Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bu gün Türk və ümumilikdə türk dünyası elmi böyük bir tarixçisini itirdi. Tanınmış tarixçi, professor və publisist İlber Ortaylı 78 yaşında vəfat etdi. Onun ölümü yalnız akademik dairələr üçün deyil, tarixə maraq göstərən milyonlarla insan üçün böyük bir itkidir. İlber Ortaylı təkcə universitet auditoriyalarında dərs deyən bir alim deyildi. O, tarixi kitabların dar çərçivəsindən çıxararaq geniş kütlələrə sevdirən, keçmişi canlı və maraqlı şəkildə izah etməyi bacaran nadir ziyalılardan biri idi.

Tarixlə yaşayan insan

1947-ci ildə Avstriyanın Bregenz şəhərində dünyaya gələn İlber Ortaylı Kırım tatarı ailəsindən idi. Ailəsi sonradan Türkiyəyə köçdü və onun bütün həyat yolu məhz burada formalaşdı. O, Ankara Universitetində təhsil aldı, daha sonra isə dünyanın nüfuzlu elm mərkəzlərindən biri olan Çikaqo Universitetində magistr təhsili aldı. Elmi fəaliyyətində ona məşhur tarixçi Halil İnalcık kimi böyük alimlər təsir göstərmişdi.

Ortaylı əsasən Osmanlı imperiyasının tarixi, diplomatiya və mədəniyyət tarixi üzrə araşdırmaları ilə tanınırdı. Onun kitabları və mühazirələri tarixə marağı olan insanlar üçün bir məktəbə çevrilmişdi.

Tarixi sevdirən müəllim

Bir çox alimlər tarix yazır, lakin az sayda alim tarixi insanlara sevdirə bilir. İlber Ortaylı məhz bu nadir xüsusiyyətə sahib idi.

Onun mühazirələri yalnız akademik auditoriyalarda deyil, televiziya proqramlarında, ictimai tədbirlərdə və müxtəlif ölkələrdə keçirilən konfranslarda böyük maraqla dinlənirdi. O, tarixi quru faktlar toplusu kimi deyil, insan talelərinin, dövlətlərin və mədəniyyətlərin böyük hekayəsi kimi təqdim edirdi.

Bu səbəbdən İlber Ortaylı təkcə tarixçi deyil, həm də ictimai ziyalı kimi qəbul olunurdu.

Tarixin qoruyucusu

2005–2012-ci illərdə o, İstanbulun ən mühüm tarixi məkanlarından biri olan Topkapı Sarayı Muzeyinin direktoru vəzifəsində çalışmışdı. Bu illərdə muzeyin elmi və mədəni fəaliyyətinin inkişafına ciddi töhfələr vermişdi. Onun fəaliyyəti yalnız akademik məqalələr və kitablarla məhdudlaşmırdı. Ortaylı tarix irsinin qorunmasının, şəhərlərin mədəni yaddaşının saxlanılmasının və tarixi şüurun formalaşmasının fəal tərəfdarlarından idi.

Bir dövrün siması

İlber Ortaylı yalnız kitabların müəllifi deyil, həm də bir intellektual sima idi. Onun nitqində tarix, siyasət, mədəniyyət və cəmiyyət haqqında dərin müşahidələr yer alırdı. Bu səbəbdən o, uzun illər ərzində türk dünyasının ən tanınmış tarixçilərindən biri kimi qəbul olunurdu.

Onun vəfatı ilə bir nəsli tarixlə tanış edən böyük bir müəllimin səsi susdu.

Son söz

Tarixçilər dövlətlərin taleyini yazırlar, amma bəzən özləri də tarixə çevrilirlər.

İlber Ortaylı məhz belə alimlərdən idi. O, keçmişi araşdıraraq gələcək nəsillərə yaddaş mirası qoydu.

Tarix onun kitablarında yaşayacaq.

Onun yetişdirdiyi tələbələrdə yaşayacaq.

Və ən əsası — tarixə maraq duyan insanların yaddaşında yaşayacaq.

Ruhu şad olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Könül Əliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Dövlət Sərhəd Xidmətinin Göytəpə Sərhəd Dəstəsinin 16-cı zastavası, oxuduğu orta məktəb və Sumqayıtın 16-cı mikrorayonunda yerləşən bulaq–abidə kompleksi indi onun adını daşıyır. Onun - Milli Qəhrəman Bəhruz Mənsurovun.

Bu gün ondan danışacağıq.

Bəhruz Mənsurov 1975-ci il 13 mart tarixində Yardımlı rayonunun Telavar kəndində doğulmuşdur. Sonrakı yaşayıç yeri Sumqayıt olmuşdur.

1993-cü ildə Bakı Ali Birləşmiş Komandirlər Məktəbinin sərhəd qoşunları fakültəsinə daxil olmuşdur. 

1995-ci il Mart hadisələri baş verərkən ordu sıralarında xidmət edirdi. 13-17 mart hadisələri zamanı həlak olub. Yardımlı rayonunun Telavar kəndində dəfn edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 04 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı Fərmanı ilə Mənsurov Bəhruz Qəhrəman oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalınınBeyləqan - İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri, "Haberdili.com" saytının Azərbaycannümayəndəsi

Bədii irs insan mədəniyyətinin ən qiymətli və əvəzsiz hissələrindən biri olmaqla yanaşı, estetik zövqün formalaşmasında, mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəsilə ötürülməsində əsas rol oynayır. Estetik mədəniyyət yalnız sənət əsərlərinin qəbulundan ibarət deyil; o, həm də cəmiyyətin dünyagörüşünü, həyat tərzini və insan davranışlarının incəliklərini əks etdirən sistem kimi qiymətləndirilir. Bu məqalədə bədii irsin estetik mədəniyyətin inkişafındakı rolu elmi-metodiki baxımdan təhlil ediləcək və tədris prosesində onun tətbiqi yolları nəzərdən keçiriləcək.

Estetik mədəniyyət termini çoxsaylı elm sahələrində, xüsusilə fəlsəfə, estetika, psixologiya və mədəniyyətşünaslıq sahələrində işlənir. Estetik mədəniyyət insanın incəsənətə münasibətini, gözəlliyi qavrama və təhlil etmə bacarığını, həmçinin mənəvi-əxlaqi davranışların formalaşmasını əhatə edir. Bu mənada bədii irs insan təcrübəsinin, tarixinin və dəyərlərinin simvolik təzahürüdür.

Bədii irs və estetik mədəniyyət

Bədii irs dedikdə tarix boyunca yaradılmış, mədəniyyətin və insan təxəyyülünün ən yüksək nümunələrini əks etdirən sənət əsərləri, ədəbiyyat, musiqi, rəsm, memarlıq və digər yaradıcılıq sahələri nəzərdə tutulur. Onun estetik mədəniyyətə təsiri çoxşaxəlidir:

Tarixi və mədəni yaddaşın qorunması – Bədii irs cəmiyyətin keçmişini, ənənələrini və sosial davranış modellərini nəsillərə çatdırır. Məsələn, klassik Azərbaycan musiqisi, poeziya və miniatür sənəti xalqın mənəvi zənginliyini qoruyur və estetik zövqün formalaşmasına təkan verir.

