Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

“Yeri tərsa qızı mən də səni sayə gəlim. Tutum damənindən kilisayə gəlim. Ya sən islamı qəbul elə, ya mən dini Məsihayə gəlim”.  700 ilə yaxındır dünya türkləri həm də, qüdrətli Azərbaycan şairləri- Seyid İmadəddin Nəsiminin, Cahan şah Həqiqinin, Hüseyn Cavidin, Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın bu və buna oxşar, “xristian gözəllərinə” həsr olunan misralarına görə tolerantlığın ünvanı hesab edilir.

Amma kimsə əzəməti ilə Kremlin təməlini qoyub qala divarlarını, tarixi tikililərini quran, şamaxılı memar Əli ibn Sübhan Kərimi  Kut Şirvaninin eşqinə Böyük Rus knyazlığının sarayını Penza Monastrına dəyişən, saçını dibdən təraş etdirib rahibəliyi qəbul edən Knyaginya Annanın Böyük sevgisindən danışmayıb. Knyaz Dmitri İvanoviçin bacısının qızı sonralar “Borodino döyüşü” kitabının əsas qəhrəmanlarından biri kimi yaddaşlara yazılan Əli İbn Sübhan oğlu Şirvanini elə-belə sevməmişdi, onu könlünün sarayında sultan etməmişdi. Ondakı Qafqazlı əzəmətini, Azərbaycanlı ürəyini sevmişdi. Sevgisi yarım budaq olsa da, ondan dönməmişdi. Qətlinə fərman verənləri, sevdasına əl uzadanları kəsdiyi hörükləri, bir daha tük gətirməsinə icazə verməyəcəyi kəlləsi ilə cəzalandırmışdı. Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani Moskvadan ayrılanda onun günahsız başını bədənindən ayırmışdılar.

Bu yazı adına ancaq bədii ədəbiyyatda rast gəldiyimiz, təməlini qoyduğu memari incilərdə imzasını qoyan Böyük Memarın sevgisindən, həm də ona olan sonsuz sevgidən bəhs edir. Lütfən oxuyun. Bir yazıda da qeyd etmişəm: Adəm Həvvanı sevib cənnətdən, Züleyxa Yusifi sevib səltənətdən oldu. Məcnun Leylini sevib səhralara düşdü. Knyaginya Anna Şamaxılı memarı, daha doğrusu Böyük Rus Knyazlığının əsas məbədinin- Kremlin memarı Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvanini sevib saraydan oldu. Nəsiminin, Həqiqinin, Cavidin, Şəhriyarın sevdiyi “gözəllərin” yerinə onu – o, Böyük Memarı sevdi!

Memar Sinan kimi Yaxın və Orta Şərqdə nüfuz sahibi idi

Yaratdığı memari incilərlə Yaxın və Orta Şərqdə, Güney Qafqazda, Səfəvilər imperiyasında, Hindistanda məşhur olan Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani (Əli Sübhan oğlu Kərimli) 1322-ci ildə Şamaxıda dünyaya gəldi. Soyu, soykökü, şəcərə dəftəri ilə Osmanlı Sultanlarına, Dərbəndilərə bağlı olan memar bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən incilərin təməlini qoydu. Dəməşqin Bağlar bölgəsindəki qədim məhəlləsində Şərq memarlıq məktəbinə məxsus üç əzəmətli dörd mərtəbəli binanın, Dəclə çayı üzərindəki beş taclı Bağdad körpüsünün, Krım yarımadasında Bağçasaray mülkünün və fəvvarələrin, Gürcü İmeretiya Çarlığının paytaxtı Msxetada Knyaz Dodianın sarayının, Təbrizdə Kərim Ağa torcasının, Şirazda 80 otaqlı karvansaranın, Dəbir şəhərindəki Cümə Məscidinin, Şamaxıda qalıqları bu günədək qalan şəhərə giriş körpüsünün və onlarla tarixi tikilinin müəllifi kimi şöhrət tapan Memar yaratdığı abidələrlə yanaşı ədəbi qəhrəmanına çevrildiyi bədii əsərlərdə yaşayır.

Ya Əmir! Türküstanda məndən çoxdur, Şirvanşahlığında yoxdur

Memar Sinan kimi Yaxın və Orta Şərqdə tanınan, Şirvanşahlar dövlətində nüfuz sahibi olan, sarayın baş memarı kimi xüsusi hörmətə malik olan Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani Şirvanşah İbrahimin sarayında baş köşədə yer alardı. Bu məşhuri – cahan Memarın yaratdığı abidələrə görə ona xüsusi dəyər verən dünya fatehi Əmir Teymur Azərbaycana yürüşü, Şirvanşah İbrahimlə görüşü zamanı Şirvanın iki incisi – Seyid İmadəddin Nəsimi və Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani ilə maraqlanmışdı. Nəsiminin qolundakı buxovu açıb onun azad ruhunun dalıyca getməsinə şərait yaradan Əmir Teymur, Memar Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvanini Səmərqəndə aparmaq istəsə də, Şirvanın sərt qayaları, qalaları kimi məğrur Memarını onun Vətən sevgisinə bağışlamış, yerindən, yurdundan etməmişdi. Onu da, Şeyx İbrahimi də Peyğəmbər əlyehissəlam sevgisinə, etiqadına bağışlamışdı. Memarı Qarabağdakı iqamətgahında qəbul edən Əmir Teymur onun istəyini qəbul etmişdi: “Ya Əmir! Əmrin olar! Sayənizdə Türküstanda məndən çoxdur, məndən isə Şirvanşahlığında yoxdur. Buralar da,Sizin torpaqlardır!” Memari inciləri ilə dünyanı, bu tarixi kəlamı ilə Əmir Teymurun könlünü fəth edən Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani  Əmirdən ənam alaraq öz yurduna, dəfələrlə zəlzələyə uğrayan, vətənə bağlı insanlarının iradəsi ilə yenidən qurulan Şamaxıya qayıtmışdı.

