Tural Adışirin,

AMEA-nın Şəki Regional Elmi Mərkəzinin “Ədəbi-mədəni mühit və folklor” şöbəsinin elmi işçisi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Şəki ədəbi mühitinin inkişafında mühüm xidmətləri olan istedadlı nasirlərdən biri də Yusif Şükürlüdür. Yusif Şükürlünün hekayə yaradıcılığı Azərbaycan nəsrində regional həyatın, kənd məişətinin, sosial-mənəvi problemlərin və insan xarakterlərinin realist təqdimatı ilə seçilir. Onun hekayələrinin əsas məziyyəti yaşanmış həyat hadisələrinin sənətkar müşahidəsi ilə ümumiləşdirilməsidir.

 

Müəllifin hekayələri XX əsrin 70–90-cı illərində və XXI əsrin əvvəllərində Şəki bölgəsinin ictimai-mədəni mənzərəsini əks etdirən bir növ bədii salnamə xarakteri daşıyır. Yusif Şükürlü hekayələrində müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, onların əsas mərkəzində insan və cəmiyyət münasibətləri dayanır.

Üslub baxımından Yusif Şükürlünün hekayələrində üç əsas xətt müşahidə olunur: realist təsvirçilik, satirik-ironik təhkiyə, lirik-psixoloji müşahidəçilik. Bu xüsusiyyətlərin sintezi yazıçının fərdi üslubunu formalaşdıran əsas amillərdir. Yazıçının əsərlərinin poetik sistemi ümumilikdə realizm, psixologizm, etnoqrafik kolorit, milli identiklik və humanist ideallar üzərində qurulmuşdur. Onun hekayə və povestlərində bədii mətnin struktur-semantik təşkilində müəllif müşahidəçiliyi, həyat hadisələrinin analitik dərki və tipikləşdirmə prinsipi xüsusi yer tutur.

Yazıçının “Çəhrayı gödəkçə”, “Canavar”, “Kirvə qonaqlığı”, “Torbadakı pişik”, “Juliklər”, “Araq reysi”, “Çanta əhvalatı”, “Başdan böyük söz” və digər hekayələrində kənd həyatının müxtəlif tərəfləri, sosial problemlər, mənəvi deformasiyalar və milli dəyərlər təsvir edilir. Yazıçının hekayələrinin əsas xüsusiyyəti güclü realizmindədir.

Yazıçı əsərlərində hadisələri romantikləşdirmir, onları olduğu kimi təqdim etməyə çalışır. Hekayələrin süjeti əksər hallarda gündəlik həyatdan götürülmüş hadisələr üzərində qurulur. Müəllifin müşahidə qabiliyyəti sayəsində adi görünən hadisələr ictimai və mənəvi problemlərin bədii ifadəsinə çevrilir. “Çəhrayı gödəkçə” hekayəsində müəllif bir tərəfdən sovet kənd həyatının sosial reallıqlarını, digər tərəfdən isə ailə və məktəb tərbiyəsindəki çatışmazlıqları göstərir. Vəli obrazı vasitəsilə tərbiyə boşluğunun yaratdığı mənəvi problemlər ümumiləşdirilir.

Yazıçının hekayələrində hadisələrdən çox insan davranışları və psixoloji vəziyyətlər diqqət mərkəzindədir. O, qəhrəmanlarının daxili aləmini uzun təsvirlərlə deyil, hərəkət və dialoqlar vasitəsilə açır. “Torbadakı pişik” hekayəsində adi bir zarafatın faciə ilə nəticələnməsi insan psixologiyasının və məsuliyyətsiz davranışın doğurduğu nəticələrin bədii ifadəsidir. Hekayənin gözlənilməz sonluğu əsərə novella xarakteri qazandırır.

Yusif Şükürlünün əsərlərində məkan etalonu bədii məna yaradan struktur elementdir. Onun yaratdığı xronotop sistem Şəki bölgəsinin təbii, sosial və etnoqrafik xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Yazıçının hekayələrinin mühüm cəhətlərindən biri məhz təbiət təsvirlərinin canlılığıdır. Yazıçı doğulduğu bölgəsinin dağlarını, meşələrini, yaylaqlarını və kənd mühitini yüksək sənətkarlıqla canlandırır. “Canavar” hekayəsində təbiət yalnız fon funksiyası daşımır; o, hadisələrin və qəhrəmanların xarakterinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Müəllif səhər mənzərələrini, çiçəkləri, dağ nanələrinin qoxusunu və quş səslərini təsvir etməklə oxucuda canlı vizual təəssürat yaradır.

Yusif Şükürlünün hekayələrində milli yaddaş, tarixi şüur və vətənpərvərlik ideyaları mühüm ideya-estetik istiqamətlərdən birini təşkil edir. Yazıçı milli kimlik problemini etnomədəni identikliyin bədii təcəssümü kontekstində təqdim edir. Bu baxımdan “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi müəllifin milli-tarixi problematikaya müraciətinin səciyyəvi nümunəsi hesab oluna bilər. Hekayədə Azərbaycan–erməni münasibətləri tarixi yaddaş prizmasından qiymətləndirilir, obrazlararası münasibətlər fonunda etimad, xəyanət, milli mənafelər və tarixi həqiqət məsələləri bədii diskursun əsas predmetinə çevrilir. Əsərin konflikt sistemi zahiri dostluq münasibətləri ilə gizli qarşıdurma arasında yaranan ziddiyyət üzərində qurulmuşdur. Müəllif etnopsixoloji müşahidələr vasitəsilə milli xarakterin müxtəlif təzahür formalarını açmağa çalışır. Burada tarixi hadisələr publisistik mühakimə şəklində verilmir, obrazların davranışı və həyat təcrübəsi vasitəsilə ümumiləşdirilir. Nəticədə “Kirvə qonaqlığı” hekayəsi milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin unudulmaması və vətənpərvərlik duyğularının formalaşdırılması baxımından mühüm ideya yükü daşıyan bədii mətn kimi diqqətəlayiqdir.

