlər tək müəllifin fikirləridir və bilavasitə, redaksiya ilə heç bir bağlılığı yoxdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Kamalə Abiyeva,

şair, publicist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

O, Şuşada dünyaya gəlmişdi. 

20 yaşında Azərbaycan Dövlət Televiziyasında diktor kimi fəaliyyətə başlayan 

andan xalqın sevgisini qazandı. 

Qarabağ hadisələrindən sonra neçə illər efirdən uzaq qaldı. 

Sənət adamı üçün bu ağır idi. Bu ağır illərdə Ona xalqın sevgisi dayaq oldu. 

İllərlə efirdə görünməsə də xalqın sevgisi azalmadı. 

Xalq bu sevgiylə öz sevimlisini son mənzilə yola saldı. 

Mən də həmin gün xalqın öz sənətkarına olan sevgisini duydum. 

Qarabağ dərdi, Şuşa həsrəti içinə hopmuşdu, ürəyinə dolmuşdu. 

Cismini qoruya bilmədi. Yaşaya bilmədi...

4 avqust dünyaya gəldiyi gündü. Bu il 80 yaşı olacaqdı.

Rafiq Hüseynov onu sevən hər baxışda, hər səsdə,

hər ürəkdə yenidən doğulacaq...

Göylər sonsuzdu, sonsuzluqdu.

Sən göyləri qoyub getmədin,

göylərə getdin.

Hərdən günəş olub baxacaqsan,

Hərdən ulduzları sinənə taxacaqsan.

Hərdən yağış kimi yağacaqsan,

hərdən darıxacaqsan mənim kimi.

Mən də kövrək adamam,

ağlaya bilmədim amma

Sənin kimi...

İki gözüm var, hərəsində bir damla.

Gücüm yetincə gözlərimi açdım,

yox, dünyanı görməkçün yox,

damlalar düşməsin deyə,

kimsə görməsin deyə.

Biri geriyə - ürəyimə döndü.

biri gözümdə qaldı sənin kimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Sərtyel,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Gülüş klubu növbətçisi

TÜRKLƏRİN LƏTİFƏLƏRİ

1

-Sən Daşkənddə neynəyirsən?

-Qeyri maddi mədəniyyət abidəsini məhv edirəm.

-Başa düşmədim.

-Plov yeyirəm yəni.

2.

Qazaxıstanda şahmatda qələbə şahı mat etmək deyil, qələbə rəqibin hər iki atını vura bilməkdir.

BİZİM OLİQARX BARƏDƏ

Usta oliqarxa deyir:

-Sənin villanda 17 qızıl unitaz var. Təklif edirəm ki, onları platinlə əvəzləyək.

-Niyə?

-Həm bu daha stillidir, həm də vergi işçisinin gözünə girməzlər.

ERMƏNİ LƏTİFƏSİ

Ər və arvad küçə ilə kedirlər.

Bir başqa kişi üzbəüz gəlir, papağını çıxarıb təzim edir.

Ər deyir:

-Çox mədəni insandır. Necə gözəl tərzdə salamlaşdı. 

Arvad ağzını büzür:

-Fu, nəyi mədənidir? Yatanda elə pis xoruldayır ki. 

ÇƏTİN SUAL

-Azərbaycanda təhsilin vəziyyəti nə zaman düzələcək?

-O zaman ki, professor dərsə “Qallinvagenlə” gələcək, tələbə avtobusla. Yoxsa ki, indi əksinədir. 

@sərtyel

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Anar Cəbiyev idi, sonradan özünə Nağılbaz təxəllüsü götürdü, rəsmən ölkənin ilk repçisi hesab edilir. Tanındı, sevildi. Sonra səhvlər buraxdı, bu səhvlərdən biri də onun həyatını bitirdi. Bu gün onun anım günüdür. Məncə, bu gün onu çox adam xatırlayacaq. Ən azından, əzizləri, dostları, üstəlik, minlərlə dinləyicisi, pərəstişkarı.

Anar Nağılbaz 1976-cı il mart ayının 28-də Bakıda millət vəkili Rizvan Cəbiyevin ailəsində dünyaya gəlib. Ailənin sonuncu övladı və evin son beşiyi olub. Uşaqlıqda səhhəti ilə problemləri olub. Ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində alıb.

Musiqiyə, yeni musiqi cərəyanlarına hələ uşaqlıqdan marağı olub. 1988-ci ildən hip-hopa maraq göstərməyə başlayıb. 1990-cı ildə Krımda, SSRİ-nin qabaqcıl məktəblilərinin dincəldiyi Artek pioner düşərgəsində ilk dəfə rep deyib. 1990-cı ildə ilk dəfə Horadizdə "Beynəlxalq gənc mətbuatçılar festivalı"nda "Bivəfa" rep mahnısını ifa edib. Həmin ildə Yaltada keçirilən beynəlxalq festivalda Azərbaycanı təmsil edib.

14 yaşından məqalələr də yazıb, 1990–1992-ci illərdə "Kirpi" jurnalının, 1993–1995-ci illərdə "Naxçıvan" qəzetinin müxbiri olub. 1991-ci ildə "Aysel" miniatür teatr studiyasını yaradıb. Reper kimi ilk səhnə çıxışı 1991-ci ilin iyulun 28-də Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında olub.

Özünün sözlərinə görə, ilk çıxışları cəmiyyət tərəfindən qarışıqlı qarşılanıb:

"Səhnəyə ilk dəfə rep gətirdim. Bu, insanlar tərəfindən gözəl qarşılansa da, bəzi mental dəyərləri qabardan insanlar da var. Hətta Əmircan Mədəniyyət sarayında bizi pomidor atəşinə tutublar. Çünki sizin dediyiniz kimi bu, ilk sayılan repə qarşı vətəndaşların bir-birinə uymayan fərqli mövqeləri idi."

1992-ci ildə "Canlı klip şou" rep bəstəsini ictimaiyyətə təqdim edib. 1993-cü ildə "Narkodünya" mahnısıyla populyarlıq qazanıb. Böyük səhnəyə 1993-cü il fevralın 28-də "Canlı klip" teatrının müşayiəti ilə Bakı Dövlət Sirkində çıxıb. Azərbaycan KİV-ləri Anar Nağılbazı "Azərbaycan repinin atası" kimi işıqlandırıb.

1997-ci ildə ilk albomu işıq üzü görüb. Həmin ildə "Bakı oğrusu" bədii filmini çəkib. 2012-ci il iyulun 2-də Bakı şəhəri Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin rəisi Əlikram Əliyevin əmri ilə Bakının Qaraçuxur qəsəbəsində yerləşən Qurban Abbasov adına Mədəniyyət Sarayının direktor müavini vəzifəsinə təyin olunub.

Sonra həyatını sındıran o hadisə olub. Təfərrüatına varmayacağam. Özünü müdafiə etməkdə aciz qalıb. Tədricən bu depressiv, məyus, məğlub halı səhhətində də əks olunub. Serrozdan əziyyət çəkib...

Anar Nağılbaz 2018-ci il avqustun 4-də işdən evə qayıdandan sonra vəziyyəti pisləşib. Ailəsi ona təcili yardım maşını çağırsa da, o xəstəxanaya gedərkən daxili qanaxmadan yolda keçinib.  Cəmi 42 yaşında.

Azərbaycan mətbuatında repçinin ölüm səbəbi spirtli içkini həddən artıq qəbul etməsi nəticəsində daxili qanaxma kimi qeyd olunub.

Sənətçi Masazır qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.

Diskoqrafiya

1. Sənə nə var, alə mən nə bilirəm (Remix)

2. Dovşan və canavar

3. Sadə qız və dəli (feat. Eka)  

4. Hakimə məktub

5. Xatirə

6. Hacı Məmməd (Remix)       

7. Son görüş

8. Alo-alo" 

9. Leyla və Məcnun

10. Eh, deyəcəksən ki...(Remix)        

11. Əlibala dolana bilir (Remix)

12. Bahar gəlir, əzizim

13. Qəribə həyat

14. Gəl gülüm - Come baby

Filmoqrafiya

- Bakı oğrusu — Anar

Həyat bax beləcə qəddardır. Ucaldır da, ucalıqdan yerə çırpır da.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Şərq ədəbiyyatında "Əsli və Kərəm" dastanından bəri öz təravətini və faciəvi dərinliyini qoruyub saxlayan müxtəlif inanc sahibi olan iki gəncin sevgisi, 2013-cü ildə kinematoqrafiyanın dili ilə yenidən canlandı. Xalq yazıçısı Elçinin eyniadlı fəlsəfi romanı əsasında çəkilən "Mahmud və Məryəm" filmi, Azərbaycan və Türkiyə kinomatoqrafiyasının son illərdəki ən irimiqyaslı və diqqətəşayan birgə ekran işlərindən biri kimi tarixə düşdü.

