Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Sovet dövründə Qərbi Azərbaycan türklərinin mədəni məkanının məhdudlaşdırılması kompleks siyasi və ideoloji proseslərin nəticəsi kimi meydana çıxmış və əsasən toponim siyasəti, maddi-mənəvi irs nümunələrinin dağıdılması, habelə kollektiv yaddaşın sistemli şəkildə zəiflədilməsi istiqamətində həyata keçirilmiş çoxşaxəli tədbirlər vasitəsilə aparılmışdır.

XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq sovet hakimiyyəti Qafqaz regionunda milli kimliklərin yenidən formalaşdırılmasını nəzərdə tutan ideoloji model qurmağa çalışırdı və bu model çərçivəsində Qərbi Azərbaycan ərazisində yaşayan türk-müsəlman icmasının tarixi varlığını müəyyən dərəcədə zəiflətmək məqsədi ilə geniş miqyaslı mədəni-siyasi müdaxilələr həyata keçirildi. Bu proseslərin ən bariz istiqamətlərindən biri toponim siyasəti idi. Uzun əsrlər boyunca formalaşmış türk mənşəli coğrafi adlar, yəni kənd adları, dağ, yaylaq, meşə və çay adları tədricən dəyişdirilir, onların yerinə ya sovet ideologiyasına uyğunlaşdırılmış, ya da erməniləşdirilmiş yeni adlar gətirilirdi. Bu dəyişikliklər sadəcə adların əvəzlənməsi deyildi; kollektiv yaddaşın ən mühüm daşıyıcılarından olan coğrafi adların silinməsi yerli əhalinin mədəni kökünün zəiflədilməsinə yönəlmiş planlı siyasətin tərkib hissəsi idi. Toponimlərin dəyişdirilməsi nəticəsində regionun tarixində türk izləri xəritələrdən və rəsmi sənədlərdən tədricən yox olurdu və bu, mədəni kimliyin tarixi mənbələrdən silinməsinə gətirib çıxarırdı.

Mədəni məkanın məhdudlaşdırılmasının ikinci mühüm istiqamətini maddi irs nümunələrinin dağıdılması təşkil edirdi. Qərbi Azərbaycan ərazisində yüz illər boyunca formalaşmış məscidlər, mədrəsələr, ziyarətgahlar, qəbiristanlıqlar və digər dini-memarlıq abidələri sovet ideologiyasının ateist siyasəti baxımından “köhnə dünyagörüşünün qalıqları” kimi qiymətləndirilir, əksəriyyəti ya bağlanır, ya da başqa məqsədlərlə istifadə edilirdi. Bir çox məscidlər kolxoz anbarına, klub və ya təsərrüfat binasına çevrilir, bəziləri isə tamamilə sökülürdü. Qəbiristanlıqların bir hissəsi təsərrüfat zonalarına daxil edilir, tarixi məzarüstü daşlar sındırılır, qədim epitafiyalar məhv edilirdi. Bu cür dağıntılar təkcə maddi irsə deyil, həm də mənəvi yaddaşa ağır zərbə vururdu, çünki hər bir məscid və hər bir qəbiristanlıq yerli icmanın tarixinin, nəsil şəcərəsinin və mənəvi bağlılığının daşıyıcısı idi. Bununla yanaşı, XIX əsr və daha qədim dövrlərə aid karvansaralar, körpülər, su arxları və hamamlar kimi şəhər və kənd memarlığının mühüm elementləri baxımsızlıq nəticəsində sıradan çıxarılır, bəzən məqsədli şəkildə sökülürdü. Bu proses regionun tarixi landşaftının tanınmaz hala düşməsi ilə nəticələndi.

Sovet dövründə mədəni məkanın məhdudlaşdırılmasının ən mühüm və ən dərin təsir edən istiqamətlərindən biri kollektiv yaddaşın zəiflədilməsi idi. Qərbi Azərbaycan türklərinin folkloru, ağız ədəbiyyatı, aşıq sənəti və el şifahi tarixi sovet ideologiyasının sərt nəzarəti altında idi. Bir çox mövzular, xüsusilə, tarixi yurd yerləri, köçərilik ənənələri, dini motivlər, qəhrəmanlıq dastanları  “millətçi və ideoloji cəhətdən zərərli” kimi qiymətləndirilərək açıq şəkildə təbliğ olunmurdu. Aşıqların repertuarı məhdudlaşdırılır, klassik ustadlardan gələn bəzi şeir nümunələri oxunmur və yazıya alınmırdı. Nəinki şifahi irs, hətta bəzi tarixi hadisələrin yaddaşı da rəsmi diskursdan çıxarılır, Qərbi Azərbaycan ərazilərinin uzunmüddətli türk etnik varlığı ideoloji cəhətdən təhrif edilirdi. Məktəblərdə tədris olunan tarix dərsliklərində bölgənin etnik tarazlığına dair məlumatlar ya təhrif olunmuş, ya da ümumiyyətlə verilməmişdi. Bu təbliğat nəticəsində yeni nəsillərin öz ata-baba yurdları haqqında məlumatları sistemli şəkildə azaldılırdı.

