Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mənuşağ olandahər şeybirazbaşqacüridi.

Küçələr səssiz, amma ruhlu idi. İnsanlar az danışırdı, amma bircə baxışla çox şeyi başa salırdılar. Babalar var idi, nənələr var idi... Saçları ağ, əlləri qırış-qırış, gözləri yorğun, amma içi dolu insanlar. Hərəsi bir həyat yaşamış, çox şey görmüş, amma heç nəyi üzə vurmayan adamlardı onlar.

Onların cibində bir sirr vardı. Həmişə sağ cibdən çıxan bir konfet...

Heç vaxt gözləmədiyim anda, heç tanımadığım bir baba, bir nənə, sakitcə əlini cibinə atar, bir konfet çıxarar və uzadardı.

Adımı bilməzdi, kim olduğumu bilməzdi. Amma bircə o hərəkətiylə mənə bir hiss ötürərdi:

“Vacibsən. Var olmağın yetər. Paylaşmağa dəyərsən.”

Mən o konfetləri heç vaxt sadəcə şirniyyat kimi qəbul etmədim.

Bəzən çantamda günlərlə saxlayardım.

Əriməsin deyə günəşə qoymazdım.

O konfet mənə uşaqlığın bir hissəsi idi. Sanki bir gün yox olsa, uşaq olduğum sübutunu itirəcəkdim.

O insanlar mənim doğma nənəm, babam deyildi. Bəlkə onların nəvəsi başqa şəhərdə idi, bəlkə də ümumiyyətlə yox idi. Amma o anlarda, o konfet verəndə biz doğma olurduq.

Heç danışmadan bir münasibət qurulurdu aramızda. Sözsüz, səssiz, amma səmimi.

İndi böyümüşəm. Böyüdükcə adam daha çox şey görür, amma daha az hiss edir.

İndi babalar var — telefona baxan. Nənələr var — yadlaşmış.

Ciblər boşdu. Sözlər süni. Baxışlar ötəri. Küçədə kimsə kimsəyə gülümsəyəndə belə, insanlar şübhə ilə baxır: “Niyə baxdı?” deyə.

Heç kimin cibində konfet yoxdur artıq. Kimsə kimsə üçün o qədər də maraqlı deyil.

Bəzən dayanacaqda dayananda, içimdəki o uşaq yenidən başını qaldırır. İnsanlara baxır, əllərinə baxır. Bəlkə bu dəfə? Bəlkə yenə kimsə əlini cibinə atacaq? Amma yox. İndi cibdən ya telefon çıxır, ya da açar dəstəsi.

Konfetlərin yeri indi marketdədi — plastik, soyuq, sevincsiz.

Amma mən o günləri unutmuram. Cibdən uzanan o kiçik konfetlər, böyük bir sevgidən xəbər verirdi.

Onlar qayğı idi, sevgi idi, xatırlanmaq idi.

O günlərdə xoşbəxtlik var idi — sadə, lakin saf bir xoşbəxtlik.

İndi isə biz xoşbəxtliyi axtarırıq, amma harada olduğunu unutmuşuq.

Yəqin mənim xoşbəxtliyim o cibdə qaldı.

Və yəqin ki, o konfetlər — uşaqlığın içində gizlənmiş, bir də heç tapılmayacaq qədər saf idilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” jurnalının Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə” məktəbli Zəminə Məmmədovanın debüt hekayəsi təqdim ediləcək. Əlbəttə ki məktəblinin nə yazdığı və necə yazdığı çox maraqlıdır.

Layihə ən gözəl ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıb.

 DEBÜT

Zəminə MƏMMƏDOVA

262 saylı məktəbin 7 a sinif şagirdi

“Ulduz” 69 illik tarixində saysız-hesabsız ilklərə imza atıb. Bir çox istedadların ulduzu elə “Ulduz”da parlayıb.

Bu ilklərdən biri də 12 yaşlı Zəminə Məmmədovanın debütüdür.

Yolu açıq, ulduzu parlaq olsun.

“7 MƏKTUB, 1 HƏQİQƏT”

          Bakının noyabr küləyi qədim, daş binanın pəncərə çərçivələrini elə sarsıdırdı ki, sanki içəri girmək üçün icazə istəyən inadkar və qəzəbli bir qonaq idi. Fəridə yatağında dikəldi. Soyuq otaqda onun nəfəsi kiçik buxar dumanı yaradırdı. Saat tam 07:00 idi. İllərdir bir saniyə belə gecikməyən daxili saatı onu yenə yanıltmadı. Həyatı bu görünməz relslərin üzərində hərəkət edirdi: hər şey proqnozlaşdırılan, hər şey rəngsiz, hər şey təhlükəsiz idi.

Fəridə yataqdan qalxıb ayaqlarını soyuq döşəməyə qoydu. Bu soyuqluq ona sağ olduğunu xatırladırdı. Güzgünün qarşısına keçdi. Tünd qəhvəyi saçlarını darayarkən güzgüdəki əksinə baxdı. Gözlərindəki yorğunluq nizamın gətirdiyi bir yük idi. Fəridə üçün nizam sadəcə vərdiş deyildi, o həm də bir qalxan idi. Atasını itirdiyi o qaranlıq gündən bəri xaosdan qaçmaq üçün özünə bu görünməz qəfəsi tikmişdi. Mətbəxə keçdi. Çaydanın fısıltısı otaqdakı sükutu pozan yeganə səs idi. Hər şey yerli-yerində idi: fincan sağda, şəkər qabı solda. Fəridə pəncərədən aşağı, boz Bakı küçələrinə baxdı. İnsanlar qarışqa kimi tələsir, hər kəs öz kiçik dünyasında sağ qalmağa çalışırdı. Çayını bitirdi, fincanı yudu və qurulayıb həmişəki yerinə qoydu. Bu hərəkətlər ona nəzarət hissi verirdi. Dünyada hər şey dağıla bilərdi, amma onun mətbəxində hər şey qaydasında olmalı idi.

Paltar dolabını açdı. Hamısı eyni tonlarda – boz, qara və tünd göy rəngli geyimlər. Rəngli heç nə yox idi, çünki rənglər diqqət çəkərdi, diqqət çəkmək isə risk idi. Paltosunu geyindi, çantasının zəncirini düzəltdi. Qapını kilidləyib pilləkənlərə tərəf dönəndə dayandı. Ürəyi qəfil  sancı ilə döyündü. Boz kafelərin üzərində, tam qapısının astanasında qar kimi ağ bir zərf uzanmışdı. Üzərində nə göndərənin adı vardı, nə də bir möhür. Sadəcə, Fəridənin öz xəttinə bənzəyən, amma ondan daha qətiyyətli  yazıda  bircə söz yazılmışdı: “OXU”.

Fəridə zərfi götürdü. Kağızın toxunuşu qəribə idi, sanki barmaqlarını yandırırdı. Blokun qaranlıq künclərinə baxdı. Kimisə görəcəyinə ümid elədi, amma yalnız boşluq və kiflənmiş divarlar vardı. Ehtiyatla zərfi açdı. İçindəki kağızda cəmi iki cümlə vardı:

“Salam, Fəridə. Bu gün həmişə mindiyin 18 nömrəli avtobusa minmə. Əgər nizamını pozmasan, bir daha həyatın olmayacaq”.

Bir anlıq güldü. “Bu nə axmaqlıqdır?” – deyə düşündü. Bəlkə, iş yoldaşlarının zarafatı idi? Amma iş yoldaşları onun belə şeyləri xoşlamadığını bilirdilər. Kağızı cibinə qoyub binadan çıxdı. Külək onun üzünə bir şillə kimi dəydi, amma o, dayanmadı. Dayanacağa tərəf yeridi.

Dayandacaqda insanlar toplaşmışdı. Soyuqdan  büzüşən adamlar başlarını telefonla qatırdılar. Saat 07:45. Uzaqdan 18 nömrəli avtobusun tanış boz rəngi göründü. Avtobus gicilti ilə saxladı, qapılar açıldı. İnsanlar bir-birini itələyərək içəri doluşdular. Fəridə ayağını pilləyə qoymaq istədi, amma cibindəki kağızın ağırlığını hiss etdi. Kağız parçası sanki bir qurğuşun kimi onu yerə yapışdırmışdı.

– “Hey, qızım, minmirsən? Qapını bağlayıram!” – sürücü səbirsizliklə qışqırdı. Fəridə sürücünün yorğun gözlərinə baxdı. Sonra içəridəki insanlara. Onların heç biri bilmirdi ki, bəlkə də, son səfərlərini edirlər. – “Xeyr... mən... mən növbətini gözləyəcəm,” – deyə pıçıldadı. Sürücü qapıları şaqqıltı ilə bağladı və avtobus yerindən tərpəndi.

Fəridə dayandacaqda tək qaldı. İçində özünü axmaq kimi hiss edirdi. Bir kağız parçasına görə işə gecikəcəkdi. Müdiri yenə ona irad tutacaqdı. Amma cəmi beş dəqiqə sonra şəhərin sükutu dəhşətli bir səslə parçalandı. Uzaqdan gələn o ağır metal səsi, ardınca gələn təkər fəryadı...

Telefonuna bir-bir bildirişlər gəlməyə başladı. Sosial şəbəkələr qəza xəbəri ilə çalxalanırdı. 18 nömrəli avtobus körpüdən aşmışdı. Fəridənin dizləri büküldü, soyuq asfaltın üzərinə çökdü. O, sağ idi. Amma bu sağ qalmaq hissi ona hüzur vermədi. Çünki kimsə gələcəyi görmüşdü. Kimsə onu ölümdən xilas etmişdi, amma bunun qarşılığında ondan nə istəyəcəyini hələ bilmirdi. O, artıq öz həyatının sahibi deyildi. Oyunun pərdəsi indi açılırdı.

Avtobus qəzasından sonra keçən üç gün Fəridə üçün zamanın fiziki bir ağırlığa çevrildiyi, rənglərin bozararaq yox olduğu bir kabus filmi kimi idi. O, işə getməmişdi. Müdirinin ard-arda gələn zənglərinə, iş yoldaşlarının “Sən o avtobusda olmalı idin, necə xilas oldun?” tipli maraq və gizli bir həsəd dolu mesajlarına cavab verməmişdi. Evinin pəncərə pərdələrini bir saniyə belə açmırdı. Sanki pərdəni bir az aralasa, o məktubu yazan, gələcəyi görən o qaranlıq gözlərlə qarşı-qarşıya gələcəyindən qorxurdu. Otaqdakı sükut elə ağır idi ki, Fəridə öz nəfəsini belə sanki kənardan eşidirdi.