Yusif Şükürlü yaradıcılığının mühüm istiqamətlərindən biri də satirik diskursun təşkili ilə bağlıdır. Yazıçı bir sıra hekayələrində sosial-mənəvi deformasiyaları, ictimai münasibətlərdə müşahidə olunan neqativ tendensiyaları satirik poetikanın imkanları vasitəsilə bədii təhlil obyektinə çevirir. Bu baxımdan “Juliklər” və “Araq reysi” hekayələri müəllifin satirik təfəkkürünün səciyyəvi nümunələri hesab oluna bilər. Həmin əsərlərdə saxtakarlıq, fürsətçilik, tamahkarlıq, zəhmətsiz qazanc əldə etmək meyli və mənəvi aşınma kimi sosial problemlər satirik tipajlar vasitəsilə ümumiləşdirilir. Satira burada yalnız gülüş yaratmaq funksiyası daşımır, həm də sosial tənqid və mənəvi qiymətləndirmə vasitəsinə çevrilir. Müəllif ironiyadan, komik situasiyalardan və xarakterlərin özünütəsdiq cəhdlərinin ifşasından istifadə etməklə cəmiyyətin mənəvi problemlərinə diqqət yönəldir. “Juliklər” hekayəsində fırıldaqçı tipajların davranış modeli vasitəsilə mənəvi deqradasiya prosesi nümayiş etdirilir, “Araq reysi”ndə isə asan qazanc ehtirasının insan xarakterində yaratdığı mənfi dəyişikliklər satirik rakursdan təqdim olunur. Bu əsərlərdə gülüş estetik kateqoriya kimi çıxış etməklə yanaşı, tərbiyəvi və ictimai-funksional məna da qazanır. Beləliklə, Yusif Şükürlünün satirik hekayələri Azərbaycan satirik nəsr ənənələrinin müasir mərhələdə davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Yusif Şükürlü  həm də intellektual yazıçıdır, onun “Yetti” elmi-fantastik povestində  elmi təfəkkürlə xalq dünyagörüşünün qarşılaşdırılması xüsusi diqqətəlayiqdir. Müəllif müxtəlif obrazlar vasitəsilə ənənəvi bilik sistemi ilə müasir elmi düşüncə arasında dialoq yaradır. Povestdə Tərxanın atası ilə babası arasında gedən söhbətlərdə elmi bilik, sosial problemlər, elm adamının cəmiyyətdəki mövqeyi və milli inkişaf məsələləri müzakirə olunur. Burada müəllif intellektual diskurs yaradır və elm-cəmiyyət münasibətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirir.

“Azan güllə” povesti Yusif Şükürlünün nasirlik istedadını bütün dolğunluğu ilə nümayiş etdirən əsərlərindən biridir. Müəllif bu əsərdə Qalibin timsalında mürəkkəb insan talelərini, sosial-mənəvi ziddiyyətləri və dövrün ictimai reallıqlarını yüksək bədii ustalıqla ümumiləşdirərək təsvir etmişdir. Qalibin müharibədən sağ qayıtması oxucuda xoş sonluq gözləntisi yaratsa da, müəllif klassik faciə qanunlarına uyğun olaraq gözlənilməz final yaradır. Rəcəb kişinin oğru gözləyərkən öz oğlunu vurması Azərbaycan nəsrində təsadüf olunan ən dramatik süjet düyünlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Obrazların psixoloji dərinliyi, hadisələrin təbii inkişaf məntiqi, konfliktlərin həyat həqiqətlərindən qaynaqlanması və faciə poetikasının uğurlu tətbiqi yazıçının peşəkar nasir kimi formalaşdığını təsdiqləyir. Povest göstərir ki, Yusif Şükürlü müşahidəçi yazıçı olmaqla yanaşı, həm də həyat materialını estetik təfəkkür süzgəcindən keçirərək onu yüksək bədii ümumiləşdirmə səviyyəsinə yüksəltməyi bacaran usta nasirdir.

Yusif Şükürlünün hekayələrinin mühüm poetik komponentlərindən biri onların dil-üslub xüsusiyyətləridir. O, xalq danışıq dilinin zəngin ifadə imkanlarından, Şəki bölgəsinə məxsus dialekt və şivə xüsusiyyətlərindən, atalar sözləri, məsəllər və frazeoloji birləşmələrdən ustalıqla istifadə etməklə mətnin milli-estetik koloritini gücləndirir. Məsələn, “Azan güllə” povestində personajların nitqində işlənən “daşqura”, “beyqafıl” kimi dialekt sözləri hadisələrin cərəyan etdiyi mühitin yerli xüsusiyyətlərini əks etdirməklə yanaşı, obrazların sosial mənsubiyyətini də müəyyənləşdirir. Belə sözlərin işlənməsi əsərin etnoqrafik fonunu zənginləşdirir və təhkiyənin inandırıcılığını artırır. “Canavar” hekayəsində təbiət təsvirləri ilə yanaşı, kənd adamlarının danışıq tərzi də canlı xalq dilinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Müəllif obrazların nitqini süni şəkildə ədəbiləşdirmir, onların danışığını yaşadıqları mühitə uyğun şəkildə təqdim edir. Nəticədə personajların dili xarakteryaratma vasitəsinə çevrilir. “Torbadakı pişik” və “Juliklər” hekayələrində isə danışıq dili elementləri, yumor və ironiyaya əsaslanan ifadələr satirik təsirin güclənməsinə xidmət edir. Yazıçının dilində müşahidə olunan folklor qatları da diqqətəlayiqdir. Atalar sözləri və xalq hikmətləri personajların nitqində təbii şəkildə yer alır və onların həyat təcrübəsini, dünyagörüşünü əks etdirir. Bu xüsusiyyət xüsusilə yaşlı nəslin nümayəndələrinin obrazlarında daha qabarıq nəzərə çarpır. Beləliklə, Yusif Şükürlü dil faktlarını obrazların fərdiləşdirilməsi, regional koloritin yaradılması və həyat həqiqətlərinin realist təqdimatı üçün funksional vasitə kimi istifadə edir. Bu baxımdan yazıçının dili onun realist poetikasının mühüm tərkib hissəsi kimi çıxış edir.

Yusif Şükürlü hekayələrinin poetikasında diqqəti cəlb edən daha bir detal müəllif mövqeyinin obyektivliyidir. Yazıçı hadisələrə və obrazlara münasibətini açıq şəkildə ifadə etməkdən daha çox, onların özlərinin danışmasına imkan yaradır. Bu üsul oxucunun müstəqil nəticə çıxarmasına şərait yaradır və əsərlərin estetik təsir gücünü artırır. Belə bir yanaşma müasir nəsr poetikasının mühüm prinsiplərindən biri hesab olunur.

Yusif Şükürlünün yaradıcılığı Azərbaycan kənd nəsrinin son dövr inkişaf mərhələsində özünəməxsus yer tutur. O, İsmayıl Şıxlı, İsa Hüseynov, Sabir Əhmədli kimi yazıçıların formalaşdırdığı realist ənənələrin bölgə mühitində davamçılarından biri kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, müəllif hadisələrə fərdi müşahidə rakursundan yanaşaraq regional həyatın spesifik xüsusiyyətlərini bədii düşüncənin predmetinə çevirə bilir. Bu baxımdan onun nəsri həm milli ədəbi ənənəyə bağlılığı, həm də fərdi üslub axtarışları ilə diqqəti cəlb edir.