Kollektiv yaddaşa təsir göstərən başqa bir amil məcburi köçürmələr və əhali siyasətinin dəyişdirilməsi idi. XX əsrin müxtəlif mərhələlərində, xüsusilə, 1948–1953-cü illər deportasiyaları zamanı Qərbi Azərbaycan türklərinin əhəmiyyətli hissəsi zorla doğma kənd və şəhərlərindən çıxarılıb Azərbaycanın digər bölgələrinə yerləşdirildi. Məkanla bağlı yaddaşın ən mühüm elementi olan “yurdun fiziki davamlılığı” pozulduqca, maddi və sosial bağların zənciri qırılır, kollektiv yaddaşda boşluqlar yaranırdı. Deportasiya edilən əhali öz geridə qalan mədəni irsinin necə məhv edildiyinə illər sonra şahid olurdu və bu, mədəni kimliyin yaralanmasına gətirib çıxarırdı.

Beləliklə, sovet dövründə Qərbi Azərbaycan türklərinin mədəni məkanının məhdudlaşdırılması təkcə inzibati qərarların ardıcıllığı deyildi; bu, ideoloji məqsədlərə uyğunlaşdırılmış, tarixi-coğrafi yaddaşın zəiflədilməsinə yönəlmiş sistemli və çoxsahəli transformasiya prosesi idi. Toponimlərin dəyişdirilməsi kollektiv yaddaşın simvollarını silir, irs abidələrinin dağıdılması maddi tarixi kökləri məhv edir, şifahi və yazılı yaddaşa nəzarət isə mədəni davamlılığı zəiflədir, nəticədə türk icmasının əsrlər boyu formalaşmış mədəni kimliyi ciddi zərbə alırdı. Bu proseslər XX əsrin sonlarında və müasir dövrdə Qərbi Azərbaycan toplumunun kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış və yurdla bağlı xatirələrin bərpasını mədəni-siyasi müstəvidə mühüm məsələyə çevirmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Sovet İttifaqı dövründə Türk xalqları barədədir.

Sovet İttifaqı dövründə türk xalqlarının tarixi milli siyasət, mədəni transformasiyalar və siyasi repressiyalarla müəyyənləşən mürəkkəb proseslərdən ibarət olmuşdur. XX əsrin ilk onilliklərində Bolşevik hakimiyyətinin qurulması ilə türk respublikaları və regionlarında yeni inzibati-siyasi model tətbiq edilməyə başlanmış, bu model həm etnik kimliyin müəyyən çərçivədə tanınmasına, həm də ciddi mərkəzləşdirməyə əsaslanırdı. Sovet milli siyasəti bir tərəfdən milli respublikaların yaradılmasını, yerli dillərin formal şəkildə təşviqini, digər tərəfdən isə mərkəzi ideoloji nəzarətin gücləndirilməsini hədəfləyirdi. Bu siyasətin məqsədi müxtəlif türk xalqlarını ayrı-ayrı milli vahidlər kimi formalaşdırmaq, onların aralarındakı tarixi bağları zəiflətmək və ümumi sovet identikliyi yaratmaq idi.

İlk dövrlərdə yerli dillərin inkişafı və milliləşmə siyasəti nominal şəkildə dəstəklənsə də, qısa müddət ərzində bu proses mərkəzdən idarə olunan ideoloji çərçivəyə tabe edildi. Türk xalqlarının ziyalı təbəqəsi üçün ən ağır nəticələrdən biri 1930-cu illərin repressiyaları olmuşdur. Bu dövrdə bir çox türk respublikalarında milli liderlər, alimlər, yazıçılar və mədəniyyət xadimləri “milli meyllilik”, “pantürkizm”, “antisovet fəaliyyət” kimi ittihamlarla həbs edilmiş və ya fiziki məhv edilmişdir. Repressiyalar türk intellektualların ardıcıl şəkildə aradan qaldırılmasına, milli mədəniyyətin daşıyıcı qüvvələrinin zəifləməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu proses həmçinin naməlum və ya təhrif olunmuş tarix şüurunun formalaşmasına səbəb olmuşdur.

Sovet milli siyasətinin ən ciddi təsir vasitələrindən biri əlifba dəyişiklikləri idi. XX əsrin əvvəlindən 1920-ci illərə qədər türk xalqlarının böyük qismi ərəb qrafikasından istifadə edirdi. Sovet hakimiyyəti bu yazı sistemini dini mədəniyyətlə bağlı sayaraq ləğv etdi və 1920–1930-cu illərdə türk respublikalarında latın qrafikasına keçid həyata keçirildi. Lakin bu keçid uzunmüddətli olmadı; 1930-cu illərin sonlarından etibarən yeni qərar qəbul edilərək bütün türk xalqları məcburi şəkildə kiril qrafikasına keçirildi. Bu dəyişiklik təkcə yazı sisteminin deyil, həm də ümumi mədəni əlaqələrin parçalanmasına səbəb oldu. Latın əlifbasına keçid müəyyən dərəcədə türk xalqları arasında ortaq mədəni məkan yaratmaq potensialına malik idisə, kiril qrafikasının tətbiqi onların daha dərindən SSRİ məkanına inteqrasiya edilməsini, eyni zamanda bir-birlərindən mədəni olaraq uzaqlaşdırılmasını təmin etdi.