Boyar Boratinski Böyük Rus knyazının məktubunu Şirvanşah İbrahimə təqdim etdi

Hələ sağlığında şöhrətin çələngini başına qoyan, əfsanəyə, nağıla dönən, şöhrəti Şamaxının sərhədlərini aşan Böyük Memarın ayağına Böyük Rus Knyazlığından elçilər gəlmişdi. Onun bir memar kimi əzəmətinin aynası olan əsərləri Əmir Teymur kimi Böyük Rus knyazı Dmitri İvanoviçin də, diqqətini cəlb etmişdi. Məşhur memar-mühəndis Moskvaya knyazın dəvəti ilə getmişdi. Bu məqsədlə 1366-cı ilin sonlarında Knyaz Dmitri İvanoviçin elçiləri, Boyar Boratinski və Şirvanşahların Moskvadakı böyük elçisi Qafur bəy Sultan bəy oğlu Şirvani, Böyük Rus Knyazlığının digər rəsmi nümayəndələri və on süvari ilə Moskvadan Şamaxıya, Şirvanşah İbrahimin sarayına gəlmişdi. 1366-cı ilin sonunda – dekabr ayında Moskvadan çıxan nümayəndə heyəti 1367-ci il yanvarın 5-də 21 gün sonra, şaxtalı bir qış səhərində Şirvanşahlar sarayında rəsmi törənlə qarşılanmışdı. Böyük ehtiramla qarşılanan qonaqların şərəfinə süfrələr açılmışdı. Ziyafət başa çatdıqdan sonra Boyar Boratinski Böyük Rus knyazı Dmitri İvanoviçin məktubunu Şirvanşah İbrahimə təqdim etmiş və gəlişin məqsədini onun diqqətinə çatdırmışdı. Knyazın məktubundan bəlli olmuşdu ki, Yaxın və Orta Şərqdə, Güney Qafqazda, Hindistan və Türküstanda, Bağdadda, Dəməşqdə, Təbrizdə məşhur olan memar-mühəndis, Şirvanşahların Baş memarı Böyük Rus Knyazlığının saray kompleksinin qurulması üçün Moskvaya dəvət olunur. Dövlət üçün xüsusi əhəmiyyətli bir kadrın gedişi Şirvanşah İbrahimi açmasa da, dəvət qüdrətli bir dövlətin knyazndan gəlmişdi...

Knyaz Dmitri İvanoviç ona işə başlamamışdan öncə Boyar titulu və səlahiyyəti verdi

1367-ci il martın 14-də memar Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani Knyaz Dmitri İvanoviç arasında müqavilə imzalanır. Müqavilənin şərtlərinə əsasən Memara bütün məsələlərdə sərbəstlik verilir. Heç kəs onun işlərinə qarışa və hər hansı formada ona təsir göstərə bilməzdi. Bir kimsə özünü ondan üstün tuta bilməsin deyə hətta knyaz Dmitri İvanoviç ona işə başlamamışdan öncə Boyar titulu və səlahiyyəti vermişdi. Müqaviləyə əsasən istifadə olunacaq işçilərin sayına da məhdudiyyət qoyulmamışdı. İşin həcmi, sürəti və keyfiyyəti üçün gərək olduqda Memar istədiyi vaxt yeni qüvvə tələb edə bilərdi. Müqavilədə knyazın yeganə ciddi tələbi inşaat işlərini dörd il müddətində tam başa çatdrılması idi. Memar bunun qarşılığında “Tikilinin nəinki fərqli gözəlliyə malik olacağına, hamının zövqünü oxşayacağına, min illərlə Moskvanı qoruyacağına, şəhərin əsas qürur və gözəllik məkanına çevriləcəyinə söz verir, buna əmin etmək üçün əlini arxalığının cibindən çıxardığı kiçik həcmli Qurani Kərimin üzərinə qoyaraq and içir.

İşin sürətlə getməsi, tikintinin uğurla başa çatması, ən azı bir il tez yekunlaşması üçün Memar tikintiyə rəhbərliyi də bəri başdan üzərinə alır. Bunun üçün özünün təklifi ilə yalnız götürülmüş işlər tam başa çatdıqdan və hamı tərəfindən gizli səsvermə yolu ilə ən gözəl iş kimi qəbul edildikdən sonra zəhmət haqqı ödənilməsi nəzərdə tutulur. Ödəniş bu şərtə uyğun olaraq tikintiyə sərf olunacaq materialların dəyərinin tam yarısı məbləğində olmalı idi. İş bəyənilməyəcəyi təqdirdə zəhmət haqqı qəbul edilməyəcəkdi. Amma iş başa çatana kimi rahat dolanmaq, ailəsinə göndərmək üçün hər ay ona 300 qızıl ayrılmışdı”.

Knyaz Dmitri İvanoviçin xüsusi ehtiramla, həm də ümidlə dəvət etdiyi,müasir dillə desək, dünyaşöhrətli Memarın bütün qayğılarla əhatə edilməsi üçün o, Knyazın bacısının malikanəsində yerləşdirilmişdi. Müqavilənin şərtlərinə daxil edilən bu bənd elə-belə seçilməmişdi. Bu həm də onun təhlükəsizliyi üçün idi. Knyaz belə bir layihəni gerçəkləşdirmək istəsə də, uzun müddət uyğun memar və mühəndisləri Böyük Rus Knyazlığında bulmamışdı. Baxmayaraq ki, hər il Əmir Teymurun dilə ilə desək, “xəzinəsinin yarısını” həm də, onlara xərcləmişdi”.