Estetik zövq və incəsənət təfəkkürünün inkişafı – İnsan bədii irs vasitəsilə gözəlliyi qavrayır, formaların, rənglərin, ritmlərin və harmoniyanın incəliklərini öyrənir. Bu proses həm fərdi, həm də ictimai estetik tərbiyəyə xidmət edir.

Dəyərlər sistemi və mənəvi tərbiyə – Bədii irs yalnız gözəllik təcrübəsi deyil, eyni zamanda dəyərlərin ötürücüsüdür. Ədəbi əsərlər və vizual sənət nümunələri insanı empatiya, ədalət, mərhəmət və vətənpərvərlik kimi dəyərlərə yönəldir.

Elmi-metodiki yanaşmada bədii irs fərdi və kollektiv təcrübənin birləşdiyi məkan kimi təhlil olunur. Burada əsas məqsəd onun estetik, mədəni və tədris funksiyalarını sistemləşdirilmiş formada təqdim etməkdir.

Bədii irsin növləri və estetik funksiyaları

Bədii irs müxtəlif formalarda və janrlarda mövcuddur. Onların hər biri estetik mədəniyyətin inkişafına xüsusi töhfə verir.

Ədəbi irs

Ədəbi irs klassik və müasir əsərlərdən ibarət olub insan düşüncə tərzini, emosional dünyasını və mədəni davranış qaydalarını əks etdirir. Ədəbi nümunələr arasında poeziya, roman, pyes və esse xüsusi yer tutur.

Ədəbi irsin estetik funksiyaları:

Dil və üslub zənginliyini qavrama bacarığını inkişaf etdirmək;

İnsanın daxili dünyasını dərinləşdirmək;

Tarixi və mədəni kontekstdə mənəvi dəyərləri ötürmək.

Musiqi irsi

Musiqi əsərləri – xalq və bəstəkar musiqisi – həm duyğusal, həm də intellektual estetik təcrübə yaradır. Azərbaycan muğamları və xalq rəqsləri kimi nümunələr estetik mədəniyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Musiqi irsinin funksiyaları:

Emosional zövqü inkişaf etdirmək;

Ritim və harmoniya hissini formalaşdırmaq;

Mədəni identifikasiya və milli mənlik şüurunu gücləndirmək.

Rəsm və vizual incəsənət irsi

Rəsm, heykəltəraşlıq və miniatür sənəti vizual düşüncəni inkişaf etdirir, simvolik və estetik təhlil qabiliyyətini artırır. İncəsənət əsərləri vasitəsilə insan tarix, mədəniyyət və sosial mövzular haqqında məlumat əldə edir.

Memarlıq irsi

Memarlıq nümunələri – abidələr, qədim şəhər strukturları və dini tikililər – mədəniyyətin fiziki təzahürüdür. Onlar həm vizual, həm də mənəvi estetik təsir göstərərək cəmiyyətin mədəni səviyyəsini yüksəldir.

Elmi-metodiki yanaşma

Bədii irsin estetik mədəniyyətə təsirini tədris prosesində tətbiq etmək üçün elmi-metodiki yanaşmalar vacibdir. Burada aşağıdakı prinsiplər əsas götürülür:

Sistemləşdirilmiş təhlil – Bədii irsi tədris edərkən onun janr, dövr və estetik xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Məsələn, orta məktəb şagirdlərinə Azərbaycan klassik poeziyasının oxudulması zamanı əsərin mədəni və mənəvi mesajları izah edilməlidir.

Əlaqələndirilmiş metodlar – Tədris prosesində ədəbi, musiqi, vizual və memarlıq nümunələri bir-biri ilə əlaqələndirilməli, qarşılıqlı estetik təcrübə yaradan modul sistem qurulmalıdır.

Təcrübə əsaslı öyrənmə – Şagirdlər yalnız nəzəri biliklərlə kifayətlənməməli, bədii irsi praktik fəaliyyət – musiqi ifası, rəsmlərin təhlili, dram səhnələri – vasitəsilə mənimsəməlidirlər.

Analitik yanaşma – Estetik mədəniyyətin inkişafını ölçmək üçün analitik və interpretativ metodlardan istifadə edilməlidir. Buraya əsərin janrı, texnikası, tarixi konteksti və mənəvi mesajı daxildir.

Tədris prosesində bədii irsin rolu

Tədris praktikasında bədii irsin istifadəsi estetik zövqün inkişafı ilə yanaşı, aşağıdakı aspektləri də əhatə edir:

Mədəniyyətlərarası anlayışın formalaşması – Şagirdlər müxtəlif dövrlərin və mədəniyyətlərin bədii irsini öyrənərək dünya mədəniyyətinə açıq olur.

Kritik düşüncə və estetik təhlil bacarıqları – Bədii əsərlərin müzakirəsi və təhlili şagirdlərin analitik düşüncəsini gücləndirir.

İnnovativ və yaradıcı yanaşma – Estetik təcrübə yaradan layihələr, sənət əsərlərinin təqlidi və yeni interpretasiyaları şagirdlərin yaradıcı düşüncəsini inkişaf etdirir.

Mənəvi və etikal inkişaf – Ədəbi və incəsənət nümunələri şagirdlərdə empatiya, dəyərlərə hörmət və sosial məsuliyyət hissini gücləndirir.

Elmlə dəstəklənən metodik təlimlər

Bədii irsin tədrisdə tətbiqi üçün metodik materiallar elmi araşdırmalara əsaslanmalıdır. Bunlar arasında:

Tarixi təhlil metodları – əsərin dövr və mədəni kontekstini öyrənmək;

Müqayisəli analiz – müxtəlif janr və dövrlər üzrə estetik xüsusiyyətlərin müqayisəsi;

Empirik metodlar – şagirdlərin estetik zövq və bilik səviyyəsini ölçmək;

İnteqrativ yanaşma – musiqi, ədəbiyyat, rəsm və memarlığın qarşılıqlı təsirini öyrənmək.

Metodik yanaşmaların tətbiqi nəticəsində bədii irsin tədrisi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də estetik və mənəvi tərbiyə vasitəsinə çevrilir.

Nümunəvi təcrübə və analiz

Müasir Azərbaycan məktəblərində həyata keçirilən təcrübələr göstərir ki, bədii irs əsasında hazırlanmış dərs planları şagirdlərin estetik zövqünü və yaradıcı düşüncəsini əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirir. Məsələn, klassik poeziya əsərlərinin dramatik səhnələşdirilməsi və ya musiqi əsərlərinin vizual interpretasiyası şagirdlərdə həm intellektual, həm də emosional təsir yaradır.

Təcrübə göstərir ki, bədii irsin tədrisində uğurlu nəticə əldə etmək üçün müəllimlərin elmi-metodiki hazırlığı vacibdir. Onlar əsərlərin tarixi, estetik və mənəvi aspektlərini düzgün təqdim etməli, şagirdlərin fərdi zövq və təcrübələrinə hörmət etməlidirlər.