XVI əsrin tarixi mənzərəsi və fəlsəfi süjet xətti

Filmdəki hadisələr XVI əsrin əvvəllərində, Gəncə xanlığı və Səfəvi imperiyası dövrünün tarixi fonunda cərəyan edir. Gəncə xanı Ziyad xanın oğlu Mahmud ilə xristian keşişi Qara Keşişin qızı Məryəm arasındakı saf, lakin imkansız sevgi süjetin mərkəzində dayanır.

Mahmudun dünyəvi həyatın gözəlliklərindən uzaqlaşıb eşq arxasınca səhralara, dağlara düşməsi onu sadəcə sevgilisini axtaran bir aşiqə deyil, öz daxili aləmini, haqqı və həqiqəti kəşf edən bir dərvişə çevirir. Məryəm isə atasının fanatik dini baxışları və təzyiqləri altında qalan, lakin sevgisinə sonadək sadiq olan məsumluq simvoludur.

Aktyor ansamblı və parlaq ifalar

Film həm Türkiyənin, həm də Azərbaycanın tanınmış və ustad sənətkarlarını bir araya gətirən zəngin aktyor heyəti ilə diqqət çəkir:

Aras Bulut İynemli (Mahmud): Türk kinosunun parlaq ulduzu Aras Bulut, Mahmudun daxili böhranlarını, şahzadəlikdən aşiq dərvişə keçid mərhələsini və psixoloji gərginliklərini son dərəcə inandırıcı şəkildə ekrana köçürür.

Eva Dedova (Məryəm): Məryəm obrazını canlandıran gənc aktrisa öz məsum baxışları və səmimi oyunu ilə faciəvi qadın obrazının kövrəkliyini tam çatdırır.

Fəxrəddin Manafov (Ziyad xan): Azərbaycan kinosunun korifeyi Fəxrəddin Manafov, oğlunun taleyi ilə dövlətin maraqları arasında çabalayan, qürurlu, lakin çarəsiz hökmdar obrazında təkrarolunmaz aktyorluq məharəti nümayiş etdirir.

Mehmet Çevik (Qara Keşiş):  Fanatizmin, dini korluğun və kinin təcəssümü olan Qara Keşiş obrazı filmin əsas konflikti yaradan dramaturji oxudur.

Vizual estetika, çəkiliş coğrafiyası və musiqi

"Mahmud və Məryəm" filminin ən güclü tərəflərindən biri onun kinematoqrafik keyfiyyətidir. Rejissor Mehmet Ada Öztekin və operator heyəti dövrün ruhunu yaratmaq üçün geyim dizaynından tutmuş məkan seçiminə qədər hər bir detal üzərində incəliklə işləyib. Çəkilişlərin Azərbaycanın (Qəbələ, Şəki, Bakı) və Türkiyənin tarixi məkanlarında aparılması filmə xüsusi vizual zənginlik və sənədli dürüstlük qazandırır.

Eyni zamanda, filmin musiqisi və kadrarxası səs tərtibatı hadisələrin mənəvi və mistik çəkisini artıraraq tamaşaçını XVI əsrin sirli ab-havasına tamamilə daxil edir.

Yanaraq kul olan sevgidən əbədiyyətə

Filmin finalı klassik Şərq romantizminin ən yüksək nöqtəsidir. İki sevgilinin qovuşduğu an ilahi bir alovla yanaraq külə çevrilməsi, madiyyatın bitdiyi və ruhların əbədi qovuşduğu məqamı simvolizə edir. Bu final məqamı təkcə fiziki bir sonluq değil, insanın ilahi eşq içində yox olub əbədiyyətə qovuşması fəlsəfəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mənuşağ olandahər şeybirazbaşqacüridi.

Küçələr səssiz, amma ruhlu idi. İnsanlar az danışırdı, amma bircə baxışla çox şeyi başa salırdılar. Babalar var idi, nənələr var idi... Saçları ağ, əlləri qırış-qırış, gözləri yorğun, amma içi dolu insanlar. Hərəsi bir həyat yaşamış, çox şey görmüş, amma heç nəyi üzə vurmayan adamlardı onlar.

Onların cibində bir sirr vardı. Həmişə sağ cibdən çıxan bir konfet...

Heç vaxt gözləmədiyim anda, heç tanımadığım bir baba, bir nənə, sakitcə əlini cibinə atar, bir konfet çıxarar və uzadardı.

Adımı bilməzdi, kim olduğumu bilməzdi. Amma bircə o hərəkətiylə mənə bir hiss ötürərdi:

“Vacibsən. Var olmağın yetər. Paylaşmağa dəyərsən.”

Mən o konfetləri heç vaxt sadəcə şirniyyat kimi qəbul etmədim.

Bəzən çantamda günlərlə saxlayardım.

Əriməsin deyə günəşə qoymazdım.

O konfet mənə uşaqlığın bir hissəsi idi. Sanki bir gün yox olsa, uşaq olduğum sübutunu itirəcəkdim.

O insanlar mənim doğma nənəm, babam deyildi. Bəlkə onların nəvəsi başqa şəhərdə idi, bəlkə də ümumiyyətlə yox idi. Amma o anlarda, o konfet verəndə biz doğma olurduq.

Heç danışmadan bir münasibət qurulurdu aramızda. Sözsüz, səssiz, amma səmimi.

İndi böyümüşəm. Böyüdükcə adam daha çox şey görür, amma daha az hiss edir.

İndi babalar var — telefona baxan. Nənələr var — yadlaşmış.

Ciblər boşdu. Sözlər süni. Baxışlar ötəri. Küçədə kimsə kimsəyə gülümsəyəndə belə, insanlar şübhə ilə baxır: “Niyə baxdı?” deyə.

Heç kimin cibində konfet yoxdur artıq. Kimsə kimsə üçün o qədər də maraqlı deyil.

Bəzən dayanacaqda dayananda, içimdəki o uşaq yenidən başını qaldırır. İnsanlara baxır, əllərinə baxır. Bəlkə bu dəfə? Bəlkə yenə kimsə əlini cibinə atacaq? Amma yox. İndi cibdən ya telefon çıxır, ya da açar dəstəsi.

Konfetlərin yeri indi marketdədi — plastik, soyuq, sevincsiz.

Amma mən o günləri unutmuram. Cibdən uzanan o kiçik konfetlər, böyük bir sevgidən xəbər verirdi.

Onlar qayğı idi, sevgi idi, xatırlanmaq idi.

O günlərdə xoşbəxtlik var idi — sadə, lakin saf bir xoşbəxtlik.

İndi isə biz xoşbəxtliyi axtarırıq, amma harada olduğunu unutmuşuq.

Yəqin mənim xoşbəxtliyim o cibdə qaldı.

Və yəqin ki, o konfetlər — uşaqlığın içində gizlənmiş, bir də heç tapılmayacaq qədər saf idilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” jurnalının Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə” məktəbli Zəminə Məmmədovanın debüt hekayəsi təqdim ediləcək. Əlbəttə ki məktəblinin nə yazdığı və necə yazdığı çox maraqlıdır.

Layihə ən gözəl ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıb.

 DEBÜT

Zəminə MƏMMƏDOVA

262 saylı məktəbin 7 a sinif şagirdi

“Ulduz” 69 illik tarixində saysız-hesabsız ilklərə imza atıb. Bir çox istedadların ulduzu elə “Ulduz”da parlayıb.

Bu ilklərdən biri də 12 yaşlı Zəminə Məmmədovanın debütüdür.

Yolu açıq, ulduzu parlaq olsun.

“7 MƏKTUB, 1 HƏQİQƏT”

          Bakının noyabr küləyi qədim, daş binanın pəncərə çərçivələrini elə sarsıdırdı ki, sanki içəri girmək üçün icazə istəyən inadkar və qəzəbli bir qonaq idi. Fəridə yatağında dikəldi. Soyuq otaqda onun nəfəsi kiçik buxar dumanı yaradırdı. Saat tam 07:00 idi. İllərdir bir saniyə belə gecikməyən daxili saatı onu yenə yanıltmadı. Həyatı bu görünməz relslərin üzərində hərəkət edirdi: hər şey proqnozlaşdırılan, hər şey rəngsiz, hər şey təhlükəsiz idi.