Ümumiyyətlə, Yusif Şükürlünün povest və hekayələri Azərbaycan nəsrində regional həyatın bədii salnaməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu əsərlərdə realizm, psixoloji dərinlik, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılıq, təbiətə sevgi və sosial tənqid bir-birini tamamlayır. Onun hekayələri həm dövrün sosial mənzərəsini əks etdirən sənəd xarakteri daşıyır, həm də insanın mənəvi dünyasını araşdıran dəyərli nəsr nümunələri kimi çıxış edir. Xarakter yaratmaq bacarığı, həyat həqiqətlərinin realist-estetik müstəvidə ifadəsi, süjet-kompozisiya bütövlüyü və güclü psixologizm Yusif Şükürlünü Azərbaycan nəsrində özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik istedadlı nasir kimi bir daha təsdiq edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Yenə Qərbi Azərbaycanımızın ziyalılarından danışırıq. Ermənistan (əslində Qərbi Azərbaycan) SSR Yazıçılar İttifaqının Azərbaycan bölməsinin rəhbəri Əkbər Yeravanlı (əslində İrəvanlı) barədədir söhbətimiz.

 

O, 1921-ci il iyunun 17-də  İrəvan şəhərində anadan olub. Burada orta məktəbi bitirib. İrəvan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Şərq şöbəsində təhsil alıb. Əmək fəaliyyətinə 1938-ci ildə İrəvanda Azərbaycan dilində nəşr edilən "Kommunist" (1939-cu ildən "Sovet Ermənistanı") qəzetinin redaksiyasında başlayıb, ədəbi işçi, məsul katib, tərcüməçi, Ağbabada, Basarkeçərdə müəllim işləyib.

1951-ci ildə Ermənistan SSR EA M. Abeğyan adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasna daxil olub, 1954-cü ildə "Azərbaycan-erməni ədəbi əlaqələri tarixindən" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1950–1965-ci illərdə İrəvan Dövlət Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı müəllimi olub. 1956-cı ildən X. Abovyan adına İrəvan Pedaqoji İnstitutunda Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının müdiri işləyib.

 Erməni və Azərbaycan qarşılıqlı ədəbi əlaqələri sahəsində ardıcıl tədqiqat aparıb, bir sıra erməni yazıçılarının əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Onun erməni dilində "Erməni və Azərbaycan xalqlarının dostluğunun ədəbiyyatda inikası", "Cəlil Məmmədquluzadə və erməni xalqı", "Nəsimi", "Xatabala" jurnalı Azərbaycan haqqında" kitabları çap olunub.

Unutmayın – bu elə bir dövr idi ki, eyni ölkədə yaşayırdıq, “Kür, Araz, Ararat, gözəldir bu həyat” mahnısı oxuyurduq.

İrəvan şəhərindəƏkbər Yeravanlının Azərbaycan dilində "Erməni-Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı əlaqələri", "M. Ə. Sabir və erməni xalqı", "Hovannes Tumanyan və Azərbaycan ədəbiyyatı", "Avetik İsahakyan və Azərbaycan ədəbiyyatı" tədqiqat əsərləri və bədii yaradıclıq nümunələri toplanmış bir neçə kitabı çap olunub.

 

Əkbər Yerevanlının Sabir Rzayevlə birgə yazdıqları 166 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1980-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda çap olunub. Cəfakeş tədqiqatçı, nasir, dramaturq Yerevanlı 28 avqust 1982-ci ildə İrəvan şəhərində vəfat edib, valideynlərinin yanında dəfn olunub.

 

Əsərləri

Ədəbi

Mənim günəşli ölkəm

Gözəllik və səadət nəğmələri

Azadə

Yay gecəsində

Qəlbimin çırağı

Yeddinci övladın anası (rus. Мать седьмого ребенка)

 

Elmi

1. Erməni və Azərbaycan xalqlarının dostluğunun ədəbiyyatda inikası

2. Erməni-Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı əlaqələri.

3. M. Ə. Sabir və erməni xalqı

4. Cəlil Məmmədquluzadə və erməni xalqı

5. Azəri-erməni ədəbi əlaqələri (Qədim dövrdən XVIII əsrin sonuna qədər)

6. Nəsimi

7. "Xatabala" jurnalı Azərbaycan haqqında

8. Hovannes Tumanyan və Azərbaycan ədəbiyyatı.

9. Avetik İsahakyan və Azərbaycan ədəbiyyatı

10. Yunis Nuri.

 

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycan SSR xalq rəssamı Elbəy Rzaquliyev! Dahi rəssamlarımız peladasının daha bir üzvü. Başlığa çıxardığım “Arzularını çəkən rəssam” adı onun həyat və yaradıcılıq yolundan bəhs edən qısametrajlı sənədli filmin adıdır. Film rəssam dünyasını dəyişəndə Mübariz Nağıyev tərəfindən çəkilib.

 

Elbəy Rzaquliyev 17 iyun 1926-cı ildə Bakıda anadan olub. Hələ məktəbdə oxuyarkən Bakı Pionerlər evinin rəssamlıq studiyasında məşğul olub. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirdikdən sonra, 1946-cı ildə ÜDKİ-nin rəssamlıq fakültəsinə daxil olub. Burada rəssamlıq fakültəsində oxuyan gənc rəssam Q.Şeqal, Y.Pimenov, A.Dixtyar və M.Boqdanov kimi peşəkar rəssam-pedaqoqlardan dərs alıb.

Təhsilini başa vurub, 1953-cü ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləməyə başlayıb. Bundan sonra onun yaradıcılığı iki əsas istiqamətdə inkişaf edib: rəngkar və kino rəssamı.

Rəssamın kinostudiyada ilk işi kinorejissor Hüseyn Seyidzadə və Yan Fridin 1954-cü ildə quruluş verdikləri “Doğma xalqımıza” bədii-sənədli filmidir. O, bu film üzərində rəssamlardan C.Əzimov və A.Freydlə birgə işləyib. Bu filmin ardınca 1955-ci ildə dostu C.Əzimovla birgə “Bəxtiyar” və “Görüş” kinokomediyalarına bədii tərtibat verib.

1960-cı ildə Bakıda, 1960–1967-ci illərdə isə Moskvada və Kaunasda fərdi sərgiləri böyük müvəffəqiyyətlə nümayiş etdirib və sənətsevərlərin diqqətini özünə cəlb edib. 1977-ci ildə Azərbaycanın xalq rəssamı fəxri adına, 1986-cı ildə SSRİ Dövlət mükafatına, 1998-ci ildə "Şöhrət" ordeninə layiq görülüb. Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının katibi olub

Yaratdığı əsərlərdən "Daşkəsənin gənc inşaatçıları", "Əli Bayramlı DRES-i", "İnsanların torpağı", "Çiçəklər arasında", "Qırmızı və ağ qızıl güllər", "Xəncər və məişət əşyalarından ibarət natürmort", "Tac-Mahal", "Yaponiya silsiləsi", "Əmək adamları", "Ana", "Montajçılar", "Kənddə" və digərləri böyük maraqla qarşılanıb. "Sevil", "Arşın mal alan", "Görüş", "Ögey ana", "Onun böyük ürəyi", "Bir məhəlləli iki oğlan", "Telefonçu qız", "Uşaqlığın son gecəsi" və s. kinofilmlərin rəssamı olub.

