İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kamal Ələkbərov monumental heykəllər ustasıdır, Əcəmi Naxçıvaninin 850 illiyi   münasibətilə düzəltdiyi heykəl barədə o, 1976-cı ildə ozamankı "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinə müsahibəsində fikirlərini belə bölüşmüşdü:

"Deyirlər ki, bəzən sənətkarların şəxsiyyəti ilə əsərləri arasında fərq olur. Mən bu fikirlə qətiyyən razı deyiləm. İnana bilmirəm ki, gözəl, parlaq əsər yaradan sənətkar cılız ürəyin, natamam xarakterin sahibi olsun. Özü də Əcəmi Naxçıvani kimi dahi bir memar!"

Kamal Ələkbərov 1928-ci il martın 20-də Azərbaycan SSR Füzuli şəhərində anadan olub. Ələkbərov ailəsi yoxsulluqda yaşayıb. Ən nüfuzlu universitetin ən məşhur ustalarından öyrənmək üçün gecələr Kamal vaqonları boşaltmaqla çörək pulu qazanıb. 1948-ci ildə Ələkbərov Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbini bitirib. Burada Ələkbərova SSRİ xalq rəssamı Pinxos Sabsay dərs deyib. 1948-ci ildən 1954-cü ilə qədər Vasili Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsil alıb.

1953-cü ildən Kamal Ələkbərov sərgilərdə iştirak edib. Onun yaratdığı heykəltaraşlıq portretləri: "Neftçi" (gips, 1954), XII əsrin memarı Əcəmi Naxçıvani portreti (gips, 1955, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi; mərmər, 1958–59), "Qız" (mərmər, 1956, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi) "Partizan M. Seyidov" (bürünc, 1960), "Xanım" (ağac, 1961), "Balıqçılıq mahnı" (gips, 1962) və s.

Həmçinin Ələkbərovun yaratdığı heykəltaraşlıq portretləri arasında Füzuli şəhərində Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Bəsti Bağırovaya, Şamama Həsənovaya həsr olunan abidələr, Mərəzə şəhərində XX əsrin görkəmli maarifçi Aleksey Çernyayevskiya, Cəfər Cabbarlıya, yazıçı İlyas Əfəndiyeva, Azərbaycan Respublikasının Xalq Artistlərina Mirzəağa Əliyev, İsmayıl Dağıstanlı, Arif Məlikov və xalq rəssami Lətif Kərimova həsr olunan abidələri yaradıb.

Kamal Ələkbərovunmonumentalheykəllərinə gəlincə, qeyd etdiyimiz ƏcəmiNaxçıvanininheykəlinin yaranma tarixi 1976-cı ildir, heykəl Əcəmi Naxçıvaninin 850 illiyi ilə münasibətilə düzəldilibdir.

Yasamal rayonun parkın ərazisində Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyova quraşdırılmış abidə Kamal Ələkbərovun əsəridir. 2008-ci ildə abidə sökülüb və onun yerinə parkın əsaslı yenidənqurmadan sonra dövlət bayraqları qoyulub.

Amma heykəl daha gözəl idi, o boyda monumental abidənin üzündə ksmetik dəyişiklik edib 1918-ci il Cumhuriyyət quranlar kompleksi etmək və bayrağı da oradan yüksəltmək olardı. Amma söküb-dağıtmaq ustaları o boyda nəhəng abidəni dağıdıb (yəqin ki əsas məqsəd mərməri çıxdaş etmək idi), yerinə butılka düzəldərək içinə bayraq sancıblar.

Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 30 may 2002-ci il tarixli fərmanı ilə Kamal Ələkbərov Azərbaycan Xalq Rəssamı adına layiq görülüb. Prezident İlham Əliyevin 23 dekabr 2004-cü il tarixli fərmanına əsasən Kamal Ələkbərov fərdi prezident təqaüdçüsü olub.

Rəssam 2009-cu il mayın 21-də 81 yaşında vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Romen” qaraçı teatrı barədə eşitmisiniz? Dünyada yeganə olan qaraçı teatrıdır. Rəsmən belə adlanır - "Romen" Moskva Musiqili-Dram Teatrı. Onun Bakı ilə nə əlaqəsi? Onun ən şöhrətli aktrisası bakılı Tamilla Ağamirova olubdur bir zamanlar.

Bu gün aktrisanın anadan olmasının 98-ci ildönümüdür.

1952-ci ildən "Romen" Moskva Musiqili-Dram Teatrının qabaqcıl aktrisasıdır. Dünyada yeganə olan qaraçı teatrının səhnəsində bir çox parlaq obrazlar canlandırıb.

Tamilla Ağamirova 1928-ci il mayın 21-də Bakıda anadan olub. Bakı Teatr Məktəbi və MXAT məktəb-studiyasını bitirib. "Romen" dövrü 1952-ci ildən başlayıb. Aktrisa aktiv ictimai fəaliyyətlə də məşğul olub. O, Təhlükəsizlik, Müdafiə və Hüquq Qaydası Akademiyasının professoru, "Maski" Fondunun vitse-prezidenti, Beynəlxalq Akademiya Teatrının fəxri magistri olub.

1957-ci ildə Qriqor Kozintsovun "Don Kixot" filminin televiziya ekranlarına çıxması ilə Bakıdan olan gənc aktrisa Tamilla Ağamirova üçün uğur zirvəsinə gedən yol açılıb. Filmdə gözəl qrafinya Altisidora rolunu canlandıran aktrisa tezliklə geniş tamaşaçı auditoriyası qazanıb və bir sıra filmlərdə baş rola dəvət edilib.

Bunların sırasına "Onun böyük ürəyi" (1958, rejissor Əjdər İbrahimov) filmində Səmayə, "Əsl dost" (1959, Tofiq Tağızadə) filmində Bilqeyis, "Koroğlu" (1960, Hüseyn Seyidzadə) filmində Alagöz, "Matteo Falkone" (1960, Tofiq Tağızadə) filmində Cüzeppa, "Zəncirlənmiş adam" (1964, Kamil Rüstəmbəyov) filmində Fatma, "Yenilməz batalyon" (1965, Hüseyn Seyidzadə) filmində musiqi müəllimi obrazlarını aid etmək olar.

Tamilla Ağamirova 26 avqust 1960-cı ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 1982-ci ildə "RSFSR əməkdar artisti", 1988-ci ildə isə "RSFSR xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb. Bir sıra orden və mükafatlarla təltif olunub.

Tamilla Ağamirovanın həyat yoldaşı Nikolay Sliçenko olub. O, SSRİ xalq artisti, "Romen" teatrının bədii rəhbəri, qaraçı mahnı və romansların dünyaca məşhur ifaçısıdır.

Filmoqrafiya

- Don Kixot (film, 1957)

- Onun böyük ürəyi (film, 1958)

- Əsl dost (film, 1959)

- Matteo Falkone (film, 1960)

- Koroğlu (film, 1960)

- Zəncirlənmiş adam (film, 1964)

- Yenilməz batalyon (film, 1965)

Aktrisa 31 Avqust 2021 -ci ildə həyat yoldaşı Nikolay Sliçenkonun ölümündən iki ay sonra 94 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəri başdan deyim ki o, Ümummilli lider Heydər Əliyevin dost-doğma qardaşıdır. Əliyev Hüseyn Əlirza oğlu – tanınmış mədəniyyət xadimi, Xalq rəssamı.