Bədii irs estetik mədəniyyətin inkişafında vacib rol oynayır, insanın mədəni və mənəvi təcrübəsini zənginləşdirir, estetik zövq və yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirir. Tədris prosesində onun istifadəsi aşağıdakı tövsiyələr əsasında sistemləşdirilməlidir:

Bədii irsin janr və növlərinə uyğun inteqrativ dərs planları hazırlanmalıdır;

Tədrisdə nəzəri biliklərlə yanaşı praktik fəaliyyətlər də tətbiq olunmalıdır;

Şagirdlərin fərdi estetik zövqləri nəzərə alınaraq analiz və müzakirə metodları istifadə edilməlidir;

Müəllimlərin elmi-metodiki hazırlığı və bədii irs haqqında dərindən bilikləri artırılmalıdır.

Bütün bu yanaşmalar nəticəsində bədii irs yalnız tarixi yadigar kimi qalmır, həm də estetik mədəniyyətin, mənəvi dəyərlərin və yaradıcı bacarıqların inkişafında əvəzsiz vasitəyə çevrilir. Məktəb və universitet səviyyəsində sistemli şəkildə tətbiq olunan bədii irs tədrisi cəmiyyətin mədəni səviyyəsini yüksəldir və gələcək nəsillərin estetik dünyagörüşünü zənginləşdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Xoş gəlmisiz bu dünyaya, balalarım,

Sevinclərim, əzablarım, bəlalarım.

Siz gəldiniz, bilirsiniz neylədiniz?

Oğul idim, məni ata eylədiniz…"

Biri var idi, biri yox idi, bu dünyada Cabir Novruz imzası ilə tanınan Cabir Mirzəbəy oğlu Novruzov adında bir şair vardı. O, imzasını sevdirirdi, imzası da onu. Dünya iki diktatorun əlində girinc qaldığı vaxtlarda, 1933-cü ildə anadan olmuşdu. Yeniyetmə çağları aclıq, müharibə illərinə düşdü, çox əziyyətlərə sinə gərdi. Hitlerin məhvindən bir qədər sonra M.Ə.Sabir adına Bakı Pedaqoji Texnikimuna daxil olub, orada oxudu, oranı bitirdi. Stalinin vəfatından bir il əvvəl isə, Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə qəbul olunsa da, diktatorun öldüyü il Moskvaya, Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna göndərildi və 1957-ci ildə ali təhsilini başa vurub Vətənə qayıtdı...

1958-ci ildə "Bakı" axşam qəzetinin ədəbiyyat şöbəsində ədəbi işçi kimi əmək fəaliyyətinə başladı. 1967-1970-ci illərdə "Azərbaycan" ədəbi-bədii jurnalının, 1991-1993-cü illərdə isə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışdı. 1970-1997-ci illərdə isə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi oldu. Yaşadığı dövrdə "Əməkdar incəsənət xadimi", "Xalq şairi" fəxri adlarına və Prezidentin fərdi təqaüdünə layiq görüldü. Və 2002-ci ilin dekabrın 12-də, ömrünün 70-ci ilində vəfat etdi...

"Yuxunuzdan duran zaman gecələri

İtirirəm sətirləri, hecaları,

dil-dil ötən ilhamım da dildən düşür,

Qoca nənə, cavan ana əldən düşür.

Mirzə, Vüqar qoymur məni ürəyimə qulaq

asam,

Kiçik Müşfiq istəmir ki, şer yazam"-

-deyən şairin bu dünyada yadigar saxladığı üç oğlu - Mirzə, Vüqar, Müşfiq də müxtəlif vaxtlarda vəfat etdi. Beləliklə, Cabir Mirzəbəy oğlu Novruzovun ömür hekayəsi belə bitdi. Fəqət, Cabir Novruz imzası hələ də sağdır, hələ də yaşayır...

...Dünən - martın 12-si Cabir Novruzun doğum günüydü. Yaşasaydı, 93 yaşını qeyd edəcəkdi. Onu ehtiramla xatırlayır, ruhuna Allahdan rəhmət diləyirik...

"Xoşum gəlmir bu köhnəlmiş adətlərdən, xoşum gəlmir…

Bu sərdaba sevgilərdən, hörmətlərdən xoşum gəlmir.

İstəmirəm vaxt-vədəsiz şöhrəti mən,

Bir an ömrü milyon qızıl ölüm gələ, dəyişmərəm…

Diri üçün iynə boyda hörməti mən

Ölü üçün min heykələ dəyişmərəm…

Düz deməsəm, onda məni bağışlayın,

Üz tutaram uşaqlara, qocalara, cavanlara,

Sağlığında qiymət verin insanlara,

Yaxşılara sağ olanda yaxşı deyin,

Sağlığında yaman deyin yamanlara…"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir vaxtlar dünya ancaq bir kouç tanıyırdı – Deyl Karnegi. İndisə maşallah, belələrinin sayı yüzlərlədir. Mənimsə ən çox bəyəndiyim, mütaliə etdiyim, hesabına zənginləşdiyim Napoleon Hilldir. Məsələn, bu şəxsiyyətin məşhur bir təlimi var - «Uğur qazanmağın və varlanmağın 13 prinsipi».

Gəlin bu prinsipləri sizlərlə də bölüşək:

1.Arzu və məqsəd.

Bu, bütün kapitalların qazanılmasının istinad nöqtəsidir. Əgər nəyisə güclü şəkildə arzulamasan, ona doğru gedə bilməyəcəksən.

Siz pul qazanmaq istəyirsiniz? Onda bu məsləhətlər sizə kömək edəcək:

 - İlk öncə qərar verin ki, hansı məbləğ sizi qane edir. «Mən çox pul istəyirəm» kəlamı sizə kömək etməyəcək. Rəqəm çox vacibdir.

 - Özünüzə düzünü deyin, varlı olanda nədən imtina edəcəksiniz.

 - Qrarlaşdırın, bu pulu hansı müddətə kimi əldə edəcəksiniz.

 - Var-dövlətə doğru necə addımlayacağınız barədə konkret plan hazırlayın.

 - Öncə söylənilənlərin hamısını – sizə nə qədər pul lazımdır, nədən imtina edəcəksiniz, hansı müddətə pulları qazanacaqsınız, məqsədinizə görə hansı plan üzrə addımlayacaqsınız, bunların hamısını yazın.

 - Hər gecə yatmamışdan öncə planınızı ucadan oxuyun! Hiss edin və inanın ki, həmin pulları artıq qazanmısınız.

2. İnam.

Siz arzularınızın reallaşacağına nə qədər çox inansanız onları daha rahat reallaşdıra biləcəksiniz.

3.Özünətəlqinetmə.

Özüntəlqinetmə hisslər vasitəsilə şüurun oyanmasıdır. Bu, bir növ, özlüyündə şüurla təftəlşüurun əlaqəsini idarə edən mərkəz funksiyasını daşıyır. Yəni, özünətəlqinetmənin köməyi ilə fərd öz istəyi ilə arzuolunan fikirləri şüurundan təftəlşüuruna ötürə bilir.

Öz arzularını möhkəm şəkildə gündə heç olmasa 2 dəfə təkrarlamaq həmin arzuların təftəlşüurda möhkəmlənməsinə imkan yaradır.

4. Xüsusi bilglər.

Sizin dəqiq və qısa planınız olmalıdır ki, bu plan vasitəsilə öz məqsədinizə doğru gedə biləsiniz. Və addımlarınızı da bu plan uzrə atmalısınız.