Sovet dövrünün digər mühüm xətti deportasiya siyasəti idi. Krım tatarları, Ahıska türkləri, Qaraçay və Balkarlar kimi bir sıra türk xalqları II Dünya müharibəsi illərində “təhlükəsizlik” adı altında Orta Asiya və Sibirə sürgün edildilər. Bu deportasiyalar minlərlə insanın həyatına son qoymaqla yanaşı, tarixi yurdlarla bağların qırılmasına, sosial strukturların dağılmasına səbəb oldu. Deportasiyadan sonra qayıdış prosesləri uzun illər davam etmiş və tam bərpa heç vaxt mümkün olmamışdır.

Sovet hakimiyyəti dövründə türk xalqları həmçinin iqtisadi və sosial siyasətlərin təsiri altında urbanizasiya, sənayeləşmə və kollektivləşmə kimi proseslərə daxil edildi. Bu dəyişikliklər ənənəvi həyat tərzi, təsərrüfat formaları və sosial münasibətlər üzərində dərin izlər buraxdı. Kollektivləşmə xüsusilə köçəri və yarımköçəri türk icmalarının həyat modelinin köklü şəkildə dəyişməsinə gətirib çıxardı.

1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə türk respublikaları yeni siyasi mərhələyə daxil oldular. Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Qırğızıstan müstəqilliklərini elan edərək modern dövlətçilik quruculuğuna başladılar. Müstəqillik sonrası dövrdə milli kimlik, dil siyasəti və tarix şüurunun bərpası əsas prioritetlərdən birinə çevrildi. Əlifba məsələsi də yenidən gündəmə gətirildi və bir sıra ölkələr latın qrafikasına keçid prosesini həyata keçirdilər. Müstəqil türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi və mədəni inteqrasiya istiqamətində yeni təşkilatlar və regional əməkdaşlıq modelləri formalaşdı.

Beləliklə, Sovet İttifaqı dövründə türk xalqlarının tarixi repressiyalar, zorakı mədəni transformasiyalar və inzibati parçalanma siyasətinin təsiri altında formalaşmış, lakin müstəqillik dövrü bu xalqlara öz milli identikliyini yenidən təşəkkül etdirmək imkanı vermişdir. Bu proses həm tarixi keçmişin izlərini daşıyır, həm də müasir türk dövlətlərinin siyasi və mədəni strategiyalarına istiqamət verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ötən əsrdə Azərbaycanda əlli, yüz min tirajlarla kitablar çıxırdı. O dövrün bestsellerləri sırasında özünə yer eləmiş bir kitab da var idi – “Cəbhədən cəbhəyə”. Müəllifləri İmran Qasımov və Həsən Seyidbəyli olan, əl-əl gəzən bu kitab elə indilərdə də təkrarən çap edilməkdədir.

Bu gün İmran Qasımovun doğum günüdür.

İmran Qasımov 1918-ci il noyabrın 25-də Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. Atası Həşim Qasımov əsrin əvvəllərində Sankt-Peterburqda ali təhsil almışdı, anası Mələk geniş dünyagörüşü olan xanım, Azərbaycanın ilk qadın mühəndislərindən biri olub.

İmran 1934-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra əvvəlcə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində, sonra Moskvada kinossenaristlər kursunda oxuyub.

Vətənə döndükdən sonra Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Kinematoqrafiya Komitəsi sədrinin birinci müavini, "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalının baş redaktoru, 1975-ci ildən ömrünün sonuna kimi (1981) Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi vəzifələrində çalışıb. Xalq yazıçısı fəxri adına, Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülüb, "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif olunub.

İmran Qasımov Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm xidmətləri olan ədiblərdən biridir. O, nasir, dramaturq və ssenarist kimi zəngin ədəbi-bədii irsə malikdir. Yazıçı Həsən Seyidbəyli ilə birgə qələmə aldığı "Uzaq sahillərdə" romanı dövrünün ən populyar əsərlərindən olub.

 Yaradıcılığında dəniz mövzusunun xüsusi yeri var. Buna "Xəzər neftçiləri haqqında dastan", "Dəniz cəsurları sevir" (H.Seyidbəyli ilə birlikdə), "İnsan məskən salır" , "Arzu", "Xəzər üzərində şəfəq" və digər əsərlərini misal göstərmək olar. Ədəbi yaradıcılığında müasirlərinin mənəvi zənginliyini, əxlaqi keyfiyyətini əks etdirib. Məhz bu səbəbdəndir ki, onun əsərlərini gənc oxucular böyük rəğbətlə qarşılayıb və seviblər.