Hüseyn Əliyev 1911-ci il aprelin 22-də Comərdli kəndində Kərbəlayı Cəfər oğlu Əlirzanın və Narıngül xanımın ailəsində dünyaya göz açıb. Rəssam kimi ilk təbiət mənzərəsini çəkəndə onun 12 yaşı olub. Bakıda Rəssamlıq Texnikumunda oxuyub. 1922–1931-ci illərdə "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq edib, onun bir sıra karikaturaları jurnalın səhifələrində çap olunub.

Hüseyn Əliyev Leninqrad Rəngkarlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq İnstitutunu bitirdiyi ildən (1932–1935) təqaüdə çıxanadək "Xalq qəzeti"nin ("Kommunist") bədii tərtibat şöbəsində əvvəlcə baş rəssam, sonra da bədii tərtibat şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyib (1935-ci il oktyabr ayının 4-dən).

 Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. "Qafqazın müdafiəsinə görə", "1941–1945-ci illərdə arxa cəbhədəki şərəfli əməyinə görə", "Böyük Vətən müharibəsinin 30 illiyi" medalları və "Xalqlar dostluğu" ordeni ilə təltif olunub.

Hüseyn Əliyev bacarıqlı rəssam kimi üç dəfə Azərbaycan, bir dəfə Ukrayna Ali Sovetinin fəxri fərmanlarına layiq görülüb. 1940-cı ildən Rəssamlar İttifaqının üzvü olan Hüseyn Əliyev 1977-ci ildə Əməkdar rəssam, 1982-ci ildə Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb.

Azərbaycan xalq rəssamı Hüseyn Əliyevin müxtəlif sərgilərdə nümayiş etdirilən rəsm əsərləri arasında, onun Comərdli kəndində çəkdiyi "Yəhər Təpə" və "Mahmud bulağı" tabloları özünəməxsus yer tutur. Hüseyn Əliyevin "Göygöl mənzərələri" adlı çap edilən albomunda rəssamın 17 mənzərəsi verilib.

ƏməkdarjurnalistFloraXəlilzadə Həsən Əliyevbarədə yazır:

“Əsasən qrafika ilə məşğul olmuş Hüseyn Əliyev həm də mənzərə ustası kimi məşhur idi. O, doğma vətənin füsunkar təbiətini seyr etməkdən xüsusi zövq alardı. Rəssamın duyğuları isə rənglərdən ibarət nəhəng bir çələngə çevrilərdi. 1960-1970-ci illərdə yaratdığı peyzajlar sənətin məhz bu janrına yeni nəfəs və ruh gətirmişdi.

Doğma yerlərin bənzərsiz təbiəti Hüseyn Əliyevin fırçası ilə kətan üzərində canlandıqca sanki yeni bir möcüzə ilə qarşılaşırdın. Rəssamın Göygölün təsvirinə həsr edilmiş silsilə əsərləri xüsusi diqqət cəlb edir. Gah dağların qoynunda məskən salmış Göygölün mavi sularını kətanda əks etdirir, gah da hər hansı təkrarolunmaz gözəlliyindən yeni mövzu tapırdı. Onun qurduğu kompozisiyalar, rəng ötürmələri, koloritlik öz bənzərsizliyi ilə seçilirdi.

İki il ərzində Kəpəz dağının 25-dən artıq akvarel görünüşünü kətana naxışlayan Hüseyn Əliyev həqiqətən möcüzə yaradıb. Təəssüf ki, bu əsərlərin yalnız 13-ü əlimizdədir, 3 əsərinin slaydı, 1 əsəri isə fotoşəkil formasında qorunub saxlanılıb. Hüseyn Əliyevin «Göygöl mənzərələri» adlı çap edilən albomunda rəssamın 17 mənzərəsi verilib.

Hüseyn Əliyevin Naxçıvan və Zəngəzurla bağlı analoqu olmayan əsərləri var. Xalq rəssamının böyük məharətlə yaratdığı “İlanlı dağ” tablosu, “Urud qalası” peyzajı rəssamın yaradıcılığında ən yaxşı və şah əsərlərindəndir. Doğma yurdun hər qarışını böyük məhəbbətlə öz duyğularından, təxəyyülündən yaradıcılıqla keçirən görkəmli rəssamın “Zəngəzur mənzərəsi”, “Zəngəzur dağları”, “Şəki şəlaləsi”, “Comərdli mənzərəsi”, “Meşədə qış”, “Payız”, “Qürub çağı” kimi əsərləri incə müşahidə qabiliyyətinin məhsulu idi.

 Hüseyn Əliyev portret çəkən rəssam kimi də çox böyük uğur və şöhrət qazanıb. O, əslində bu janrın ustadı idi. Çəkdiyi portretin hər biri insanın daxili dünyasını, sənətini əks etdirmək baxımından maraq doğurur. Məsələn, əlləri qoynunda dayanmış Hüseyn Cavidin portreti çox canlı və mənalıdır. Böyük şairin duruşu, baxışı, uzaqdan görünən Araz çayı, İlanlı dağ tamaşaçıya nələr söyləmir?! Eləcə də Nizami Gəncəvinin portreti düşündürücü təsir bağışlayır.

Hüseyn Əliyevdən bizə ərməğan qalan bir sıra portretlər var ki, tarixilik baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Unudulmaz rəssamın Azərbaycan təsviri sənətindəki xidmətlərindən çox danışmaq olar. Hüseyn Əliyevin yaradıcılıq sahəsi olduqca geniş idi. İstifadə etdiyi rənglərin çalarları al-əlvandır. 2004-cü ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Əbu-Dabi şəhərində görkəmli rəssamın əsərlərindən ibarət sərgi təşkil edilib.

Mədəniyyət Nazirliyinin təşəbbüsü ilə həyata keçirilən bu tədbir yüksək dəyərləndirilib. Xarici ölkə vətəndaşları azərbaycanlı rəssamın rənglərin musiqisini təbiətin rəngində tablolara əks etdirmək məharəti qarşısında məmnun qalıblar. Bu unudulmaz rəssamın yaradıcılığında mənzərələr, tablolar, portretlər, natürmortlarla bərabər, başqa janrlarda işlədiyi əsərlər də çoxdur.

O, uzun müddət nəqqaşlıqla da məşğul olub, su boyaları ilə işləyib. Alleqorik əsərlərə müxtəlif məzmunlu karikaturalar, təsvirlər çəkib, kitablara illüstrasiyalar işləyib. Bütövlükdə Hüseyn Əliyev yaradıcılığının ətraflı öyrənilməsi, onun təsviri sənətimizdəki yeri haqqında mükəmməl tədqiqatların aparılması vacibdir. Əsl sənətkar və vətəndaş ömrü yaşayan Hüseyn Əliyev Azərbaycan təsviri sənətinin ən unudulmaz nümayəndələrindən biridir”.