Fəridə yataqdan qalxıb ayaqlarını soyuq döşəməyə qoydu. Bu soyuqluq ona sağ olduğunu xatırladırdı. Güzgünün qarşısına keçdi. Tünd qəhvəyi saçlarını darayarkən güzgüdəki əksinə baxdı. Gözlərindəki yorğunluq nizamın gətirdiyi bir yük idi. Fəridə üçün nizam sadəcə vərdiş deyildi, o həm də bir qalxan idi. Atasını itirdiyi o qaranlıq gündən bəri xaosdan qaçmaq üçün özünə bu görünməz qəfəsi tikmişdi. Mətbəxə keçdi. Çaydanın fısıltısı otaqdakı sükutu pozan yeganə səs idi. Hər şey yerli-yerində idi: fincan sağda, şəkər qabı solda. Fəridə pəncərədən aşağı, boz Bakı küçələrinə baxdı. İnsanlar qarışqa kimi tələsir, hər kəs öz kiçik dünyasında sağ qalmağa çalışırdı. Çayını bitirdi, fincanı yudu və qurulayıb həmişəki yerinə qoydu. Bu hərəkətlər ona nəzarət hissi verirdi. Dünyada hər şey dağıla bilərdi, amma onun mətbəxində hər şey qaydasında olmalı idi.

Paltar dolabını açdı. Hamısı eyni tonlarda – boz, qara və tünd göy rəngli geyimlər. Rəngli heç nə yox idi, çünki rənglər diqqət çəkərdi, diqqət çəkmək isə risk idi. Paltosunu geyindi, çantasının zəncirini düzəltdi. Qapını kilidləyib pilləkənlərə tərəf dönəndə dayandı. Ürəyi qəfil  sancı ilə döyündü. Boz kafelərin üzərində, tam qapısının astanasında qar kimi ağ bir zərf uzanmışdı. Üzərində nə göndərənin adı vardı, nə də bir möhür. Sadəcə, Fəridənin öz xəttinə bənzəyən, amma ondan daha qətiyyətli  yazıda  bircə söz yazılmışdı: “OXU”.

Fəridə zərfi götürdü. Kağızın toxunuşu qəribə idi, sanki barmaqlarını yandırırdı. Blokun qaranlıq künclərinə baxdı. Kimisə görəcəyinə ümid elədi, amma yalnız boşluq və kiflənmiş divarlar vardı. Ehtiyatla zərfi açdı. İçindəki kağızda cəmi iki cümlə vardı:

“Salam, Fəridə. Bu gün həmişə mindiyin 18 nömrəli avtobusa minmə. Əgər nizamını pozmasan, bir daha həyatın olmayacaq”.

Bir anlıq güldü. “Bu nə axmaqlıqdır?” – deyə düşündü. Bəlkə, iş yoldaşlarının zarafatı idi? Amma iş yoldaşları onun belə şeyləri xoşlamadığını bilirdilər. Kağızı cibinə qoyub binadan çıxdı. Külək onun üzünə bir şillə kimi dəydi, amma o, dayanmadı. Dayanacağa tərəf yeridi.

Dayandacaqda insanlar toplaşmışdı. Soyuqdan  büzüşən adamlar başlarını telefonla qatırdılar. Saat 07:45. Uzaqdan 18 nömrəli avtobusun tanış boz rəngi göründü. Avtobus gicilti ilə saxladı, qapılar açıldı. İnsanlar bir-birini itələyərək içəri doluşdular. Fəridə ayağını pilləyə qoymaq istədi, amma cibindəki kağızın ağırlığını hiss etdi. Kağız parçası sanki bir qurğuşun kimi onu yerə yapışdırmışdı.

– “Hey, qızım, minmirsən? Qapını bağlayıram!” – sürücü səbirsizliklə qışqırdı. Fəridə sürücünün yorğun gözlərinə baxdı. Sonra içəridəki insanlara. Onların heç biri bilmirdi ki, bəlkə də, son səfərlərini edirlər. – “Xeyr... mən... mən növbətini gözləyəcəm,” – deyə pıçıldadı. Sürücü qapıları şaqqıltı ilə bağladı və avtobus yerindən tərpəndi.

Fəridə dayandacaqda tək qaldı. İçində özünü axmaq kimi hiss edirdi. Bir kağız parçasına görə işə gecikəcəkdi. Müdiri yenə ona irad tutacaqdı. Amma cəmi beş dəqiqə sonra şəhərin sükutu dəhşətli bir səslə parçalandı. Uzaqdan gələn o ağır metal səsi, ardınca gələn təkər fəryadı...

Telefonuna bir-bir bildirişlər gəlməyə başladı. Sosial şəbəkələr qəza xəbəri ilə çalxalanırdı. 18 nömrəli avtobus körpüdən aşmışdı. Fəridənin dizləri büküldü, soyuq asfaltın üzərinə çökdü. O, sağ idi. Amma bu sağ qalmaq hissi ona hüzur vermədi. Çünki kimsə gələcəyi görmüşdü. Kimsə onu ölümdən xilas etmişdi, amma bunun qarşılığında ondan nə istəyəcəyini hələ bilmirdi. O, artıq öz həyatının sahibi deyildi. Oyunun pərdəsi indi açılırdı.

Avtobus qəzasından sonra keçən üç gün Fəridə üçün zamanın fiziki bir ağırlığa çevrildiyi, rənglərin bozararaq yox olduğu bir kabus filmi kimi idi. O, işə getməmişdi. Müdirinin ard-arda gələn zənglərinə, iş yoldaşlarının “Sən o avtobusda olmalı idin, necə xilas oldun?” tipli maraq və gizli bir həsəd dolu mesajlarına cavab verməmişdi. Evinin pəncərə pərdələrini bir saniyə belə açmırdı. Sanki pərdəni bir az aralasa, o məktubu yazan, gələcəyi görən o qaranlıq gözlərlə qarşı-qarşıya gələcəyindən qorxurdu. Otaqdakı sükut elə ağır idi ki, Fəridə öz nəfəsini belə sanki kənardan eşidirdi.

Dördüncü günün sabahı, günəş hələ Bakının boz və rütubətli binalarının arxasından boylanmamışdı. Şəhərin üzərinə çökmüş o məşhur noyabr dumanı hər şeyi görünməz etmişdi. Fəridə dəhlizdə, divara söykənib oturmuşdu. Gözləri qapının altındakı dar boşluğa dikilmişdi. Və o an gözlənilən səs eşidildi: kağızın kafelə sürtünərkən çıxardığı o quru, soyuq səs. Ağ zərf orada, qaranlıqda bir işıq nöqtəsi kimi peyda oldu.

Əlləri elə əsirdi ki, zərfi götürəndə sanki barmaqları buz kəsdi. Bu dəfə içindəki kağız daha ağır idi, qoxusu isə insana qəribə bir nostalji bəxş edirdi – sanki on illərlə açılmayan köhnə bir sandıqdan çıxmışdı.

“Həyatını mənə borclusan, Fəridə. Ölümdən qaçmaq asandır, amma həqiqətdən qaçmaq qeyri-mümkündür. İndi borcunu ödəmək, illərdir daxilində boğduğun o sualların cavabını tapmaq vaxtıdır. Şəhər qəbiristanlığına get. 14-cü cərgə, adsız məzar. Bir dəstə ağ qızılgül apar. Unutma, ölülər bəzən dirilərdən daha dürüst və daha cəsur danışırlar”.

Fəridə bir müddət məktubla baxışdı. “Niyə mən?” – deyə pıçıldadı. Səsi bomboş mənzildə əks-səda verdi. Amma daxili bir səs ona deyirdi ki, artıq geri dönüş yoxdur. Ya bu sirrin ardınca gedəcəkdi, ya da ömrünün qalanını qorxu içində, kiminsə onun üçün çəkdiyi relslərin üzərində yaşayacaqdı.

Evin çıxışında güzgüdə özünə baxdı. Gözlərinin altındakı kölgələr dərinləşmişdi, amma baxışlarında ilk dəfə idi ki, o nizamlı, qorxaq qızdan əsər-əlamət yox idi. Bayıra çıxanda duman onu uddu. Yolüstü köhnə bir gül dükanının önündə dayandı. Satıcı qadın yuxulu gözlərlə ona baxdı. – “Yeddi ədəd ağ qızılgül,” – dedi Fəridə. Səsi özünə belə yad gəldi. Satıcı gülləri bükərkən soruşdu: – “Toydur, yoxsa ziyarət?” Fəridə cavab vermədi. Sadəcə, pulu uzatdı və gülləri bağrına basıb uzaqlaşdı.