 

Filmoqrafiya

1. Araqarışdıran

2. Arşın mal alan

3. Arxadan vurulan zərbə

4. Arzularını çəkən rəssam

5. Bakıda küləklər əsir

6. Baladadaşın İlk Məhəbbəti

7. Bəxtiyar

8. Bəyin oğurlanması

9. Bir məhəllədən iki nəfər

10. Dənizə çıxmaq qorxuludur

11. Dərviş Parisi partladır

 

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı ("Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində" mövzusunda silsilə rəsmləri üçün)

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü.

 

Rəssam 2007-ci il 15 sentyabrda 81 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Nadir soprano səs sahibi məhdud saydadır. Belələrinə “əzəldən bəxti gətirib” deyirlər. Xüsusən, dünya opera sənəti belə səslərə istinad edir. Bu səs təmbrinə malik müğənnilərdən biri də Azərbaycan SSR xalq artisti Fidan Qasımovadır.

 

Bu gün doğum gününü qeyd edən müğənni 17 iyun 1947-ci ildə Bakıda dünyaya gəlib. Dünyaya göz açdığı ziyalı ailəsi, boya-başa çatdığı mühit onun musiqiyə bağlanmasının ilkin mənbəyi olub. Fidan və kiçik bacısı Xuraman Qasımova bacılarının valideynləri daim incəsənətlə bağlı olub, şeir yazıb, musiqiyə meyl göstəriblər. Niyazi, Fikrət Əmirov, Tofiq Quliyev və Bakı musiqi elitasının digər nümayəndələri tez-tez bu ailənin evində qonaq olublar.

O zaman 4 yaşlı balaca Xuraman qonaqların xahişi ilə oxuyar, Fidan isə qonşu otağa keçərək daha çox skripkada çalardı. Hər iki qızın musiqiyə meyli uşaqlıqdan formalaşıb. Bülbül adına musiqi məktəbini bitirdikdən sonra Fidan 1966-cı ildə Ü. Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, məhz parlaq istedadı və zəhməti sayəsində eyni vaxtda iki ixtisas — skripka və vokal üzrə təhsil alıb.

Təbii ki, qabaqcadan seçdiyi yola ciddi hazırlaşmaq lazım idi. 1974-cü ildə Moskva Konservatoriyasının aspiranturasını bitirdikdən sonra Bakıya qayıdıb, həmin vaxtdan M. F. Axundzadə adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olub, həmçinin Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) dərs deməyə başlayıb.

Azərbaycanın, SSRİ-nin xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olan F. Qasımova 1990-cı ildən Ü. Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının, 1992-ci ildən Türkiyənin İstanbul Dövlət Konservatoriyasının professorudur. Onun əməyi müstəqil Azərbaycan dövlətində layiqli qiymətini alıb. Heydər Əliyev tərəfindən "Şöhrət" ordeninə, prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə isə "Şərəf" ordeninə və "İstiqlal" ordeninə layiq görülüb.

F. Qasımovanın 2008-ci ildə "Besame mucho" adlı albomu buraxılıb. "Eta Production" studiyasında yazılmış disk ölkənin birinci xanımı Mehriban Əliyevaya həsr olunub. Böyük sənətkarın adı "Dünyanın 100 qadını" kitabına salınıb. Bakı Musiqi Akademiyasının professoru F. Qasımova son illər istedadlı gənclərə xeyli vaxt sərf edir, yorulmadan yeni gənc vokalçılar nəslini yetişdirməklə məşğul olur. Onların arasında beynəlxalq müsabiqələr diplomantları və laureatları da az deyil.

 

Filmoqrafiya

Gələcəyin qurucuları

Həyat bizi sınayır

Kədərimiz... Vüqarımız...

Kinorejissor Həsən Seyidbəyli

Maestro Niyazi

Mən ki gözəl deyildim

Nəğməkar torpaq

Qaraca qız

Silinməyən izlər...

Ürəkdən ürəyə

Üzeyir ömrü

 

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı

5. "İstiqlal" ordeni

6. "Şərəf" ordeni

7. "Şöhrət" ordeni

8. "Heydər Əliyevin 100 illiyi " yubiley medalı.

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Sonradan mənim sənətə gəlməyimdə bizim gözəl bəstəkarımız Şahid Əbdülkərimov əlimdən tutub.

                         Nadir Qafarzadə

 

Bu gün Azərbaycan bəstəkarı, bir çox məşhur mahnının müəllifi Şahid Əbdülkərimovun anım günüdür.

O, 1938-ci ildə Nuxa (Şəki) şəhərində dünyaya gəlib. 1956-cı ildə Nuxa mədəniyyət evi nəzdində Respublikanın əməkdar artisti Məmmədkəbir Hacıoğlunun rəhbərliyi ilə dram dərnəyində iştirak edib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Mədəni Maarif Texnikumunun xor dirijorluğu şöbəsində təhsil almış və ümumdünya festivalının laureatı, həvəskar bəstəkar, xanəndə Qulu Əsgərov onun sevimli müəllimi və dostu olub.

Təhsilini başa vurduqdan sonra Şahid Xırdalandakı 1 saylı qəsəbə orta məktəbində musiqi müəllimi işləməklə əmək fəaliyyətinə başlayıb. O, M. Əliyev adına Dövlət Teatr İnstitutunun mədəni-maarif fakültəsinin axşam şöbəsində təhsil alıb. Tələbəlik illərində görkəmli bəstəkarımız Şəfiqə Axundova ilə sıx əlaqə saxlayıb.

100-dən artıq mahnısı var. Onun efirdə ilk səslənən mahnısı "Hanı bəs vəfan sənin" mahnısıdır. Həmin mahnı Ümumittifaq səsyazma fondunda, patefon valına yazılıb. İlk ifaçısı xalq artisti İslam Rzayev olub. Bir çox mahnıları AzTV-nin "Qırmızı Qərənfil" uşaq xorunun ifasında səsləndirilib. Mahnılarını ən çox mərhum müğənnimiz Nəzakət Məmmədova oxuyub.

Əfsuslar olsun ki uzun illər onun mahnıları xalq mahnıları kimi təqdim edilirdi. Respublikamızın xalq artisti Abdulla Abdullayev qeyd edir ki "Təki sən səslə məni" mahnısını mərhum prezidentimiz Heydər Əliyevin çox sevdiyini onun öz dilindən eşidib. Əbdülkərimov bəstələdiyi mahnıların sözləri Əliağa Kürçaylı, Cabir Novruz, Ramiz Məmmədzadə, Arif Abdullazadəyə məxsus olub.