Dördüncü günün sabahı, günəş hələ Bakının boz və rütubətli binalarının arxasından boylanmamışdı. Şəhərin üzərinə çökmüş o məşhur noyabr dumanı hər şeyi görünməz etmişdi. Fəridə dəhlizdə, divara söykənib oturmuşdu. Gözləri qapının altındakı dar boşluğa dikilmişdi. Və o an gözlənilən səs eşidildi: kağızın kafelə sürtünərkən çıxardığı o quru, soyuq səs. Ağ zərf orada, qaranlıqda bir işıq nöqtəsi kimi peyda oldu.

Əlləri elə əsirdi ki, zərfi götürəndə sanki barmaqları buz kəsdi. Bu dəfə içindəki kağız daha ağır idi, qoxusu isə insana qəribə bir nostalji bəxş edirdi – sanki on illərlə açılmayan köhnə bir sandıqdan çıxmışdı.

“Həyatını mənə borclusan, Fəridə. Ölümdən qaçmaq asandır, amma həqiqətdən qaçmaq qeyri-mümkündür. İndi borcunu ödəmək, illərdir daxilində boğduğun o sualların cavabını tapmaq vaxtıdır. Şəhər qəbiristanlığına get. 14-cü cərgə, adsız məzar. Bir dəstə ağ qızılgül apar. Unutma, ölülər bəzən dirilərdən daha dürüst və daha cəsur danışırlar”.

Fəridə bir müddət məktubla baxışdı. “Niyə mən?” – deyə pıçıldadı. Səsi bomboş mənzildə əks-səda verdi. Amma daxili bir səs ona deyirdi ki, artıq geri dönüş yoxdur. Ya bu sirrin ardınca gedəcəkdi, ya da ömrünün qalanını qorxu içində, kiminsə onun üçün çəkdiyi relslərin üzərində yaşayacaqdı.

Evin çıxışında güzgüdə özünə baxdı. Gözlərinin altındakı kölgələr dərinləşmişdi, amma baxışlarında ilk dəfə idi ki, o nizamlı, qorxaq qızdan əsər-əlamət yox idi. Bayıra çıxanda duman onu uddu. Yolüstü köhnə bir gül dükanının önündə dayandı. Satıcı qadın yuxulu gözlərlə ona baxdı. – “Yeddi ədəd ağ qızılgül,” – dedi Fəridə. Səsi özünə belə yad gəldi. Satıcı gülləri bükərkən soruşdu: – “Toydur, yoxsa ziyarət?” Fəridə cavab vermədi. Sadəcə, pulu uzatdı və gülləri bağrına basıb uzaqlaşdı.

Qəbiristanlığın paslı darvazaları cırıltı ilə açıldı. Bura sükutun, unudulmuş xatirələrin və torpağa qarışmış peşmanlıqların məkanı idi. Ayağının altındakı qurumuş yarpaqların xışıltısı sükutu bıçaq kimi kəsirdi. 14-cü cərgəni tapmaq üçün xeyli yeriməli oldu. Nəhayət, sıranın tam sonunda, digər dəbdəbəli, üstü mərmər şəkillərlə bəzədilmiş məzarlardan uzaqda, kol-kosun, tikanların içində itmiş tənha bir daş parçası gördü.

Məzarın üstündə nə bir ad vardı, nə də bir sətir yazı. Daşın rəngi illərin yağışından qaralmış, bəzi yerləri isə ovulub tökülmüşdü. Fəridə yaxınlaşıb diz çökdü. Soyuq nəm torpaq dizlərinə keçdi. Gülləri daşın dibinə qoyarkən, gözü daşın ən aşağı küncündəki cızıqlara sataşdı. Sanki kimsə orada dırnaqları ilə, yaxud iti bir metal parçası ilə rəqəmlər həkk etmişdi: 15 May. Fəridənin ürəyi elə sürətlə döyündü ki, sanki qabırğalarını qıracaqdı. Bu tarix onun hər il qeyd etdiyi, sevinclə qarşıladığı doğum günü idi. Amma yanındakı il hissəsi... Bu, 1985-ci il idi. Onun doğulmasından düz 20 il əvvəl. “Bu mənim günümdür,” – deyə pıçıldadı, barmaqları ilə rəqəmlərin üstündən keçdi. “Amma kimin ölümüdür? Kim mənim doğulmağımdan 20 il əvvəl məhz bu gündə bu dünyanı tərk edib və niyə mənim həyatım onunla bağlanıb?”

O an torpağın bir az qabarmış olduğunu hiss etdi. Sanki kimsə bu torpağı yaxınlarda, bəlkə də, cəmi bir neçə saat əvvəl tərpətmişdi. Fəridə qorxusunu, iyrənmə hissini bir kənara itələdi. Barmaqları ilə torpağı qazmağa başladı. Dırnaqlarının altına dolan nəm torpaq, daş-kəsək... o heç nəyə əhəmiyyət vermirdi. Bir az dərində barmaqları soyuq və bərk bir cismə toxundu. Torpağın içindən ağır, paslanmış, qədim bir açar dəsti çıxdı. Üç ədəd fərqli ölçüdə, üzəri mürəkkəb naxışlarla bəzədilmiş açar. Onların yanında isə kiçik, sellofana bükülmüş bir kağız parçası vardı. Kağızı açanda içindəki ünvanı gördü – bu, şəhərin köhnə, uçuq-sökük məhəllələrindən birində yerləşən, atasına məxsus köhnə bir binanın ünvanı idi. Altında isə bu cümlə yazılmışdı:

“Atanın heç vaxt tam bağlamadığı o qapı hələ də səni gözləyir. Bu açarlar təkcə qıfılları yox, həm də yaddaşının qaranlıq künclərini açacaq. Get və gör, sənin nizamın hansı yalanın üzərində qurulub”.

Fəridə açarları ovcuna sıxdı. Pasın iyi burnuna dolsa da, bu metal parçaları ona illər əvvəl “itkin” elan edilən, rəsmi sənədlərdə sadəcə bir kölgəyə çevrilmiş atasını xatırlatdı. O, ayağa qalxanda duman bir anlıq çəkildi. Uzaqda, sərv ağaclarının kölgəsində qara geyimli bir qaraltının sürətlə uzaqlaşdığını gördü. “Hey!” – deyə qışqırdı, amma səsini özündən başqa heç kim eşitmədi. O, artıq qurban deyildi. O, artıq illərdir onu idarə edən o görünməz qüvvəyə qarşı ilk addımını atmışdı.

Qəbiristanlıqdan qayıdan Fəridə üçün Bakının küçələri artıq əvvəlki kimi deyildi. Hər tində bir kölgə, hər dayanan qara şüşəli maşında onu izləyən bir cüt göz axtarırdı. Ovucu hələ də o paslı açarların ağır metal qoxusunu verirdi; sabunla dəfələrlə yusa da, o “keçmişin qoxusu” sanki dərisinə hopmuşdu. Evə çatanda açarları titrəyən əllərlə masanın üstünə qoydu. Onlar sadəcə metal parçaları deyil, atasının iyirmi il əvvəl yarımçıq qalmış həyatının qalıqları, bəlkə də, onun “dirilmə” ümidi idi.

Axşam saat 22:30: Bayırda noyabrın amansız küləyi Xəzərin duzlu suyunu şahə qaldırırdı. Fəridə pərdələri bərk-bərk çəkib qaranlıq otaqda oturmuşdu. Birdən telefonun titrəyişi masanın üstündə qəribə bir səs çıxardı. Naməlum nömrədən gələn mesaj ekranda parıldadı:

Saat 00:00. Köhnə “Lunasapark”. Qorxunla üzləşməsən, həqiqəti heç vaxt daşıya bilməzsən. Tək gəl. İzlənirsən. Nizamın səni qorumur, Fəridə. Nizam səni sadəcə kor edir”.

Fəridə telefonu yerə atdı. “Lunasapark...” deyə pıçıldadı. Gözlərini yumanda altı yaşındakı o dəhşətli günü xatırladı. İnsan dənizi, rəngli karusellərin gicgahını ağrıdan musiqisini və atasının əlini buraxdığı o an. O gün parkda azarkən keçirdiyi o çarəsizlik hissi illər keçsə də, damarlarında gəzirdi. İndi isə həmin qorxunun mərkəzinə, özü də gecə yarısı qayıtmalı idi. Saat düz 00:00-da o, parkın paslanmış darvazaları qarşısında idi. Bir zamanlar uşaq gülüşləri ilə dolub-daşan bu məkan indi sükutun və çürümənin məbədi idi. Darvazalar küləyin təsirindən acı bir fəryadla tərpənirdi. Fəridə əlindəki fənəri yandırdı. İşığın sönük şüası sındırılmış şüşə parçalarının, devrilmiş pambıq şəkəri köşklərinin və rəngi qopmuş karusel atlarının üzərində gəzişdi.

– “Kim var burada?” – deyə səsləndi. Səsi boş parkda əks-səda verib geri döndü. – “Məni bura çağırdın! İndi çıx qarşıma!”

Heç bir cavab gəlmədi. Sadəcə, külək “Şeytan çarxı”nın paslanmış kabinələrini yellədir, metal metala sürtülərək qulaqbatırıcı  səs çıxarırdı. Fəridə addımlarını çarxa tərəf yönəltdi. Hər addımında ayağının altında sındırılmış oyuncaq parçaları və qurumuş budaqlar xışıldayırdı. Fənəri ən aşağıdakı kabinəyə tutanda qanı dondu.

Kabinədə bir qaraltı vardı. – “Ata?..” – Fəridənin səsi boğuldu. – “Ata, sənsən?”

Yaxınlaşdıqca gördü ki, bu bir insan deyil. Köhnə, üzü çatlamış bir vitrin manekeni idi. Amma manekenin əynindəki o geyimi görəndə Fəridə dizləri üstə yerə çökdü. Bu, həmin o qırmızı palto idi. Altı yaşında parkda azdığı gün əynində olan, yaxasındakı kiçik çiçək naxışlı düymələri hələ də yerində qalan o kiçik palto. Palto elə təmiz idi ki, sanki kimsə onu iyirmi il boyunca hər gün ütüləyib saxlamışdı.