Mükafatları

- Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı

- Azərbaycan SSR xalq rəssamı

Həsən Əliyev 21 may 1991-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.05.2026)

Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və İncəsənət» portalının İncəsənət şöbəsi

1994-cü ildə ekranlaşdırılan “Köpək” filmi, rejissor Tofiq Tağızadə tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda ən ağır sosial-psixoloji ekran əsərlərindən biri kimi yadda qalmışdır.

Bu filmə sadəcə “bir itin hekayəsi” kimi baxmaq böyük yanlışlıq olar. “Köpək” əslində insanın dəyişən mənəviyyəti, müharibənin və qarışıq dövrün insan ruhunda yaratdığı dağıntılar haqqında sərt və düşündürücü ekran əsəridir.

Film bir sualı tamaşaçının qarşısına çox ağır şəkildə qoyur:

İnsan doğrudan da heyvandan üstündürmü, yoxsa bəzi məqamlarda heyvan insandan daha sədaqətli olur?

Filmdə nədən söhbət gedir?

Hadisələr mürəkkəb, qarışıq və sərt bir dövrün fonunda baş verir. Cəmiyyət dəyişir, münasibətlər pozulur, insanlar əvvəlki kimi deyil.

Filmin mərkəzində isə bir köpək dayanır. Amma bu köpək sadəcə heyvan deyil — o, insan vicdanının güzgüsünə çevrilir.

İnsanlar dəyişir.

Maraq dəyişir.

Pul, qorxu və şəxsi mənafe bir çox şeyi üstələməyə başlayır.

Belə bir zamanda sədaqət, dürüstlük və bağlılıq kimi anlayışlar sanki itib gedir. Amma filmdə məhz bir köpək bu keyfiyyətləri qoruyub saxlayır.

Və tamaşaçı istər-istəməz müqayisə aparır:

Bəzən insan insanlığa xəyanət edir, amma heyvan öz sədaqətinə yox.

Köpək burada sadəcə heyvan deyil

Filmdə köpək simvolik obrazdır. O, sədaqəti, təmiz instinkti və dəyişməyən bağlılığı təmsil edir.

İnsanlar isə tam əksinə — şərait dəyişdikcə dəyişirlər. Dünən dost olan bu gün yadlaşır. Dünən doğru görünən bu gün satılır.

Rejissor Tofiq Tağızadə bununla çox sərt fikir deyir:

İnsan bəzən mədəniyyət qazandıqca vicdanını itirir.

Müharibənin və zamanın dağıtdığı insanlar

“Köpək” filmi 90-cı illərin ağır atmosferini hiss etdirir. Burada təkcə bir ailənin və ya bir insanın faciəsi yoxdur. Bu, bütöv cəmiyyətin yorğunluğu və mənəvi sarsıntısıdır.

İnsanlar yaşamaq uğrunda dəyişirlər. Bəzən sərtləşirlər, bəzən hisslərini itirirlər.

Film göstərir ki, çətin dövr insanın içində gizlənən əsl simanı ortaya çıxarır.

Filmin ən ağır tərəfi

Bu ekran əsərində tamaşaçını sarsıdan şey böyük dramatik səhnələr deyil. Ən ağır hiss müqayisədir:

Bir tərəfdə sədaqətini sonadək qoruyan köpək,

digər tərəfdə isə maraqları dəyişdikcə dəyişən insanlar.

Və film səssiz şəkildə sual verir:

Əsl vəfa kimdə qaldı?

Yekun

Bəzən insan özünü dünyanın ən ağıllı varlığı sayır.

Amma bir itin sədaqəti qarşısında insanlıq imtahanından keçə bilmir.

“Köpək” bizə xatırladır:

İnsan olmaq təkcə insan doğulmaq deyil — vicdanı və sədaqəti itirmədən yaşaya bilməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.05.2026)

Ayaz Səlimxanoğlu,

AYB -nin üzvü,  Qarabağ qazisi, Quba.

“Ədəbiyyat və incəsənət”                             

      1992-ci ilin oktyabr ayının əvvəlləri idi. Sus kəndinin yaxınlığında, günorta sakitliyi hökm sürürdü. Tankın dəmir oturacağında oturub həm cəbhəni, həm də ürəyimin dərinliyində qalan evi düşünürdüm. Hərdən tankın üst qapağından çölə çıxıb, sağa-sola boylanırdım. Sükutun içində qəribə bir ağırlıq vardı, sanki həyat dayanmışdı. Elə bu sakitliyin içində, fikirlərim məni uzaqlara, doğulub boya-başa çatdığım evə apardı. Dəmirin soyuqluğu bədənimə keçirdi, amma içimdə qəribə bir istilik - xatirələrin və ümidlərin istiliyi yaşayırdı. Uzaqlara baxdıqca, torpağın hər qarışı mənə bir hekayə pıçıldayırdı, hər səssizlik içimdə bir haraya bürünürdü.

       Döyüşlər əsasən gecələr baş verdiyindən, gündüzlər bizim üçün  hazırlıq və düşüncə zamanı idi. Kəşfiyyat qrupu ilə birlikdə planlar qurur, hər addımı əvvəlcədən ölçüb-biçirdik. Xəritələr üzərində çəkilən xəttlər bəzən insan talelərinə dönürdü. Komandir tankın üstündə möhkəm dayanaraq sərt baxışları  ilə ətrafı diqqətlə müşahidə edirdi.

       Günəş başımızın üzərində sakitcə dolaşsa da, içimizdə gecənin kölgəsi yaşayırdı. Bilirdik ki, qaranlıq düşən kimi bu planlar kağızdan çıxıb gerçəyə çevriləcək. Hər kəs susqun idi, amma o susqunluğun içində saysız sözlər, gizli qorxular və sarsılmaz bir iradə vardı. Biz yalnız irəliləməyi düşünürdük, çünki geri dönüş artıq yox idi.

        Evdən ayrılıb hərbi xidmətə gəldiyimdə artıq müharibə başlanmışdı. Atamın o sərt baxışları, anamın isə nəmli gözləri bir an belə məni tərk etmirdi.  Məktub yazmaq istəyirdim, amma nədənsə sözlər məndən qaçırdı. Bilirdim ki, "Cəbhə xəbərləri" onları çox narahat edir. İki aydan artıq idi ki, ön cəbhədə idim. Atamla anam məndən xəbər tuta bilmirdilər.Təkrar məktubu yazmağa başladım, sonra saxladım. Vərəqin üstündə yarımçıq qalan cümlələr rəsmə bənzədiyindən rəsm çəkmək eşqinə düşdüm. Tankdan çölə çıxdım ki, ətrafda gördüyüm mənzərəni rəsm üzərində canlandırım.

        Kənddəki evlərdən birinin həyətində tüstünün səmaya qalxdığını görən tank komandirim məni yanına çağırdı, əli ilə həmin istiqaməti göstərdi və dedi:

– Ayaz, o tüstünü görürsən? Silahınıda götür yollan ora, bax gör o tüstü nədir hələ, bildiyimə görə kənddə yaşayış yoxdur. Amma sən yenə də ehtiyyatlı ol!