 

Bəstələdiyi mahnıları

1. Ana torpağım mənim Bakı;

2. Azərbaycan;

3. Bala gəlin

4. Biləydim kaş;

5. Dayağım ol;

6. Məmmədbağır Bağırzadənin ifasında "Gözəlim" — sözləri Süleyman Rüstəmin

7. Günüm keçməsin sənsiz;

8. Gecələr;

9. Hanı bəs vəfan sənin;

10. Nəzakət Məmmədovanın ifasında "Heç küsməyin yeridirmi" — sözləri Nəbi Xəzrinin

 

İlk dəfə onun mahnısı 1974-cü ildə Azərbaycan televiziyasında özünün adı ilə səsləndirilib. Həmin ildə Bakı rayonlararası xalq yaradıcılığı evində "Sən nəğmələr qoş" devizi ilə mahnı müsabiqəsi keçirilib. Şahid o müsabiqədə 1-ci yer tutub. 1976-cı ildə o, Şəki şəhərinə dəvət alıb, Tibb işçiləri mədəniyyət evinin direktoru təyin edilib.

Burada o, "Şəfa" xalq çalğı alətləri ansamblı və rəqs kollektivi yaradıb. 1988-ci ildə Abşeron rayonunda və Şəki şəhərində bəstəkarın 50 illik yubileyi qeyd edilib. 1988-ci ildən Şəki şəhərində yaşayan Əbdülkərimov , ömrünün son illərində bu şəhərin Qışlaq hissəsindəki məşciddə din xadimi kimi fəaliyyət göstərib. O, 2003-cü ilin iyun ayının 17-də 65 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.06.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Azərbaycan Televiziyasının (AzTV) tamaşaçılara təqdim etdiyi "Səssiz səslər" bədii-sənədli film layihəsi milli yaddaşımızın ən qaranlıq, ağrılı və eyni zamanda şərəfli səhifələrinə işıq tutmaqda davam edir. Zamanın amansız burulğanlarında, xüsusilə sovet repressiyalarının qanlı illərində səsləri boğulmağa, adları tarixdən silinməyə çalışılan ziyalılarımızın ömür yolunu ekranlaşdıran layihənin budəfəki buraxılışı Azərbaycan poeziyasının azadlıq rəmzinə — Əhməd Cavada həsr olunub.

 

Hər epizodunda arxiv sənədlərinin reallığı ilə bədii bərpa (rekonstruksiya) kadrlarını peşəkarlıqla sintez edən layihə rəhbəri Həmid Əsədzadə, ssenari müəllifi Fərid Rəsulov və quruluşçu rejissor Fərid Əhmədov bu dəfə tamaşaçını sadəcə bir şairin deyil, bütöv bir xalqın istiqlal ruhunun necə sındırılmağa çalışıldığını göstərən dramatik bir səyahətə çıxarır.

 

 Göylərə ucalan səsin boğulma cəhdi

Əhməd Cavad sadəcə şeir yazmırdı; o, üçrəngli bayrağın dalğalanışını, Göy gölün pıçıltısını, Qara dənizin çırpıntısını millətin ruhuna köçürürdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Dövlət Himninin müəllifi olan bir sənətkarın sovet rejiminin bərqərar olmasından sonra hər addımının izlənilməsi, Yazıçılar İttifaqının iclaslarında "pantürkist", "əks-inqilabçı" damğaları ilə hədəf seçilməsi filmdə psixoloji gərginliklə canlandırılır.

"Səssiz səslər" Əhməd Cavadı təkcə NKVD zindanlarında işgəncə görən bir məhkum kimi deyil, ideallarına son nəfəsinə qədər sadiq qalan əyilmez bir ziyalı kimi önə çıxarır. Onun dindirilmə protokolları, özünü heç vaxt günahkar bilməməsi və imperiyanın qanlı maşını qarşısındakı məğrur duruşu sənədli xronikanın dili ilə tamaşaçıya ötürülür.

 

 Bir ailənin ortaq faciəsi: Şükriyyə xanımın bitməyən sürgünü

Filmin ən təsirli və daxili sarsıntı doğuran xətlərindən biri də şairin ömür-gün yoldaşı Şükriyyə Axundzadənin taleyidir. Rejim təkcə Əhməd Cavadın səsini kəsməklə kifayətlənmədi, onun ocağını, sevgisini də hədəf aldı. 1937-ci ilin oktyabrında şair güllələndikdən sonra, Şükriyyə xanımın "Vətən xaininin həyat yoldaşı" kimi Qazaxıstanın amansız ALJİR düşərgəsinə sürgün edilməsi, repressiya maşınının bir ailəni kökündən qoparmaq planının ilkin mərhələsi idi.

"Səssiz səslər" bu mənada təkcə Əhməd Cavadın deyil, onun simasında səsi əlindən alınmış bütöv bir ailənin, sürgünlərdə məhv olan Azərbaycan qadınının da fəryadını yenidən eşidilir edir.

 

 Dağıdılmış yuva: Uşaq evlərində itən uşaqlıq

İmperiyanın amansızlığı bununla da bitmədi. Əhməd Cavad və Şükriyyə xanımın yurdu talan edildikdən sonra onların beş övladı — Niyazi, Aydın, Tuqay, Yılmaz və ailənin yeganə qızı Almaz "Xalq düşməninin övladları" kimi qeydiyyata alındı. Rejim onların təkcə valideynlərini deyil, uşaqlıqlarını, soyadlarını və bir-birlərini görmək hüququnu da əllərindən aldı.

Bakı, Gəncə, Ordubad uşaq evlərinə paylanaraq bir-birindən tamamilə təcrid olunan uşaqların taleyi filmin ən ağır dramatik xətlərindən birini təşkil edir. Yeganə qız övladı Almazın uşaq evində xəstələnərək vaxtsız vəfat etməsi, böyük oğlanları Niyazi və Aydının sonradan təqiblərə məruz qalaraq sürgün həyatı yaşaması, kiçik Yılmazın isə illər sonra atasının Əhməd Cavad olduğunu öyrənməsi sovet uşaq evlərində boğulan səssiz fəryadların vizual rəsmini çəkir. "Səssiz səslər" rubrikası bu acı reallıqları canlandırmaqla bütöv bir nəslin genosidə məruz qaldığını sənədlərlə sübut edir.