Qəbiristanlığın paslı darvazaları cırıltı ilə açıldı. Bura sükutun, unudulmuş xatirələrin və torpağa qarışmış peşmanlıqların məkanı idi. Ayağının altındakı qurumuş yarpaqların xışıltısı sükutu bıçaq kimi kəsirdi. 14-cü cərgəni tapmaq üçün xeyli yeriməli oldu. Nəhayət, sıranın tam sonunda, digər dəbdəbəli, üstü mərmər şəkillərlə bəzədilmiş məzarlardan uzaqda, kol-kosun, tikanların içində itmiş tənha bir daş parçası gördü.

Məzarın üstündə nə bir ad vardı, nə də bir sətir yazı. Daşın rəngi illərin yağışından qaralmış, bəzi yerləri isə ovulub tökülmüşdü. Fəridə yaxınlaşıb diz çökdü. Soyuq nəm torpaq dizlərinə keçdi. Gülləri daşın dibinə qoyarkən, gözü daşın ən aşağı küncündəki cızıqlara sataşdı. Sanki kimsə orada dırnaqları ilə, yaxud iti bir metal parçası ilə rəqəmlər həkk etmişdi: 15 May. Fəridənin ürəyi elə sürətlə döyündü ki, sanki qabırğalarını qıracaqdı. Bu tarix onun hər il qeyd etdiyi, sevinclə qarşıladığı doğum günü idi. Amma yanındakı il hissəsi... Bu, 1985-ci il idi. Onun doğulmasından düz 20 il əvvəl. “Bu mənim günümdür,” – deyə pıçıldadı, barmaqları ilə rəqəmlərin üstündən keçdi. “Amma kimin ölümüdür? Kim mənim doğulmağımdan 20 il əvvəl məhz bu gündə bu dünyanı tərk edib və niyə mənim həyatım onunla bağlanıb?”

O an torpağın bir az qabarmış olduğunu hiss etdi. Sanki kimsə bu torpağı yaxınlarda, bəlkə də, cəmi bir neçə saat əvvəl tərpətmişdi. Fəridə qorxusunu, iyrənmə hissini bir kənara itələdi. Barmaqları ilə torpağı qazmağa başladı. Dırnaqlarının altına dolan nəm torpaq, daş-kəsək... o heç nəyə əhəmiyyət vermirdi. Bir az dərində barmaqları soyuq və bərk bir cismə toxundu. Torpağın içindən ağır, paslanmış, qədim bir açar dəsti çıxdı. Üç ədəd fərqli ölçüdə, üzəri mürəkkəb naxışlarla bəzədilmiş açar. Onların yanında isə kiçik, sellofana bükülmüş bir kağız parçası vardı. Kağızı açanda içindəki ünvanı gördü – bu, şəhərin köhnə, uçuq-sökük məhəllələrindən birində yerləşən, atasına məxsus köhnə bir binanın ünvanı idi. Altında isə bu cümlə yazılmışdı:

“Atanın heç vaxt tam bağlamadığı o qapı hələ də səni gözləyir. Bu açarlar təkcə qıfılları yox, həm də yaddaşının qaranlıq künclərini açacaq. Get və gör, sənin nizamın hansı yalanın üzərində qurulub”.

Fəridə açarları ovcuna sıxdı. Pasın iyi burnuna dolsa da, bu metal parçaları ona illər əvvəl “itkin” elan edilən, rəsmi sənədlərdə sadəcə bir kölgəyə çevrilmiş atasını xatırlatdı. O, ayağa qalxanda duman bir anlıq çəkildi. Uzaqda, sərv ağaclarının kölgəsində qara geyimli bir qaraltının sürətlə uzaqlaşdığını gördü. “Hey!” – deyə qışqırdı, amma səsini özündən başqa heç kim eşitmədi. O, artıq qurban deyildi. O, artıq illərdir onu idarə edən o görünməz qüvvəyə qarşı ilk addımını atmışdı.

Qəbiristanlıqdan qayıdan Fəridə üçün Bakının küçələri artıq əvvəlki kimi deyildi. Hər tində bir kölgə, hər dayanan qara şüşəli maşında onu izləyən bir cüt göz axtarırdı. Ovucu hələ də o paslı açarların ağır metal qoxusunu verirdi; sabunla dəfələrlə yusa da, o “keçmişin qoxusu” sanki dərisinə hopmuşdu. Evə çatanda açarları titrəyən əllərlə masanın üstünə qoydu. Onlar sadəcə metal parçaları deyil, atasının iyirmi il əvvəl yarımçıq qalmış həyatının qalıqları, bəlkə də, onun “dirilmə” ümidi idi.

Axşam saat 22:30: Bayırda noyabrın amansız küləyi Xəzərin duzlu suyunu şahə qaldırırdı. Fəridə pərdələri bərk-bərk çəkib qaranlıq otaqda oturmuşdu. Birdən telefonun titrəyişi masanın üstündə qəribə bir səs çıxardı. Naməlum nömrədən gələn mesaj ekranda parıldadı:

Saat 00:00. Köhnə “Lunasapark”. Qorxunla üzləşməsən, həqiqəti heç vaxt daşıya bilməzsən. Tək gəl. İzlənirsən. Nizamın səni qorumur, Fəridə. Nizam səni sadəcə kor edir”.

Fəridə telefonu yerə atdı. “Lunasapark...” deyə pıçıldadı. Gözlərini yumanda altı yaşındakı o dəhşətli günü xatırladı. İnsan dənizi, rəngli karusellərin gicgahını ağrıdan musiqisini və atasının əlini buraxdığı o an. O gün parkda azarkən keçirdiyi o çarəsizlik hissi illər keçsə də, damarlarında gəzirdi. İndi isə həmin qorxunun mərkəzinə, özü də gecə yarısı qayıtmalı idi. Saat düz 00:00-da o, parkın paslanmış darvazaları qarşısında idi. Bir zamanlar uşaq gülüşləri ilə dolub-daşan bu məkan indi sükutun və çürümənin məbədi idi. Darvazalar küləyin təsirindən acı bir fəryadla tərpənirdi. Fəridə əlindəki fənəri yandırdı. İşığın sönük şüası sındırılmış şüşə parçalarının, devrilmiş pambıq şəkəri köşklərinin və rəngi qopmuş karusel atlarının üzərində gəzişdi.

– “Kim var burada?” – deyə səsləndi. Səsi boş parkda əks-səda verib geri döndü. – “Məni bura çağırdın! İndi çıx qarşıma!”

Heç bir cavab gəlmədi. Sadəcə, külək “Şeytan çarxı”nın paslanmış kabinələrini yellədir, metal metala sürtülərək qulaqbatırıcı  səs çıxarırdı. Fəridə addımlarını çarxa tərəf yönəltdi. Hər addımında ayağının altında sındırılmış oyuncaq parçaları və qurumuş budaqlar xışıldayırdı. Fənəri ən aşağıdakı kabinəyə tutanda qanı dondu.

Kabinədə bir qaraltı vardı. – “Ata?..” – Fəridənin səsi boğuldu. – “Ata, sənsən?”

Yaxınlaşdıqca gördü ki, bu bir insan deyil. Köhnə, üzü çatlamış bir vitrin manekeni idi. Amma manekenin əynindəki o geyimi görəndə Fəridə dizləri üstə yerə çökdü. Bu, həmin o qırmızı palto idi. Altı yaşında parkda azdığı gün əynində olan, yaxasındakı kiçik çiçək naxışlı düymələri hələ də yerində qalan o kiçik palto. Palto elə təmiz idi ki, sanki kimsə onu iyirmi il boyunca hər gün ütüləyib saxlamışdı.

Manekenin cansız, plastik əllərinin arasında dördüncü zərf dururdu. Fəridə titrəyən barmaqları ilə zərfi götürdü. Tam o an manekenin başı bir az yana əyildi. Mexaniki bir səs – kırt – sükutu pozdu. Fəridə dəhşət içində geriyə sıçradı.

– “Mənimlə oyun oynama!” – deyə qışqırdı, göz yaşları üzündən süzülürdü.