Manekenin cansız, plastik əllərinin arasında dördüncü zərf dururdu. Fəridə titrəyən barmaqları ilə zərfi götürdü. Tam o an manekenin başı bir az yana əyildi. Mexaniki bir səs – kırt – sükutu pozdu. Fəridə dəhşət içində geriyə sıçradı.

– “Mənimlə oyun oynama!” – deyə qışqırdı, göz yaşları üzündən süzülürdü.

– “Sən kimsən? Niyə mənim uşaqlığımı əlində oyuncaq etmisən?”

Konverti cıraraq açdı. İçindən bir kağız və kiçik bir mürəkkəb qabı çıxdı:

“Bura atanın heç vaxt bitirmədiyi sonuncu layihəsidir, Fəridə. Emalatxananın açarları artıq sənədədir. Amma unutma, açarlar, sadəcə, qapıları açır, ruhundakı qıfılları yox. Ünvan: Binəqədi, Köhnə zavod yolu. Orada səni gözləyən biri var. Həmin adam həm sənin xilaskarın, həm də ən böyük kabusun ola bilər”.

Fəridə məktubu oxuyub bitirəndə parkın uzaq küncündə, qaranlıq sərv ağaclarının kölgəsində bir parıltı gördü. Bir siqaret işığı. Qırmızı, közərən bir nöqtə qaranlıqda hərəkətsiz qalmışdı. Biri orada dayanmışdı.

– “Səni görürəm!” – Fəridə qışqırdı və o tərəfə tərəf qaçdı. – “Dayan! Kim olduğunu de!”

Amma yaxınlaşanda orada heç kimin olmadığını gördü. Sadəcə, yerdə hələ də dumanı çıxan bir siqaret kötüyü vardı. Siqaretin üzərində qəribə bir nişan – iki bir-birinə keçmiş dairə şəkli vardı. Fəridə kötüyü götürüb ovcuna sıxdı. “O buradadır”, – deyə düşündü. “Həmişə bir addım arxamdadır”.

Parkın çıxışına tərəf qaçarkən artıq köhnə, nizamlı qız deyildi. Qaranlığı hiss edən, keçmişin qanlı əllərini çiyinlərində duyan bir axtarışçı idi. Ürəyindəki yeganə fikir isə Binəqədidəki o köhnə emalatxanaya çatmaq idi.

Binəqədinin sənaye zonasındakı o köhnə zavod yolu, Bakının mərkəzindən fərqli olaraq, sanki tərk edilmiş bir planet idi. Fəridə maşını yolun kənarında saxlayanda saat gecə saat üçü göstərirdi. Palçıqlı yollar, bir-birinə keçmiş paslı borular və uzaqdan gələn sahibsiz itlərin hürüşməsi ab-havanı daha da ağırlaşdırırdı. Əlindəki dördüncü zərfdə yazılan koordinatları izləyərək bina 44-ə yaxınlaşdı. Bura yarımçıq qalmış, pəncərələri daşla hörülmüş, beton bir div – dörd divar idi.

Qəbiristanlıqdan tapdığı o paslı açarlar ovcunda buz kimi soyuq idi. Birinci açar böyük dəmir qapının ağır kilidinə uyğun gəldi. Kırt... Səs boş binanın dəhlizlərində ildırım kimi çaxdı.

İçəri girəndə rütubət və yağ iyi Fəridənin nəfəsini kəsdi. Fənərin işığını divarlara tutdu: köhnə mühərrik hissələri, toz içində olan çertyojlar və qəribə sxemlər. Bura atasının “itkin” düşdüyü gecəyə qədər işlədiyi gizli emalatxana idi. Tozlu masanın üstünə yaxınlaşdı. Orada qalın, dəri üzlü bir dəftər dururdu. Fəridə dəftəri açdı və gördükləri qarşısında beyni dumanlandı. Dəftərdə hər şey – onun uşaqlıq şəkli, məktəb qiymətləri, hətta bu səhər nə geyindiyi belə qeyd olunmuşdu.

– “Yox, bu mümkün deyil,” – deyə pıçıldadı. – “Atam... məni ölü halda belə izləyib?”

– “O, heç vaxt ölməyib, Fəridə,” – qaranlıq küncdən gələn boğuq və tanış bir səs sükutu bıçaq kimi kəsdi.

Fəridə yerində sıçradı, fənəri səsin gəldiyi tərəfə çevirdi. Kölgələrin içindən bir qadın çıxdı. Üzündə illərin gətirdiyi dərin qırışlar vardı, saçları gümüşü rəngdə idi, amma baxışları... O baxışlar Fəridəyə elə tanış idi ki, sanki hər sabah güzgüdə gördüyü gözlər idi.

– “Sən kimsən?” – Fəridənin səsi titrədi. – “Bura necə gəldin?”

Qadın acı bir təbəssümlə yaxınlaşdı, işığın dairəsinə girdi: – “Səncə, mən kiməm? Diqqətlə bax. Burnunun yanındakı o kiçik xala, sol gözünün altındakı o yara izinə... Mən sənin bitməmiş hekayənəm, Fəridə”.

Fəridə bir addım geri çəkildi, fənəri əlindən düşmək üzrə idi: – “Bu... bu hansısa iyrənc bir zarafatdır. Sən mənə bənzəyirsən. Çox bənzəyirsən. Amma bu mümkün deyil!”

Mümkün olan tək şey budur ki, sən hələ də qorxursan,” – qadın kəskin bir səslə dedi. – “Atamızı axtarmaqdan vaz keç dediyimdə zarafat etmirdim. O qapını açsan, gördüyün həqiqət səni azad etməyəcək, Fəridə. Səni məhv edəcək. Eynən məni məhv etdiyi kimi.”

– Sən mənim gələcəyimsən? – Fəridə bağırdı. – Mənə bunu izah et! Əgər sən mənsənsə, niyə mənə kömək etmirsən? Niyə məni bu labirintə salmısan?

– Çünki mən sənin keçdiyin yollarda büdrədim, – qadın yaxınlaşdı, əlini Fəridənin üzünə uzatdı, amma toxunmadı. – Mən nizamı qorumağa çalışdım, amma atamın sirri nizam tanımır. O, 15 Mayda ölmədi. O, 15 Mayda öldürüldü və həm də yenidən doğuldu. Bax bura!

Qadın masanın altındakı gizli bir siyirməni açdı və oradan beşinci zərfi çıxarıb Fəridəyə uzatdı.

– Bunu götür, – dedi qadın. – Cəfər Səlimov xəstəxanadadır. Onu tapmalısan. Amma bil ki, ona verəcəyin hər qəpik pul, sənə atanın qanı bahasına başa gələcək.

– Cəfər? O qatil? – Fəridə nifrətlə soruşdu. – Mən ona niyə kömək etməliyəm?

– Çünki sənə qatil kimi göstərilən adam, bəlkə də, bu dünyada səni, həqiqətən, sevən yeganə adamdır, – qadın geri çəkilib yenidən qaranlığa qərq olmağa başladı. – Get, Fəridə. Və unutma, güzgüyə hər baxanda məni yox, öz daxilindəki yalanı görəcəksən.

– Gözlə! Getmə! – Fəridə qaranlığa tərəf qaçdı, amma küncə çatanda orada heç kimin olmadığını gördü. Sadəcə, divarda asılmış köhnə, çatlamış bir güzgü vardı. Güzgüdə öz əksinə baxdı. Gözləri yaşlı, üst-başı toz içində... Amma güzgüdəki əksinin arxasında bir anlıq atasının kölgəsini gördüyünü zənn etdi.

Masada qalan beşinci zərfi və bir bağlama köhnə, amma keçərli olan əskinasları götürdü. Cibindəki siqaret kötüyünü xatırladı. Emalatxanada da eyni siqaret qoxusu vardı.

– “Hər şey bir yalandır,” – deyə pıçıldadı. – “Amma mən bu yalanın sonuna qədər gedəcəm.”

Binadan çıxanda günəş Binəqədinin çirkli üfüqlərindən boylanırdı. İndi hədəf şəhər xəstəxanası idi. Atasının “qatili” ilə üzləşmək vaxtı gəlmişdi.

Xəstəxananın ağ və soyuq dəhlizləri Fəridənin üzərinə gəlirdi. Tibbi spirt qoxusu uşaqlıq xatirələrindəki o acı dərman dadını, atasının itkin düşdüyü gün xəstəxana dəhlizlərində keçirdiyi o çarəsiz saatları xatırladırdı. Binəqədidəki emalatxanadan çıxdıqdan sonra gözünə yuxu getməmişdi. Əlindəki pullarla dolu çantanı elə bərk sıxmışdı ki, barmaqlarının ucları ağarmışdı.

Reanimasiya şöbəsinin şüşə qapısı önündə dayandı. İçəridə, süni tənəffüs aparatının ritmik və ruhsuz səsi eşidilirdi: “Bip... Bip... Bip... ” Bu səs sanki ölümün geri sayımı idi.

– Bağışlayın, – Fəridə qeydiyyatdakı tibb bacısına yaxınlaşdı. Səsi titrəyirdi, amma daxilindəki qəzəb onu ayaqda tuturdu. – Cəfər Səlimov. Onu görməliyəm. Onun əməliyyat xərclərini ödəmək üçün gəlmişəm.

Tibb bacısı eynəyinin üstündən ona heyrətlə, bir az da şübhə ilə baxdı:

– Siz kimisiniz? Bu adamın illərdir qapısını açan olmayıb. Polis qeydlərində kimsəsiz kimi keçir. Bu qədər pulu haradan tapdınız? Bu məbləğ kiçik deyil.

Fəridə çantanı piştaxtanın üstünə qoydu, gözlərini qadının gözlərinə zillədi:

– Mənim kim olduğumun bir önəmi var? Bu pul qanunidir və bu adam yaşamalıdır. Ən azından mənə cavab vermədən ölə bilməz. İndi mənə deyin, o hansı palatadadır?