Həm də istedadlı ssenarist olub. Onun ssenariləri əsasında bir çox filmlər çəkilib. Həsən Seyidbəyli ilə birgə eyniadlı roman əsasında yazdıqları ssenari üzrə çəkilən "Uzaq sahillərdə" filmi xüsusilə geniş şöhrət qazanıb. Film dünyanın 25 dilinə tərcümə olunub, Asiya və Afrika ölkələrinin festivallarında birinci yer tutub, Kanadada mükafata layiq görülüb.

İmran Qasımovun ssenariləri üzrə çəkilən filmlərdə fədakar əmək, məhəbbət parlaq şəkildə əksini tapıb. Müasirlərin və yenilikçilərin hiss və duyğuları aydın şəkildə verilib. "Onun böyük ürəyi", "İnsan məskən salır" və s. filmləri bu gün də sevilərək baxılır.

Özünəməxsusluq, xəlqilik İmran Qasımovun yaradıcılığını şərtləndirən və səciyyələndirən xüsusiyyətlərdir. Bu, onun təsvir etdiyi qəhrəmanların mənəvi aləminə, qayğılarına və sevinclərinə çox bağlı olduğunu parlaq şəkildə göstərib. O, qəhrəmanının həyat yolunu bir vətəndaş kimi ardıcıl olaraq izləyib, böyük rəğbətlə müşahidə edib və öyrənib.

O, ədəbi yaradıcılıqla bərabər, həm də ictimai xadim olub. Tez-tez xarici ölkələrə səfərə çıxıb. Müxtəlif görüşlər, böyük xalqlar, maraqlı adamlar haqqında xatirələr yazıb. İmran Qasımov 63 il ömür yaşayıb. Bu ömürdə zəngin yaradıcılığı ilə ədəbiyyatımızda və kino sənətimizdə mötəbər yer tutub. Yazıçı 1981-ci il aprelin 20-də vəfat edib.

Ssenari müəllifi olduğu filmlər

1. Sovqat

2. Axşam konserti

3. Xəzər nefti

4. Böyük yol

5. Səhər nəğməsi

6. Əsl dost

7. Bais

8. Uzaq sahillərdə

9. Zirvə buludu

10. Mənim dostum

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. "Lenin" ordeni

5. "Şərəf nişanı" ordeni.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəşad Nuri Güntəkin!

Böyük türk yazıçısı.

Cəmi bir romanla – “Çalı quşu” ilə adını tarixə yazdıran azman sənətkar!

O, 25 noyabr 1889-cu ildə İstanbulda ordu zabiti Nuri bəy ilə Ərzurum valisi Yavər Paşanın qızı Lütfiyyə xanımın ailəsində anadan olub. İlk təhsilini Çanaqqala orta məktəbində alan Güntəkin daha sonra təhsilini İzmirdəki Frerler məktəbində davam etdirib. 1912-ci ildə isə İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsini bitirib.

Güntəkin 1927-ci ilə qədər Sultanisi, İstanbul Beşiktaş İttihad və Tərəqqi Məktəbi, Fatih Vəqfi Kəbir Məktəbi, Ağşəmsəddin Məktəbi, Fənəryolu Muradı Hamis Məktəbi, Osman Qazi Paşa Məktəbi, Vəfa Sultanisi, İstanbul oğlanlar litseyi, Çamlıca qızlar litseyi, Kabataş oğlanlar litseyi, Qalatasaray Litseyi və Ərənköy qızlar litseyində fransız və türk dillərindən dərs deyib.

1927-ci ildə maarif müfəttişi vəzifəsinə təyin olunub və bu zamanda Dil Heyəti ilə birgə bəzi çalışmalarda iştirak edib. 1939-cu ildə Çanaqqaladan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə millət vəkili seçilib. 1946-cı ilə qədər millət vəkili olub. 1947-ci ildə Cümhuriyyət Xalq Partiyasının Ankarada çap olunan "Ulus" qəzetinin İstanbul qolu olan "Məmləkət" qəzetini nəşr etdirib. Sonra yenidən müfəttiş kimi çalışıb və 1950-ci ildə UNESCOnun Türkiyə təmsilçisi və tələbə müfəttişi olaraq Parisə gedib.

 1954-cü ildə isə yaşı səbəbindən bu vəzifədən istefa verməli olub. Bundan sonra bir müddət İstanbul Şəhər Teatrlarının ədəbi şurasında fəaliyyət göstərib. Ağciyər xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra yazıçı müalicə olunmaq üçün Londona yollanıb və orada vəfat edib. R. N. Güntəkin 1956-cı il dekabr ayının 13-də Qaracamaat qəbristanlığında dəfn edilir.