– “Sən kimsən? Niyə mənim uşaqlığımı əlində oyuncaq etmisən?”

Konverti cıraraq açdı. İçindən bir kağız və kiçik bir mürəkkəb qabı çıxdı:

“Bura atanın heç vaxt bitirmədiyi sonuncu layihəsidir, Fəridə. Emalatxananın açarları artıq sənədədir. Amma unutma, açarlar, sadəcə, qapıları açır, ruhundakı qıfılları yox. Ünvan: Binəqədi, Köhnə zavod yolu. Orada səni gözləyən biri var. Həmin adam həm sənin xilaskarın, həm də ən böyük kabusun ola bilər”.

Fəridə məktubu oxuyub bitirəndə parkın uzaq küncündə, qaranlıq sərv ağaclarının kölgəsində bir parıltı gördü. Bir siqaret işığı. Qırmızı, közərən bir nöqtə qaranlıqda hərəkətsiz qalmışdı. Biri orada dayanmışdı.

– “Səni görürəm!” – Fəridə qışqırdı və o tərəfə tərəf qaçdı. – “Dayan! Kim olduğunu de!”

Amma yaxınlaşanda orada heç kimin olmadığını gördü. Sadəcə, yerdə hələ də dumanı çıxan bir siqaret kötüyü vardı. Siqaretin üzərində qəribə bir nişan – iki bir-birinə keçmiş dairə şəkli vardı. Fəridə kötüyü götürüb ovcuna sıxdı. “O buradadır”, – deyə düşündü. “Həmişə bir addım arxamdadır”.

Parkın çıxışına tərəf qaçarkən artıq köhnə, nizamlı qız deyildi. Qaranlığı hiss edən, keçmişin qanlı əllərini çiyinlərində duyan bir axtarışçı idi. Ürəyindəki yeganə fikir isə Binəqədidəki o köhnə emalatxanaya çatmaq idi.

Binəqədinin sənaye zonasındakı o köhnə zavod yolu, Bakının mərkəzindən fərqli olaraq, sanki tərk edilmiş bir planet idi. Fəridə maşını yolun kənarında saxlayanda saat gecə saat üçü göstərirdi. Palçıqlı yollar, bir-birinə keçmiş paslı borular və uzaqdan gələn sahibsiz itlərin hürüşməsi ab-havanı daha da ağırlaşdırırdı. Əlindəki dördüncü zərfdə yazılan koordinatları izləyərək bina 44-ə yaxınlaşdı. Bura yarımçıq qalmış, pəncərələri daşla hörülmüş, beton bir div – dörd divar idi.

Qəbiristanlıqdan tapdığı o paslı açarlar ovcunda buz kimi soyuq idi. Birinci açar böyük dəmir qapının ağır kilidinə uyğun gəldi. Kırt... Səs boş binanın dəhlizlərində ildırım kimi çaxdı.

İçəri girəndə rütubət və yağ iyi Fəridənin nəfəsini kəsdi. Fənərin işığını divarlara tutdu: köhnə mühərrik hissələri, toz içində olan çertyojlar və qəribə sxemlər. Bura atasının “itkin” düşdüyü gecəyə qədər işlədiyi gizli emalatxana idi. Tozlu masanın üstünə yaxınlaşdı. Orada qalın, dəri üzlü bir dəftər dururdu. Fəridə dəftəri açdı və gördükləri qarşısında beyni dumanlandı. Dəftərdə hər şey – onun uşaqlıq şəkli, məktəb qiymətləri, hətta bu səhər nə geyindiyi belə qeyd olunmuşdu.

– “Yox, bu mümkün deyil,” – deyə pıçıldadı. – “Atam... məni ölü halda belə izləyib?”

– “O, heç vaxt ölməyib, Fəridə,” – qaranlıq küncdən gələn boğuq və tanış bir səs sükutu bıçaq kimi kəsdi.

Fəridə yerində sıçradı, fənəri səsin gəldiyi tərəfə çevirdi. Kölgələrin içindən bir qadın çıxdı. Üzündə illərin gətirdiyi dərin qırışlar vardı, saçları gümüşü rəngdə idi, amma baxışları... O baxışlar Fəridəyə elə tanış idi ki, sanki hər sabah güzgüdə gördüyü gözlər idi.

– “Sən kimsən?” – Fəridənin səsi titrədi. – “Bura necə gəldin?”

Qadın acı bir təbəssümlə yaxınlaşdı, işığın dairəsinə girdi: – “Səncə, mən kiməm? Diqqətlə bax. Burnunun yanındakı o kiçik xala, sol gözünün altındakı o yara izinə... Mən sənin bitməmiş hekayənəm, Fəridə”.

Fəridə bir addım geri çəkildi, fənəri əlindən düşmək üzrə idi: – “Bu... bu hansısa iyrənc bir zarafatdır. Sən mənə bənzəyirsən. Çox bənzəyirsən. Amma bu mümkün deyil!”

Mümkün olan tək şey budur ki, sən hələ də qorxursan,” – qadın kəskin bir səslə dedi. – “Atamızı axtarmaqdan vaz keç dediyimdə zarafat etmirdim. O qapını açsan, gördüyün həqiqət səni azad etməyəcək, Fəridə. Səni məhv edəcək. Eynən məni məhv etdiyi kimi.”

– Sən mənim gələcəyimsən? – Fəridə bağırdı. – Mənə bunu izah et! Əgər sən mənsənsə, niyə mənə kömək etmirsən? Niyə məni bu labirintə salmısan?

– Çünki mən sənin keçdiyin yollarda büdrədim, – qadın yaxınlaşdı, əlini Fəridənin üzünə uzatdı, amma toxunmadı. – Mən nizamı qorumağa çalışdım, amma atamın sirri nizam tanımır. O, 15 Mayda ölmədi. O, 15 Mayda öldürüldü və həm də yenidən doğuldu. Bax bura!

Qadın masanın altındakı gizli bir siyirməni açdı və oradan beşinci zərfi çıxarıb Fəridəyə uzatdı.

– Bunu götür, – dedi qadın. – Cəfər Səlimov xəstəxanadadır. Onu tapmalısan. Amma bil ki, ona verəcəyin hər qəpik pul, sənə atanın qanı bahasına başa gələcək.

– Cəfər? O qatil? – Fəridə nifrətlə soruşdu. – Mən ona niyə kömək etməliyəm?

– Çünki sənə qatil kimi göstərilən adam, bəlkə də, bu dünyada səni, həqiqətən, sevən yeganə adamdır, – qadın geri çəkilib yenidən qaranlığa qərq olmağa başladı. – Get, Fəridə. Və unutma, güzgüyə hər baxanda məni yox, öz daxilindəki yalanı görəcəksən.

– Gözlə! Getmə! – Fəridə qaranlığa tərəf qaçdı, amma küncə çatanda orada heç kimin olmadığını gördü. Sadəcə, divarda asılmış köhnə, çatlamış bir güzgü vardı. Güzgüdə öz əksinə baxdı. Gözləri yaşlı, üst-başı toz içində... Amma güzgüdəki əksinin arxasında bir anlıq atasının kölgəsini gördüyünü zənn etdi.

Masada qalan beşinci zərfi və bir bağlama köhnə, amma keçərli olan əskinasları götürdü. Cibindəki siqaret kötüyünü xatırladı. Emalatxanada da eyni siqaret qoxusu vardı.

– “Hər şey bir yalandır,” – deyə pıçıldadı. – “Amma mən bu yalanın sonuna qədər gedəcəm.”

Binadan çıxanda günəş Binəqədinin çirkli üfüqlərindən boylanırdı. İndi hədəf şəhər xəstəxanası idi. Atasının “qatili” ilə üzləşmək vaxtı gəlmişdi.

Xəstəxananın ağ və soyuq dəhlizləri Fəridənin üzərinə gəlirdi. Tibbi spirt qoxusu uşaqlıq xatirələrindəki o acı dərman dadını, atasının itkin düşdüyü gün xəstəxana dəhlizlərində keçirdiyi o çarəsiz saatları xatırladırdı. Binəqədidəki emalatxanadan çıxdıqdan sonra gözünə yuxu getməmişdi. Əlindəki pullarla dolu çantanı elə bərk sıxmışdı ki, barmaqlarının ucları ağarmışdı.

Reanimasiya şöbəsinin şüşə qapısı önündə dayandı. İçəridə, süni tənəffüs aparatının ritmik və ruhsuz səsi eşidilirdi: “Bip... Bip... Bip... ” Bu səs sanki ölümün geri sayımı idi.