Tibb bacısı çiyinlərini çəkib kompüterdə nəsə yoxladı:

          – “4-cü palata. Amma daxil olmaq olmaz, vəziyyəti kritikdir. Sadəcə, şüşə arxasından baxa bilərsiniz.”

Fəridə 4-cü palatanın önünə gəldi. İçəridə, ağ mələfələrin arasında büzüşmüş, borulara qoşulmuş o qoca adamı görəndə içindəki nifrət divarı sarsıldı. Bu, onun uşaqlıq kabusu – atasını əlindən alan “qatil” idi? Bu çəlimsiz, can üstündə olan qoca?

O, qadağalara məhəl qoymadan palataya girdi. Otaqdakı dərman qoxusu boğucu idi. Cəfər Səlimovun solğun üzü sanki bir mum fiquru idi. Fəridə yatağın yanındakı kətilə əyləşdi.

– Məni eşidirsən? – Fəridə pıçıldadı.

Səsi nifrət və maraq qarışığı idi.

– Mən Fəridəyəm. İyirmi il əvvəl həyatını cəhənnəmə çevirdiyin o qız. Gözlərini aç, Cəfər! Mənə bax!

Qocanın kirpikləri titrədi. Çətinliklə gözlərini açdı. Dumanlı baxışları tavanda dolaşdı, sonra yavaşca Fəridənin simasında dayandı. O an qocanın gözlərində bir qorxu yox, qəribə bir rahatlıq yarandı.

– Gəldin... – qocanın səsi xırıltılı idi, sanki boğazında qum dənəcikləri vardı.

– Zərflər... səni bura gətirdi, eləmi?

– Niyə etdin bunu? – Fəridə bağırdı, göz yaşları artıq cilovlana bilmirdi.

– Niyə atamı öldürdün? Niyə məni bu 7 məktubluq oyuna məhkum etdin? O emalatxanadakı qadın kim idi? O mənə bənzəyən kölgə kimdir?

Cəfər titrəyən əlini qaldırıb Fəridəyə tərəf uzatmaq istədi, amma gücü çatmadı:

– Mən... mən heç kimi öldürmədim, bala. Atan... o səni qorumaq üçün məndən xahiş etdi. O gecə... silah mənim əlimdə idi, bəli. Amma tətik çəkilmədi. Atan ölməli idi ki, sən və anan yaşayasınız. O, bir oyun qurdu. Mən sadəcə o oyunda ‘günah keçisi’ rolunu oynadım.

– Yalan danışırsan! – Fəridə ayağa qalxdı. – Atam mənə bunu etməzdi! İyirmi il məni yetim qoymazdı!

– O sənin yanındadır, Fəridə... – Cəfər öskürdü, monitorun siqnalları sürətləndi. – Hər zaman yanında idi. O məktubları yazan, səni avtobusdan xilas edən... O, səni hazırlayır. Şəhərin qaranlıq tərəfi hələ də səni axtarır. İndi... sonuncu məktubu aç. O, səni bağ evinə çağırır. Orada hər şey bitəcək. Ya da hər şey başlayacaq...

Mənə hər şeyi de! Kim bizi axtarır? – Fəridə qocanın çiyinlərindən tutub silkələdi.

Amma Cəfər artıq eşitmirdi. Gözləri tavandakı bir nöqtəyə zilləndi və monitorun o qorxulu, uzun səsini eşitdi: “Piiiiiiii... ”

Tibb personalı palataya doluşanda Fəridəni kənara itələdilər. O, dəhlizə çıxdı, əlləri qan deyil, amma qəribə bir keçmişin tozu ilə örtülmüşdü. Cibindəki 6-cı mesajı çıxartdı. Telefonun ekranı qaranlıqda parıldadı:

“O sənə həqiqəti dedi. İndi hər şeyi bitirmək üçün cəsarətin varmı? Bağ evinə gəl. İyirmi illik nizamın son saniyələri başlayır”.

Fəridə xəstəxanadan qaçaraq çıxdı. Yağış artıq leysana çevrilmişdi.  Maşınına əyləşdi və sürətlə uşaqlığının keçdiyi o köhnə bağ evinə tərəf sürdü. İçində həm dəhşətli bir qorxu, həm də illərdir tapmadığı gizli bir ümid vardı.

Bağ evinə gedən yol, sanki Fəridənin bütün həyatının bir xülasəsi idi: qaranlıq, dumanlı və hər döngəsi naməlumluqlarla dolu. Maşının fənərləri yolun kənarındakı çılpaq ağacları elə aydınladırdı ki, sanki onlar keçmişdən gələn və ona yol göstərən ruhlar idi. Yağış artıq kəsilmişdi, amma yerin nəmi və dənizin duzlu iyi Bakının bu kənar qəsəbəsində daha kəskin hiss olunurdu.

Darvazanın önündə dayananda Fəridənin əlləri sükandan ayrılmaq istəmirdi. Bu qapıdan içəri girmək, uşaqlığının ən böyük yarasını qanatmaq demək idi. Paslı metalın çıxardığı o acı səs gecənin sükutunu bıçaq kimi kəsdi. Addım-addım bağçaya girdi. Ayağının altında xışıldayan yarpaqlar ona “Geri dön!” deyirdi, amma ürəyi artıq başqa bir ritmlə döyünürdü.

Evin içinə girdi. Hər yer toz içində idi, mebellərin üstünə çəkilmiş ağ örtüklər qaranlıqda hərəkətsiz qalmış kabuslara bənzəyirdi. Birdən gözü mətbəx stoluna sataşdı. Orada, tozun və kimsəsizliyin ortasında tək bir şam yanırdı. Şamın titrəyən işığı divarlarda Fəridənin uşaqlıq kölgələrini – atasının çiynində gəzdiyi, birlikdə dondurma yediyi o xoşbəxt anları canlandırırdı.

Şamın yanında yeddinci, yəni sonuncu məktub dururdu. Zərf artıq ağ deyil, bir az saralmışdı. Fəridənin barmaqları kağıza toxunanda bədənindən bir titrəmə keçdi. Zərfi açanda içindən atasına aid olan o köhnə mühəndis qələmi və bir kağız düşdü.

Fəridə, mənim cəsur qızım... Sən yeddi ağır imtahanı keçdin. Sən nizamın saxta hüzurunu deyil, həqiqətin ağrılı azadlığını seçdin. Sən qorxularının gözlərinə baxdın və “qatil” dediyin adamın ruhundakı təmizliyi gördün. İndi sən artıq o köməksiz, hər addımını nizamla atan balaca qız deyilsən. İndi sən mənim qızımsan. İndi arxana dön, Fəridə. Mən heç vaxt səni tərk etməmişdim. Mən həmişə sənin kölgəndə idim, hər nəfəsində idim”.

Fəridə məktubu oxuyub bitirəndə hıçqırığı boğazında düyünləndi. Göz yaşları kağızın üzərinə düşərək mürəkkəbi bulandırırdı. – “Bu mümkün deyil...” – deyə pıçıldadı. – “Sən ölmüsən... mən sənin üçün iyirmi il ağlamışam!”

Yavaşca, hərəkət etsə bu xəyalın dağılacağından qorxurmuş kimi arxasına döndü. Pilləkənlərin başında, kölgələrin tam mərkəzində bir adam dayanmışdı. Saçı-saqqalı tamamilə ağarmış, üzündə iyirmi ilin yorğunluğu və peşmanlığı dərin xəndəklər açmışdı. Amma gözləri... o gözlər hələ də Binəqədidəki o köhnə şəkildəki kimi, Fəridəyə heyranlıqla baxan mühəndis atasının gözləri idi.

– Ata?!. –  Fəridənin səsi fəryada bənzər bir pıçıltı ilə çıxdı.

– Mən gəldim, Fəridə. Mən həmişə burada idim, – atası pilləkənləri yavaş-yavaş düşməyə başladı. Səsi iyirmi ilin sükutunu daşıyırdı.

Fəridə yerində donmuşdu. İyirmi ilin nifrəti, sualları və daxili boşluğu bir anda vulkan kimi partladı. – Yaxınlaşma! – deyə bağırdı. – Niyə etdin bunu? İyirmi il! İyirmi il mən hər gecə sənin necə öldürüldüyünü xəyal etdim! Anam sənin adını pıçıldayaraq öldü! Sən necə belə zalım ola bildin? Niyə məni bu 7 məktubluq cəhənnəmə saldın?

Atası dayandı. Göz yaşları saqqalına süzüldü.

– Çünki səni yaşatmalı idim, Fəridə. O gecə mən ölməsəydim, səni məhv edəcəkdilər. Mənim tapdığım o layihə, o sirr... Sənin həyatından daha qiymətli deyildi. Cəfər məni gizlətdi. Mən səni hər gün izlədim. Məktəbə gedəndə, ilk dəfə işə düzələndə, o nizamlı həyatına qapılanda... Mən həmişə arxandakı o naməlum kölgə idim. Amma avtobus qəzası... onlar səni tapmışdılar. Mən məcbur idim. Səni sınağa çəkdim ki, artıq özünü qoruya biləsən. Çünki mənim vaxtım bitir, Fəridə.

Fəridənin dizləri büküldü. O, hıçqıraraq yerə çökdü. Atası yaxınlaşdı və diz çökərək onu bağrına basdı. Həminki tanış qoxu – tütün, mühərrik yağı və ata istiliyi... Bu qoxu Fəridənin ruhundakı bütün yaraları eyni anda bağladı.

– Bağışla məni, ata... Səndən nifrət etməyə çalışdım, amma bacarmadım, – Fəridə onun köynəyindən elə bərk yapışmışdı ki, sanki buraxsa, yenə iyirmi illik qaranlığa düşəcəkdi.

– Artıq qorxma, qızım, – atası onun saçlarını sığalladı. – Nizam bitti. İndi həqiqət zamanıdır. Biz birlikdəyik və bu dəfə heç bir məktub, heç bir sirr bizi ayıra bilməyəcək.

Fəridə başını atasının çiynindən qaldırdı. Pəncərənin arxasından Bakının üfüqü artıq ağarmağa başlayırdı. Gecənin qaranlığı çəkilir, günəşin ilk şüaları tozlu mebellərin arasından süzülürdü. O, ayağa durdu və pəncərəni geniş açdı. Səhər küləyi otağa doldu, şamı söndürdü. Amma artıq şam işığına ehtiyac yox idi. Fəridənin daxilindəki qaranlıq bitmişdi. O, atasının əlindən tutdu və iyirmi il əvvəl yarımçıq qalmış o uşaqlıq gülüşü ilə günəşə tərəf baxdı.