Romanları

Çalıquşu

Gizli əl

Damğa

Dodaqdan qəlbə

Axşam günəşi

Teatr tamaşaları

- Xəncər

- Köhnə yuxu

- Ümidin günəşi

- Gazeteci Düşmanı, Şəmsiyə oğrusu, İhtiyar Serseri

- Daş parçası

Səyahətnamələri

Anadolu Notları

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəs niyə qovuşmuruq, yamanca yadıq, kürük,

Küsülü yaşamışdıq, küsülü də ölürük...

Bu gözəl misraların müəllifi olan şair Ağa Laçınlı 1940-cı il may ayının 5-də Laçın rayonunun Oğuldərə kəndində anadan olub. 1963–1966-cı illərdə Maksim Qorki adına Moskva Ədəbiyyat İnstitunun poeziya fakültəsində təhsil alıb. 1966–1969-cu illərdə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin şeir şöbəsində ədəbi işçi vəzifəsində çalışıb. 1969–1971-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının Natəvan klubunun müdiri olub.

Ədəbi fəaliyyətə 1958-ci ildə Ağdam rayonunun "Lenin yolu" qəzetində çap olunan "Çoban" şeiri ilə başlayıb. 1966-cı ildə "Ümid" adlı ilk kitabı işıq üzü görüb. Sonralar "Sakitlik", "Sirli-soraqlı dağlar", "Aşırımlar qarşısında", "Vaxt yetişəndə", "Sevgimizlə sevindirək", "Meşə nəğməsi", "Gecə yuxusu", "Alın yazımız" və s. kitabları çapdan çıxıb.

Ağa Laçınlı 1970-ci ildən Bakı Dövlət Universitetində çalışıb, "Dünya ədəbiyyatı" kafedrasının dosenti olub. 1980-ci ildə "Azərbaycan bayatılarının bədii xüsusiyyətləri" adlı namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək alimlik dərəcəsinə layiq görülüb.

 "Homer dastanlarında türkçülük" adlı doktorluq dissertasiyasını yekunlaşdırmışdı. Antik Yunan ədəbiyyatı üzrə mütəxəssis olan Ağa Laçınlı qədim şumer, antik yunan, qədim Roma, Çin, hind, eləcə də polyak, rus, vyetnam, slovak, yapon, koreya, argentina və başqa xalqların klassik poeziyasından seçmələri dilimizə çevirib.

1967–2006-cı illərdə işlədiyi filologiya fakültəsində ədəbiyyat dərnəyinə başçılıq edib. Türkiyə, Rusiya, Latviya, Litva, Estoniya, Gürcüstan və başqa ölkələrdə Azərbaycan mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, elminə dair mühazirələr oxuyub.

Ağa Laçınlının əsərləri Rusiyada, Fransada, Türkiyədə, ABŞ-də, Çində, Hindistanda, Polşada, Ukraynada, Belarusda, Gürcüstanda, Bolqarıstanda, İraqda və s. ölkələrdə çap edilib.

Kitabları

1. Ümid

2. Sakitlik

3. Ana duyğusu

4. Vaxt yetişəndə

5. Torpağın gücü

6. Homer

7. Meşə nəğməsi

8. Gecə yuxusu

9. Alın yazımız

10. Aşırımlar qarşısında

Ağa Laçınlı 2007-ci il noyabrın 25-də Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İndi haqqında danışacağım şəxs - Məmməd Bürcəliyev 1944–1945-ci illərdə Fikrət Əmirov ilə birgə ilk dəfə olaraq Gəncə Dövlət Filarmoniyasını yaradıblar və həmin illərdə Gəncə Dövlət Filarmoniyasının direktoru da Məmməd Bürcəliyev olub. Bu gün bu Filarmoniya müvəffəqiyyətlə gəncəlilərin xidmətindədir.

Məhəmməd Bürcəliyev 1914-cü il aprel ayının 25-də Şəki şəhərində anadan olub. Şəki şəhərində 5-illik orta təhsilini başa vurduqdan sonra 1932-ci ildə təhsilini davam etdirmək məqsədilə Karl Libknext adına fabrik-zavod məktəbinə daxil olub. Sabit Rəhmanın dəvəti ilə 1932-ci ildə Şəki Dövlət Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb. 1932–1935-ci illərdə Şəki Dövlət Dram Teatrında fəaliyyət göstərib və maraqlı obrazlar qaleriyası yaradıb.

1935-ci ildən ömrünün sonunadək, yəni, 1994-cü ilədək Gəncə Dövlət Dram Teatrında çalışıb. Həmçinin Məhəmməd Bürcəliyev 1991-ci ildən 1994-cü ilədək Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının Gəncəbasar şöbəsinin sədri olaraq fəaliyyət göstərib. 1967–1968-ci illərdə N. K. Krupuskaya adına Moskva Dövlət İncəsənət Universitetinin "Teatr aktyoru və rejissoru" fakültəsini bitirib. 1948-ci ildə M. Bürcəliyev "Yadigar" adlı bir dram əsəri də qələmə alıb. Həmin il "Yadigar" pyesi Gəncə Dövlət Dram Teatrında tamaşaya qoyulub.