– Oldu komandir, – deyib vaxt itirmədən ora yollandım.

       Axşam düşürdü. Günün işığı çəkilir, qaranlıq yaxınlaşırdı. Qarşıda yenə bir gecə, yenə bir döyüş vardı.

        Tüstü qalxan həyətə arxa tərəfdən, çubuqlardan toxunmuş çəpəri aşıb daxil oldum. Günəş olmasına baxmayaraq, havada sərinlik vardı, ağaclardan süzülən günəş işığı həyətdə kiçik kölgələr yaradırdı. Sahəsi böyük olsa da, həyətdə köhnə tikili bir ev dururdu. O evdə qəribə bir səssizlik hökm sürürdü. Həyətə diqqətlə göz gəzdirdim. Alma ağacından asılmış yelləncək diqqətimi çəkdi. Elə bil, o yelləncəkdə kimsə yellənirdi.

        Yüngül külək əsdikcə ağacın budaqları xışıltı ilə tərpənirdi. Budağa bərkidilmiş yelləncək isə asta-asta irəli-geri yellənirdi. Bu mənzərə içimdə anlaşılmaz bir narahatlıq oyatdı...

        Silahımı hazır vəziyyətə gətirib, barmağımı tətiyin üstünə qoydum və sakitcə yelləncəyə doğru irəlilədim. Yaxınlaşdıqca ürək döyüntülərim sürətlənirdi. Sanki kimsə köməksiz qalıb, məndən kömək gözləyirdi. Yelləncəyə çatanda, torpağın üstündə bir cüt qırmızı uşaq ayaqqabısı görüb ayaq saxladım. Elə bil balaca uşaq məni uzaqdan görüb, qorxudan ayaqyalın qaçmışdı. Yelləncəyə yenidən diqqətlə baxdım, sanki uşağın bütün arzuları o yelləncəyin ipindən asılı qalmışdı.

       Evin arxa tərəfindəki pəncərələrdən biri mənə doğru açıq idi,  içəridən kiminsə sakitcə məni izlədiyini hiss etdim. İlk anda bu məni qorxutdu, amma dərhal düşündüm ki, ola bilsin bu balaca uşaqdır. Tez əlimi tətiyin üstündən çəkdib silahımı arxamda gizlətdim və səsimi yumşaldaraq səsləndim:

– Kim var orda? Qorxma, mənəm...atanın dostuyam, – gülümsəyərək dedim.

        Elə bu an, alma ağacının qurumuş budaqlarından biri qopub  yerə çırpıldı. Səsdən diksindim, ürəyim az qala yerindən çıxacaqdı. Bir anlıq hər şey yenidən səssizliyə qərq oldu. Külək kəsilmişdi, yelləncək isə tamam dayanmışdı...

Birdən qulağıma ayaq səsləri gəydi. Kimsə ayaqlarını sürüyə-sürüyə mənə tərəf yaxınlaşırdı. Səs yaxınlaşdıqca, istəmədən silahı səs gələn tərəfə çevirdim.  İnsan kölgəsinin yeridiyini görüb atəş açmaq istəyirdim ki, köhnə tikili evin kənarından bir kişinin göründüyünü sezdim. Saçı-saqqalı ağarmış, ahıl bir kişi ovcunda bir necə alma tutaraq mənə tərəf gəlirdi. Sanki məni tanıyırdı, əlimdəki silaha belə fikir vermirdi.  “Dur!” demək istədim, amma sözüm boğazımda qaldı.

– Ay bala, sən həyətə daxil olanda səni pəncərədən gördüm. Düşündüm ki,  alma ağacını görüb həyətə arxa tərəfdən girmisən, ona görə də bu almaları sənin üçün gətirmişəm, götür ye, şirin almalardır, ağzın dada gəlsin, – deyib almaları mənə uzatdı. Almalara baxanda ağzım sulandı, amma götürmədim.

– Çox sağ olun, mən alma axtarmırdım! Sizin həyətinizdən qalxan tüstü diqqətimizi çəkdi. O üzdən komandir əmr etdi ki, tüstü görünən yeri müşahidə edim,– ciddi dedim. Ciddi olduğumu zənn edən ahıl kişi mənə uzatdığı almaları geri çəkdi və diqqətlə üzümə baxdı. Düzü mən də o kişinin kim olduğunu dəqiq bilmirdim, o üzdən ehtiyyat edirdim. Dəqiqləşdirmək üçün ondan soruşdum:

–  Deyilənə görə, bu kənddə artıq heç kim yaşamır. Siz niyə kənddə tək qalırsınız? Yoxsa tək deyilsiz?

Kişi bir anlıq susdu, sonra başını tərpətib astadan pıçıldadı:

– Bəli, tək yaşayıram, bizim kəndimiz Laçın dəhlizinə yaxındır. Kəndə düşmən ayağı dəyməsə də, düşmənin atdığı top mərmiləri kənddə bir neçə evin ocağını söndürüb. Ona görə də kəndin camaatı öz doğma yurdlarından didərgin düşüblər, – deyib kişi dərindən ah çəkdi.

       Gözucu pəncərəyə də baxırdım, içəridən bir hərəkət, bir işarə olduğunu gözləyirdim. Amma pəncərə sakit idi. Həyətdəki susqunluq, uşağın ayaqqabıları və yelləncək hələ də diqqətimi çəkirdi.

– Mən getməliyəm. Komandir məni gözləyir. Baş verənlər barədə ona məruzə etməliyəm, – dedim.

Kişi başını yavaşca tərpətdi, üzündə anlaşılmaz bir təmkin vardı. Sanki nə isə demək istəyirdi, amma sözlərini saxladı.

       Öz-özümə pıçıldadım: - “Niyə bu yaşda kişi kənddə tək başına yaşasın... Əlbəttə ki, Vətən müqəddəsdir! Torpaq, yurd, el-oba qədər əziz heç nə ola biməz. Bunlar insan üçün əvəzolunmazdır. Amma yenə də burda nəsə, bir qəribəlik var’’

        Ətrafı diqqətlə süzdüm. Oradan tələsik tankımız olan yerə gəldim. Komandiri görmədim. Bir anlıq çaşdım və dərhal əsgər yoldaşıma yaxınlaşıb komandirin harada olduğunu ondan xəbər aldım:

– Komandir ön xətdədir, – əsgər yoldaşım mənə baxıb sakit səslə dedi.

Bu sözləri eşidəndə ürəyimdə qəribə bir hiss oyandı, həm naratlıq, həm də məsuliyyət. Tankda öz yerimdə əyləşib gördüklərimi bir-bir gözümün önünə gətirdim. Fikrim isə hələ də o həyətdə ilişib qalmışdı , o yaşlı kişi məndən nəyisə gizlədirdi. Onun baxışları, susqunluğu məni rahat buraxmırdı. Mən ondan ayrılarkən sanki nəsə demək istədi...dodaqları tərpəndi, amma sözlər dilinə dəymədi.  O yarımçıq qalmış sözlər isə beynimdə təkrar-təkrar səslənirdi. Sanki demədiyi həqiqət məni geri çağırırdı.