– Bağışlayın, – Fəridə qeydiyyatdakı tibb bacısına yaxınlaşdı. Səsi titrəyirdi, amma daxilindəki qəzəb onu ayaqda tuturdu. – Cəfər Səlimov. Onu görməliyəm. Onun əməliyyat xərclərini ödəmək üçün gəlmişəm.

Tibb bacısı eynəyinin üstündən ona heyrətlə, bir az da şübhə ilə baxdı:

– Siz kimisiniz? Bu adamın illərdir qapısını açan olmayıb. Polis qeydlərində kimsəsiz kimi keçir. Bu qədər pulu haradan tapdınız? Bu məbləğ kiçik deyil.

Fəridə çantanı piştaxtanın üstünə qoydu, gözlərini qadının gözlərinə zillədi:

– Mənim kim olduğumun bir önəmi var? Bu pul qanunidir və bu adam yaşamalıdır. Ən azından mənə cavab vermədən ölə bilməz. İndi mənə deyin, o hansı palatadadır?

Tibb bacısı çiyinlərini çəkib kompüterdə nəsə yoxladı:

          – “4-cü palata. Amma daxil olmaq olmaz, vəziyyəti kritikdir. Sadəcə, şüşə arxasından baxa bilərsiniz.”

Fəridə 4-cü palatanın önünə gəldi. İçəridə, ağ mələfələrin arasında büzüşmüş, borulara qoşulmuş o qoca adamı görəndə içindəki nifrət divarı sarsıldı. Bu, onun uşaqlıq kabusu – atasını əlindən alan “qatil” idi? Bu çəlimsiz, can üstündə olan qoca?

O, qadağalara məhəl qoymadan palataya girdi. Otaqdakı dərman qoxusu boğucu idi. Cəfər Səlimovun solğun üzü sanki bir mum fiquru idi. Fəridə yatağın yanındakı kətilə əyləşdi.

– Məni eşidirsən? – Fəridə pıçıldadı.

Səsi nifrət və maraq qarışığı idi.

– Mən Fəridəyəm. İyirmi il əvvəl həyatını cəhənnəmə çevirdiyin o qız. Gözlərini aç, Cəfər! Mənə bax!

Qocanın kirpikləri titrədi. Çətinliklə gözlərini açdı. Dumanlı baxışları tavanda dolaşdı, sonra yavaşca Fəridənin simasında dayandı. O an qocanın gözlərində bir qorxu yox, qəribə bir rahatlıq yarandı.

– Gəldin... – qocanın səsi xırıltılı idi, sanki boğazında qum dənəcikləri vardı.

– Zərflər... səni bura gətirdi, eləmi?

– Niyə etdin bunu? – Fəridə bağırdı, göz yaşları artıq cilovlana bilmirdi.

– Niyə atamı öldürdün? Niyə məni bu 7 məktubluq oyuna məhkum etdin? O emalatxanadakı qadın kim idi? O mənə bənzəyən kölgə kimdir?

Cəfər titrəyən əlini qaldırıb Fəridəyə tərəf uzatmaq istədi, amma gücü çatmadı:

– Mən... mən heç kimi öldürmədim, bala. Atan... o səni qorumaq üçün məndən xahiş etdi. O gecə... silah mənim əlimdə idi, bəli. Amma tətik çəkilmədi. Atan ölməli idi ki, sən və anan yaşayasınız. O, bir oyun qurdu. Mən sadəcə o oyunda ‘günah keçisi’ rolunu oynadım.

– Yalan danışırsan! – Fəridə ayağa qalxdı. – Atam mənə bunu etməzdi! İyirmi il məni yetim qoymazdı!

– O sənin yanındadır, Fəridə... – Cəfər öskürdü, monitorun siqnalları sürətləndi. – Hər zaman yanında idi. O məktubları yazan, səni avtobusdan xilas edən... O, səni hazırlayır. Şəhərin qaranlıq tərəfi hələ də səni axtarır. İndi... sonuncu məktubu aç. O, səni bağ evinə çağırır. Orada hər şey bitəcək. Ya da hər şey başlayacaq...

Mənə hər şeyi de! Kim bizi axtarır? – Fəridə qocanın çiyinlərindən tutub silkələdi.

Amma Cəfər artıq eşitmirdi. Gözləri tavandakı bir nöqtəyə zilləndi və monitorun o qorxulu, uzun səsini eşitdi: “Piiiiiiii... ”

Tibb personalı palataya doluşanda Fəridəni kənara itələdilər. O, dəhlizə çıxdı, əlləri qan deyil, amma qəribə bir keçmişin tozu ilə örtülmüşdü. Cibindəki 6-cı mesajı çıxartdı. Telefonun ekranı qaranlıqda parıldadı:

“O sənə həqiqəti dedi. İndi hər şeyi bitirmək üçün cəsarətin varmı? Bağ evinə gəl. İyirmi illik nizamın son saniyələri başlayır”.

Fəridə xəstəxanadan qaçaraq çıxdı. Yağış artıq leysana çevrilmişdi.  Maşınına əyləşdi və sürətlə uşaqlığının keçdiyi o köhnə bağ evinə tərəf sürdü. İçində həm dəhşətli bir qorxu, həm də illərdir tapmadığı gizli bir ümid vardı.

Bağ evinə gedən yol, sanki Fəridənin bütün həyatının bir xülasəsi idi: qaranlıq, dumanlı və hər döngəsi naməlumluqlarla dolu. Maşının fənərləri yolun kənarındakı çılpaq ağacları elə aydınladırdı ki, sanki onlar keçmişdən gələn və ona yol göstərən ruhlar idi. Yağış artıq kəsilmişdi, amma yerin nəmi və dənizin duzlu iyi Bakının bu kənar qəsəbəsində daha kəskin hiss olunurdu.

Darvazanın önündə dayananda Fəridənin əlləri sükandan ayrılmaq istəmirdi. Bu qapıdan içəri girmək, uşaqlığının ən böyük yarasını qanatmaq demək idi. Paslı metalın çıxardığı o acı səs gecənin sükutunu bıçaq kimi kəsdi. Addım-addım bağçaya girdi. Ayağının altında xışıldayan yarpaqlar ona “Geri dön!” deyirdi, amma ürəyi artıq başqa bir ritmlə döyünürdü.

Evin içinə girdi. Hər yer toz içində idi, mebellərin üstünə çəkilmiş ağ örtüklər qaranlıqda hərəkətsiz qalmış kabuslara bənzəyirdi. Birdən gözü mətbəx stoluna sataşdı. Orada, tozun və kimsəsizliyin ortasında tək bir şam yanırdı. Şamın titrəyən işığı divarlarda Fəridənin uşaqlıq kölgələrini – atasının çiynində gəzdiyi, birlikdə dondurma yediyi o xoşbəxt anları canlandırırdı.

Şamın yanında yeddinci, yəni sonuncu məktub dururdu. Zərf artıq ağ deyil, bir az saralmışdı. Fəridənin barmaqları kağıza toxunanda bədənindən bir titrəmə keçdi. Zərfi açanda içindən atasına aid olan o köhnə mühəndis qələmi və bir kağız düşdü.

Fəridə, mənim cəsur qızım... Sən yeddi ağır imtahanı keçdin. Sən nizamın saxta hüzurunu deyil, həqiqətin ağrılı azadlığını seçdin. Sən qorxularının gözlərinə baxdın və “qatil” dediyin adamın ruhundakı təmizliyi gördün. İndi sən artıq o köməksiz, hər addımını nizamla atan balaca qız deyilsən. İndi sən mənim qızımsan. İndi arxana dön, Fəridə. Mən heç vaxt səni tərk etməmişdim. Mən həmişə sənin kölgəndə idim, hər nəfəsində idim”.

Fəridə məktubu oxuyub bitirəndə hıçqırığı boğazında düyünləndi. Göz yaşları kağızın üzərinə düşərək mürəkkəbi bulandırırdı. – “Bu mümkün deyil...” – deyə pıçıldadı. – “Sən ölmüsən... mən sənin üçün iyirmi il ağlamışam!”

Yavaşca, hərəkət etsə bu xəyalın dağılacağından qorxurmuş kimi arxasına döndü. Pilləkənlərin başında, kölgələrin tam mərkəzində bir adam dayanmışdı. Saçı-saqqalı tamamilə ağarmış, üzündə iyirmi ilin yorğunluğu və peşmanlığı dərin xəndəklər açmışdı. Amma gözləri... o gözlər hələ də Binəqədidəki o köhnə şəkildəki kimi, Fəridəyə heyranlıqla baxan mühəndis atasının gözləri idi.