Pyesin quruluşçu rejissoru Ağəli Dadaşov, rəssamı Bəhram Əfəndiyev və musiqi tərtibatçısı Şəmsəddin Fətullayev olub. Məmməd Bürcəliyevin "Yadigar" pyesi 1948-ci ildə keçmiş SSRİ-də keçirilən "Müasir dramaturqların əsərlərinə baxış" festivalında 3-cü dərəcəli mükafata layiq görülüb. Həmçinin Məmməd Bürcəliyev respublikada çapdan çıxan qəzet və jurnallarda 75-dən artıq məqalə, resenziya və oçerkin müəllifidir.

Məmməd Bürcəliyev Gəncə Dövlət Dram Teatrının səhnəsində 300-dən artıq maraqlı obrazlar qaleriyası yaradıb. "Od gəlini"ndə Altunbay, "Aydın"da Səlim, "Nəsrəddin şah"da Cavad xan, "1905-ci ildə"də Qubernator, "Almaz"da Şərif, "Səyavuş"da Kərşivaz, "Fərhad və Şirin"də Azər baba, "Otello"da Radriqo, "Vaqif"də İbrahim xan, "Üç qəpilik opera"da Bıcaq Mex, "III-Riçard"da Lord Xestinqs, "Odu atma, Prometey"də Kefest, "Dəli Kür"də Qoca, "Qacaq Nəbi"də Koxa Məmməd, "Qəribə dilənci"də Qeyza Qaliba və s. obrazları onun yaradicılığının əsasını təşkil edib.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər", Teymur Məmmədovun "Ürək yanarsa", Altay Məmmədovun "Həmyerlilər" və "Bəraət", Tofiq Mahmudun "Onunçular", Sabit Rəhmanın "Əliqulu evlənir", Qərib Mehdiyevin "Oxşarlar", Şəfaət Mehdiyevin "Mirzə Fətəli", Rəsul Həmzətovun "Dağlı qizi", Yusif Əzimzadənin "Anacan", Abdulla Şaiqin "Tülkü həccə gedir" pyeslərinə quruluş verib.

M. Bürcəliyev Azərbaycanfilmin istehsalı olan bir neçə filmdə də yaddaqalan obrazlar yaradıb. "Dəli Kür" filmində Allahyar, "Qəm pəncərəsi" filmində Rəşid bəy, "O dünyadan salam" filmində Hacı Baxşəli və s. obrazları aktyorun geniş yaradıcılıq imkanlarından, böyük potensial qüvvəsindən xəbər verir.

O, 24 iyul 1955-ci ildə "respublikanın əməkdar artisti", 20 may 1958-ci ildə isə "xalq artisti" fəxri adlarına layiq görülüb

Filmoqrafiya

1. Mən ki gözəl deyildim

2. Dəli Kür- Allahyar

3. Firəngiz

4. Gözlə məni

5. Köhnə bərə

6. Qəm pəncərəsi

7. O dünyadan salam

Məmməd Bürcəliyev 1994-cü il noyabr ayının 25-də Gəncə şəhərində vəfat edib. Bu gün onun anım günüdür.

Və mən çox istərdim, bu gün onu ən azı Gəncə Filarmoniyasının vestibülünə fotosunu qoymaqla ansınlar.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"        

24 oktyabr – 2 noyabr 2025-ci il tarixlərində Çexiya Respublikasında keçirilən Ji.hlava Beynəlxalq Sənədli Film Festivalı dünyanın ən nüfuzlu sənədli kino platformalarından biri hesab olunur. Festival çərçivəsində “Ji.hlava Academy” və “Ji.hlava New Visions Forum: Europe” kimi təşəbbüslər sənədli kinematoqrafiyanın yeni nəsil nümayəndələrinə tədris, əməkdaşlıq və yaradıcılıq imkanları yaradır.

Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyi (ARKA) bu il festivalda üç azərbaycanlı nümayəndənin iştirakını dəstəkləyib:

Mətləb Muxtarov – “Yaddaş sarayları” adlı qısametrajlı sənədli filminin premyerasında rejissor kimi,

Aynur Kazımova – sənədli kinonun yeni nəsil nümayəndələri üçün yaradılmış tədris və yaradıcılıq platforması olan “Ji.hlava Academy” proqramında,

Sərxan Cəfərli – “Ümid bizi aparacaq” layihəsi ilə innovativ prodüserlər, yeni formatlar və gələcəyə dair ideyalara həsr olunmuş “New Visions Forum"un pitçinq mərhələsində iştirak ediblər.

Sözügedən üç gəncin festivalda iştirakı ilə bağlı səfər xərcləri ARKA tərəfindən qarşılanıb.