İkiçay arasının möcüzəsi- Kremlin təməli belə qoyuldu

Moskva qalasının tikintisinə əsasən Moskva çayı və onun qolu olan Yauza çayının dörd bir tərəfdən əhatə etdiyi adada aparılmalı, orada möhkəm qala divarları ilə əhatə edilmiş qala qurulmalı, İçərişəhər yaradılmalı idi. Qala divarlarının hərbi əhəmiyyətli hissələrində isə müxtəlif ölçülü və quruluşlu qüllələr, bürclər ucaldılacaq, darvazalar tikiləcəkdi. Şamaxılı memar-mühəndis öncə beş qüllənin və keşikçi bürclərinin, qala divarlarının layihəsini çəkib Knyaz Dmitri İvanoviçə təqdim edərək təsdiqinə nail olur. Daha sonra isə kərpic sobalarının tikintisi üçün yer müəyyənləşdirir. Məsələnin bu tərəfi memarın vəzifəsi olmasa da, Böyük Memar özü şəhərin kasıb məhlələrini gəzib gözəgəlimli, qüvvətli gəncləri seçib tikitiyə cəlb edir. Bu minvalla o, qısa zaman kəsiyində 1500 işçi qüvvəsini, sağlam, qolu zorlu usta və fəhlələri bir araya toplayır. Və onlara bir də vəd verir: “Tikinti uğurla başa çatdıqdan sonra yaşadıqları daxmalar, köşklər içərisindəki əşyalar və ləvazimatlarla birlikdə onlara bağışlanacaq”.

Yepiskop İncildən, Şamaxılı memar isə Qurani Kərimdən ayələr oxudu

İndi çoxlarına əzəmətin nümunəsi kimi görünən Kremlin binasının da, mövcud olduğu Qala-Sarayın tikintisinə 1367-ci il martın 25-də rusların “Bloqoveşenie bayramı günü”ndə başlandı. Bu bayram Məryəm ananın Müqəddəs Ruhdan nütflənməsi şərəfinə keçirilirdi. Bayram münasibəti ilə keçirilən mərasimdə  müsəlman memar Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani kilsəyə gəlir, Məryəm ananın və İsa Məsihin adına şam yandırır. Dillərə dastan tikintinin təməli qoyulub möhrəsi qazılarkən min illər boyu sivilizasiyaların, dinlərin, mədəniyyətlərin dialoquna töhfələr verən, tolerantlığın ünvanına çevrilən, İpək Yolu boyunda yerləşən, adı tarixin atası Heredotun əsərlərində “Kamaxiya” deyə keçən, məşhur səyyahların əsərlərində çəkilən Şamaxının nişanəsi, daha doğrusu ata tərəfdən Osmanlı sultanlarının, ana tərəfdən Dərbəndilərə bağlı olan qüdrətli türk və müsəlman memar Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvani arxalığının cibindən yenə o məşhur Qurani-Kərimi çıxarır, “ Məryəm surəsi”ni avazla oxuyaraq Tanrının kəlamı ilə görüləcək müqəddəs işə xeyr duasını  verir. Knyazın fərmanına uyğun olaraq kimsənin onun işinə qarışmaq ixtiyarı olmadığından hətta, Metropololit Aleksey də bu məsələdə ona mane ola bilmir. Bununla da, bu gün dünyanın məşhur memari incilərindən sayılan Kreml və ona aid olan əzəmətli tikililərin təməli qoyulur. Bir tərəfdən Yepiskop “İncil”dən, digər tərəfdən Şamaxının əyilməzlik,  İslamın dönməzlik nümunəsi olan Memar Qurani Kərimdən müqəddəs kəlamları yer üzündən göy üzünə ismarlayır,  dinlərin, mədəniyyətlərin dialoquna töhfədə bulunurlar.Göydə mələklərin, Yauza çayında pərilərin xeyir-duası ilə kompleksdə işlər sürətlə davam edir. Gündə bir kərpic deyil, min kərpic hörülən bürclər, qüllələr, qala divarları analitik təfəkkürü, ensiklopedik biliyi ilə Yaxın və Orta Şərqdə, Güney Qafqazda, Türküstanda, Hindistanda, Dəməşqdə, Təbrizdə məşhur olan memar Əli İbn Sübhan Kərimi Kut Şirvaninin ruhunun aynası kimi Yauza çayının qoynundan Böyük Rus Knyazlığının baş kəndi – paytaxtı kimi boy verir.

Məşhur əsərlərə Şirvani künyəsi ilə imzasını qoydu

O, bu dünyaya sevməyə, sevilməyə, əbədi sevgisini, ilahi eşqini daşa, yaddaşa köçürməyə gəlmişdi. Odlar Yurdu Azərbaycanın məşhur memarları çox olmuşdur. Manna, Midiya, Atropatena, Albaniya, Şirvanşahlar, Atabəylər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar kimi məşhur dövlətlərin, imperiyaların dönəmində var olan qüdrətli memarlar əzəmətli abidələr ucaltmış, qalalar çəkmişlər. Qobustanın Qayaüstü abidələrindən, Gəmiqayadan, Xudavəngdən, Ağoğlan Qəsrindən tutmuş Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvani, Şirvani, Naxçıvani, Qarabaği künyəsi ilə tişəni qan edən memarların günümüzə gəlib çatan abidələri bir millət, məmləkət olaraq daşa, yaddaşa  dönən imzamız olmuşdur.