 

 Zamana qalib gələn irs

AzTV-nin bu buraxılışı bir daha sübut edir ki, insanları güllələmək, ailələri sürgünə göndərmək və uşaqları bir-birindən qoparmaq olar, lakin millətin qan yaddaşına yazılmış misraları susdurmaq qeyri-mümkündür. 1937-ci ildə NKVD zirzəmisində "səssizləşdirilən" Əhməd Cavadın səsi, bu gün müstəqil Azərbaycanın hər bir guşəsində dövlət himni olaraq dalğalanır. "Səssiz səslər" layihəsi bu ekran əsəri ilə şairin, onun fədakar həyat yoldaşının və məhrumiyyətlər içində böyüyən övladlarının ruhu qarşısında növbəti bir ehtiram borcunu yerinə yetirir, keçmişimizi unutmamaq üçün tarixin ən ağır dərslərini vizual sənətin dili ilə gələcək nəsillərə ötürür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Qərbi Azərbaycanımız yağı əllərindədir, bu səbəbdən də o torpaqlarda dünyaya gəlmiş hər bir tanınmış şəxs indi bizim üçün Vətənimizin bir parçası deməkdir, bizim üçün Qərbi Azərbaycan deməkdr...

 

İyunun 13-də İstanbuldan gələn xəbər Azərbaycan ictimaiyyətini sarsıtdı. Mədəniyyətimizə və ictimai fikrə həqiqətən də şox ağır itki üz vermişdi. Görkəmli yazıçı-dramaturq, publisist, tərcüməçi, dövlət xadimi və diplomat, Əməkdar incəsənət xadimi, dünyaya Qərbi Azərbaycanda göz açmış Hidayət Orucovun ömrünün 82-ci ilində vəfatı xəbərini eşitdik.

 

Tərcümeyi-halını nə qədər qısaltmaq istəsək, yalnız ən əhəmiyyətli məqamlardan bəhs etsək belə yenə də upuzun bir sadalama alınır. Hidayət Xuduş oğlu Orucov 5 sentyabr 1944-cü ildə Mehri rayonunun Maralzəmi kəndində anadan olub.

Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) Filologiya fakültəsindən məzun olduqdan sonra geniş ədəbi və publisistik yaradıcılığa başlayıb. Hidayət Orucov 1968-ci ildən Cəfər Cabbarlı adına İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının direktoru vəzifəsində çalışıb. Eyni zamanda Ermənistan Yazıçılar İttifaqının Azərbaycan Ədəbiyyatı Şurasına rəhbərlik edib, İrəvan Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan şöbəsində XIX-XX əsrlər ədəbiyyatımızı tədris edib. Və erməni millətçiliyinin tüğyan etdiyi bir zamanda bu vəzifələri daşımaq, Qərbi Azərbaycandakı soydaşlarımıza, dilimizə, milli ləyaqətimizə xidmət etmək, razılaşın ki, olduqca çətin bir missiya idi.

1984-1986-cı illərdə Nidayət Orucov Bakıda "Gənclik" nəşriyyatının baş redaktor müavini və baş redaktoru (1986-1992) vəzifələrində işləyib. Bu illərdə "Gənclik" nəşriyyatında 50 cildlik "Dünya uşaq ədəbiyyatı kitabxanası" seriyası işıq üzü görüb.

Bundan əlavə, 15 cildlik "Azərbaycan folkloru", 25 cildlik "Macəra və fantastika", 17 cildlik "SSRİ xalqları ədəbiyyatı" və digər mühüm seriyaların nəşrinə başlanılıb.

Ölkəmiz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Hidayət Orucovun fəaliyyətində yeni səhifə açılıb. O, 1992-1993-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin millətlərarası münasibətlər üzrə müşaviri, 1993-2005-ci illərdə isə Azərbaycan Respublikası milli siyasət məsələləri üzrə dövlət müşaviri vəzifəsində işləyib. 2005–2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikası milli azlıqlarla və dini qurumlarla iş üzrə dövlət müşaviri vəzifəsində çalışıb. 2006-2012-ci illərdə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinə rəhbərlik edib.

Diplomat kimi də fəaliyyət göstərən Hidayət Orucov 2012-2021-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Qırğızıstanda səfiri işləyib.

Yazıçının poeziya, nəsr, publisistika, tərcümə və s. ibarət 60-dan çox kitabı nəşr olunub. Müəllifin "Heydər Əliyev və Azərbaycanda milli siyasət" monoqrafiyası ingilis, rus, gürcü, türk, ərəb və qırğız dillərində də nəşr olunub. O, bir sıra xalqların ədəbiyyatından dilimizə tərcümələr edib. Pyesləri ölkəmizdə və xaricdə tamaşaya qoyulub. Xüsusən, “İrəvanda xal qalmadı” tamaşasının uğuru barədə geniş danışmaq olar.

Yaradıcılığı və ictimai fəaliyyəti dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilən yazıçı "Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına, “Şöhrət”, 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordenlərinə və "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu"na layiq görülüb. Ədib eyni zamanda bir sıra ölkələrin mükafatları ilə təltif olunub.

Mən onun barəsində görkəmli şəxslərin söylədikləri fikirlərə göz yetirəndə Xalq yazıçısı Sabir Rüstəmxanlının öz sosial media hesabında yazdığı sözlərdə ilişib qaldım. Məncə, Hidayət Orucovun həyat kredosu və bu itkinin ağırlığı barədə Sabir bəyin yazdıqlarını ümumiləşdirmə hesab edə bilərik:

“Bir az öncə ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndəsi, şair, dramaturq, publisist, ictimai-siyasi xadim, əziz dostum Hidayətin ölüm xəbərini aldım və sarsıldım. İstanbulda olduğunu bilirdim, amma ölümün görüşünə getdiyini bilmirdim.  Universitetə eyni vaxtda qəbul olunmuş, bir il yataqxanada bir otaqda qalmışdıq. Sonra o, qiyabiyə dəyişilib İrəvana qayıtmış, qəzetdə işləmiş, uzun müddət İrəvan Azərbaycan teatrının direktoru olmuşdu.

İrəvanda ondan ucaboylu adam yox idi. Orada daim Azərbaycanın bir parçası kimi, mərdliklə, çinar qüruruyla yaşadı, yazdı, kitablar nəşr etdirdi, əsərləri tamaşaya qoyuldu. Bakıya köçdükdən sonra da dövlət müstəqilliyimizin bərpası və möhkəmlənməsi yolunda yorulmadan çalışdı; yüksək vəzifələrdə işlədi, fədakar, təmiz, xeyirxah bir insan kimi, millət aşiqi olan bir ziyalı kimi sevildi; diplomat fəaliyyətində Azərbaycan respublikasını ləyaqətlə təmsil etdi. Amma harada yaşasa da şeirləri daim darıxırdı-Meğri üçün, Zəngəzur və Qərbi Azərbaycan üçün… Onun əsərləri də, xatirəsi də daim yaşayacaqdır. Ruhu şad olsun…”

Qeyd etdik, Hidayət Orucov Hidayət imzasıyla çox gözəl şeirlər yazıbdır. Onlardan birini – “Azərbaycan şeiri”ni xüsusən bəyənirəm. 1969-cu ildə Göyçədə yazılan bu şeirlə sizləri baş-başa qoymaq istəyirəm. O vaxt Hidayət Orucovun cəmi 25 yaşı var idi.