Gənclərin beynəlxalq platformalarda iştirakı onların peşəkar inkişafına və milli kinematoqrafiyanın dünya arenasında tanıdılmasına töhfə verir. ARKA bu istiqamətdə gənc istedadları dəstəkləməyə davam edir.

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalı adından gənc rejissor və rejissor adına namizədlərə dəstək olan ARKA və onun rəhbərliyinə dərin minnətdarlığımızı bildiririk.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

GECİKDİ BU YAĞIŞ

Daha bu yağışa otlar göyərməz,

Daha bu yağışda lalələr sönməz.

Bu yağış buludun yükü deyil ki,

Bu yağış bir simurq tükü deyil ki,

Yandırsan ömür-gün qayıda geri,

İndi ürəyimiz köhnə yurd yeri,

Torpağı nəmlidir,

daşı nəmlidir.

Bir sevgi uçurub son ümid kimi

Torpağı qəmlidir,

daşı qəmlidir...

Sırsıra asılıb gül budağından,

Baharı itirdin,

Yayı ötürdün;

Qış gəldi,

yatmısan fil qulağında...

Beləcə gün keçdi,

Zaman gecikdi,

Gecikdi bu yağış, yaman gecikdi.

Gecikmiş istəyi nədi göylərin,

İndicə buludlar töküləcəkdir.

Ürəyi doludur xatirələrin

Dindirsən

təəssüf hönkürəcəkdir.

Qıvrılıb yatıbdır dolama yollar,-

Boynuna dolanır bir ilan kimi.

Dəymə, qoy uyusun qəmli arzular

Yaxandan tutacaq ayılan kimi...

Bu göz yaşlarıyla,

Bu yalvarışla

Yolların tozunu yatırmaq olmaz.

Küsülü illərin istəklərini

Daha mənzilinə çatdırmaq olmaz.

Yumaz ki, dünəni selləmə yağış,

Bayılmış dünənə çiləmə yağış...

Gecikdi bir arzu,

güman gecikdi,

Gecikdi bu yağış,

yaman gecikdi.

Yaşadıq nigaran, qulağı səsdə,

Ömürdən ötəri cığırlar keçdi.

Bizim ümidimiz axır nəfəsdə

Nə qədər çırpınsa

yenə də heçdir...

Daha oyanışa güman ki, yoxdur,

De, nəyə gərəkdir bu son bəraət,

Səndən ki, məhəbbət uman ki, yoxdur.

O güvəncli dağlar marala qaldı,

O məxmər çəmənlər sarala qaldı...

Vaxtında yağmadı,

nur çiləmədi.

Buludlar qarala-qarala qaldı...

Məni bu günündə soraqlama sən,

Məni dünənində taparsan indi.

Bu günə qədərki kədər mənimki.

Bu gündən sonraki kədər sənindir.

Qovmadın başından,

duman gecikdi.

Gecikdi bu yağış,

Yaman gecikdi...

Nüsrət Kəsəmənlinin “Gecikdi bu yağış” şeiri mənim üçün təkcə poetik bir mətn deyil, gecikmiş duyğuların, zamanın insan üzərində buraxdığı izlərin və həyata yetişə bilməməyin kədərli fəlsəfəsinin ifadəsidir. Bu şeiri sevməyimin əsas səbəbi onun gerçək insan hisslərini sadə sözlərlə, lakin dərin mənayla çatdırmasıdır.

Şeirin mərkəzində “gecikmə” anlayışı dayanır.

Yağış, burda yalnız təbiət hadisəsi deyil; ümid, sevgi, oyanış və yenilənmə rəmzidir. Lakin bu yağış vaxtında yağmadığı üçün artıq: otlar göyərmir, lalələr sönmür, arzular oyanmır, ümidlər yol tapmır.

Şair göstərib ki, bəzən həyatın bəzi gözəllikləri yalnız öz zamanında dəyərli olur. Gecikdikdə isə onların mənası dəyişir və heç nəyə yaramır.

Şeirdə kədər çox yumşaq, çox təbii şəkildə sızıb. “Torpağı qəmlidir, daşı qəmlidir” kimi ifadələr yalnız təbiətin deyil, insan ruhunun da ağırlaşmasını göstərib.

Bu şeiri sevməyimin səbəblərindən biri də budur ki, şair insanın iç qəmindən danışarkən sanki çöl aləm də onunla birgə ağlayıb.

Yağış - ümidin, təmizlənmənin, gecikmiş duyğunun rəmzidir. Buludlar - sıxılmış xatirələr, danışılmayan sözlər. Yollar - keçilməmiş ömür yolları, unudulmuş arzular. Dolanmış ilan - keçmişə sarılan, buraxmayan xatirələrin metaforası.

Şeiri sevməyimin digər səbəbi də bu güclü, lakin sadə simvollardır. Onlar oxucunu yormur, əksinə hiss etdirməyi bacarır.