Şirvanşahlar sarayında yetişən məşhur memarların Şamaxıda, Bakıda yaratdıqları abidələr, məbədlər, türbələr, məqbərələr, məscidlər, saraylar, qalalar, ovdan və kəhrizlər, hamamlar, qurduqları kanalizasiya sistemləri, dünyanın maddi-mədəni irsi siyahısına daxil edilən Şirvanşahlar Saray Kompleksi, İçərişəhər, Atəşgah məbədi, Səbail Qəsri və adlarını sadalamadığımız minlərlə abidə komplekslər, müqəddəs yerlər, ziyarətgahlar dediklərimizə əyani sübutdur. Şamaxıda, Dəməşqdə, Təbrizdə, Krımda, Bağdadda, Şirazda, Dəbirdə məşhur əsərlərə Şirvani künyəsi ilə imzasını atan, Kremlin memarı kimi yaddaşlara yazılan,  haqqında az yazılıb çox danışılan Əli İbn Sübhan Kərəmi Kut Şirvani onlardan biridir.

Kremli ucaldan Azərbaycan memarını tarixdən silmək olmadı

Adı daşa, yaddaşa yazılan Böyük Memarın faciəli sonluğu da kədərli bir xatirədir. “1371-ci il iyun ayının 22-də bir kazak atamı arxadan vuraraq Onun başını bədənindən ayırır. Bu hadisə Moskvada Smolenski yolunun 9-cu kilometrliyində - indiki Volokolamski yolunun başlanğıcında, soldakı talada Böyük Memarın Vətənə dönüşü üçün təşkil olunan vida ziyafətindən sonra baş verir”. Araşdırmaçı yazarların qənaətinə istinad edərək deyə bilərik ki, “belə bir qətlin icra olunmasında başlıca məqsəd Böyük Memarın adını yox etmək, Kremli ucaldan sənətkarı tarixdən silmək idi. Qəddarcasına qətlə yetirilən Əli Sübhan oğlu Kərimlini elə oradaca dəfn edirlər. (Burada söhbət Osmanlı və Şiraz mənbələrinin, Krım arxivşünaslarının rəsmi sənədlərə istinad edərək söz açdıqları Əli İbni Sübhan Kərimi Kut Şirvani kimi təqdim etdikləri memardan gedir. Ş.C) Bu ağır itkiyə görə daha çox üzülən Knyaz Dmitri İvanoviçin bacısı qızı Knyaginiya Anna olur. Onun memara məhəbbəti qarşılığını bulmasa da, o, bu ağır itkiyə dözməmiş, saçını kəsmiş, başını dibindən təraş etdirərək Penza Monastrına yollanmış, rahibəliyi qəbul etmiş, ömrünün sonuna qədər Memarın məzarının qulluğunda durmuşdur”.

“Məşhur Sovet yazıçısı Sergey Borodininin 1941-ci ildə qələmə aldığı “Dmitri Donskoy” tarixi romanında əsas obrazlardan biri kimi təqdim olunan Memar Əliş bəy Şirvanlı sonsuz sevgilərlə təsvir edilib. Sergey Borodinin onu romanında XIV yüz ildə Moskva Kremlinin ilk təməlini qoyan, daş divarlarını çəkən, qala və bürclərini hörən, isitmə, su təchizatı və kanalizasiya sistemini quran şamaxılı memar kimi təsvir edib. Ölkəmizdə ilk dəfə bu məşhur Memar haqqında məlumatlar Oqtay Eldəgəz tərəfindən verilib. Yazıçı Hafiz Mirzə isə Moskvada onun haqqında “Moskva Kremlinin memarı Kərimli” adlı povest nəşr etdirib. 2012-ci ildə isə Əli Əhmədoğlu “Kremlin memarının ödülü” adlı kitabını çapdan çıxarıb.”

Knyaginya Annanın damarlarında peçeneqlərin, poloveslərin qanı axırdı

Knyaginya Anna Əbədi sevgisi üçün monastra getdi. Böyük Memarın başını bədənindən ayıran Annaya aşiq ataman bir şeydi unutdu. Unutdu ki, bir Şirvan kişisinə aşiq olmaq, eşqin ən gözəlidi. Knyaginyadan sonra Əmir Teymurun oğlu Miranşah Şeyxüslislamın qızı Şəmsin könlünü qazanmaq üçün onun sevgisinin – Dövlət bəyin kəlləsini alıb önünə atanda Şəms: “Dövlət bəyin ölüsü də gözəldir!” nidası ilə onu heyrətləndirdi.

Böyük Rus Knyazlığının təməlində poloveslər, peçeneklər qədim türklər dayanır. Knyaginya Annanın damarlarında isə şübhəsiz ki onların qanından nişanə var. Yoxsa “Kəlləyə kəllə” ilə cavab verməz. Sarayı, səltənəti monastra, guşənişin həyatına dəyişməzdi. Əli İbn Sübhan Kərimi KutŞirvani pirlərin, övliyaların, sufilərin, xəlvətilərin, hürufilərin, Şirvani, Bakuvi imzası ilə qələm çalanların , Mürşid- Mürid ucalığı, müqəddəsliyi yaşayanların diyarından idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu qədər komedik tamaşalar, filmlər ərsəyə gətirən haralı olar? Əlbəttə ki, zarafat, gülüş məkanı olan Şəkidən.

Bu gün Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi Sabit Rəhmanın anım günüdür. Hörmətlə anırıq.

Sabit Rəhman 26 mart 1910-cu ildə Şəkidə (o vaxtkı Nuxada) anadan olub. Ədəbi fəaliyyətə 1926–1927-ci illərdə Molla Nəsrəddin jurnalında dərc etdiyi felyetonlarla başlayıb. İlk hekayələr məcmuəsi — "Pozğun" 1931-ci ildə dərc olunub. Bir çox hekayə və pyes müəllifidir.