Və mütləq də, sizə pul gətirəcək iş barədə həddən artıq məlumatlı olmalısınız. Təsadüfi deyil ki, belə bir deyim var, «informasiyalıdır, deməli silahlıdır».

5. Xəyal qurmaq.

Albert Eynşteyn deyib: «Xəyal qurmaq – hər şeydir. Bu, qarşıdakı hadisələrin nümayişidir». Bütün böyük rəssamlar, musiqiçilər, ədiblər, biznes adamları öz xəyallarında özlərini dahi obrazda görüblər. Arzulamaq zərərli deyil, əksinə, faydalıdır. Hər bir var-dövlət fkirdən yaranır, fikirlər isə xəyala söykənirlər. Xəyallar insanın məqsəd enerjisidir. Xəyal qura bilməmək bir çox uğursuzluğun əsas səbəbidir.

6. Planlaşdırma.

Başa düşməlisiniz ki, siz, sizinçün olduqca böyük əhəmiyyət daşıyan bir  işlə məşğulsunuz. Və buna görə də mütləq şəkildə sizin hərəkət planınız olmalıdır. Arzu olunur ki, bu plan addımbaaddım hesablanmış plan olsun. Təbii ki, siz təkbaşına hər şeyi bilmədiyinizdən, planı da tək hazırlaya bilməzsiniz. Odur ki, sizdən üstün başqa insanların təhsilini, təcrübəsini, bacarığını, xüsusiyyətlərini mütləq öz işinizə cəlb etməlisiniz.

7. Qərar.

Liderlər öz qərarlarını dərhal və yaxud çox gec vermələrindən asılı olmayaraq heç zaman dəyişmirlər. Odur ki, qərar qəbul edəndə «amma»sız qərar qəbul edin!

8. İnadkarlıq.

Mütləq inadkar olmalısınız. Məqsədi reallaşdırmaq üçün inadkarlıq çox vacib faktordur. İradənin gücü, fundamenti inadkarlıqdan ibarətdir.

Özündə inadkarlıq xüsusiyyəti yetişdirmək üçün sizə heç də böyük beyin, Oksford təhsili və olduqca böyük zaman da lazım deyil, bunun fərqinə varın.

9. Beyin mərkəzi.

Siz heç vaxt hər şeyi bilə bilməzsiniz, ona görə də sizə lazım olan informasiyanı bilən insanlar sizə çox vacibdir. Bu, sizin həm də kreativ ideyalarla təchiz olunmanıza bir vasitədir.

İnsan ağlı özlüyündə ruhi enerji formasındadır. İki intellektin işi harmonik şəkildə koordinə olunursa, onda bu iş onların psixiki enerjisinin vəhdəti fazasına daxil olur. Beyin mərkəzinin iş prinsipinin psixiki aspekti də məhz bundan ibarətdir.

10. Seksual istəklərin transferi.

Sirr deyil ki, seks – ən güclü insan arzusudur. Mütləq bu arzunu digər produktiv fəaliyyətə transfer etmək lazımdır. Seksual enerjini dəyişdirib öz məqsədinə çatmana yönəltmək vacib şərtdir. Kreativlik, cəsarət, qətiyyət – bütün bu xüsusiyyətlər bizdə həm sekslə məşğul olanda olur, həm də bir şeyi şiddətlə arzulayanda. Pul toplamaq, böyük kapitala malik olmaq – bax bu, bizim ən şiddətli arzularımızın əsas obyektidir.

11. Təftəlşüur.

Bu 11-ci addım birbaşa 3-cü addım ilə bağlıdır. Dünyada hər il daha çox insan bu addımdan istifadə edir. Öz şüuruna və təftəlşüuruna nəzarət edə bilmək çox vacibdir və olduqca vacibdir ki, pozitiv düşünəsən, özünü yaxşı şeylərə proqramlaşdırasan.

Təftəlşüur şüurun əsasında fəaliyyət göstərir. Yəni ki, şüurumuz səviyyəsinə yüksəlmiş fikir orada qeyd edilməklə, fiksə edilməklə təftəlşüura yazılır. Şüurumuzda isə hər bir fikir yox, yalnız ən dominant fikirlər qeyd edilə bilir.

Təftəlşüur həmişə hərəkətdədir. Əgər siz onu pozitiv fikirlərlə yükləmirsinizsə, onda o, mütləq özünə neqativləri toplayacaq, bunlar da sonradan sizinçün baş ağrısına çevriləcək.

Mexanizm bax bu cür sadədir.

12. Beyin.

Beyin on trillion xırda hüceyrədən ibarətdir ki, bunların da hamısı sizə uğur qazanmaq, pul əldə etmək üçün xidmət etməlidir. Ona  görə də, beyini səmərəli və effektiv işlətməyi bacarmaq lazımdır.

Nə qədər ki, sənin beynin anlayır və inanır, sən hər şeyə çata biləcəksən!

13. Altıncı hissiyyat.

Bu, özünə inanmağın çox unikal imkanıdır. Çox vaxt olur ki, beyninizə çox gözəl bir fikir, ideya gəlir, ancaq bir saniyə sonra siz onu unudursunuz. Amma «altıncı hissiyyat» bax bu fikirləri, ideyaları yadda saxlayıb sonradan həyata keçirməyə imkan yaradır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Hekayə saatı” rubrikasında bu gün sizlərə AYB Oğuz təşkilatının sədri Vüsal Oğuzun “Əmanət” hekayəsi təqdim edilir.

         Hər dəfə küçədə it gəzdirən xanım görəndə həmən o hadisə yadıma düşür. Yadıma düşür deyəndə ki, əslində, neçə il keçsə də  unutmamışam. Günü bu gün də o əməlimdən xəcalət çəkirəm.

.. .Bakıda, nəhayət, özümüzə mənzil ala bilmişdik. Onbeş il kredit ödəməliydim. Amma ona sevinirdim ki, ilk övladımızın dünyaya gəlməyinə saylı günlər qaldığı bir vaxtda kirayələrdən çıxıb öz evimizə yerləşə bilmişdik. Təəssüf ki, sevincimin və rahatlığımın ömrü uzun olmadı. Səbəbini indi deyərəm.

İşdən evə gəlmişdim. Yeməyimi yeyib, divana yayxanıb telefonu əlimə almışdım ki, həyat yoldaşım qonaq otağının qapısında göründü:

–     Alt mərtəbəyə yeni kirakeş köçüb.

–     Kirakeş olduğunu hardan bildin? Bəlkə, öz evidir? Bizim kimi.

–     Qonşulardan eşitdim. Ev yiyəsi ayrı adamdı. Evi təhvil verib getdi.

–     Tanış olmağa da fürsət tapıbsan... – Yoldaşım səsimdəki ironiyanı havada tutdu və eyni təmkinlə:

–     Tək qadındı. Əşyalarını daşımağa qonşular kömək elədilər.

Mənə görə söhbət burda bitmişdi. Yeni qonşunun kim olduğu mənə maraqlı deyildi.

–     Əslində, tək yaşayır demək olmaz. İtini də gətirib. Alman ovçarkasıdır. Amma elə bil, illərdir düz-əməlli yemək verməyiblər. Sümükləri çıxıb yazığın.