Həyat artıq qorxulu bir oyun deyil, birlikdə yazılacaq yeni və təmiz bir kitab idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, yenə "Bir şair, bir şeir" rubrikası ilə görüşünüzə gəlmişik.

Şair qonağımız yayın isti günləri olsa da, "Payız gülü"- söylədi.

Beləliklə, Sizə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin Məsləhət Şurası başqanı, Beynəlxalq "Alaş" mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalının " Payız gülü" şeirini təqdim edirik.

ƏKBƏR QOŞALI,

“PAYIZ GÜLÜ”   

Payız gülü…

Yazı görməz payız gülü.

Yoxsa yazda gülməyənlər

Dalıb qalıb payız gülür?..

Payız gülü

Qarşısında qışı görür…

Amma gəl gör qar çiçəyi

Yaz umudu ilə ölür…

Payız gülü

Yazan belə tale yazmış;

Yazdan, yaydan yarımayan

Çox nisgilli ömür varmış…

Payız gülü…

Gül sevinci yalın olur…

Deyirlər gec açan gülün

Qoxusu da zalım olur…

Payız gülü…

Umudların son gülüşü,

Bilirsə də qış gələcək,

Açılmaqdı gülün işi…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əsl Azərbaycan kişisinin tipik nümunəsi - Azərbaycan SSR xalq artisti  Məmmədrza Şeyxzamanov barədə bəzən bu cür deyirlər.

Bu gün aktyorun doğum günüdür...

Görkəmli Azərbaycan-sovet teatr və kino aktyoru Məmmədrza Şeyxzamanov  4 avqust 1915-ci ildə Gəncədə doğulub. 1929-cu ildə ibtidai məktəbi bitirən Məmmədrza orta məktəbə daxil olub. O, müəllimlər və şagirdlər arasında istedadı, tərbiyəsi, savadı və biliyi ilə fərqlənib. Aktyorluq sənətinə olan maraq və həvəs isə hələ məktəb illərində öz "toxumlarını səpməkdə" olub. Ona görə də orta məktəbdə oxuya-oxuya teatr studiyasına daxil olub.

1934-cü ildə Cəfər Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatrının rejissoru Həbib İsmayılovun təşəbbüsü ilə teatra dəvət edilib. İlk dəfə Ə. Həmidin "Hind qızı" tamaşasında Brahma adlı kiçik rolda çıxış edib. Bu, gələcək aktyorun peşəkar teatr səhnəsinə, sənət zirvəsinə doğru aparan yolda atdığı ilk müvəffəqiyyətli addımı olub. Teatrda işləyərkən peşəkar yaradıcılıq tələbləri ilə tanış olub.

Azərbaycanda aktyorluq sənətinin gözəl ənənələrini mənimsəyib. Çalışdığı dövrdə "Vaqif" (Eldar), "Fərhad və Şirin" (Fərhad), "Yaşar" (İmamyar), "İki qardaş" (Yuri) və digər tamaşalarda yaddaqalan obrazlar yaradıb. 1954-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyinin əmrilə M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında işə başlayıb. Və elə o vaxtdan etibarən də sənət yolundakı "yaşıl işığı" daha da gur yanmağa başlayıb.

 Yaratdığı müxtəlif səpkili obrazlarla daha çox tanınıb və sevilib. Teatrda "Göz həkimi"ndə Şahbazov, "Qış nağılı"nda Poliksen, "Fərhad və Şirin"də Xosrov, "Vaqif"də Qacar, "Otello"da Otello, "Aydın"da Aydın, "Qaçaq Nəbi"də Qaçaq Nəbi, "Vaqif"də Eldar kimi bir-birindən fərqlənən, psixoloji, dramatik obrazları özünəməxsus şəkildə yaradıb. Rollarını o qədər böyük aktyorluq məharəti ilə ifa edib ki, obrazın xarakterini aça bilib.

Böyük ekrana ilk dəfə 1955-ci ildə çıxıb. "Bəxtiyar" filmində Rəcəbov rolu ilə. Bununla da kino yolunda ilk uğurlu cığırı açılıb. Daha sonra Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" Dövlət Kinostudiyasının istehsal etdiyi filmlərin çoxunda çəkilib. Müxtəlif illərdə "Qızmar günəş altında"da Alı kişi, "Leyli və Məcnun"da Dərviş, "Bir qalanın sirri"ndə həkim Eldostu, "Onu bağışlamaq olarmı"da polkovnik Qurbanov, "Qatır Məmməd"də Gəncə qubernatoru, "Nəsimi"də Şeyx Əzəm kimi obrazlar yaradıb.

1963-cü ildə böyük sənətkarımız Adil İsgəndərovun Sabit Rəhmanın ssenarisi əsasında quruluş verdiyi musiqili komediya filmində — "Əhməd haradadır"da Şirin kişi rolunda çıxış edib. "Əhməd haradadır" filmi Azərbaycanın sənət rəmzi sayılan Adil İsgəndərovun quruluşçu rejissor kimi çalışdığı yeganə film olub. Hələ Akademik Dram Teatrının direktoru vəzifəsində çalışarkən Sabit Rəhman, Səməd Vurğun, İlyas Əfəndiyev, Ənvər Məmmədxanlı kimi yazıçı-dramaturqlarla yaxından tanış idi.

Müdir təyin olunandan sonra da bu dostluq əlaqələri davam edib. O zaman ekranlaşdırılması üçün kinostudiyanın "papka"sında bir neçə əsər saxlanılırdı. Lakin Adil İsgəndərovun "Əhməd haradadır" xoşuna gəlib və ona kino çəkməyi qərara alıb. Filmdəki rolları ifa edəcək aktyorları isə rejissor özü seçib.

O, Nəcibə Məlikova, Məmmədrza Şeyxzamanov, Mustafa Mərdanov, Əliağa Ağayev, Lütfəli Abdullayev, Bəşir Səfəroğlu kimi tanınan sənətçilərlə yanaşı Səyavuş Şəfiyev, Töhfə Əzimova, Səyavuş Aslan, Novruz Axundov, Eldəniz Zeynalov kimi gənc aktyorları da çəkib. O zaman Azərbaycanın kino tarixində ilk dəfə olaraq 5 aktyoru təyinatla kinostudiyaya göndəriblər. Onları — Xamis Muradov, Elxan Qasımov, Tofiq Məmmədov, Əbdül Mahmudbəyov və Fikrət Əliyevi "Adil İsgəndərovun beşliyi" adlandırırdılar. 

Rejissorun təşəbbüsü ilə bu beşlik filmdə epizodik rollarda, kütləvi səhnələrdə iştirak edib, rejissor, assisent köməkçisi kimi çalışıblar. Elxan Qasımov isə sürücü Əhməd obrazını yaradıb. Filmin çəkilişləri Bakıda, Gəncədə, Göy-göldə, Şamxorda və Hacıkənddə aparılıb. Bütün rəqs səhnələri və Bəşir Səfəroğlunun iştirak etdiyi kadrlar "Yaşıl teatr"da çəkilib. Əbdül Mahmudbəyov xatırlayır ki, filmdə Azərbaycanın azman sənətkarları ilə çiyin-çiyinə çalışdıqları üçün fəxr edib, onlardan sənətin sirlərini öyrənməyə can atıbdılar.

1975-ci ildə Məmmədrza Şeyxzamanov daha bir yaddaqalan obrazını yaradıb. Rasim Ocaqovun İsa Hüseynovun ssenarisi əsasında çəkdiyi "Tütək səsi" filmində İsfəndiyar kişi rolunda çıxış edib. Ümumiyyətlə, yumşaqlıq, kövrəklik, humanistlik və sülhsevərlik Məmmədrza Şeyxzamanovun xasiyyətinə xas olan cəhətlərdən olub. Məmmədrza Şeyxzamanov 1984-cü il yanvarın 25-də 68 yaşında vəfat edib.

Gəncə Dövlət Dram Teatrı

- Bədəl-"Hacı Qara"

- Brahma-"Hind qızı"

- Sergey bəy-"Namus"

- Naşatr-"Küləklər şəhəri"

- Turqut-"Od gəlini"

Akademik Milli Dram Teatrı

1. Maksuel-"Dərin köklər"

2. Qoca Baxşı-"1905-ci ildə"

3. Şahbazov-"Göz həkimi"

4. Poliksen-"Qış nağılı"

5. Luicci Ferrero-"Uzaq Sahillərdə"

Filmoqrafiya

1. Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

2. Bəxtiyar

3. Bir aktyorun hekayəti. Məmmədrza Şeyxzamanov

4. Bir qalanın sirri

5. Birisigün, gecəyarısı...

6. Bizim Cəbiş müəllim

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Fariz Əhmədov

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Bəzən bir sual min cavabdan daha qiymətli olur. "Torpaq şəxsiyyəti yetişdirir, yoxsa şəxsiyyət torpağı?" sualı da belə suallardandır. Gəlin ilk öncə etiraf edək ki, insan doğulduğu torpağın övladıdır. O, həmin torpağın üzərində ilk addımlarını atır, dilini danışır, suyunu içir, havasını udur, adət-ənənəsi ilə böyüyür. Əgər bu məqamlara istinad etsək, qəbul etməliyik ki, torpaq şəxsiyyət yetişdirir.

Ancaq dönüb tarixə nəzər yetirdikdə başqa bir həqiqət və yaxud mənzərə ortaya çıxır. Dünyanın bir çox yerlərində torpaqların adı onların daşına, torpağına görə deyil, yetişdirdiyi böyük insanlara görə yaşayır. Onda belə aydın olur ki, torpaq şəxsiyyəti doğurur, şəxsiyyət isə torpağa əbədiyyət qazandırır.