– Ata?!. –  Fəridənin səsi fəryada bənzər bir pıçıltı ilə çıxdı.

– Mən gəldim, Fəridə. Mən həmişə burada idim, – atası pilləkənləri yavaş-yavaş düşməyə başladı. Səsi iyirmi ilin sükutunu daşıyırdı.

Fəridə yerində donmuşdu. İyirmi ilin nifrəti, sualları və daxili boşluğu bir anda vulkan kimi partladı. – Yaxınlaşma! – deyə bağırdı. – Niyə etdin bunu? İyirmi il! İyirmi il mən hər gecə sənin necə öldürüldüyünü xəyal etdim! Anam sənin adını pıçıldayaraq öldü! Sən necə belə zalım ola bildin? Niyə məni bu 7 məktubluq cəhənnəmə saldın?

Atası dayandı. Göz yaşları saqqalına süzüldü.

– Çünki səni yaşatmalı idim, Fəridə. O gecə mən ölməsəydim, səni məhv edəcəkdilər. Mənim tapdığım o layihə, o sirr... Sənin həyatından daha qiymətli deyildi. Cəfər məni gizlətdi. Mən səni hər gün izlədim. Məktəbə gedəndə, ilk dəfə işə düzələndə, o nizamlı həyatına qapılanda... Mən həmişə arxandakı o naməlum kölgə idim. Amma avtobus qəzası... onlar səni tapmışdılar. Mən məcbur idim. Səni sınağa çəkdim ki, artıq özünü qoruya biləsən. Çünki mənim vaxtım bitir, Fəridə.

Fəridənin dizləri büküldü. O, hıçqıraraq yerə çökdü. Atası yaxınlaşdı və diz çökərək onu bağrına basdı. Həminki tanış qoxu – tütün, mühərrik yağı və ata istiliyi... Bu qoxu Fəridənin ruhundakı bütün yaraları eyni anda bağladı.

– Bağışla məni, ata... Səndən nifrət etməyə çalışdım, amma bacarmadım, – Fəridə onun köynəyindən elə bərk yapışmışdı ki, sanki buraxsa, yenə iyirmi illik qaranlığa düşəcəkdi.

– Artıq qorxma, qızım, – atası onun saçlarını sığalladı. – Nizam bitti. İndi həqiqət zamanıdır. Biz birlikdəyik və bu dəfə heç bir məktub, heç bir sirr bizi ayıra bilməyəcək.

Fəridə başını atasının çiynindən qaldırdı. Pəncərənin arxasından Bakının üfüqü artıq ağarmağa başlayırdı. Gecənin qaranlığı çəkilir, günəşin ilk şüaları tozlu mebellərin arasından süzülürdü. O, ayağa durdu və pəncərəni geniş açdı. Səhər küləyi otağa doldu, şamı söndürdü. Amma artıq şam işığına ehtiyac yox idi. Fəridənin daxilindəki qaranlıq bitmişdi. O, atasının əlindən tutdu və iyirmi il əvvəl yarımçıq qalmış o uşaqlıq gülüşü ilə günəşə tərəf baxdı.

Həyat artıq qorxulu bir oyun deyil, birlikdə yazılacaq yeni və təmiz bir kitab idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, yenə "Bir şair, bir şeir" rubrikası ilə görüşünüzə gəlmişik.

Şair qonağımız yayın isti günləri olsa da, "Payız gülü"- söylədi.

Beləliklə, Sizə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Məsləhət Şurası başqanı, Beynəlxalq "Alaş" mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalının " Payız gülü" şeirini təqdim edirik.

ƏKBƏR QOŞALI,

“PAYIZ GÜLÜ”   

Payız gülü…

Yazı görməz payız gülü.

Yoxsa yazda gülməyənlər

Dalıb qalıb payız gülür?..

Payız gülü

Qarşısında qışı görür…

Amma gəl gör qar çiçəyi

Yaz umudu ilə ölür…

Payız gülü

Yazan belə tale yazmış;

Yazdan, yaydan yarımayan

Çox nisgilli ömür varmış…

Payız gülü…

Gül sevinci yalın olur…

Deyirlər gec açan gülün

Qoxusu da zalım olur…

Payız gülü…

Umudların son gülüşü,

Bilirsə də qış gələcək,

Açılmaqdı gülün işi…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əsl Azərbaycan kişisinin tipik nümunəsi - Azərbaycan SSR xalq artisti  Məmmədrza Şeyxzamanov barədə bəzən bu cür deyirlər.

Bu gün aktyorun doğum günüdür...

Görkəmli Azərbaycan-sovet teatr və kino aktyoru Məmmədrza Şeyxzamanov  4 avqust 1915-ci ildə Gəncədə doğulub. 1929-cu ildə ibtidai məktəbi bitirən Məmmədrza orta məktəbə daxil olub. O, müəllimlər və şagirdlər arasında istedadı, tərbiyəsi, savadı və biliyi ilə fərqlənib. Aktyorluq sənətinə olan maraq və həvəs isə hələ məktəb illərində öz "toxumlarını səpməkdə" olub. Ona görə də orta məktəbdə oxuya-oxuya teatr studiyasına daxil olub.

1934-cü ildə Cəfər Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatrının rejissoru Həbib İsmayılovun təşəbbüsü ilə teatra dəvət edilib. İlk dəfə Ə. Həmidin "Hind qızı" tamaşasında Brahma adlı kiçik rolda çıxış edib. Bu, gələcək aktyorun peşəkar teatr səhnəsinə, sənət zirvəsinə doğru aparan yolda atdığı ilk müvəffəqiyyətli addımı olub. Teatrda işləyərkən peşəkar yaradıcılıq tələbləri ilə tanış olub.

Azərbaycanda aktyorluq sənətinin gözəl ənənələrini mənimsəyib. Çalışdığı dövrdə "Vaqif" (Eldar), "Fərhad və Şirin" (Fərhad), "Yaşar" (İmamyar), "İki qardaş" (Yuri) və digər tamaşalarda yaddaqalan obrazlar yaradıb. 1954-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyinin əmrilə M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında işə başlayıb. Və elə o vaxtdan etibarən də sənət yolundakı "yaşıl işığı" daha da gur yanmağa başlayıb.

 Yaratdığı müxtəlif səpkili obrazlarla daha çox tanınıb və sevilib. Teatrda "Göz həkimi"ndə Şahbazov, "Qış nağılı"nda Poliksen, "Fərhad və Şirin"də Xosrov, "Vaqif"də Qacar, "Otello"da Otello, "Aydın"da Aydın, "Qaçaq Nəbi"də Qaçaq Nəbi, "Vaqif"də Eldar kimi bir-birindən fərqlənən, psixoloji, dramatik obrazları özünəməxsus şəkildə yaradıb. Rollarını o qədər böyük aktyorluq məharəti ilə ifa edib ki, obrazın xarakterini aça bilib.

Böyük ekrana ilk dəfə 1955-ci ildə çıxıb. "Bəxtiyar" filmində Rəcəbov rolu ilə. Bununla da kino yolunda ilk uğurlu cığırı açılıb. Daha sonra Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" Dövlət Kinostudiyasının istehsal etdiyi filmlərin çoxunda çəkilib. Müxtəlif illərdə "Qızmar günəş altında"da Alı kişi, "Leyli və Məcnun"da Dərviş, "Bir qalanın sirri"ndə həkim Eldostu, "Onu bağışlamaq olarmı"da polkovnik Qurbanov, "Qatır Məmməd"də Gəncə qubernatoru, "Nəsimi"də Şeyx Əzəm kimi obrazlar yaradıb.

1963-cü ildə böyük sənətkarımız Adil İsgəndərovun Sabit Rəhmanın ssenarisi əsasında quruluş verdiyi musiqili komediya filmində — "Əhməd haradadır"da Şirin kişi rolunda çıxış edib. "Əhməd haradadır" filmi Azərbaycanın sənət rəmzi sayılan Adil İsgəndərovun quruluşçu rejissor kimi çalışdığı yeganə film olub. Hələ Akademik Dram Teatrının direktoru vəzifəsində çalışarkən Sabit Rəhman, Səməd Vurğun, İlyas Əfəndiyev, Ənvər Məmmədxanlı kimi yazıçı-dramaturqlarla yaxından tanış idi.