–     Əsl alman ovçarkaları elə olur. – Həyatında alman itləri haqqında bir yazı oxumayan, filmə baxmayan biri kimi bu söhbəti özüm də bilmədim hardan düzüb-qoşdum.

–     Nə bilim vallah,qadın da sakit insana oxşayır.

–     Neçə yaşı var?

–     Bunun söhbətə nə dəxli var?

–     Adətən, elə itləri cavan xanımlar saxlayır, bir də rus babulyaları.

–     Yox, rus-zad deyil, bizimkidi. O boyda itnən bir otaqlı mənzildə necə yaşayacaq? Evdə də it olar? İy-qoxu...

–     Təmizliyini edəcək, bəlkə də, balkonda yer düzəldəcək.Yalan olmasın, bu saat şəhərin yarısı evində it-pişik saxlayır. – Bilirdim ki, yoldaşım hələ bu barədə uzun-uzadı danışmaq istəyir, amma yorulmuşdum, həm də mənə qətiyyən maraqlı deyildi;kim nə saxlayır, harda saxlayır, özü bilər.

Gecənin bir aləmi oyandım. Yoldaşımın yatağı boş idi. Durub mətbəxə keçdim. Ürəyim yerinə gəldi.

– Yenə narahatsan? Təpikləyir?

–     Yox, yata bilmirəm.

–     Haran ağrayır?

–     Heç yanım ağrımır.

–     Bəs niyə yatmırsan?

–     Bir az gözlə, görəcəksən niyə yatmıram.

         Vəziyyətdən heç nə anlamadığım üçün mat-mat üzünə baxırdım. Elə ağzımı açıb demək istəyirdim ki, “Ay qız, dur gəl uzan yerinə, yuxun gələcək” alt mərtəbədən gələn ulartı səsinə diksindim.

–     İndi bildin niyə yatmıram?

Vəziyyətdən çıxmaq üçün deməyə nəsə fikirləşirdim ki, bu dəfə bayaqkından da uzun bir ulartı gəldi, ardınca da kəsik-kəsik hürməyə başladı.Yuxudan yarımçıq duranda özümdə olmurdum,indi də itin gecənin bu vaxtı ulaması məni özümdən çıxartdı. İstədim əynimi geyinib düşəm bir mərtəbə aşağı, qapını döyəm, vəziyyəti başa salam. Yoldaşım qoymadı.

Nəhayət, itin səsi kəsildi. Ürəyimdə “şükür, daha yatmaq olar ” – deyib, yerimə gedirdim ki, qapıdan qayıtdım. Evin hansı kübcündə itin uladığını təxmin eləyib,dabanımı döşəməyə vurdum. Ulartı kəsdi.

Yerimizə uzanıb tavana baxırdıq. Yenə ulartı, zingilti başladı. Dişimiz bağırsağımızı kəssə də səbrimizi basıb susurduq. Gözləyirdik görək bunun axırı nə olacaq. Nə vaxt o xanım itini susduracaq. Üstünə acıqlanacaq. Xanımın özü nə vaxt bu ulartıdan, zingiltidən narahat olacaq. İtinin istədiyini verib, sakitləşdirəcək. Səhəri dirigözlü açdım. Yoldaşımı oyatmadan evdən çıxdım.

Bütün günü işdə mürgü döydüm. Key kimi hərləndim. Bir yandan da fikrim evdə qalmışdı. Yenicə ev alıb rahatlığa çıxdığım vaxtda nə işə düşmüşdük?!Onsuz da yolldaşım son günləri çox narahatdı. Canı ağrıyır, hövsələsi tükənib, sinirləri oyaqdı, bir yandan da bu it.

Kompüterdə alman ovçarkaları haqında araşdırdım. Dükanlarda onlar üçün hansı yeməklər satıldığına kimi  öyrənib qurtaranda ofisdə tək qalmışdım. Tələm-tələsik  yığışdım. Binanın tinindəki marketən çörək, meyvə, çaxır götürdüm. İtlər üçün yeməklərin satıldığı vitrinin qarşısından keçəndə dayandım. Bir-ikisini  əlimə götürdüm. Qiymətləri münasib idi. Amma fikirləşdim: tutaq ki, aldım apardım, bunu tanımadığın adama nə deyib verəcəm? Niyəsə, hardansa məndə elə hiss yarandı ki, gecə o it acından ulayırdı. Bir yandan da düşünürdüm ki, evində o boyda it saxlayan adam onun yeməyini alır.

Əla şam yeməyi, çaxırın xumarı əhvalımı yüksəltmişdi. Yeməkdən sonra  çay,  mütaliə, daha sonra birlikdə izlədiyimiz serial başımızı qatmışdı. Çox gec yatan deyiləm. Çaxırın gətirdiyi yuxunun təsirindən yatağıma girən kimi gözlərim yumuldu.

Gecənin bir aləmi dik atıldım.Yenə ulartı başlamışdı. Səs mətbəxin altındakı hissədən gəlirdi. Əvvəlcə kəsik-kəsik, sonra uzun-uzadı davam edən ulartılar, zingildəmələr.

Binamızdakı mənzillərin çoxu hələ boş idi. Mənim iki qapı qonşum köçməmişdi. Elə alt qonşunun üzbəüz mənzillərində də hələlik təmir gedirdi.

Ulartı bir müddət ara verdi.İçimdə bu “konsertin” bitdiyinə inanmağa başlayırdım ki, yenə başladı. Mənə elə gəlirdi ki, it bu gecə daha bərkdən ulayır. Deyəsən,bir ara döşəməni cırmaqladı da. Başa düşə bilmirdim ki, niyə o xanım itini susdurmur? Yoldaşımla oturub bunu əsəbi-əsəbi müzakirə edirdim. Yenə yoldaşım imkan vermədi gedim qapısını döyüm.

–     Gəl yat. Bir az ulayıb dayanacaq.

–     Dünən görmədin? Hara dayanır. Ölüb  o qız, niyə itin susdurmur, başa düşmürəm? Bəlkə, itə işgəncə verir?

–     Heyvandı da, söz qanır?

–     Qanmır, aparıb versin həyət evində qalan qohumlarına. Binada tək yaşamır ki, qonşu var. Niyə məni narahat eləməlidir? Almaniyada elə adamları məhkəməyə verirlər. İşdən gəlmişəm, yuxusuzam, yorğunam, bu itin ulartısında mən necə rahat olum? – Bərkdən deyinirdim, səsimi it yiyəsinə eşitdirməyə çalışırdım, guya eşidəcəkdi.

Yatağıma uzansam da beynimdəki fikirlər yuxuya getməyə imkan vermirdi. Gözümün qabağına üzünü görmədiyim itin sahibəsi gəlmişdi.Vəziyyəti anlatmağa çalışırdım; gah səsimin tonunu qaldırır, gah da qadını iti satmağa sövq edirdim.

Hər axşam eyni ulaşma, eyni zingilti... Yoldaşım deyir gündüzlər itin səsi gəlmir. Heç elə bil o evdə it yoxdu.