İngiltərəni dünyaya Uilyam Şekspir tanıtdı. Rusiyanı Fyodor Dostoyevski, Lev Tolstoy,və Anton Çexov dünya ədəbiyyatının zirvəsinə qaldırdı. Amerikanı Ernest Heminquey, Mark Tven, Almaniyanı Martin Lüter, Albert Enşteyn, İmanuil Kant, İtaliyanı Dante, Leonardo da Vinçi təbliğ etdi. Fransanı Viktor Hüqo, Mari Küri və Lui Paster şöhrətləndirdi. Hindistan deyəndə Mahatma Qandi və Rabindranat Taqor yada düşür. Cənubi Afrika Nelson Mandela ilə tanındı. Çexiyanı Frans Kafka, Norveçi Henrik İbsen, İrlandiyanı Oskar Uayld, Yunanıstanı Sokrat, Platon və Aristotel, Çini Konfutsi, Yaponiyanı Akira Kurosava və Haruki Murakami, Kubanı Xose Marti, Argentinanı Dieqo Maradona, Braziliyanı Pele tanıtdı.

Ölkənin də əraziləri belədir. Naxçıvan deyəndə Mİrzə Cəlil, Hüseyn Cavid və Məmməd Araz yada düşürsə, Şəki deyəndə Mirzə Fətəli Axundzadə, Bəxtiyar Vahabzadəni xatırlayırıq. Qazax deyəndə Səməd Vurğun və İsmayıl Şıxlı, Şuşa deyəndə Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül və Xurşidbanu Natəvan göz önünə gəlir.

Lap elə götürək Nobel mükafatçılarını. Onlar vətəndaşı olduğu ölkənin adını unudulmaz və əbədi edirlər. Mari Küri Polşanı və Fransanı, Nils Bor Danimarkanı, Albert Eynşteyn Almaniyanı, Məhəmməd Yunus Banqladeşi, Malala Yusifzay Pakistanı, Əziz Sancar və Orxan Pamuk Türkiyəni, Qabriel Qarsia Markes Kolumbiyanı dünyaya daha yaxından tanıdan şəxsiyyətlərdəndir.

Siyasətdə də eyni mənzərənin şahidi oluruq. Ulu Öndər Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik məktəbini formalaşdırdı. Mustafa Kamal Atatürk Türkiyənin müasir dövlətçilik tarixini yazdı. Mahatma Qandi Hindistanın azadlıq simvoluna çevrildi. Nelson Mandela Cənubi Afrikanın səsi oldu. Vinston Çörçill Böyük Britaniyanın mübarizə ruhunu alovlandırdı.

Düşünün: Əgər Şekspir olmasaydı, bəlkə də milyonlarla insan Stratford şəhərinin adını bilməyəcəkdi. Tolstoy olmasaydı, Yasnaya Polyananın şöhrəti dünyaya bu qədər yayılmayacaqdı. Viktor Hüqo olmasaydı Parisin Notr-Dam kilsəsini heç kəs tanımayacaqdı. Bəlkə də Hüseyn Cavid olmasaydı, Naxçıvanın sevginin və gözəlliyin şəhəri olmayacaqdı.

Gəlin etiraf edək ki, şəxsiyyətlər təsadüfən yaranmır. Onların mənəviyyatını ailə, xalq, dil və Vətən formalaşdırır. Torpaq toxum kimidir, şəxsiyyət isə o toxumdan boy atan Çinar. Onun kökü torpaqda olsa da, kölgəsi bütün dünyaya yayılır. İnsanın ömrü torpaqdan başlayır, amma torpağın şöhrəti insanla sonsuzluğa qovuşur. Mənim düşüncəmə görə torpaq şəxsiyyət yetişdirir, lakin şəxsiyyət torpağı əbədiləşdirir. Nəticə etibari ilə Vətən şəxsiyyəti dünyaya gətirsə də, şəxsiyyət Vətəni dünyaya tanıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Sən demə, toyuqlar dinozavrların, xüsusən də tirannozavrların da daxil olduğu teropod qrupundan olan ikiayaqlı yırtıcı kələzlərin birbaşa nəsilləridir. Qədim dinozavrlar və müasir toyuqlar oxşar skelet quruluşlarına, ayaqlarına və tənəffüs sistemlərinə malikdir və bir çoxunun lələkləri var idi.

Yeri gəlmişkən, illərlə insanları bu suala həmişə cavab axtarıblar: ilk dəfə toyuq, yoxsa yumurta peyda olub?

Düzgün cavab, əlbəttə ki, yumurtadır. Yumurtanın dəqiq peyda olma tarixini müəyyən etmək çətindir, çünki onun nədən ibarət olduğu tam aydın deyil. Lakin, dinozavrların quşların yumurtalarına bənzər şəkildə yumurta qoyduğu məlumdur. Bu kələzlər təxminən 250 milyon il əvvəl peyda olublar. Bu isə onu göstərir ki, bütün dinozavrların nəsli kəsilməyib: toyuqlar da daxil olmaqla quşlar da bu kələzlərin birbaşa nəsilləri hesab olunurlar. Ümumiyyətlə, bir çox dinozavrlar kiçik, tüklü və lələkli idilər. Dinozavrların toyuğabənzər dəstəsi təxminən 85 milyon il əvvəl digər dinozavrlardan ayrılmağa başlayıb. Bu da onu deməyə əsas verir ki, yumurta toyuqdan ən azı 165 milyon il əvvəl yaranıb!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

15-ə yaxın ekran əsərində müxtəlif səpkili obrazlar yaratmış Tanilə Əhmərovanı çoxları "Qayınana" filmindən Sevda kimi tanıyır. Cənnət xalanın gəlini, diş həkimi Sevda. O, bu obrazla tamaşaçıların sevimlisinə çevrilib. Özü də bu rolunu çox sevib. Bəzən bütün ömür bir rola sığışır aktrisa üçün...

Tanilə Əhmərova 1950-ci ildə iyunun 1-də Bakıda anadan olub. Uşaq yaşlarından təhsil aldığı məktəbdəki dərnəkdə çıxış etməyə başlayıb. M.Əliyev adına Dövlət Teatr İnstitutunun (indiki ADMİU) tələbələri sırasına qoşularaq dövrün ustad sənətkarlarından böyük kino və teatr sənətinin sirlərini öyrənib. 1977-ci ildə ali məktəbi bitirən aktrisa kinoda ilk işinə “Qəribə adam” filmi ilə başlayıb.

 Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının aktrisası olub. Tanilə Əhmərova bir sıra filmlərdə lirik və zərif obrazlar ifa edib. O, "Şir evdən getdi", "Tələ", "Təhminə", "Arşınmalçı”, “Evlənmək istəyirəm”, “Əlavə iz”, “İlıq dənizdə buz parçası”, “İşarəni dənizdən gözləyin”, “Qəribə adam” kimi 20-yə yaxın filmdə rolunun miqyasına baxmayaraq tamaşaçı yaddaşında qala bilib.

Obrazının xarakterini, daxili dünyasını, hiss və həyəcanlarını təbii boyalarla ifadə edən aktrisa incə, məlahətli qadın portretini çəkməyi bacarıb. Tanilə Əhmədova qeyd etdiyimiz "Qaynana" filmində canlandırdığı "Sevda" obrazı ilə elə bir portret yaradıb ki xalqın sevimlisinə çevrilib.

Həmkarları onu həyatda və sənətdə bəxti gətirməyən aktrisalar sırasına aid edirlər. Deyirlər ki, həm aktrisa kimi, həm də insan kimi çox dəyərli idi. Amma həyatda da, sənətdə də onunku gətirməyib. Tanilə Əhmərova Sevda obrazı ilə yaddaşlarda qalsa da, potensialı tam açılmayıb. Maraqlıdır ki, çox sayda filmlərin sınaq çəkilişində iştirak edib. Amma sonradan onun əvəzinə başqasını çəkiblər.

Filmoqrafiya

- Arşınmalçı - Alverçi

- Evlənmək istəyirəm - Epizodik rol

- Əlavə iz - Bağırova

- İlıq dənizdə buz parçası - Gəlin

- İşarəni dənizdən gözləyin - Qadın

- Qayınana - Sevda

- Qəribə adam - Aytən

- Sevinc buxtası - Leyla

- Səndən xəbərsiz - Sərvinaz

- Şir evdən getdi - Şəfiqə müəllimə

- Təhminə - Ad günündəki qonaq

- Tələ - Rübabə Babayeva

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

- Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafındakı xidmətlərinə görə 2007-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı ilə təltif olunub.

Ömrü boyu kinoda yeni filmlərə çəkiləcəyini gözləyən aktrisa 1990-cı ildən sonra xəyal qırıqlığına uğrayıb, depressiyaya məruz qalıb və sonuncu dəfə 1993-cü ildə “Təhminə” filmində epizodik rola çəkilərək sənətdən uzaqlaşıb. Filmlərə çəkilməmək aktrisanın maddi durumuna da pis təsir edib. Maddi və mənəvi sıxıntılar üzündən uzun müddət evinə qapanıb, heç kəslə görüşməyib.

2014-cü ildə mətbuat Tanilə Əhmərovanın baxımsızlıqdan əziyyət çəkdiyini yazırdı.

Hələ o zaman 147 manat pensiya aldığını deyən aktrisa bu pulun nə dərmanına, nə yeməyinə, nə də digər ehtiyaclarının ödənməsinə bəs etmədiyini bildirirdi. Səhhəti gün-gündən pisləşən aktrisa 2015-ci ilin yanvarında ikinci dəfə insult keçirir. Həmin vaxtlar həmkarları sosial şəbəkələrdə paylaşdıqları məlumatlarda Tanilə Əhmərovanın vəziyyətinin ağır olduğunu, yeriyə bilmədiyini bildirir, müvafiq qurumları ona kömək etməyə çağırırdılar. Amma bu çağırışlara səs verən olmur.

Özünə qarşı bu biganəlik onu hamıdan üz döndərməyə məcbur edib. Qapısını nəinki həmkarlarının, hətta jurnalistlərin də üzünə bağlayıb. Mətbuata müsahibə verməyib. Ölüm gününədək heç kimlə görüşmək istəməyib.