Müdir təyin olunandan sonra da bu dostluq əlaqələri davam edib. O zaman ekranlaşdırılması üçün kinostudiyanın "papka"sında bir neçə əsər saxlanılırdı. Lakin Adil İsgəndərovun "Əhməd haradadır" xoşuna gəlib və ona kino çəkməyi qərara alıb. Filmdəki rolları ifa edəcək aktyorları isə rejissor özü seçib.

O, Nəcibə Məlikova, Məmmədrza Şeyxzamanov, Mustafa Mərdanov, Əliağa Ağayev, Lütfəli Abdullayev, Bəşir Səfəroğlu kimi tanınan sənətçilərlə yanaşı Səyavuş Şəfiyev, Töhfə Əzimova, Səyavuş Aslan, Novruz Axundov, Eldəniz Zeynalov kimi gənc aktyorları da çəkib. O zaman Azərbaycanın kino tarixində ilk dəfə olaraq 5 aktyoru təyinatla kinostudiyaya göndəriblər. Onları — Xamis Muradov, Elxan Qasımov, Tofiq Məmmədov, Əbdül Mahmudbəyov və Fikrət Əliyevi "Adil İsgəndərovun beşliyi" adlandırırdılar. 

Rejissorun təşəbbüsü ilə bu beşlik filmdə epizodik rollarda, kütləvi səhnələrdə iştirak edib, rejissor, assisent köməkçisi kimi çalışıblar. Elxan Qasımov isə sürücü Əhməd obrazını yaradıb. Filmin çəkilişləri Bakıda, Gəncədə, Göy-göldə, Şamxorda və Hacıkənddə aparılıb. Bütün rəqs səhnələri və Bəşir Səfəroğlunun iştirak etdiyi kadrlar "Yaşıl teatr"da çəkilib. Əbdül Mahmudbəyov xatırlayır ki, filmdə Azərbaycanın azman sənətkarları ilə çiyin-çiyinə çalışdıqları üçün fəxr edib, onlardan sənətin sirlərini öyrənməyə can atıbdılar.

1975-ci ildə Məmmədrza Şeyxzamanov daha bir yaddaqalan obrazını yaradıb. Rasim Ocaqovun İsa Hüseynovun ssenarisi əsasında çəkdiyi "Tütək səsi" filmində İsfəndiyar kişi rolunda çıxış edib. Ümumiyyətlə, yumşaqlıq, kövrəklik, humanistlik və sülhsevərlik Məmmədrza Şeyxzamanovun xasiyyətinə xas olan cəhətlərdən olub. Məmmədrza Şeyxzamanov 1984-cü il yanvarın 25-də 68 yaşında vəfat edib.

Gəncə Dövlət Dram Teatrı

- Bədəl-"Hacı Qara"

- Brahma-"Hind qızı"

- Sergey bəy-"Namus"

- Naşatr-"Küləklər şəhəri"

- Turqut-"Od gəlini"

Akademik Milli Dram Teatrı

1. Maksuel-"Dərin köklər"

2. Qoca Baxşı-"1905-ci ildə"

3. Şahbazov-"Göz həkimi"

4. Poliksen-"Qış nağılı"

5. Luicci Ferrero-"Uzaq Sahillərdə"

Filmoqrafiya

1. Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

2. Bəxtiyar

3. Bir aktyorun hekayəti. Məmmədrza Şeyxzamanov

4. Bir qalanın sirri

5. Birisigün, gecəyarısı...

6. Bizim Cəbiş müəllim

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Fariz Əhmədov

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Bəzən bir sual min cavabdan daha qiymətli olur. "Torpaq şəxsiyyəti yetişdirir, yoxsa şəxsiyyət torpağı?" sualı da belə suallardandır. Gəlin ilk öncə etiraf edək ki, insan doğulduğu torpağın övladıdır. O, həmin torpağın üzərində ilk addımlarını atır, dilini danışır, suyunu içir, havasını udur, adət-ənənəsi ilə böyüyür. Əgər bu məqamlara istinad etsək, qəbul etməliyik ki, torpaq şəxsiyyət yetişdirir.

Ancaq dönüb tarixə nəzər yetirdikdə başqa bir həqiqət və yaxud mənzərə ortaya çıxır. Dünyanın bir çox yerlərində torpaqların adı onların daşına, torpağına görə deyil, yetişdirdiyi böyük insanlara görə yaşayır. Onda belə aydın olur ki, torpaq şəxsiyyəti doğurur, şəxsiyyət isə torpağa əbədiyyət qazandırır.

İngiltərəni dünyaya Uilyam Şekspir tanıtdı. Rusiyanı Fyodor Dostoyevski, Lev Tolstoy,və Anton Çexov dünya ədəbiyyatının zirvəsinə qaldırdı. Amerikanı Ernest Heminquey, Mark Tven, Almaniyanı Martin Lüter, Albert Enşteyn, İmanuil Kant, İtaliyanı Dante, Leonardo da Vinçi təbliğ etdi. Fransanı Viktor Hüqo, Mari Küri və Lui Paster şöhrətləndirdi. Hindistan deyəndə Mahatma Qandi və Rabindranat Taqor yada düşür. Cənubi Afrika Nelson Mandela ilə tanındı. Çexiyanı Frans Kafka, Norveçi Henrik İbsen, İrlandiyanı Oskar Uayld, Yunanıstanı Sokrat, Platon və Aristotel, Çini Konfutsi, Yaponiyanı Akira Kurosava və Haruki Murakami, Kubanı Xose Marti, Argentinanı Dieqo Maradona, Braziliyanı Pele tanıtdı.

Ölkənin də əraziləri belədir. Naxçıvan deyəndə Mİrzə Cəlil, Hüseyn Cavid və Məmməd Araz yada düşürsə, Şəki deyəndə Mirzə Fətəli Axundzadə, Bəxtiyar Vahabzadəni xatırlayırıq. Qazax deyəndə Səməd Vurğun və İsmayıl Şıxlı, Şuşa deyəndə Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül və Xurşidbanu Natəvan göz önünə gəlir.

Lap elə götürək Nobel mükafatçılarını. Onlar vətəndaşı olduğu ölkənin adını unudulmaz və əbədi edirlər. Mari Küri Polşanı və Fransanı, Nils Bor Danimarkanı, Albert Eynşteyn Almaniyanı, Məhəmməd Yunus Banqladeşi, Malala Yusifzay Pakistanı, Əziz Sancar və Orxan Pamuk Türkiyəni, Qabriel Qarsia Markes Kolumbiyanı dünyaya daha yaxından tanıdan şəxsiyyətlərdəndir.

Siyasətdə də eyni mənzərənin şahidi oluruq. Ulu Öndər Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik məktəbini formalaşdırdı. Mustafa Kamal Atatürk Türkiyənin müasir dövlətçilik tarixini yazdı. Mahatma Qandi Hindistanın azadlıq simvoluna çevrildi. Nelson Mandela Cənubi Afrikanın səsi oldu. Vinston Çörçill Böyük Britaniyanın mübarizə ruhunu alovlandırdı.

Düşünün: Əgər Şekspir olmasaydı, bəlkə də milyonlarla insan Stratford şəhərinin adını bilməyəcəkdi. Tolstoy olmasaydı, Yasnaya Polyananın şöhrəti dünyaya bu qədər yayılmayacaqdı. Viktor Hüqo olmasaydı Parisin Notr-Dam kilsəsini heç kəs tanımayacaqdı. Bəlkə də Hüseyn Cavid olmasaydı, Naxçıvanın sevginin və gözəlliyin şəhəri olmayacaqdı.

Gəlin etiraf edək ki, şəxsiyyətlər təsadüfən yaranmır. Onların mənəviyyatını ailə, xalq, dil və Vətən formalaşdırır. Torpaq toxum kimidir, şəxsiyyət isə o toxumdan boy atan Çinar. Onun kökü torpaqda olsa da, kölgəsi bütün dünyaya yayılır. İnsanın ömrü torpaqdan başlayır, amma torpağın şöhrəti insanla sonsuzluğa qovuşur. Mənim düşüncəmə görə torpaq şəxsiyyət yetişdirir, lakin şəxsiyyət torpağı əbədiləşdirir. Nəticə etibari ilə Vətən şəxsiyyəti dünyaya gətirsə də, şəxsiyyət Vətəni dünyaya tanıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)