Azərbaycan komediyasının banilərindəndir. O, dünyaca məşhur "Arşın mal alan" və "O olmasın, bu olsun", "Koroğlu", "Əhməd haradadır?" filmlərinin, Ulduz musiqili komediyasının ssenarilərinin, Yeddi gözəl baletinin librettosunun müəllifidir.

1943-cü ildə Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülüb, iki dəfə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və medalları ilə təltif olunub. Şəki dram teatrı S. Rəhmanın adını daşıyır. Bakı və Şəki şəhərlərində onun adına küçə vardır.

Əsərləri

- Hekayələri:

"Şirin bülbül", "Qudurğan", "Mir Qasımın macəraları", "Kölgələr", "Mirzəkələntər", "Xəyal plov", "Nikolay taxtdan düşdü", "Qohumlar"

- Povestləri:

"Vəfasız", "Son faciə".

- Pyesləri:

"Toy", "Xoşbəxtlər", "Aşnalar", "Aydınlıq", "Əliqulu evlənir", "Yalan" və s.

- Romanı:

    "Nina"

Kitabları

1. Şirin bülbül (hekayələr)

2. Vəfasız (povest)

3. Xəyalplov

4. Son faciə (povest)

5. Hüseyn Ərəblinski (povest)

6. Hədiyyə

Filmoqrafiya

1. Arşın mal alan

2. O olmasın, bu olsun

3. Koroğlu

4. Əhməd haradadır?

5. Ulduz

6. Hicran

7. Şirin bülbül

8. Gülüş fenomeni. Sabit Rəhman

Sabit Rəhman 1970-ci ilin 23 sentybrında Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onunla bir neçə il əvvəl Şuşada, “Vaqif poeziya günləri”ndə tanış olmuşuq. Eyni oteldə qalırdıq. Olub keçənlərdən, başına gələn hadisələrdən danışır, sanki həmsöhbətinə özü haqda geniş məlumat ötürürdü. Ciddi görkəmi, illərin dərin cığırlar açdığı siması, qalın səsi, danışarkən bədən dili mənə uşaqlığımda gördüyüm köhnə kişiləri xatırladırdı...

“O vaxt Ukraynada olarkən qatarda bir nəfəri soyub döymüşdüm. Xarkov məhkəməsi mənə 2 il 6 ay iş verdi. Doğrudur, heç nəyi sübut edə bilmədilər, amma qərar belə oldu. Mən ən yaxşı şeirlərimin çoxunu Ukrayna türməsində yazmışam. O vaxt mən "Qrono” yaradıcılıq birliyinin üzvü idim. Tez-tez yanıma gəlirdilər. Orda yaşayan azərbaycanlılar da məni yaxşı tanıyırdılar. 1986-cı ilin sentyabrında həbsdən çıxanda Xarkovdakı azərbaycanlılar məni təmtəraqla yola saldılar. Onlardan biri də məşhur futbolçumuz Vəli Qasımov idi. O vaxt Xarkovda, "Metallist”də oynayırdı. Bakıda isə məni Nazim Hikmətdən də yaxşı qarşıladılar. Gələn kimi "Ulduz”, "Azərbaycan” jurnallarında çap olunmağa başladım. Mən SSRİ Yazıçılar İttifaqına kitabsız qəbul olunan iki-üç nəfərdən biriyəm.”- söyləyir.

İlk şeirini əsgərlikdə yazıb. Sevdiyi qızın nişanlandığını eşidəndən sonra, bu hadisə ona çox pis təsir edib və ilk şeiri də onda yaranıb. "Xoşqədəmli” adlı şeiri isə ilk dəfə 1979-cu ildə "Azərbaycan gəncləri” qəzetində çap olunub. Bildirir ki, şeir yazanda ekstaz vəziyyətində olur. Düşünür ki, poeziya düşüncənin üstünə ürək şəkli çəkməkdir. Onu ütüləməkdir...

Deyir ki:- “Bir neçə il əvvəl Anar müəllimin yanına getmişdim. Dedim, məni təqaüd alanların siyahısına salın. Dedi, ikinci dəfə təqaüd verə bilmərik. Dedim, axı, mənim ikinci dəfə təqaüd almağımdan heç kim şikayət eləməz. İki il ömrüm qalıb. 1500 manatlıq təqaüdə sala bilmirsiniz, heç olmasa 300 manatlıq təqaüdə salın. Dedi, yox e, yox, sizə yardım edə bilərik, amma təqaüd verə bilmərik. Mənə yardım lazım deyil, təqaüdə ehtiyacım var- söylədim...”

Haqqında söhbət açdığım şair Əlisəmid Kür 8 fevral 1954-cü ildə Salyan şəhərində müəllim ailəsində doğulub. 1971-ci ildə Salyan şəhər 3 saylı orta məktəbini fərqlənmə attestatı ilə başa vurub. 1981-ci ildə Mirzəağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Komitəsində redaktor, Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında və Azərbaycan Teatr Muzeyində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 1989-cu ildə AYB-nin Ədəbiyyatı Təbliğ və Müəllif Hüquqları bürosunda şöbə müdiri, Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin "Yol" ədəbiyyat qəzetində şöbə müdiri, 1991-1994-cü illərdə "Yol" ədəbiyyat qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. Bir sıra kitabların müəllifidir. Şeirləri dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunub, şeir almanaxlarında, ədəbi dərgilərdə dərc olunub. 20 il ərzində dünyanın bir çox şəhərlərində təşkil edilən şeir toplantılarında Azərbaycanı təmsil edib...