Şənbə günü yoldaşım qonşunu bizə dəvət eləməyə getdi, dedik, xoşluqla oturaq başa salaq. Həyətdəkilərdən eşidib ki, yeni qonşu itini gəzməyə çıxarıb. Dedim, hər halda, axşama qayıdar. Mən də bəhanəylə eyvanda qalmışdım, onun yolun gözləyirdim, daha doğrusu, güdürdüm. İtli bir qadın bloka girən kimi yoldaşımı göndərəcəkdim. Tanışlığımız baş tutmadı.

Qərara gəlmişdim ki,  məsələni sahə müvəkkilinə deyəcəm. Qoy bu işə əncam çəksin. Ürəyimdə alt qonşunun qarasınca düz-əməlli deyinməyə macal tapmamış, gəlib çatdım sahə müvəkkilinin otağının qarşısına. Qapını döyüb keçdim içəri. Sahə müvəkkili məni diqqətlə dinlədi, qarşıma kağız, qələm qoydu, dedi şikayətini yaz.

         Küçəyə çıxanda elə bildim üstümdən dağ götürüldü. Mənə görə işin əsas hissəsi həll olundu.                                                

 ***

Qapı açılanda yoldaşımın üzünə diqqətlə baxmadım.

–     Nə xəbər?

Yoldaşım başını buladı.

–Çay verim, yoxsa, yemək yeyirsən?

Yeməyimi necə yediyimi hiss eləmədim. Fikrim qəti idi –yoldaşımı  götürüb qonşu ilə danışığa gedəcəm. Heç gərək sahə müvəkkilinə getməyəydim. Özüm yoluna qoymalı idim bu məsələni.

Qapının döyülməsi məni fikirdən ayırdı. Yoldaşım qapıya getdi.

–        Salam. Axşamınız xeyir.

–        Salam.

–        Bağişlayın, narahat edirəm. Keçmək olar?

–        Buyurun, əlbəttə.

–        Yeni qonşunuzam–altdakı.

–        Hə, bilirəm. Tanıdım, keçin içəri.

         Otağa 35-40 yaşlarında, orta boylu xanım daxil oldu.Mən qalxdım, qonağa divanda yer təklif elədim, o, stul çəkib əyləşdi.

–     Sizə çay gətirim. – yoldaşım mətbəxə keçdi. Mən harda əyləşəcəyimə qərar verə bilmədiyimdən, hələ də ayaq üstə qalmışdım. Düzü, bu xanımın belə rahat gəlməsi, əyləşməsi və deyindiyim vaxtda gəlib sözünün üstə çıxması məni çaşdırmışdı. 

–     Beş dəqiqəyə çay hazır olacaq.

–     Mən itin sahibiyəm. Alt mərtəbədəki qonşunuz, şikayət etdiyiniz...

–     Biz şikayət eləməmişik – Yoldaşım məndən əvvəl dilləndi. Hiss elədim ki, pərt oldum, rəngim ağardı. 

–     Mən şikayət eləmişəm. Bilirsiniz,xanım, o it...

–     Bilirəm. Sizi narahat elədiyimizi bilirəm. Sahə müvəkkili çağırmışdı, vəziyyəti mənə izah elədi. Sonra tanıdı məni. Yoldaşımın keçmiş hərbçi dostlarındandı. Yoldaşım şəhid olub.

Otağa sükut şökdü. Əslində, hiss elədim ki, yer yarıldı, yerə girdim.

–     Məkanı cənnət olsun.

–     ...sərhədçi olub.Onun itidi. Təlim keçmiş, ağıllı itdir.4 il birlikdə gəziblər cəbhə bölgələrini, postları. Elə sonuncu gün də birlikdə olublar. Şuşa döyüşləri başlamamışdan əvvəl...Snayper gülləsindən ağır yaralanmışdı. Meşədə qanaxmadan şəhid oldu. Döyüş yoldaşları 3 gün cəsədini axtarmışdılar, amma bu it tapmışdı.Müharibədən sonra iti mənə verdilər. Məzarını hər dəfə ziyarətə birlikdə gedirik, it bilir ki, yoldaşım orda torpağın altındadı. Onun üçün zingildəyir, ulayır, çağırır. Əslində, onlar  əsgər yoldaşı, səngər yoldaşı, nə bilim, müharibə yoldaşı olublar.

–     Bilsəydim... inanın ki... – Xəcalətimdən ölüb yerə girmişdim. Hələ də ayaq üstəydim və hiss eləyirdim ki, bu gəlinin qarşısında yumağa dönürəm.

–      Mən bura sizdən üzr istəməyə gəlmişəm.  Sabahdan sizi narahat eləməyəcək.

–     İti başqasına verirsiniz?

–     Yox. O, şəhidimin yadigarıdı, əmanətidi. Bir qohumum xaricə köçür. Sabah onu bağ evinə köçürük.

–          Bəs, sizə ev verməyiblər?

–          Vermişdilər. O evi 3 uşaqlı bir qazıyə bağışladım.O yoldaşımın nəşini meşədən çıxaranda vurmuşdular. İki ayağı da iflicdi. Mənə nə var e,  tək adamam...

Bu gəlinin fədakarlığı da bir tərəfdən məni heyran eləmişdim. Bilmirdim onun qarşısında necə dayanım. Hətta boyumdan utanırdım. Şikayətim üçün xeyli üzrxaxlıq elədim. Dil tökdüm. Dedim, sabah birinci işim gedib şikayəti geri götürmək olacaq.

–        Yoldaşınızın adını demədiniz.

–        Xalid.

–        İcazə verin şəhidimizin adını oğlumuza qoyaq.

Qadının gözləri gülmsədi. Bu təbəssüm evimə işıq kimi doldu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Xocalı faciəsini ilk çəkən hərbi operator Seyidağa Mövsümlü olub - İlk hərbi operatorun xanımı bu günlərdə belə bir açıqılama verib.  Əntiqə Rəşid Aslan da bu açıqlamanı qələmə alıb.

Hazırda sosial şəbəkələrdə, televiziya kanallarında və mətbuatda Qarabağ hadisələri və   Xocalı soyqırımı ilə bağlı videoların çoxunun müəllifi  olan müharibə  iştirakçısı,  Azərbaycan Ordusunun ilk hərbi operatoru Seyidağa Mövsümlünü bu gün xatırlamamaq olmaz. Tanınmış jurnalistin  xanımı Nazilə Mövsümlü danışır:

"Xocalı ilə bağlı çəkilişləri yenidən izləyirəm. Çəkilişlərin böyük hissəsinin Seyidağa müəllimə məxsus olduğu hamıya bəllidir. Hətta videoların alt hissəsində  müəllifin adı yazılıb. Gözləyirəm ki, bir dəfə biri “Seyidağa müəllim sözün həqiqi mənasında Xocalı çəkilişlərində  ən fəal biri olub” kəlməsini desin”.

Nazilə xanım  vurğulayır ki, Seyidağa həm işinin peşəkarı idi, həm də  vətəninə -xalqına  bağlı bir insan idi.