Yazıma başlığı da elə həmin şeirin son bəndindən seçmişəm.  

 

Azərbaycan şeiri

Sənin nə qəribə kainatın var –
Bir gözün nəşəli, bir gözün nəmli.
Sənin nə qəribə bir həyatın var, –
Nəsimi sitəmli, Füzuli qəmli.

 

Yadlar çoxlarının adını pozub –
Bu dərdə dözməyə qəlbim dağ olub.
Belə yaraları ovutmaq üçün
Yaxşı ki, Nizami, Vaqif doğulub!

 

Məzlum olmayıbdır adın dünyada,
Hələ bu meydanda döyüşlərin var.
Dərdindən-qəmindən danışanda da
Sabir qəhqəhəli gülüşlərin var.

 

Dəryasan, şairlər – mirvarilərin,
Eli düşünüblər, eli anıblar.
Alovlu Müşfiqin, Vurğunun sənin
Min sözü qoynunda damla sanıblar.

 

Kimin ki, inləyən bir nəğməsi var,
Ona öz iniltim, yaram demişəm!
Şairsiz obaya, şersiz ömrə
Günəşi, torpağı haram demişəm!

 

...Ən gözəl şeirlər – ilk yaz çəməni...
Hər gün o çəməndə dinləyin məni.
Laylayla beşikdə böyüdüm, dostlar,
Dünyadan şeirlə götürün məni!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

 

 

 

İkinci yazı

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İsgəndəriyyə şəhəri ölkənin yeni baş şəhəri olmuş, İsgəndəriyyə mayakı inşa edilmişdir

 

 

İki əsr davam edən Fars hökmranlığından sonra, eramızdan əvvəl V əsrin əvvəllərində misirlilər işğalçıları ölkədən çıxarmışlar, eramızdan əvvəl 343-cü ildə onlar yenidən İran şahı III Artakserksə məğlub olsa da, bu dəfə Fars İmperiyasının dövrü uzun sürməmişdir. Eramızdan əvvəl 323-cü ildə Makedoniyalı İsgəndərin qoşunu Misirə daxil olaraq Fars İmperiyasının hakimiyyətinə son qoymuşdur. O, Aralıq dənizinin sahillərində İsgəndəriyyə şəhərinin inşasına başlamışdır.

Dünya fatehinin ölümündən az sonra Misir onun sərkərdələrindən biri Ptolemeus və onun varisləri tərəfindən idarə olunmağa başlamışdır. Ptolemeus sülaləsinin nümayəndələri müdrik və uzaqgörən siyasət aparmışlar. Onlar qədim məbədləri bərpa etmişlər. Əldə olunan məlumatlardan o da bəlli olur ki, Ptolemeusların dövründə misirlilər yazıları papirus üzərində deyil, perqamentdə yazırdılar.

Bu dövrdə həmçinin İsgəndəriyyə şəhəri ölkənin yeni baş şəhəri olmuşdur. O zaman həm də dənizdə məşhur İsgəndəriyyə mayakı inşa edilmişdir. Bu mayak o qədər nəhəng tikili olmuşdur ki, onu yunanlar o dövrün möcüzələrindən biri hesab edirdirlər. Ümumiyyətlə İsgəndəriyyə o zaman dünyanın ən inkişaf etmiş mədəni və ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Burada məşhur kitabxana inşa edilmişdir. O qədim dünyanın ən böyük kitabxanası olmuşdur. Ptolemeuslar alimlərə, incəsənət xadimlərinə, yazarlara, rəssamlara himayədarlıq etmişlər.  Məhz İsgəndəriyyədə “Əhdi-Ətiq” ilk dəfə yunan dilinə tərcümə edilmişdir. Lakin sonra bu intibah dövrü başa çatmışdır və ölkədə böhran başlamışdır. Saray çevrilişləri, fitnəkarlıq Misirdə adi hal almış, Selevkoslarla qanlı savaşların sonu görünmüşdür. Hakimiyyətə gəlməyə can atan IV Ptolemeus buna nail olmaq üçün anasını, bacısını və qardaşını qətlə yetirməkdən belə çəkinməmişdir.

 

  

Eramızdan əvvəl I əsrdə hakimiyyətə 10 yaşlı XIII Ptolemeus Filopator gətirilmişdir. Onun bacısı və eyni zamanda  həyat yoldaşı 17 yaşlı VII Kleopatra Filopatoru hakimiyyətdən uzaqlaşdırmışdır. Lakin sonra saray xadimləri  Filopatoru  yenidən çar elan etmişlər. Kleopatra Suriyaya qaçmış və orada qoşun yığaraq, qardaşına qarşı yürüşə başlamışdır. Sonra o kömək üçün romalı sərkərdə və siyasi xadim Qneus Pompeusa müraciət etmişdir. Lakin Romada gedən daxili qarşıdurma zamanı Pompeus Qaius İulius Qeysərə məğlub olmuş və İsgəndəriyyəyə qaçmışdır. Eramızdan əvvəl 47-ci ildə misirlilər onu qətlə yetirmişlər. Bu hadisələr zamanı şəhərdə ağır döyüşlər baş vermiş və məşhur İsgəndəriyyə kitabxanası yandırılmışdır.

 

 

 

Bundan sonra Qeysərin qoşunu ilə Misirə gəlmiş və Kleopatraya dəstək verərək, onu hakimiyyətə gətirmiş, sonra onunla evlənmişdir. 13 yaşlı XIII Ptolemeus Filopator o hadisələr zamanı həlak olmuşdur. Eramızdan əvvəl 44-cü ildə Qeysər Romada süi-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür və Kleopatra İsgəndəriyyəyə qayıtmaq məcburiyyətində qalmışdır. Sonra Romada davam edən vətəndaş qarşıdurmaları zamanı imperiyanın Şərq vilayətlərini Markus Antonius ələ keçirmiş və rəqibi Oktavianus Avqustusla mübarizə aparmışdır. O İsgəndəriyyəyə gəlmiş və Kleopatra ilə eşq-məhəbbət macərası yaşamışdır. Bu sevgi dastanı  Kleopatraya baha başa gəlmiş 31-ci ildə Antonius və Kleopatranın donanması Oktavianusa məğlub olmuşdur. Bundan sonra Antonius və Kleopatra intihar etmişlər. Qalib gələn Oktavianus isə Qeysəri və Kleopatranın oğlunu edam etmişdir. Beləliklə qədim Misirin sonuncu 33-cü sülaləsi tarix səhnəsindən silinmiş, Misirin müstəqilliyinə son qoyulmuş, ölkə Roma İmperiyasının vilayətinə çevrilmişdir.