...Xarizmatik adamdır, öz sözü, mövqeyi olan şəxslərdəndir. Heç bir təzyiq və şiddətlə onu sındırmaq mümkün deyil. Necə deyərlər, yalaq, miyanə adamlara nifrət edir və ömrünün sonuna qədər azad yaşamaq üçün əlindən gələni əsirgəmir. Başqasının həyatına qarışmadığı kimi, öz həyatına da kiminsə qarışmasını sevmir. Emosional tərəfi güclüdür. Fəqət üzərində nəzarəti itirmir. Anarxiyanı, xaosu xoşlamır, adət-ənənələrə, qayda-qanumlara bağlı adamdır...

“Həyatda acığım gələn 3 şey var: intihar, aclıq aksiyası, mitinq. Nifrət edirəm üçünə də. Sözün var, söz denən. Həyatın qədir-qiymətini bilmək lazımdır. Gözümüzün qabağında Ukrayna boyda ölkə dağılır. Xocalıdan daha böyük faciənin şahidi oluruq. Mən o ölkəni vaxtı ilə qarış-qarış gəzmişəm. Ağır dərddir.”- söyləyir.

Təvazökar və çox çalışqandır. Yalanı sevmir, alnının təri ilə yaşamağa üstünlük verir. Kifayət qədər dürüst və həqiqətpərəsdir. İnsanları başa düşə və onlarla asanlıqla ünsiyyət qura bilir. İctimai həyata böyük əhəmiyyət verir. Əylənmək və yüngül həyat tərzi keçirmək onun işi deyil. Həyatda ciddi və özünə qarşı tələbkardır. Şübhəsiz ki, tənhalığı xoşlamır. O, səxavətli, açıqürəklidir və insanlarla səmimidir. Kiməsə yardım edəndə özünü həqiqətən də xoşbəxt hiss edir. Analitik təfəkkürü var. Qərarlarında yaradıcıdır və hər kəsə kömək etməyə hazırdır...

Deyir ki:- “İndi elə bir dövrdür ki, Qənimət Zahidin vaxtı ilə Mirşahinin vaxtı qarışıb. Millət də qalıb ortada. Biz şeirimizi 15 il qabaq yazmışıq. Biz nəyisə vəsf eləmək üçün yaşamırıq axı. Mənim gözümün qarşısında Xocalı faciəsindən daha böyük Mariupol faciəsi yaşanır. Bu faciəni göstərmək lazımdır. Xarı bülbüldən dünyada yüz yerdədir. Polad Bülbüloğlu bantik də vurub cır səslə mahnı oxuyur. Onu efirə çıxarıb Qarabağ səsini unutdurmaq istəyirlər. O vaxt Şuşada bir uşaq olub, deyiblər, çıxırıq, gəl, tez elə. Deyib ki, mən evimi qoruyuram da, niyə çıxım? Bax o uşağa heykəl qoyulmalıdır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində, şəhərlərində belə heykəllər var. Adsız uşaq heykəli...”

…Gərginlik keçirmədən yaşamağı xoşlayır. Qaynardır, oturaq həyatı xoşlamır. Qarşılıqlı anlaşma olmayan yerdə özünə qapanır. Bir sözlə, zahirən soyuq görünsə də əslində nəcib, emosional və canlıdır. İnsanları sevəndə həqiqətən ürəkdən sevir. O, müstəqil və azaddır. Çoxlu tanışları olmasına baxmayaraq, əsl dostu çox azdır...

“Dövrü mətbuatı izləyirəm. İldə iki-üç roman yazan yazıçılar peyda olub. Onların heç birini oxumuram. Onların iyini bilirəm çünki. Ümumiyyətlə, mən müsahibə verəndə diqqətlə oxuyurlar, deyirlər, görək, Əlisəmid kimin adını çəkəcək. Keçən dəfə bir neçə nəfərin adını çəkmişdim, sonra hiss elədim ki, adını çəkmədiklərim inciyir bir azca. Həm də kiminsə adını çəkirsən, kimsə yadından çıxır. Sonra özün narahat olursan ki, niyə mən o cür istedadlı adamın adını unutdum, çəkmədim. Yadımdan çıxan uşaqlar bağışlasınlar məni. Mən ad çəkməkdən daha çox kitablara ön söz yazmaqla, özlərinə xoş söz deməklə dəstək oluram gənclərə, şairlərə, yazıçılara...”- söyləyir.

Bu günlərdə eşitdim ki, sağlamlığında ciddi problemlər yaranıb. Ona Allahdan şəfa arzulayaraq “Qan-tər içində” şeiri ilə söhbətimi başa vurmaq istəyirəm:

“Əqrəbləri itmiş saat kimiyəm,

Vaxt ölür, çökür içimdə.

Cin çapmış at kimiyəm,

Qan-tər içindəyəm, anam,

Qan-tər içində.

Zaman dolaşıq nər qovğasında

Şeytan-mələk davasında

Ürəyim əlimdən gedir,

Çırpınır qollarım qoynumda,

Gecəm qan-tər içində, anam,

Günüm qan-tər içində.

Bu əlim, bu da lal dilim,

Sözü xəmir kimi yoğuran dilim,

Cadar-cadar, dilim-dilim

Söz əkib-becərən dilim,

Sözüm qan-tər içində, anam,

Dilim qan-tər içində.

Alnımın qırış yerindən

Taleyin çaparı keçir.

Bu yurdun süyər yerindən

Bir ölüm qatarı keçir,

Elim qan-tər içində, anam,

Obam qan-tər içində.