Şeirdə incə bir fəlsəfi xətt də var: Hər şeyin bir vaxtı var və bu vaxtı keçən kimi həyat öz rəngini itirir. “Vaxtında yağmadı, nur çiləmədi” misrası mənə görə şeirin ən ağır, ən təsirli cümlələrindən biridir. Çünki bir dəfə gecikən sevgi, gecikən diqqət, gecikən ümid artıq əvvəlki kimi olmur.

Bu şeiri mənə sevdirən ən başlıca səbəb odur ki, hər birimiz həyatımızda gecikmiş bir yağış yaşamışıq. Yəni, gecikmiş bir sevgi, gecikmiş bir söz, gecikmiş bir görüş, gecikmiş bir qərar…

Şair sanki bizim daxili hekayəmizi danışıb. Buna görə şeir “oxunmur”, hiss olunur.

“Gecikdi bu yağış” şeirini sevməyimin eyni zamanda, əsas səbəbi odur ki, bu şeir yalnız sözlərlə ifadə deyil. İnsanın içinə toxunan, keçmişlə bu günü üz-üzə gətirən, yaşanmamış duyğuların həsrətini pıçıldayan bir iç səsidir.

 Bir sözlə, Nüsrət Kəsəmənli bu şeirdə bizə bir gerçəyi xatırladıb: Hər şeyin dəyəri vaxtındadır. Gecikən bir hiss əllərimizdən su kimi axıb gedir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.11.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə təsadüf edən əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq:

25 noyabr. Şükranlıq günü

Bu gün xristian dünyası insanları Allaha onlara verdiyi ömür, nazu-nemətlər üçün minnətdarlıq bildirəcəklər. Şükranlıq günü qədirbilməz, daim narazı insanları tərbiyələndirəcək bir gündür. Yaxşı olar ki, müsəlman dünyası da bu ənənəyə qoşulsun. Çünki şükranlıq etmək Quranda da buyrulub.

25 noyabr. Beynəlxalq qadınlara qarşı zorakılığın ləğv edilməsi günü

Bu günün qeyd edilməsini BMT Baş Assambleyası 2000-ci ildə lazım bilib, beynəlxalq təşkilatları, qeyri-hökumət orqanlarını mövcud problemə ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmək üçün tədbirlər keçirməyə dəvət edib. Bəs niyə 25 noyabr? Çünki 1961-ci ilin həmin günündə Dominikan Respublikasında padşah Truxilyonun əmri ilə 3 siyasi fəal - Mirabal bacıları vəhşicəsinə qətlə yetiriliblər.

“Zərif və zəif cinsin nümayəndələri olan qadınlara qarşı zorakılıq cəmiyyəti və ailələri iflic vəziyyətinə salır, buna yol vermək olmaz” söyləyir BMT qətnaməsi. Əlbəttə ki, düz buyurur. Mən bu yerdə ölkəmizlə bağlı cəmi bir neqativ fakta toxunmağı özümə borc bilirəm. Xüsusən Cənub bölgələrimizdə 13-14 yaşlı kiçik qızların ərə verilməsi cinayətdir, bununla hələ də yetərli mübarizə aparılmır.

25 noyabr. Gorasöymə günü

Təqvimdə 25 noyabra düşən maraqlı qeydetmələr var, məsələn Ev mətbəxi günü. Deyilir ki, kafe-restoran qidası nə qədər dadlı olsa belə ev mətbəxinin yerini verə bilməz. Yaxud, Alış-verişi xatırlama günü. Son dönəmdə aldıqlarının siyahısını tutub əmin ol ki, onların nə qədəri boşunadır, pulunu yelə vermisən. Amerikalıların isə bu gün qeyd etdikləri gün Milli dostunla ye günüdür, yəni, bu gün boğazından tək çörək keçirmə, dostunla nuşi-can elə.

1889-cu ilin bu günündə İstanbulda dünyaya Rəşad Nuri Güntəkin gəlib. Əsərləri dillər əzbəri olan bu yazıçının “Çalı quşu” romanı xüsusən məşhurdur, kitabı yüz minlər oxuyub, serialına isə yüz milyonlar baxıb. 1562-ci ilin bu günündə Madriddə də məşhur ispan dramaturqu, əsərləri günü bu gün də aktuallığını itirməyərək teatr repertuarlarına daxil edilən Löpe de Veqa doğulub.

Bu gün dünya doğum günü bu günə təsadüf edən Çili hərbi xunta yaradıcısı Auqusto Pinaçetin – bəşəriyyətin ən qanlı diktatorlardan birinin goruna söyəcək, biz azərbaycanlılar da gəlin bu gün doğulan, sovet diktaturasının ən bariz nümayəndəsi, xalqımıza zillətlər yaşatmış erməni Anastas Mikoyanın göruna söyək. Rusiyadakı həmyerlilərimizdən də xahiş edək ki, nə olar, milli qürur nümayiş etdirin, o köpək oğlunun adına olan kolbasa kombinatının kolbasa-sosislərini alıb yeməyin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (25.11.2025)