 

 

 

Tanrının köç əylədiyi, niqabını qaldırıb yüz iyirmi dörd min peyğəmbəri xəlq etdiyi Şərqin yaxasında bir diyar var – Misir

 

Hər başlanğıcın bir sonu, hər sonun bir başlanğıcı var. Misir, Misir ehramları, İsgəndəriyyə mayakı, İsgəndəriyyə kitabxanası, zəngin mədəniyyəti, qüdrətli tarixi, əzəmətli şəxsiyyətləri, dünyanın bu gün də qorxulu röyası olan Fironları ilə məşhurdur. Misir həm də Fatimilərin, Eyyubilərin, Fars İmperiyasının, Makidoniyalı İskəndərin, Osmanlı sultanlarının fətih dastanıdır. Onu anlamaq, qumsal çöllərdəki gözəllikləri dərk etmək üçün mütləq oralarda olmaq gərəkdir. Nilin sahillərində, Mesopotamiyanın ənginliklərində, ilk yazı mədəniyyətinin, papirusların, perqamentlərin, heroqliflərin diyarında – Misirdə Şərqin əzəmətini anlamaq daha asan olur.

İsgəndəriyyə mayakından Misir ehramlarına, İsgəndəriyyə kitabxanasının hücrələrindən Yer üzünə boylanmayanlar, ilk sevgi məktublarını, qəlb çırpıntılarını papiruslara büküb sevdiklərinə göndərməyənlər demək istədiklərimi çətin anlayar. Orada, dünyanın o başında, Tanrının köç əylədiyi, niqabını qaldırıb yüz iyirmi dörd min peyğəmbəri xəlq etdiyi Şərqin yaxasında bir diyar var – Misir. Adı da, özü də möcüzələrə, möcüzələrin sahibinə və yaradıcısına bağlıdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)

   

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə Firəngiz Sabirqızının şeirləri

 təqdim edilir.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

        

 

 

Firəngiz SABİRQIZI

 

 

***

 

Göyün bulud qatından

Uçan təyyarə kimi

Keçib getdin ömrümdən,

Yerlərdən aya kimi…

 

Ürəyimdən kosmosa,

Uçan ilk adam oldun.

Ən iri ulduz idin,

Sönüb sonra heç oldun…

 

Qalaktika kimiydin,

Kəhkəşanı bəzəkli.

Böyüdüb baxdım, gördüm,

Hər şey uzaq qəşəngdi…

 

Əllərimi sildim ta,

Hər səhər günəş üstə…

Ekvatorda kəsişən,

Üç nöqtəli səs üstə…

 

Planetlərdən mənə

Yad adamlar gələcək.

Sən bıçaq vuran yerdən

Hər gün biri öpəcək…

 

Gedəcəm uzaqlara,

Allahın evinəcən.

Bəlkə, qayıdıb gəldim

Göylərin yerinəcən…

 

Göyün bulud qatından,

Uçan təyyarə kimi…

 

 

***

 

Boş kimsəsiz qatarlar

Taqqıldayır başımda.

İçimdə ayrılıqlar

Əllərini yelləyir.

 

Külək vıyıldadıqca

Qulaqlarım üşüyür.

Adın dodaqlarımdan

Badələrə süzülür…

 

Çəkib ağrılarımı,

Damağımda əzirəm…

Tüstülü şərab qoxan

Əllərimdən bezirəm…

 

Boş kimsəsiz qatarlar,

İçimdən yollar aşır…

Səni unuda bilmir,

Qırılan qollar çaşır.

 

Sarılır ehtirasın

Ən vəhşi kürəyinə.

…sonra yenə qatardan

Düşürsən Ürəyimə…

 

 

***

 

İndi sənsiz içimdə

Qara ilan, ağ ilan –

Dolaşıb sarmaş-dolaş.

 

Quyruqları zolaqlı,

Piyada keçiditək

Gözlərimdən tökülür.

Payız yarpaqlarıtək

Gedənlər qayıtmayır.

 

Geriyə yolu yoxdur,

Bu boyda darıxmağın.

Qırmağa qolu yoxdur,

Zəhər axır dilimdən…

 

Boğazıma od kimi

Güzgülərdən gözlərim

Mənə baxır yad kimi…

 

İlan soyuqluğunu

Əllərimdən uduram.

Təzə ulduz doğanda

Son arzumu tuturam…

 

 

***

 

Mən səninçün yalan dolu nağılam,

Biri vardı… biri yoxdu, biri yox…

Nağılların sonu üçcə almadır,

Biri vardı… biri yoxdu… biri yox…

 

Papaqların qırmısızı getdi ta,

Şəngülümü, məngülümü itdi ta,

Qoca baba turpu alıb getdi ta…

Biri vardı, biri yoxdu… biri yox.

 

Küpəgirən qarı nənə uçmadı,

Qurd yoruldu, dovşan daha qaçmadı.

Fələk bağlı qapıları açmadı,

Biri vardı… biri yoxdu, biri yox…

 

Ha səslədim yeddi gecə, yeddi gün,

Tonqalımız söndü, qaldı toy-düyün.

Firəngizin nağlına di gülün…

Biri vardı… biri yoxdu… biri yox.

 

Daha qopuz çalma, kiri, a qoca,

Tüstüləməz hər evdə ta hər baca.

Nağılları əvəz edir tapmaca,

Biri yoxdu… biri vardı, biri var.

 

 

***

 

Onda gözlərimin yuxusu idin,

İndi kirpiyimin çəni olmusan,

Onda tellərimdə sığal əkirdin.

İndi saçlarımın dəni olmusan,

 

Onda qibləgahım, haqq yolum idin.

 İndi haram, günah, tövbə kimisən,

Onda Qureyşlərdən gələn ağ mələk…

İndi Lut peyğəmbərin qövmü kimisən.

 

Onda saatlarım çıqqıldamırdı.

İndi əqrəblərim ding daşı olub,

Onda bu sevgimi gün qovururdu…

İndi o məhəbbət başdaşın olub,

Onda gözlərimin yuxusu idin…

 

 

***

 

…Mən hər gün sənin o

Zəng çatmayan nömrənə

Yüz dəfə zəng edirəm:

“Bu nömrəyə zəng çatmır”

Deyən o qızın belə

Əllərindən öpürəm…

 

Tək-tənha qoymur məni,

Bir hənirti, səs edir…

Nömrənin o üzündən,

Operator bəs edir…

 

Bilirəm ki, sağam mən,

Öldürməyib yoxluğun…

Azı həmişə udur

Sənin nöqtə çoxluğun…

 

Sən yoxsan, amma nömrən

Yaşayacaq mənimçün.

Yenə həmin nömrəni

Yığacağam səninçün…

 

Bir gün o qız susacaq,

Bu zənglərim bitəcək.

“O nömrəyə zəng çatır” –

Deyib küsüb gedəcək…

Nömrənin o üzündən

Operator bəs edir…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.06.2026)