Toxdayıb, səbrimdən asıldım,

Buğlanıb, ruhumdan asıldım,

Can hanı, qəbrimə qısıldım,

Söndüm qan-tər içində, anam,

Öldüm qan-tər içində...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

Oxucularını daim yeniliklərlə sevindirən “LİBRAFF” mağazalar şəbəkəsi bu ay daha bir ilkə imza atacaq. 8 ölkədə bestseller olmuş və dünyanın hər yerindən milyonlarla oxucuya malik avstraliyalı yazıçı Deniel Çidiak “LİBRAFF”ın təşəbbüsü ilə ilk dəfə Azərbaycanda oxucuları ilə görüşəcək.

Azərbaycanda da tez-tez bestseller siyahısına düşən və artıq ikinci nəşri də tükənməkdə olan “Kim deyir ki, bacarmazsan? Bacararsan!” kitabının müəllifi, oxucularına öz təcrübə və həyat hekayələri ilə ilham verən Deniel Çidiak sentyabrın son həftəsində Bakıda qonaq olacaq.

Artıq 5 kitab müəllifi olan müəllif 27 sentyabr saat 15:00 – “LİBRAFF”ın  “Park Akademiya” filialında kitab müzakirəsində iştirak edəcək və motivasiya, şəxsi inkişaf, habelə yumşaq bacarıqların önəmi barədə öz fikirlərini oxucularla bölüşəcək.

 28 sentyabr saat 12:00-da isə “Gənclik Mall”ın 1-ci mərtəbəsinin əsas zalında baş tutacaq imza mərasimində oxucular müəlliflə bir daha görüşmək imkanı qazanacaqlar.

Tədbirin giriş bileti müəllifin kitabıdır. Kitabı bütün LİBRAFF mağazalarından əldə etmək olar. Buradakı link vasitəsilə kitabı 20% endirimlə onlayn sifariş edə bilərsiniz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Heç bilirsiniz, Xalq şairi Zəlimxan Yaquba “Saz” pemasını yazmağı kim sifariş verib? Bu gün bu haqda danışacağan.

Görkəmli alimimiz Xudu Məmmədov 80-ci illərdə Ağdamda bir məclisdə Zəlimxan Yaquba belə deyir: "Mən ictimai sifariş verirəm, saz haqqında əsər yazmalısan. Bu, xalqın sifarişidir. Bəxtiyar Vahabzadə "Muğam" poemasınıyazandan sonra saz haqqında da yazmaq istəyirdi. Ancaq mən dedim ki, Bəxtiyar, sən saz haqqında yazma, çünki sən onu bilmirsən, saz haqqında da yazan tapılar. İndi mən görürəm ki, saz haqqında əsərin müəllifini tapmışam və o adam sənsən..."

Beləcə, Zəlimxan Yaqub "Saz" poemasını Xudu Məmmədovun xahişi və təkidi ilə yazır.

Zəlimxan Yaqub sonralar bu haqda belə deyirdi: "Fəxr edirəm ki, mən "Saz" poemasının müəllifiyəm. O poemanın da araya-ərsəyə gəlməsinə görə böyük alimimiz Xudu Məmmədova minnətdaram".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 İmperiya ordusu 20 yanvarda Bakıda qırğın törədəndə bir güllə də gənc bir şairə dəydi. Beləcə, arzuları ürəyində qalan nakam taleli daha bir gənc Şəhidlər Xiyabanının daimi sakini oldu...

Şair Ülvi Bünyadzadə 23 sentyabr 1969-cu ildə Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Kəsəmən kəndində ziyalı bir ailədə dünyaya göz açıb. 5 yaşından yazıb-oxumağı bacaran Ülvi 6 yaşında ilk şeirini yazıb.

Ülvi Bünyadzadə ibtidai təhsilini Kəsəmən kəndindəalıb. 1978-ci ildə Ülvinin valideynləri Kəsəmən kəndindən Daşkəsən şəhərinə köçüb. Orta təhsilini Daşkəsən şəhəri İ. Nəsimi adına 1 nömrəli tam orta məktəbdə alıb.

12–13 yaşlarından sonra, ümumiyyətlə, bütün şagirdlik həyatı boyunca vaxtaşırı olaraq şeirləri, müxtəlif səpgili bədii və publisistik yazıları ilə "Daşkəsən" qəzetində çıxış edib. Eyni zamanda rayonda fəaliyyət göstərən "Qoşqar" ədəbi birliyinin üzvlüyünə qəbul edilib. Orta məktəbdə oxuduğu illərdə Ülvi həm də yeddillik musiqi təhsili alıb. O, qarmon, tar, saz, piano, kamança kimi musiqi alətləri ilə çala bilirdi.

1986-cı ildə sənədlərini ADU-nun şərqşünaslıq fakültəsinin fars dili şöbəsinə verib, imtahanlarını müvəffəqiyyətlə versə də, müsabiqədən keçməyib, Daşkəsən kəndinə qayıdaraq rayon təmir-tikinti idarəsində rəngsaz işləyib. 1987-ci ildə SSRİ-nin 50 illiyi adına APXDİ-nin ingilis dili fakültəsinə daxil olub. Təhsilə başladığı ilk günlərdən qrup nümayəndəsi seçilib, dərs əlaçısı və fəal ictimaiyyətçi kimi tezliklə bütün institutda tanınıb. İnstitutun qəzetində yazıları mütamadi çap olunub.