        Tankdan endim, ətrafa yenidən baxdım. Tankın yanında mənimlə birlikdə iki əsgər də dayanmışdı. Gecənin sükutu içində hər üçümüz batalyon komandirinin əmrini gözləyirdik. Zaman yavaş-yavaş axır, gözlənti ağırlaşırdı. Nəhayət, uzaqdan bir kölgə göründü – tank komandirim gəldi. Mən tələsik gördüklərimi ona məruzə etdim. O, bir anlıq düşündü, sonra rabitə vasitəsilə batalyon komandiri ilə əlaqə qurdu: Batalyon komandirinin əmrinə görə, yaşlı kişini düşməndən qorumaq tapşırığı mənə verildi.

        Tank komandirinin son sözləri isə yaddaşıma həkk olundu:

        “Vətəndaşın təhlükəsizliyini qorumaq Azərbaycan əsgərinin şərəfli borcudur”

          Əsgər yoldaşlarımdan ayrılıb kəndə geri döndüm. İçimdəki qorxu qaranlıqdan daha ağır idi. Heç bir evdə işıq yanmırdı, hər yan zülmət qaranlığa bürünmüşdü, göz gözü görmürdü, sanki gecə kəndi udmuşdu.  Bu dəfə  həyətə arxa tərəfdən deyil, ön tərəfdən yaxınlaşdım. Çöl qapının qarşısında dayanıb ev sahibini ucadan səslədim, səsim qaranlıqda itib getdi, cavab verən olmadı. Taxta qapını açıb həyətə girdim.  Evə yaxınlaşdım, evin qapısı azacıq aralı idi, elə bil kimsə indicə evdən çölə çıxıb geri qayıdacaq. Əlimdəki silahın qundağı ilə qapını bir neçə dəfə döydüm. Evdə yanan ocağın istisi üzümə toxundu, içəri daxil olmaq olduqca təhlükəli görünürdü. Geri dönmək istəyəndə içəridən boğuq bir səs yüksəldi: “Kimdir?” Donub yerimdə qaldım – elə bil eyni anda iki nəfər cavab verdi. Bir neçə dəqiqə sakitcə gözlədim, cavab vermədim. Komandirin əmri yenidən qulağımada əks-səda verdi:

         “Vətəndaşın təhlükəsizliyini qorumaq Azərbaycan əsgərinin şərəfli vəzifəsidir!”

– “Mənəm Azərbaycan əsgəri!”  – deyə qürurla səsləndim. Qapı cırıltı ilə açıldı. Yaşlı kişi qaranlıqda məni seçə bilmədi, gözlərini qıyaraq soruşdu:

–  Kimdir orda, yaxın gəl, üzünü görüm.

Yaxınlaşdım, astadan dedim:

– Mənəm, az öncə həyətdə gördüyünüz əsgər. Komandirin əmri var: səhərə qədər bu həyətdə keşik cəkəcəyəm. Sizi düşməndən qorumalıyam, – deyib qaranlığda gözümü kişiyə zillədim. 

Saçı-saqqalı ağarmış qoca bir anlığa susdu, sözlər boğazında düyünləndi, sonra aramla və asta səslə pıçıldadı:

 – Səninlə fəxr edirəm, Azərbaycan əsgəri...Amma gecələr bura çox sərt olur, dağların ətəyidir. Yaxşı olar ki, komandirinə xəbər verərsən, qoy məndən nigaran qalmasın. 

         Onun sözlərini dinlədim, amma içimdəki narahatlıq keçmədi.

– Yenə də siz narahat olmayın, mən səhərə qədər yaxınlıqda olacağam. Bir təhlükə olsa, məni səsləyərsiniz. Adım Ayazdır...Gecəniz xeyrə qalsın,– deyib geri çəkildim.  Öz-özümə qərar verdim ki, elə bu evin çöl qapısında keşik çəkim.

          Bu, bizim Sus kəndinə tankla ilk səfərmiz idi. Kənddə demək olar ki, heç bir yer mənə tanış gəlmirdi. Kəndin yuxarı hissəsində, cəbhə yoldaşlarım kəndi düşməndən qoruyurdu. Kənddə yaşayış olmasa da düşmən kəşfiyyatı gecə saatlarında kəndə sıza bilərdi. Buna görə də özüm üçün etibarlı və təhlükəsiz bir yer axtarırdım.

          Həyətdən küçəyə çıxdım. Sağ tərəflə bir neçə addım atmışdım ki, qarşımda nəhəng bir qaya daşını görüb ayaq saxladım. Daşın ağ rəngi, gecənin qaralığından az da olsa seçilirdi. Nəhəng qaya daşının arxa tərəfinə keçib çömbəlib oturdum, kürəyimi daşın sərt səthinə söykədim.

         Gecə səssiz, evlər, boş küçələr kimsəsiz idi. Bu qaranlıqda keşik çəkmək insanın ürəyinə ağırlıq salırdı. Amma əlimdəki silah mənə güc verirdi, sanki bu səssizliyə qarşı tək dayağım o silah idi.

        Silahımı daha möhkəm sinəmə sıxdım və qaranlığa baxdım. Bu gecə uzun olacaqdı. Gecə uzandıqca soyuq canıma yeriyirdi, yuxusuzluq isə məni səssizcə əldən salırdı. Kürəyimi daşın sərtliyinə sürtərək az da olsa canıma istilik qatmağa çalışdım, amma soyuq çəkilmirdi. Gözlərimdən yuxu süzülürdü, artıq dözə bilmirdim. Gecə çoxdan yarını keçmişdi. Gözlərimi bir anlıq yumdum, elə o anda yuxu məni öz ağuşuna aldı. Anidən qulağımın dibində dəmirin dəmirə dəyən sərt səsi eşidildi. Diksinib gözlərimi açdım. Nə qədər yuxu aldığımı bilmədim. Ürəyim sürətlə döyünməyə başladı. Həyacandan boğulduğumu hiss edib, tez ayağa qalxmaq istədim, amma dizlərim məni tutmadı. Özümü saxlaya bilmədim, başımın arxası daşa dəydi. Səsimi güclə boğdum. Harda olduğumu belə unutdum.  Hər şeyin sükutu, soyuq və qorxu dolu havanın içində, mən tək idim. Ətraf yenə qaranlıq idi, amma bu dəfə sükut əvvəlki kimi deyildi. Özümü toparladım, silahimi yoxladım, onu hazır vəziyyətə gətirdim. Səsin hansı tərəfdən gəldiyini anlamaq üçün sakitcə durub gözlədim. Səssiz sağa-sola boylandım. Anidən gözümə qəribə bir şey dəydi. Tez baxışımı ona dikdim, məzara oxşatdım. Yuxu gördüyümü düşündüm, diqqətlə baxdım, sonra gözlərimi təkrar yumub açdım. Gözlərimi açanda həqiqətən də məzar olduğunu gördüm. İlk ağlıma gələn o oldu ki, düşmən məni yatdığım yerdə yaxalayıb qəbirstanlığa gətirib.