"Qarabağda döyüş başlayan gündən  o rahat ola bilmədi. Çünki əvvəldən xalqının yanında olub. Hələ xalq hərəkatı başlayandan  meydanlarda olub, həm operator kimi, həm müstəqillik uğrunda mübarizə aparan vətəndaş kimi xalqının yanında olub. Onun Azadlıq meydanında, 1990-ci il sovet ordusunun Bakıya işğalçı hücumu zamanı, Naxçıvandakı olaylarla bağlı  videoçəkilişləri hazırda bir tarixi dönəmin sübutudur. Dövlət televiziyasında işləyərkən Qarabağa gedirdi.

1988-ci ildən başlayaraq Qarabağ sanki onun evi oldu. Oradakı insanlarla bağlı, döyüşçülərlə bağlı, rus və erməni birliklərinin xaraba qoyduğu kənd və şəhərlərlə bağlı  çəkilişləri ən çox baxılan TV- materiallardan olub. Ezamiyyətdən gələndə geri qayıtmaq üçün çalışırdı. Elə bil əzizlərini Qarabağda qoyub gəlmişdi. Çəkilişləri təhvil verib yenidən Qarabağa yollanırdı. Bir dəfə gələndə isə dedi ki, day çəkilişlə qurtardıq, gedib əlimdə silah döyüşəcəyəm.  Dözmədi getdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi ilk batalyon yaratmışdı -  Şıxov batalyonu… Bax, o batalyonun ilk könüllülərindən olub. Bu batalyonda ermənlərə qarşı döyüşlərdə döyüşüb”.

 Nazilə xanım həyat yoldaşının 19 fevral 1992-ci ildə general Zaur Rzayevin təklifi ilə nazirliyin mətbuat mərkəzində operator kimi işə başlamasından sonra bir nüansı da xatırlayıb.

Xocalı faciəsindən xeyli  sonra Seyidağa evə gəlmişdi. Qapını açıb onu görəndə   göz yaşlarımı saxlaya bilmədim. Onu Qarabağa yola salanda  saçları qapqara idi, indi isə qapının ağzında  demək olar ki, ağ saçlı bir adam dayanmışdı. Həmin günlərdə bildik ki, Xocalı faciəsinin verdiyi stressdən Seyidağa şəkər xəstəliyinə də tutulub. Çünki ondan əvvəl o qanlı mənzərəni heç kim çəkməyib. O vaxt ordakı şahidlər də təsdiq ediri ki, Seyidağa Xocalı Soyqrımı ilə bağlı fevralın 26-da  çəkdiyi kasseti AzTV-nin Qarabağ bölgəsi üzrə müxbiri Allahverdi Əsədova verib, amma həmin dəhşətli mənzərəni onsuz da travma almış  insanlara göstərmək olmazdı. Milli Qəhrəman Çingiz Mustafayev Seyidağadan 2 gün sonra fevralın  28-də həmin ərazidə məlum mənzərəni lentə ala bilmişdi. Seyidağanın çəkilişləri televiziya üçün məqbul olmadığından o, 1993-cü ildə  çəkdiyi kadrlar əsasında “Xocalı Əsrin Faciəsi”adlı filmini çəkdi. Seyidağa Qarabağ hadisələrinə qədər çox sağlam, gümrah biri olub. Amma Xocalı faciəsi  deyərdim ki, onun ömrünü ”yedi", həyatını bitirdi. 63 yaşında … Seyidağa Mövsümlü Qarabağda həm vətəndaş kimi, həm zabit kimi, həm də  tarixi kameraya köçürən səriştəli bir operator kimi xalqın yaddaşında yaşayacağına əminəm”-deyə Nazilə Mövsümlü vurğulayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

MÜSAHİBİMİZ MAKEDONİYA YAZIÇILAR BİRLİYİNİN SƏDRİ ZİVKO GROZDANOVSKİDİR

  Cahangir Namazov,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bu günkü söhbətdaşımız— Makedoniya Yazıçılar Birliyinin sədri, beynəlxalq səviyyədə tanınmış şair, yazar və ədəbiyyatçi, çoxsaylı milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlar laureatı, Zivko Grozdanoskidir. Müsahibəni ingilis dilindən Əsəd Cahangir tərcümə edib.

—Valideynlər övladlarının gələcəyinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayırlar və dəstək ilk növbədə ailədən başlayır.

 Bir şair və yazıçı kimi formalaşmağınızda valideynləriniz və ailəniz hansı rolu oynayıb?

— İlk dəfə şeirlər yazmağa başlayanda – yazmağı öyrəndikdən qısa müddət sonra – anamın məni maraqla izlədiyini zəif də olsa xatırlayıram. Sonrakı xatirəm (bəlkə bir, iki, üç il sonra?) belədir: anam mənə içində şeirlərimin yazıldığı bir dəftər göstərdi. Çox təəccüblənmişdim! Mən şeirlər yazır və onları haradasa qoyub unudurdum, amma anam hamısını toplayır və böyük diqqətlə bir dəftərə köçürürdü. Hətta səhvləri də düzəldirdi. Beləliklə, deyə bilərəm ki, mənim ilk redaktorum anam olub. Düşünürəm ki, məni formalaşdıran məhz bu hekayədir.

Bu təəccüb hissi.

 — Ədəbiyyat çox vaxt saf qəlblə daxil olunmalı müqəddəs bir məkan kimi təsvir edilir.

Lakin bəzi şair və yazıçılar əsasən şəxsi qazanc və ya mükafatlar naminə yazırlar. Bu hadisəyə münasibətiniz necədir?

— Hamımız iki əks meyl tərəfindən idarə olunuruq: “autentiklik” ehtiyacı və “bağlılıq” ehtiyacı. Bəzi insanlar əsasən yazırlar, çünki bu onları öz həqiqi mənliklərinə yaxınlaşdırır. Digərləri isə bunu daha çox dünyada əlaqələr qurmaq və uğur qazanmaq yolu kimi görürlər. Bir tərəfdə saf qəlb (Vahidliyə canatma), digər tərəfdə isə saf düşüncə (əməkdaşlıq və rəqabət). Mən sadəcə ikinci yol üçün yaradılmamışam. Mənim malik olduğum yeganə şey “mürəkkəbdir” – yazının, dürüstlüyün və autentikliyin metaforası. Son kitabımın adı da belədir: “Mürəkkəb balığı kimi, dünyada özümə yer açmaq üçün mürəkkəbdən istifadə edirəm.”

— İnsan olmaq, hər şeydən əvvəl vicdana sahib olmaq deməkdir.

 Sizin fikrinizcə, bir şair və ya yazıçının əsas meyarları və məsuliyyətləri nələrdir?

— Mənim meyarlarıma görə, şairin və ya yazıçının əsas məsuliyyəti meyvənin çürük hissəsinə bıçaq sancmaq və onu həyatın bayramına çevirməkdir.

Bunu edərkən hər bir insanı bir meyvə kimi təsəvvür etmək.

—   “Buz kublarındakı barmaq izləri”  əsərinizlə qısa nəsr janrına yeni nəfəs gətirdiniz.

Qısa hekayə və ya flash-nəsr yazarkən sizin üçün ən çətin və ən zövqlü tərəf nədir?

— Ən çətin tərəfi artıq hərflərdən qaçmaqdır.

Ən zövqlü tərəfi isə onun son formasını “ovlayarkən” hiss etdiyiniz təəccüb və həyəcan hissidir.