Tanilə Əhmərova uzun sürən xəstəlikdən sonra 4 avqust 2015-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Tanilə Əhmərova ilə birlikdə “Qayınana” filmində oynamış Xalq artisti, mərhum Fuad Poladov deyir:

 “Tanilə Əhmərova həm aktrisa kimi, həm də insan kimi çox dəyərli idi. Xatirimdə çox yaraşıqlı, həlim bir xanım kimi qalıb. Çox gözəl aktrisa, özünəməxsus rolların ifaçısı idi. Bunlardan biri də “Qayınana” filmindəki Sevda roludur. Filmdəki rolu həyatdakı obrazına çox uyğun gəlirdi. Azərbaycan kinosunda öz imzasını qoydu Tanilə xanım. Uzun müddət xəstə yatdı. Mən də bir neçə dəfə onu yoluxmaq istədim, amma deyib ki, heç kimi qəbul etmək istəmir. Dünən vəfat etdiyini eşidəndə çox pis təsir etdi mənə”.

Bu isə Xalq artisti İlham Namiq Kamalın dedikləridir:

 “Tanilə xanım çox bacarıqlı, istedadlı aktrisa idi. Təəssüf ki, Azərbaycan kinosunda onun potensialından kifayət qədər istifadə edilmədi. Onun kinodan kənar düşməsinin günahkarı sözsüz ki, rejissorlardır. Tanilə Əhmərovanın kinodan kənar düşməsi ilə Azərbaycan filmləri bir çox maraqlı obrazlar itirib”.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hər tənəzzülün öz tərəqqisi olduğu kimi, hər tərəqqinin də öz tənəzzülü var. Ötən əsrin 60-90-ci illəri Azərbaycan kino və teatr sənətinin tərəqqi dövrü olub. Həmin zaman kəsiyində onlarla böyük sənətkar yetişib. Əgər onların hər biri qapalı sovetlər ittifaqında deyil, hər hansı bir Qərb ölkəsində yaşasaydılar, inanın ki, ən nüfuzlu mükafatlara layiq görülərdilər. Belə aktyorlardan biri də, xalq artisti Ramiz Məlik idi...

Deyirdi ki:- “Kinodakı fəaliyyətim məni qane etmir. Ona görə ki, dəvətlər yoxdur. İndi kino çəkmirlər. Çəkəndə də peşəkar aktyorları çəkmirlər. İndi kinoda harda oxuyan, oynayan varsa onların meydanıdır. Professional aktyorlardan demək olar ki, çox az istifadə edirlər.”

Gileylənsə də kino tarixində silinməz izlər buraxa bildi, gözəl obrazlar yaratdı…

“1969-cu il iyulun 14-də keçirilmiş Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin plenumunda Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçildi. Həmin zamandan başlayaraq Ulu Öndər bir çox istedadlı sənətkarlarımıza ən yüksək fəxri adlar verdi. 1974-cü ildə isə teatrımızın 100 illiyinin keçirilməsi məhz Ümummilli Liderin adı ilə bağlıdır. Həmin dövrdə də bir çox korifey sənətkarlarımız “SSRİ Xalq artisti” fəxri adına layiq görüldülər. Hətta mənzillə mükafatlandırılırdılar. Onlardan biri də mən idim. 1974-cü ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə mənə Azadlıq prospektində 3 otaqlı mənzil verildi. Nəhayət, 1984-cü il sentyabrın 24-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevlə bizim unudulmaz görüşümüz oldu. O, dahi şəxsiyyət Hüseyn Cavidin əsərlərini çox sevərdi. Həmin vaxt Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında “İblis” tamaşası hazırlanırdı. Biz o zaman məzuniyyətdən yeni qayıtmışdıq, xəbər gəldi ki, Heydər Əliyev gəlib, Bakıdadır və tamaşaya baxmaq istəyir. Bir həftə ərzində ciddi məşq etdik və tamaşanı yüksək səviyyədə nümayiş etdirdik. Əsərin baş qəhrəmanı Arifi mən canlandırırdım. Ulu Öndər adəti üzrə tamaşadan sonra səhnə arxasına keçərək sənətçilərlə görüşdü. Bu çox sevindirici və qürurverici idi ki, dövlət başçısı tamaşa barədə öz təəssüratlarını aktyorlarla bölüşürdü. Ümummilli Lider Hüseyn Cavid yaradıcılığını, dramaturgiyasını təhlil edərək, tamaşaya olan münasibətini, tövsiyələrini bildirdi və kollektivi bu münasibətlə təbrik etdi. Orada həmin an belə bir söz də işlətdi "Bu tamaşa mütləq öz mükafatını almalıdır”. Doğrudan da az bir müddətdən sonra “İblis” tamaşası Dövlət mükafatına layiq görüldü. Ümumilikdə səkkiz nəfər, başda rejissor Mehdi Məmmədov və iki rəssam, eləcə də beş aktyor - Məmmədrza Şeyxzamanov, Hamlet Xanızadə, Vəfa Fətullayeva, Səfurə İbrahimova və mən Dövlət mükafatı aldıq. Bu, Heydər Əliyev kimi şəxsiyyətin bizə və sənətimizə olan diqqətinin, qayğısının ən bariz nümunələrindən yalnız biridir.”- söyləyirdi…

Heydər Əliyevin qəlbən pərəstişkarı olduğundan, onun haqqında ehtiramla, səmimiyyətlə xatirələrini bölüşürdü...

Deyirdi ki:- “Mən o vaxtlar Əməkdar artist, Dövlət mükafatı laureatı idim və 1998-ci ildə Heydər Əliyevin imzası ilə Xalq artisti adına layiq görüldüm. O, tez-tez teatra gəlir, tamaşalara baxır və sənət adamları ilə görüşərək onların qayğıları ilə maraqlanırdı. Yaxşı yadımdadır, Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin "Özümüzü kəsən qılınc" tamaşasını da izləmişdi və tamaşa çox xoşuna gəlmişdi. Orada da tamaşadan sonra ənənəvi olaraq səhnə arxasında tamaşanın yaradıcı heyəti ilə görüşüb səhnə əsəri ilə bağlı öz təəssüratlarını bölüşmüşdü. Dedi ki, “Bu bizim türk kökümüzə layiq bir əsərdir”. İşinin gərgin olmasına baxmayaraq elə bir yeni tamaşa olmazdı ki, Ulu Öndər həmin tamaşaya gəlib baxmasın. Bu, onun Azərbaycan ədəbiyyatına sevgisindən, sözə həssas münasibətindən irəli gəlirdi. Allah ona rəhmət eləsin!”

İllər onu heç dəyişmədi. Ömrünün sonunadək gənclik çılğınlığı ilə hadisələrə, gündəmdə olan məsələlərə münasibət bildirirdi. Ünsiyyətdə mehriban və diqqətli idi. Şux geyimi, ruh yüksəkliyi ilə fərqlənirdi. Məzəli zarafatları, şirin söhbətləri adama ləzzət verirdi. Necə deyərlər, uşaqla uşaq, böyüklə böyük idi...

Yaşasaydı, bu gün - avqustun 4-ü xalq artisti Ramiz Məlikin 83 yaşı tamam olacaqdı. Artıq iki il, səkkiz aydır ki, haqqa qovuşub. Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

Kəşfiyyatın səssiz qəhrəmanı: Şəhid Gizir İlkin Kazımov

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Gizir İlkin Xanməmməd oğlu Kazımov, 44 günlük Vətən müharibəsinin başladığı ilk saatlarda Talış-Suqovuşan istiqamətində düşmən sədlərini yararkən qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalmış Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin peşəkar kəşfiyyatçı zabit-giziridir.

Erkən illəri və hərbi xidmət eşqi

İlkin Kazımov 4 avqust 1995-ci ildə Astara rayonunun Artupa kəndində zəhmətkeş vətənpərvər bir ailədə dünyaya göz açmışdır.

Xarakteri: Uşaqlıq illərindən sakit təbiəti, məsuliyyəti və böyüklərə olan dərin hörməti ilə qəsəbə və kənd sakinlərinin rəğbətini qazanmışdı.

Hərbi sahəyə gəlişi: Müddətli həqi hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra daxilindəki Vətən sevgisi və hərb sənətinə olan marağı onu yenidən orduya bağladı. O, Müdafiə Nazirliyinin Təlim və Tədris Mərkəzində gizirlik kursunu uğurla bitirərək "gizir" hərbi rütbəsi aldı.

Peşəkarlığı: Fiziki dözümlülüyü və analitik düşüncə qabiliyyəti nəzərə alınaraq xüsusi kəşfiyyat bölmələrində xidmətə təyin olundu.

Ailəsi: Ailəli idi, gələcəyə xalqı üçün fəxr dolu bir ad qoyan iki körpə övladı yadigar qalıb.

Vətən müharibəsi: ilk saatların ağır döyüşü

27 sentyabr 2020-ci il tarixdə səhər saatlarında Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin genişmiqyaslı təxribatlarının qarşısını almaq və torpaqlarımızı azad etmək üçün başlayan əks-hücum əməliyyatlarında kəşfiyyatçı gizir İlkin Kazımov ilk dəqiqələrdən döyüşə atıldı.

Onun tabe olduğu kəşfiyyat qrupuna cəbhənin ən strateji nöqtələrindən sayılan Talış kəndi və Suqovuşan qəsəbəsi istiqamətində düşmənin illərlə qurduğu keçilməz istehkam xətlərinə sızmaq və oradakı mühüm hədəfləri məhv etmək tapşırığı verilmişdi. İlkin və döyüş yoldaşları ilk saatlarda düşmənin bir neçə mühüm atəş nöqtəsini tamamilə sıradan çıxararaq hücum taborlarımızın irəliləməsi üçün təhlükəsiz dəhliz açdılar.

Hücumda keçən ömür və şəhadəti

Müharibənin ilk günü cəbhə xəttində ən şiddətli və amansız artilleriya duelləri gedirdi. Gizir İlkin Kazımov 27 sentyabr 2020-ci ildə Talış-Suqovuşan əməliyyat zonasında qarşıya qoyulmuş mühüm kəşfiyyat-döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən düşmən tərəfindən açılan qəfil ağır artilleriya və ya minaatan atəşi nəticəsində qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucaldı.

Şanlı ordumuzun qazandığı tarixi zəfərin ilk şəhidlərindən olan İlkin Kazımovun nəşi doğulduğu Astara rayonunun Artupa kənd qəbiristanlığında böyük el izdihamı, rayon rəhbərliyi, döyüş yoldaşları və hərbi ehtiram qaydaları ilə torpağa tapşırılmışdır.