Bütün baş verənləri bir anlıq düşündüm və qərara gəldim ki, əsir düşməmək üçün  özümə atəş açmalıyam. Taleyimlə üz-üzə qaldığım o anda silahımı köksümə dirədim,  titrəyən əlimi yavaşca tətiyin üzərinə gətirdim. Donmuş barmağımla tətiyi çəkmək istəyirdim ki, qulağıma azan səsi dəydi. Səs ardı kəsilmədən davam edirdi. Azan səsi gələn tərəfə boylandım. Səs isə keşik çəkdiyim həyətdən gəlirdi.

Bir az özümə gəldim. Yavaş- yavaş çöl qapını açıb həyətə daxil oldum. Yaşlı kişini Quran oxuyub namaz qılarkən görüb bədənimə istilik yayıldı, qorxu bir anlıq çəkildi. Səhər artıq açılırdı, bu mənə bir az təsəlli verdi, gecənin ağırlığı yüngülləşdi.

         Kənardan səssizcə baxaraq kişinin namazını bitirməsini gözlədim. Namazını bitirdikdən sonra ona yaxınlaşıb salam verdim. O, salamımı alıb ayağa qalxdı.

Məni görən kişi bir anlıq dayanıb mənə baxdı, sanki bütün yorğunluğunu və qayğısını bir nəfəsə topladı. “Ay bala”, dedi, sənə demədim ki, mənə görə nigaran qalma? Bu soyuqda gecəni harda keçirmisən?

Çiyinlərimi çəkdim, bir az gülümsəyərək sakitcə dilləndim:

– Çöl qapının yanında olan böyük qaya daşının yanında. Qaya daşının qarşısında bir məzar da gördüm. Kişi dərindən nəfəs aldı, gözlərini iri açdı və dilləndi:

– Necə, sən səhərəcən çöldə olmusan? Gözləri doldu, göz yaşları üzünün qırışlarından süzülüb torpağa qarışdı.

        Cib dəsmalı ilə göz yaşlarını silib mənə yaxınlaşdı, Həyətdən çölə çıxıb, onunla birlikdə məzarın yanına gəldik. Səhərin işığında bir dua oxuyub, baxışlarını məzara dikdi və dərindən ah çəkib titrək səslə danışdi:  

– Oğlum döyüşdə şəhid olub, təzəlikcə, bir aydır. Bax, bu gördüyün məzar, onun məzarıdır. Gecələr qapını açıq qoyuram, deyirəm bəlkə qayıtdı. Onun yoxluğuna hələ də inana bilmirəm. O günü oğlum balaca qızı Zəhra ilə birlikdə yelləncəkdə yellənirdi, gülüşləri bütün həyəti doldurmuşdu.  Zəhra dörd yaşına çatsa da, yeriyə bilmirdi. Oğlum şəhid olmazdan bir gün əvvəl, Zəhra ayaqda durmağı bacarmışdı. O sevincdən qızına bir cüt ayaqqabı da almışdı. Oğlumu heç vaxt belə xoşbəxt görməmişdim, amma o sevinc çox çəkmədi. Qəflətən qapı açıldı, iki hərbiçi həyətə daxil olub oğlumu səslədi. O, qızını yelləncəkdə qoyub tələsik onlarla birlikdə döyüşə atıldı, elə o günü də şəhid oldu...“Vətən sağ olsun!”– deyib ahıl kişi şəhid oğlunun məzarı önündə diz çöküb torpağa sarıldı, başını məzara söykəyib, əlləri ilə məzarı bərk-bərk qucaqladı...

        O an başa düşdüm ki, insan sevgisi ölümdən də güclü ola bilərmiş. Sən demə, gecəni şəhid məzarının yanında keçirmişəm. Onun üçün oxunan Quranın sədası məni ölümün qapısından geri çəkib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

Professor Fuad Məmmədov Azərbaycanın yeni strateji missiyası haqqında

Azərbaycan milli inkişafın, mənəvi yenilənmənin və insan kapitalının formalaşmasının əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilən mədəniyyət mərhələsinə qədəm qoyub. “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” dövlət konsepsiyası ölkənin gələcəyini elm, təhsil, maarifçilik, mənəvi dəyərlər və cəmiyyətin yaradıcı enerjisi prizmasından dərk etmək üçün geniş imkanlar açır.

Bu konsepsiyanın əhəmiyyəti, kulturologiyanın rolu, “yüksək mədəniyyətli insan”ın formalaşdırılması zərurəti, vətəndaş cəmiyyəti və QHT-lərin dövlətin strateji vəzifələrinin həyata keçirilməsində iştirakı, eləcə də Türk dünyasında mədəni inkişafın gələcəyi barədə Azərbaycan kulturologiyasının banisi, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının professor, “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının prezidenti Fuad Məmmədovdan gözəl həmsöhbətmi olar?

Elə bu məqsədlə də “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı onunla müsahibəni təqdim edir. Müsahibəni kulturoloq-yaponşünas, publisist və incəsənət tənqidçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Simurq” AKA-nın vitse-prezidenti Əbulfəz Babazadə götürübdür.

– Fuad müəllim, bu gün Azərbaycanın yeni bir dövrə qədəm qoyduğu tez-tez vurğulanır. Sizin fikrinizcə, bu tarixi mərhələnin əsas məğzi nədən ibarətdir?

– Suverenlik və ərazi bütövlüyü bərpa olunduqdan sonra Azərbaycan Respublikası öz tarixi inkişafının yeni mərhələsinə daxil olub. Bu, yüksək mənəvi mədəniyyət dövrüdür. Ölkənin qarşıdakı 15 il üçün sosial-mədəni inkişafını müəyyən edən əsas sənəd Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən imzalanmış “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” dövlət konsepsiyasıdır.

Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən hazırlanmış bu strateji sənədin əsasını Ümummilli lider Heydər Əliyevin vəsiyyətləri və Prezident İlham Əliyevin yeni ideyaları təşkil edir. Konsepsiya ilk dəfə olaraq kulturologiya elminin metodologiyası və nailiyyətləri əsasında hazırlanıb və Heydər Əliyev Fondu, eləcə də ölkənin birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın fəal yaradıcılıq iştirakı ilə ərsəyə gəlib.

– “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasında əsas yenilik nədir?

– Bu tarixi sənəd mədəniyyətə bütöv sistem kimi yeni yanaşmanın əsasını qoydu. Bu sistemin strateji dayaqları elm, təhsil və maarifçilikdir. Eyni zamanda, milli özünəməxsusluğu qoruyan ənənəvi sahələr – incəsənət, ədəbiyyat, mədəni irs, adət-ənənələr, bayramlar və etik normalar da qorunur.

Bu yanaşma Azərbaycan xalqı və dövləti üçün dayanıqlı inkişafın yeni imkanlarını açır. Heydər Əliyevin ideyaları, Prezident İlham Əliyevin yeni baxışları və Mehriban xanım Əliyevanın innovativ yanaşmaları xalqın mənəvi mədəniyyətinin inkişafı üçün unikal proqram yaradıb.

– Bu konsepsiyanın mərkəzində insan dayanır. Mədəniyyət və insan kapitalı arasındakı əlaqəni necə izah edərdiniz?