—   Tez-tez deyilir ki, hər yazıçı yazı masasının arxasında başqa bir insana çevrilir.

Sizin yaradıcı prosesiniz necə baş verir?

— Bu janrdan asılıdır. Uzun nəsr bəzən düşüncə və ideyaları toplamaq kimidir: onları tutub kağıza köçürmək. Sonra uzun qış gəlir və siz nə topladığınıza baxırsınız. Poeziya isə bir ideyadır, qaçıb gedən bir fikirdir. Ona görə də daim ayıq olmaq lazımdır. Hər halda.

— Uşaqlar üçün yazarkən ən çox nədən ilham alırsınız? Yaradıcılıq impulsunuz haradan gəlir?

— Mənim şəxsi maraq quyumdan, darıxmağa qalib gəlmək ehtiyacından. Özümü təəccübləndirmək istəyindən.

— Sizin fikrinizcə, uşaq ədəbiyyatı ilə böyüklər üçün ədəbiyyat arasındakı ən böyük fərq nədir və bu iki istiqamət bir-birini necə zənginləşdirir?

— Fərqlər də çoxdur, oxşarlıqlar da. Bu, kifayət qədər mürəkkəb bir sualdır.

— Bu gün Makedoniya cəmiyyətində ədəbiyyat və mədəniyyətə göstərilən diqqətin səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?

— Ədəbiyyatın müxtəlif növləri var, amma onun mediada görünməsi nadirdir. Ümumiyyətlə media çox acınacaqlı vəziyyətdədir – yaradıcılıq demək olar ki, yoxdur. Bəziləri deyə bilər ki, Skopyenin mərkəzində çox kitab mağazası var. Amma digər şəhərlərdə demək olar ki, yoxdur.

 — Bu gün yazıçılarla oxucular arasında yaranan ədəbi boşluqlar necə özünü göstərir və gənc nəsil arasında hansı yeni yaradıcı hərəkatlar meydana çıxır?

— Bu boşluqların əsas səbəbi yaxşı ədəbi tənqidin olmamasıdır. Belə tənqid yazı üçün müəyyən meyarlar yarada bilərdi. Yaradıcılıq hərəkatlarına gəlincə, son vaxtlar daha çox oxu klublarının yarandığını görürəm. Lakin gənclərin əksəriyyəti ədəbiyyatla çox maraqlanmır. Məncə bunun əsas səbəbi bu sahəni dəstəkləyən rəsmi siyasətin olmamasıdır.

  — Müasir Makedoniya ədəbiyyatında hansı janrlar daha dinamik inkişaf edir və hansıları daha yavaş inkişaf edir?

— Romanlar üstünlük təşkil edir. Poeziya daha arxa plandadır (bunu beynəlxalq tendensiya da adlandırmaq olar). Qısa hekayə isə daha dinamik inkişaf edir.

— İnternet və sosial şəbəkələrin sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə oxuma vərdişlərinin azalması müşahidə olunur.

Oxucu sayının azalmasına görə yalnız interneti günahlandırmaq doğrudurmu?

— Xeyr, yalnız internet deyil. İnternetlə yanaşı dövlət strukturlarının bu sahədə demək olar ki, heç bir rəsmi siyasət formalaşdırmaması da səbəbdir. Təsəvvür edin ki, bir tərəfdən 16 yaşdan aşağı gənclərə smartfon istifadəsi məhdudlaşdırılır (məsələn, İspaniyada olduğu kimi). Digər tərəfdən isə kitabxanalar yüksək keyfiyyətli ədəbiyyatla təmin olunur və gənc “influencer”lər kitabxanalarda fəaliyyət göstərməyə təşviq olunur.

— Müxtəlif nəşriyyatların “bestseller” etiketi ilə nəşr etdikləri orta səviyyəli əsərlər həqiqi ədəbiyyatın inkişafına necə təsir edir?

— Düşünürəm ki, çox təsir etmir. Çünki bu gün müəlliflərin hər cür mətnə çıxışı var və onlar müxtəlif tərəflərdən təsirlənə bilirlər. Mən deyərdim ki, yaxşı müəlliflər əsasən yaxşı müəlliflərdən təsirlənirlər. Orta səviyyəli müəlliflər isə daha çox bestsellerlərdən və ya “trend” ədəbiyyatdan təsirlənirlər.

 — Bu günkü dünyada ədəbiyyat hələ də cəmiyyəti dəyişə bilərmi, yoxsa əsasən insan düşüncəsini və hisslərini zənginləşdirməklə məhdudlaşır?

— Cəmiyyət qlobal miqyasda alov içindədir: kapitalizm və imperializm, texnologiyanın köməyi ilə bizi hansısa uçuruma aparır. Bəlkə də üçüncü dünya müharibəsinin astanasına? Ədəbiyyatın edə biləcəyi şey bəzi insanları zənginləşdirmək və ruhlandırmaqdır. Bu isə kifayət qədər böyük bir işdir.

— Gələcəkdə daha çox hansı janra diqqət yetirməyi planlaşdırırsınız — poeziya, qısa hekayə, roman, yoxsa uşaq ədəbiyyatı?

— Başlamağa çalışdığım romanın konturlarını daha aydın etmək istəyirəm. Buna baxmayaraq, qısa mətnlər də yazıram. Bir həftə əvvəl Bağışlanma Günündə uşaqlar üçün bağışlama haqqında bir şeir yazdım.

— Sizin üçün “yaradıcı uğur” nə deməkdir?

— Bir şey yazmaq və bundan sevinc və minnətdarlıq hiss etmək. O yazıda zamanüstü bir dəyərin işartısını görmək. Məsələn, bir həftə əvvəl yazdığım “Padşah üçün bağışlanma” adlı şeir.

— Makedoniya Yazıçılar Birliyi hazırda hansı mühüm layihə və təşəbbüsləri həyata keçirir?

— Bir neçə layihə var, amma mən xüsusilə “Xatırlanan yaşayır” adlı kitabın təqdimatını qeyd edərdim. Bu kitab 21 avtobioqrafik qısa hekayədən ibarətdir və artıq aramızda olmayan makedoniyalı yazıçıların xatirəsinə həsr olunub. Layihənin məqsədi ölkəmizin mədəni yaddaşını qorumaq və müxtəlif milli və dini mənşəli müəlliflər vasitəsilə mədəni kimliyi möhkəmləndirməkdir.

— Azərbaycan ədəbiyyatından hansı şair və yazıçıları tanıyırsınız?

— Keçən il Struqa Poeziya Axşamlarında Fərid Hüseyn iştirak edirdi və biz tanış olduq. Qısa söhbət etdik və o mənə şeirlər kitabını həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində hədiyyə etdi. Şeirlər sadə və təsirli idi. Onlardan birinin misraları hələ də yadımda qalıb, çünki onları dostlarıma tez-tez söyləyirdim. Ümid edirəm müəllif məni bağışlayar, çünki indi o misraları tam xatırlamaya bilərəm:

“Vaxt ötür,

aram-aram anlayırsan ki,

yaşadığın bu ömürdə

nəyə cəsarətin çatmayıbsa,

haqqını itirmisən onların önündə.”

Bu qədər sadə və təsirli. Çox gözəl!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)