Dövlət Təltifləri

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə, həmçinin Suqovuşanın işğaldan azad edilməsi əməliyyatlarında göstərdiyi şəxsi rəşadətə görə Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə ölümündən sonra aşağıdakı dövlət medalları ilə təltif edilmişdir:

"Vətən uğrunda" medalı

"Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı

"Cəsur döyüşçü" medalı

Əbədi xatirəsi

Şəhid gizir İlkin Kazımovun adı doğulduğu Astara rayonunda və Artupa kəndində əbədiləşdirilmişdir. Hər il avqustun 4-də doğum günündə və sentyabrın 27-də Anım Günündə Astara Rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi nümayəndələri, ictimaiyyət nümayəndələri və kənd sakinləri qəhrəmanın məzarını və onun iki övladını, ailəsini ziyarət edir, xatirəsini uca tuturlar.

Cənnətdəki növbəti yaşın mübarək, canını gələcək nəsillərə sipər edən igid kəşfiyyatçımız! Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Şuşadan çıxanməşhurları başda Xurşudbanu Natəvan, Üzeyir bəy Hacıbəyli, Bülbül olmaqla hər kəs tanıyır. Azərbaycan SSR xalq artisti Rafiq Hüseynovu da hər kəs tanıyır. Amma bəlkə çoxu bilmir ki o da şuşalıdır.

Bu gün onun anadan olmasının 80 illiyidir.

Azərbaycan Televiziyasının aparıcısı Rafiq Hüseynov 1946-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olub. 17 yaşında Azərbaycan Televiziyasında çalışdıqdan sonra 1966-cı ildə təcrübəçi diktor kimi fəaliyyətə başlayıb.

Atasını çox erkən yaşda itirib. Həmin vaxt Rafiqin 15, bacısının 17 yaşı varmış. Anası müharibə illərində hakim işləyib. Həyat yoldaşı dünyasını dəyişəndən sonra pedaqoji fəaliyyəti ilə çörək qazanıb övladlarını saxlayırmış. Rafiqi işləməyə qoymayıb ki, nə qədər sağam, siz oxuyacaqsınız. Rafiq Ceyhun Mirzəyevlə bir sinifdə oxuyub. Onu da Ceyhun Mirzəyevlə birgə “Ögey ana” filminə dəvət ediblərmiş, ancaq atası icazə vermədiyi üçün Rafiq filmdə iştirak etməyib.

Beşinci sinfə qədər əlaçı, sonra ortabab oxuyan Rafiq tar məktəbinə də gedib. Televizora ilk dəfə musiqi məktəbi şagirdlərinin konsertində tarzən kimi çıxıb. “Çahargah” çaldığı yerdə tarın sarı simi qırılıb. Bunu düşməzlik hesab edərək məktəbi qurtarandan sonra tarı atıb, anası kimi hüquqşünas olmaq istəyib. Xatirələrində yazır:

“Orda vəziyyətdən çıxdım, amma heç ağlıma da gəlməzdi ki, bu bir işarədir, sonradan ekran taleyimdə çox qırılacaqdı sarı simlər, dəfələrlə təkrar olunacaqdı”.

Bacısı Rəfiqə televiziyada işləyirmiş. Onun köməyi ilə Azərbaycan Televiziyasına gəlir. Yalandan televiziyaya vurğun olduğunu söyləyir. “Nə iş versəniz, işləyəcəm” deyir və onu işıqçı kimi işə götürürlər. İki il AzTV-də işıqçı kimi çalışır.

Diktorlar müsabiqəsi keçiriləndə proqram direktoru Tofiq Axundovun təklifi ilə o da müsabiqədə iştirak edir. Rus məktəbini bitirdiyindən Azərbaycan dilində səlis danışa bilmir, ona görə də özünə inamsız olur, müsabiqədən keçmir. İkinci müsabiqə bir il sonra olur. Bu dəfə uğur qazanır və sınaq müddətinə işə götürülür.

Rafiq Hüseynov 1966-cı ilin dekabrında ilk dəfə diktor kimi efirə çıxır. İlk efir günündə həyəcandan çaşıb mətni o dərəcədə pis oxuyur ki, o zaman televiziyaya ciddi nəzarət edən Mərkəzi Komitədən zəng edib deyirlər ki, “bu kimdir işə götürmüsünüz, onu ordan rədd edin!”. Rafiq Hüseynovu o zaman AzTV-nin sədr müavini işləyən mərhum şair Nəbi Xəzri xilas edir, deyir, bu oğlanın gələcəyi var.

Mərkəzi Komitədən verilən o göstərişdən sonra 7 ay efirə buraxılmayan gənc Rafiq, ümidsizliyə qapılmır, əksinə, öz üzərində işləyərək yenidən etimad qazanır. Fəaliyyəti dövründə Moskvanın ali dərəcəli diktoru səviyyəsinə kimi yüksələn Rafiq Hüseynov bir müddət AzTV-nin sədr müavini vəzifəsində də çalışmağa nail olur.

2016-cı ildə Azərbaycan Milli Kino Günü münasibətilə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının təsis etdiyi illik mükafata layiq görülüb.

Filmoqrafiya

1. Şəki

2. Ölü zona

3. Fəryad

4. Ailə

5. Kədərimiz... Vüqarımız...

6. Nəsrulla Nəsrullayev

7. Narahat adam

8. Biz qayıdacağıq

9. Top həm düşər, həm qalxar

10. Gün keçdi

Ömrünün çox hissəsini televiziyaya həsr edən Rafiq müəllimin həyatında ağrılı günləri çox olub. Bir övladını vaxtsız və faciəvi şəkildə itirib, ailəsi dağılıb, sonra yenidən evlənib, yenidən ayrılıb, uzun illər çalışdığı AzTV-dən uzaqlaşdırılıb.

Rafiq Hüsüeynov 4 dəfə ailə qurub, özünün etirafına görə, hələ başqa xanımlarla da eşq macəraları yaşayıb… Haqqında səsləndirilən “arvadbaz” ifadəsinə gülümsəməklə cavab verən Rafiq Hüseynov müsahibələrinin birində deyib:

“Mənim sevgililərim çox olub. Onlardan bəziləri ömürlük yadımda qalacaq. Sirr olaraq qalacaq… Sevmişəm, aşiq olmuşam, burda nə var ki? Bu məhəbbətdir, hər kəsin başını gələ bilər və gəlir də. Sevgi tükənəndən sonra o, münasibətləri uzatmağa dəyməz. Mən heç bir qadının qəlbini qırmamışam. Xanımlara hörmətlə yanaşmışam. Anlaşıb ayrılmışıq… Mən boşanmaqla o qadınlara da şans verirdim ki, gələcəkdə öz həyatlarını qura bilsinlər. Hamısı ilə indi də dostam. Aramızda heç bir narazılıq da yoxdur”.

İşıqçı işlədiyi dövrdə diktor Roza Tağıyeva ilə tanış olub. Aralarında isti münasibət yaranıb və onlar ailə qurublar. Bir-birlərini sevib ailə qursalar da, övlad acısı yaşayıb ayrılıblar. 1984-cü ildə onların 18 yaşlı oğlu Rövşən amansızcasına qətlə yetirilib... Cinayətkar onu öldürməklə kifayətlənməyib, meyitini doğrayaraq çamadana yığıb.

Şayiələr çox idi: guya, uşağı Rafiq Hüseynovun oğulluğa götürdüyü adam qısqanclıqdan öldürüb, kimlərsə Roza Tağıyevanın əvvəlki evlilikdən olan oğlunu günahkar bilirdi... Amma məlum olan o idi ki, Azərbaycan Dövlət Universitetinin 18 yaşlı tələbəsini kimsə qisas zəminində öldürmüşdü. Amma nəyin, kimin qisası? Bu aşkar edilmədi. Faciə Rafiq Hüseynovla Roza xanımı birləşdirmədi, əksinə ayrıldılar. Hərə öz dərdini ayrılıqda çəkməyə üstünlük verdi.

Rafiq Hüseynov 4-cü evliliyi Səbinə adlı tələbəsi ilə olub. Səbinə xanım diksiya dərsi almaq üçün Rafiq Hüseynova müraciət edir. Aralarındakı müəllim-tələbə ünsiyyəti bir müddət sonra sevgiyə çevrilir.

Özündən 30 yaş cavan tələbəsinə aşiq olan müəllimindən evlilik təklifi alanda Səbinə xanımın ailəsi buna qarşı çıxıb. Amma ailəsinin, qohumlarının etirazlarına baxmayan Səbinə xanım özündən Rafiq Hüseynovla evliliyə razı olur. Tale 55 yaşı olanda Rafiq Hüseynova bir qız övladı nəsib edir.

2016-cı ildə diktorda ağciyər xərçəngi aşkar olunur. Müxtəlif ağır terapiyalardan keçib, müalicə alsa da, Rafiq Hüseynov 26 oktyabr 2017-ci ildə Almaniyanın Düsseldorf şəhərində dünyasını dəyişir.

2 noyabr 2017-ci ildə cənazəsi Almaniyadan Bakıya gətirilir.

3 noyabr 2017-ci ildə Rəşid Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında baş tutan vida mərasimindən sonra Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunur.

Həyat yoldaşı onun ölümündən sonra müsahibələrinin birində əfsanəvi diktoru belə xatırlayır:

“Bir gün evə gəldi, məni otağa çağırdı və dedi ki, Səbinə, məndə xərçəng xəstəliyi var, mən öləcəm. Mən ona dedim ki, niyə ölürsən, indi gör neçənci əsrdir, səhiyyə inkişaf edib. Mən heç vaxt ona bədbin şeylər yükləmirdim, çalışırdım, ümidli olsun. Amma ürəyimdə bilirdim ki, vəziyyəti yaxşı deyil. Çox çətindir o günləri xatırlamaq. Son gününə qədər biz demək olar ki, vuruşurduq. Türkiyədən onu Bakıya gətirəndə pis olmuşdum. Özü mənə dedi ki, Səbinə, məni apar evə, Bakıya getmək istəyirəm. Bakıya gələndən sonra onun gözünə işıq gəldi, rahatlandı. Burda dostları, yaxınları yanına gəlib gedirdi. O, həmişə insanların arasında olub deyə, son günlərini də elə keçirmək istəyirdi”.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.08.2026)