– Prezident İlham Əliyevin qoyduğu rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılması vəzifəsi alimlərin, müəllimlərin, maarifçilərin, incəsənət və ədəbiyyat xadimlərinin, jurnalistlərin, məmurların, qadınların, gənclərin və QHT nümayəndələrinin birgə səylərini tələb edir.

Mədəniyyət – bilik, xeyirxahlıq, əmək, inkişaf və rifah deməkdir. Bu, insanın və bəşəriyyətin ən böyük sərvətidir və pulla alınmır. Sivilizasiyalar dağıla bilər, lakin mədəniyyət insanla birlikdə qalır.

Yüksək mədəniyyətli vətəndaşların formalaşdırılması insan kapitalının əsasını təşkil edir və bu, dayanıqlı inkişafın başlıca qüvvəsidir.

– “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyası bu prosesdə hansı rol oynayıb?

– “Simurq” Assosiasiyası kulturologiya elminin metodlarından istifadə edərək konsepsiyanın hazırlanmasına öz töhfəsini verib. 2025-ci ildən etibarən Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə Bakıda və regionlarda maarifləndirici fəaliyyət həyata keçirilir. Universitetlərdə və mədəniyyət mərkəzlərində “Kulturoloji elmi oxular” təşkil olunub, “Yüksək mədəniyyətli insan” adlı monoqrafiya nəşr edilib və iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunub.

– Bu istiqamətdə ən mühüm nəticələr hansılardır?

– 2026-cı ildə bu fəaliyyət regionlarda davam etdirilib. Şamaxı, Neftçala, Masallı və Cəlilabad şəhərlərində müxtəlif sosial qruplar bu prosesə cəlb olunub.

Bakıda keçirilən yekun tədbirdə iştirakçılara sertifikatlar təqdim edilib və konsepsiyanın həyata keçirilməsinə dair xüsusi bəyannamə qəbul olunub.

– Gələcəkdə kulturoloji maarifləndirməni necə görürsünüz?

– Bu proses davamlı olmalıdır. Əhalinin fəal iştirakı üçün yeni motivasiya mexanizmləri tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda, mədəniyyətin sosial sistem kimi inkişafını təmin edən yeni qanunun qəbul edilməsi vacibdir. Bu qanun intellektual, etik, hüquqi və idarəetmə mədəniyyətinin inkişafını prioritet istiqamət kimi müəyyən etməlidir.

– Siz kulturologiyanın institusionallaşdırılmasının vacibliyini də vurğulayırsınız. Niyə məhz indi?

– Konsepsiyanın uğurlu icrası üçün kulturologiyanın elm və təhsil sahəsi kimi qanunvericilik səviyyəsində təsbit olunması zəruridir.

Bütün təhsil pillələrində, hətta uşaq bağçalarından başlayaraq kulturoloji təhsil tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda, ölkə üzrə müntəzəm elmi oxular keçirilməlidir.

– Kulturologiya Akademiyasının yaradılması ideyanız barədə nə deyə bilərsiniz?

– Heydər Əliyev Fondu və Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində Heydər Əliyev adına Kulturologiya Akademiyasının yaradılmasına ehtiyac var. Bu qurum yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması, elmi tədqiqatların aparılması və maarifləndirmə ilə məşğul ola bilər.

– Konsepsiyanın həyata keçirilməsi üçün ən aktual təkliflər hansılardır?

– Əsas istiqamətlər bunlardır:

• “Yüksək mədəniyyətli insan” mövzusunda genişmiqyaslı təlimlər
• Kulturoloji elmi oxuların keçirilməsi
• Maarifləndirici materialların yayılması
• Respublika müsabiqələrinin təşkili
• Yeni mədəniyyət qanununun hazırlanması
• Kulturoloji maarifləndirmə mərkəzinin yaradılması
• Kulturologiya Akademiyasının təsis edilməsi
• Azərbaycan modelinin UNESCO səviyyəsində təqdim olunması

– “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının yekun nəticəsini necə görürsünüz?

– Bu konsepsiya yüksək mədəniyyətli vətəndaşların formalaşmasına, cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafına xidmət edəcək.

Nəticədə Azərbaycan daha dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və təhlükəsiz inkişaf modelinə sahib olacaq.

– Türk dövlətlərinin QHT-lərinin beynəlxalq forumu barədə nə deyə bilərsiniz?

– Bu forum Türk dünyası üçün mühüm hadisədir. O, beynəlxalq əməkdaşlıq və həmrəyliyin inkişafına böyük töhfə verəcək.

– QHT-lər hansı missiyanı daşımalıdır?

– Onlar dövlətlərin strateji məqsədlərinə xidmət etməli, cəmiyyətin inkişafına dəstək verməlidirlər. Əsas dəyər yüksək mənəvi mədəniyyət olmalıdır.

– Niyə əməkdaşlığın əsasında məhz mədəniyyət dayanmalıdır?

– Çünki mədəniyyət insan kapitalının əsasını təşkil edir və dayanıqlı inkişafın açarıdır.

– Ən böyük çağırış nədir?

– Mədəniyyətin mahiyyətini düzgün anlamaq və onun transformasiyaedici imkanlarından istifadə etmək. Azərbaycan bu sahədə dünyaya yeni model təqdim edə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

Həyat Şəmi, İstanbul

”Ədəbiyyat və incəsənət”

İstəkli oxucular. Bu mənim ən yeni şeirimdir.

Bu elegiya, sadəcə işğaldan azad olunmuş Qarabağdakı dağılmış evlərin vizual təsviri deyil; o daşların, divarların və torpağın dili ilə danışan metafizik bir ağrı və fəlsəfi qayıdış mətnidir. Şeir "daş" simvolu üzərindən insan, məkan və zaman arasındakı qopmaz bağı poetik şəkildə analiz edir.

“Qarabağda daş qalağına çevrilmiş evlərə Elegiya" – köçkünlük fəlakətinin, illərlə davam edən həsrətin və nəhayət qayıdışın gətirdiyi o qəribə, bir az kədərli, bir az da məğrur duyğunun şeiridir. Daşı dilləndirərək onu bir "elçi" elan etdim: eli köçüb gedən insanla, o insansız daşa dönmüş vətən torpağını yenidən qovuşduran bir mənəvi elçi...

Mən bir daş qalağıyam,

qocalan keçmişimin ağ yaddaş qalağıyam,

axıb keçən zamanın üzündə bir kəsiyəm

çapığıyam torpağın,

daş olan arzuların yosun tutmuş üzüyəm.

Üzüyümü quşların barmağına taxmışam,

Daşdan namə daşıyır...

Sükutum bir uçurum, səsim dərin quyudur,

mən bir daş qalağıyam...

boyuna qurban olum - gələn kimin boyudur?

Divarları uçanda

kərpic-kərpic içinə tökülərmiş

insan da.

Məni görməyə gəldin,

Daş qalağı olsam da...

Saraydım ölümsüzlük qoxusuyla yaşardım,

İndi daş qalağıyam –

səs gələndə daşardım...