Ülvi ərəb, fars, latın, özbək dillərində (sərbəst öyrənməklə) yazıb-oxumağı, ingilis, rus dillərini isə mükəmməl bilib. 1987–1989-cu illər Ülvi Bünyadzadənin qısa ömrünün ən məhsuldar dövrü olub. 1988-ci ilin iyunundan 1989-cu ilin sentyabrına qədər hərbi xidmətdə olub. Ülvi əsgəri xidmətini yüksək səviyyədə yerinə yetirdiyinə görə hərbi hissədə Sov.İKP üzvlüyünə qəbul edilib. Əlbəttə, o dövr üçün parya üzvü olmaq böyük zirvə hesab edilirdi. Nə biləydi ki, elə bu partiya onun qanını tökəcək…

1989-cu ilin sentyabr ayında SSRİ Müdafiə Nazirinin həmin dövrdəki qərarına əsasən o, tələbə olduğu üçün vaxtından 9 ay əvvəl hərbi xidmətdən tərxis olunub və APXDİ-nin II kursunda təhsilini davam etdirmək üçün sentyabr ayının əvvəllərində Kanskdan Bakıya qayıdıb. Ülvi həmin gün Azadlıq meydanındakı mitinqdə iştirak edib və uydurma "Dağlıq Qarabağ probleminin" xalqı üçün yaratdığı sıxıntıların, iztirabların, gərginliklərin daha da dərinləşdiyinin şahidi olub.

19 yanvar 1990-cı ildə gecə Bakıya girən Sovet ordusunun yolunu kəsib, dinc piketin gülləbaran edilməsinə dözməyərək, sinəsini xalqına tuşlanan gülləyə sipər edib və saat 00.20-də həlak olub. Yanvarın 20-də axşamüstü dostları, tələbə yoldaşları və müəllimləri onun cəsədini Semaşko adına xəstəxanadan tapıblar.

Ülvi Bünyadzadə Bakıda Şəhidlər Xiyabanında 40-cı qəbrdə dəfn olunub.

Ülvinin əsərlərinə 200-dən çox şeiri, "Ömür yolu" poeması və "Qansızlar" povesti (Hər iki əsər Əfqanıstanda döyüşən həmvətənlərimizə həsr olunub), 40-a yaxın hekayəsi, 5 pyesi, 20-yə yaxın dünya ədəbiyyatından original tərcümələr (ingilis və rus dillərindən), 7 ədəbi və ictimai məzmunda məqaləsi, bibisi Almaz Ülviyə, dostları Məhəbbət və Cavidə yazdığı xeyli məktubları və s. yazıları daxildir

Ülvinin son illər yaşadığı küçəyə (babasının evi yerləşən Anaşkin küçəsinə) "Ülvi Bünyadzadə küçəsi" adı verilib. Həmin evin (babasının evinin) divarına "Burada 20 yanvar şəhidi, şair Ülvi Bünyadzadə yaşamışdır" yazılı barelyef-lövhə vurulub

"20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 31 mart 1998-ci il tarixdə fərman imzalanıb. 29 dekabr 1998-ci ildə "20 Yanvar şəhidi" fəxri adı haqqında Əsasnaməyə uyğun Ülviyə bu ad verilib.

Əsərləri

1. "Ülvi duyğularım"

2. "Bir ölümün acığına"

3. "Ömrüm sənin eşqindi"

4. "Sənin oxşarın bənövşədi"

5. "Ömür yolu"

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

MÜTALİƏ MƏDƏNİYYƏTİNİ NECƏ FORMALAŞDIRMALI?

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının təqdim etdiyi bu silsilə yazılar Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərkib hissəsi olaraq nəşr edilir.

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondu@

23.

MÜTALİƏ İLƏ BAĞLI FAKTLAR

Böyük şəxsiyyətlərin həyatına nəzər saldıqda, mütaliə haqqında çox əhəmiyyətli və maraqlı faktlar meydana çıxır. Dahi şairimiz və mütəfəkkirimiz Nizami Gəncəvi elm öyrənməyi hər şeydən üstün tuturdu. O, özü qədim yunan mənbələrini birər-birər öyrənirdi. Azərbaycan Sovet ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Səməd  Vurğun və Rəsul Rza mütaliənin vacibliyini dönə-dönə qeyd edirdilər, özləri də çox mütaliə etmələri ilə fərlənirdilər.

Günümüzdə də ölkəmizdə çox sayda kitab oxumaqla fərqlənən unikal şəxslər vardır. Onlardan biri Sumqayıt şəhərində yaşayan Xan Rəsuloğludur ki, oxuduğu kitabların sayı hesabı yoxdur, min nüsxələrlə ölçülür. O, kitabları həm oxuyur, həm də onların qısa konspektini tutur, təbliğ edir.

Məşhurların kitablarla bağlılıqlarına aid o qədər maraqlı faktlar gətirmək olar ki. Məsələn, Napoleon Bonapart sürətli oxuma qabiliyyəti ilə fərqlənib. Hətta onun  dəqiqəyə iki min söz sürətiylə oxuduğu iddia olunur. Balzak iki yüz səhifəlik romanı cəmi yarım saata oxuyurmuş.

Dünyanın ən varlı iki şəxsi – “Tesla” şirkətinin sahibi İlon Mask da, “Amazon” şirkətinin sahibi Ceff Bezos da qazandıqları bütün uğurlara görə kitablara borclu olduqlarını söyləmişlər. İlon Maskı yüksəldən Benjamin Franklinin xatirələri, Ceff Bezosu isə müşküllərdən xilas edən Nobel mükafatçısı Kadzio İsiquranın “Günün  qalanı” romanı olmuşdur.

 "Risaleyi Nur" kitabının müəllifi olan Badiuzzaman Said Nursi yeniyetməlik çağında gündə 200 səhifə mütaliə etməklə 90 kitab oxumuş və qeyri-adi hafizəsi hesabına onların hər birini əzbər yadda saxlamışdır.

Növbəti:

24. Dahilər və kitab

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.09.2025)