Nə açar açır məni,

nə zərbə, nə də yağış,

mən bir evdə qalanam - qərinələr qarımış...

Gözlərim daşla doldu,

ürəyimlə kök atdım,

hansı yuxuda keçdim uzun-uzun yolları,

Gün batdı addım-addım...

Ən dərin kitab torpaq,

ən doğru imza daşdı.

Məni yenidən yazma,

tök qarşına daşları, qələminlə qarışdır...

Mən kiməm, mən nəçiyəm...

mən ki daşa dönmüşəm!

elçi daşı, elçiyəm,

gəlmişəm ayağına,

eli köçüb gedənlə,

məni mənlə qovuşdur...

                  (15.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Haqqında söhbət açmaq istədiyim tarix üzrə fəlsəfə doktoru Aygün xanım Məmmədovanın bu gün ad günüdü. Düşünürəm ki, bu söhbətim onun ad gününə bir sürpriz hədiyyə olacaq. Amma, gəlin əvvəlcə onun məşğul olduğu numizmatikadan sizə qısa da olsa məlumat verim. Ola bilsin ki, aranızda bu ifadənin mənasını bilməyənlər də var. Numizmatika- sikkələr və onların zərb tarixi, qiyməti, istifadə edilmə müddəti, nominal və həqiqi dəyərlərini öyrənən köməkçi tarix elmidir... 

Deyir ki:- “Qarabağ numizmatikasının müxtəlif dövrləri həm yerli, həm də xarici tədqiqatlarda müəyyən qədər araşdırılsa da, müasir dövrümüzdə belə nəticələrə yenidən baxmaq lazım gəlir. Çünki bu bölgənin tarixini dərindən bilməklə biz mənfur düşmənlərin torpaq iddialarına ləyaqətlə cavab verə bilərik. Azərbaycan Respublikasının cənub-qərbində, Həkəri çayının sol sahilindəki dağlıq ərazidə yerləşən Laçın rayonu zəngin tarixi keçmişə malikdir. Şimaldan Kəlbəcər, şərqdən Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubdan Qubadlı rayonları ilə həmsərhəd olan Laçın rayonu strateji mövqedə yerləşir. Laçın rayonunda zərbxananın fəaliyyətini sübut edən yeganə və nadir numizmatik faktlar- XIII əsrin 40-cı illərinə aid gümüş dirhəmlərdir. Bu zərbxananın fəaliyyəti tarixi əsərlərdə “Fars monqolları” adı ilə təqdim olunan Çingizilər dövrünə aid numizmatik tapıntılarla təsdiq edilir.”

O, 1979-cu ilin may ayının 20-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini Bakı şəhəri Yasamal rayonundakı 31 saylı məktəbdə bitirib. Sonra Bakı İslam Universitetinin İslamşünaslıq fakültəsində “islamşünas-şəriət müəllimi” ixtisası üzrə ali təhsil alıb. 2007-ci ildə AMEA-nın Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin aspiranturasına qəbul olunub və oranı 2013-cü ildə tarix üzrə fəlsəfə doktoru kimi başa vurub. 1999-cu ildə AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Numizmatika söbəsində baş laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 2006-cı ildən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin “Numizmatika və epiqrafika” elmi-fond şöbəsində baş laborant, kiçik elmi işçi, elmi işçi kimi çalışıb. 2021-ci ildən bir müddət muzeyin Numizmatika Fondunun müdiri işləyib. Hazırda fondun baş mütəxəsisidir. Eyni zamanda 2020-ci ildən Qərbi Kaspi Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərir... 

“Numizmatik araşdırmalara əsasən, Sankt-Peterburq şəhərindəki Dövlət Ermitajında və Gürcüstan Dövlət Muzeyinin müvafiq fondlarında Laçın gümüş dirhəmləri saxlanılır. Belə dirhəmlərin üst tərəfinə əlində dartılmış yay olan atlı, atın ayaqları altında isə it, dirhəmin arxa tərəfinə isə ərəbcə “Allahdan başqa ilah yoxdur, Muhəmməd Allahın elçisidir”, 1-ci sətirdən yuxarıda ərəbcə: “Laçın” sözləri həkk edilib. Gürcüstan Dövlət Muzeyində qorunan Laçın gümüş dirhəminin üst tərəfinə atlının başı üzərinə türk dilində ərəb sözləri - “uluğ mənqıl ulus bəg” həkk olunub. Xüsusi qeyd etməliyəm ki, Laçın zərbxanasının gümüş dirhəmlərində zərb ili və hökmdar adı yoxdur və belə dirhəmlərdəki “uluq mənqıl ulus bəg” sözləri müxtəlif numizmatik yozumlarla təqdim edilib. Hicri 642 = 1244-1245-ci ilin Cənubi Qafqaz və İranda, o cümlədən Laçında istehsal edilmiş gümüş dirhəmlərinin yazıları və zərb texnikası əvvəlki dirhəmlərdən keyfiyyətcə yüksəkdir. Azərbaycan numizmatikasının banisi, AMEA-nın müxbir üzvü olan, mərhum professor Yevgeni Paxomovun fikrincə, belə dirhəmlərdəki “ulus bəy” titulu ilə ulus qoşununun rəhbəri və ya canişini təqdim olunub. Professor M. Seyfəddini isə bu titulu yalnız ulus canişininə aid edərək, mənbələrdə qoşun rəhbərinin “noyon əl-əzəm” (əzəmətli noyon) adlandırıldığını bildirib.”- söyləyir.

Qədim sikkələrlə bağlı bəzi məqamlar onu bir alim kimi çox narahat edir. Çünki mahiyyətini dərindən anlayır. Bilir ki, hər bir sikkə tarixi nöqteyi nəzərindən əvəzolunmaz bir faktdır...

Deyir ki: - “Sikkələr təkcə tarixi anlam daşımırlar, həm də idealogi məna kəsb edirlər. Əsaən qiymətli metallardan hazırlanan sikkələr günümüzə gəlib çata biliblər. Məlumdur ki, müasir dövrümüzdə bir sıra arxeoloji qazıntılarda və ya təsadüfən aşkarlanan sikkələr yalnız muzeylərə və ya mütəxəssislərə təqdim edildikdə layiqli dəyərə sahib olurlar. Lakin çox təəssüf ki, bəzi hallarda belə tapıntılar qeyri-peşəkar və ya numizmatikadan anlayışı olmayanların əlinə keçir...” 

Yumor hissi yüksək xanımdır. Kübar davranışı ilə fərqlənir. Təbiətcə istedadlıdır və işlərində uğur qazanmağa israrlıdır. Ahəngdar, intellektual, tez qavrayan, məntiqli, danışığı canlı, yeniliklərə açıqdır. Eyni anda bir neçə işi birdən icra etməyə qadirdir. Milli adət ənənələrə ürəkdən bağlı və Alahın varlığına əmin olanlardandır. Odur ki, mənsub olduğu İslam dininin qayda və qanunlarına ciddi riayət edir...

...Söhbətimin sonunda Aygün xanıma cansağlığı və daha böyük uğurlar arzulayırıq. Yeni yaşı mübarək olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)