Ayaz  Səlimxanoğlu Qubada yaşayır.

AYB-nin üzvüdür.

Şeir və hekayələri mütəmadi olaraq respublika mətbuatında, ünlü portal və saytlarda dərc olunur.

Birinci Qarabağ müharibəsi qazisidir.

Cəsur döyüşçü kimi dəfələrlə medal və mükafatlarla təltif olunmuşdur. Döyüş yollarından bəhs edən "Ünvansız məktub" adlı nəsr kitabı oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.

Mən Ayazın bu sənədli hekayəsini bizim dəyərli "Ədəbiyyat və incəsənət"in  oxucuları üçün maraqlı olacağını düşündüyümdən Redaksiyaya göndərirəm.

                  Hörmətlə Ramiz Qusarçaylı.                                                                                                                 

 

 

AYAZ SƏLİMXANOĞLU

MÜHARİBƏDƏN QALAN QƏBZ

          

   Vətən müharibəsinin başladığı gün içimdə izaholunmaz hisslər oyandı. Qürur, qorxu, sevgi və həyəcan bir-birinə qarışmışdı. Hər şey susmuşdu, bircə qəlblər danışırdı. Televizorun qarşısında donub qalmışdım, xəbərləri izləyirdim. Gözümün önündə canlananlar isə sadəcə xəbərlər deyildi, keçmişin səsi idi, illərin həsrəti bir anda ruhumun dərinliklərində  baş qaldırmışdı. Bunun bir səbəbi vardı, mən Birinci Qarabağ müharibəsində Laçının Güləbird kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə  ağır yaralanmışdım. O səngərlərdə təkcə bədənim deyildi, ruhum da yara almışdı.

  O illərdən  bu yana keçən zaman çox şeyi dəyişsə də, yaddaşımda o səhnələr  silinməz iz buraxmışdı.  Müharibəni xatırladıqca o xatirələr yenidən oyandı, sanki illər öncəki səngər qoxusu və torpağa qarışmış barıt qoxusu bir anda burnuma dəydi. Əsgər yoldaşlarımın siması gözümün önündən keçdi. Bəziləri o torpaqlarda  şəhid oldu, bəziləri sağ qaldı, amma hamımızın içində  bir yara qalmışdı, yarımçıq qalmış bir döyüş. İndi isə yarımçıq qalmış döyüşü bizim qəhrəman oğullarımız  tamamlayacaqdı. Onlar  o soyuq səngərlərə yalnız silah yox, həm də bir xalqın ümidini, andını və göz yaşını aparırdılar. Bu mübarizə təkcə torpaq uğrunda deyildi, bu  şəhid ataların, həsrətlə göz yaşı axıdan anaların, illərlə “bəlkə qayıtdı” deyə qapı gözləyən nakam sevgililərin ürəyində bitməyən döyüş idi və biz bilirdik bu dəfə bu döyüş yarımçıq qalmayacaq.

   Müharibə başlayanda böyük oğlumun 17, balaca oğlumun isə 15 yaşı vardı. Balaca oğlum rəsm çəkməyi çox gözəl bacarırdı. Əlləri balaca olsa da, əlindəki xətləri böyük fikirlər daşıyırdı. Artıq o da müharibə nə olduğunu bilirdi. Bəlkə silah səsi eşitməmişdi, bəlkə heç bir əsgəri canlı görməmişdi, amma məktəbdə tez-tez rəsm dərslərində əsgər, səngər, bayraq rəsmləri çəkirdi. Kağız və karandaş onun dostu olmuşdu. Mən onun çəkdiyi rəsmlərə baxanda öz gəncliyimi görürdüm.

    Müharibənin 7-ci günü idi. Bütün cəbhə boyu şiddətli döyüşlər gedirdi, xalq birləşmişdi. Ali Baş Komandanın qətiyyətli rəhbərliyi və igid əsgərlərimizin canı-qanı bahasına göstərdikləri şücaət hər kəsə güc verirdi. Hər kəs bilirdi ki, bu mübarizə torpaq, Vətən və gələcək nəsillər üçündür. Artıq döyüşlər çox geniş miqyas almışdı. Cəbrayıl, Füzuli, Hadrut istiqamətlərində gərgin döyüşlər davam edirdi. Azərbaycan Ordusu bir çox strateji yüksəklikləri və kəndləri azad edərək irəliləyirdi. Ordumuzun irəliləməsi xalqda böyük ruh yüksəkliyi yaradırdı, amma eyni zamanda hər gün şəhid xəbərləri gəlirdi, yəni həm qürur, həm də ağrı dolu günlər yaşayırdıq.

  Səhər tezdən  həyətə  çıxanda qonşuluqda yaşayan Asəf kişi ilə rastlaşdım. Yorğun baxışlarını görəndə ayaq saxladım. Gecəni yatmamış kimi göründü.

Narahatliqla yaxınlaşıb nə baş verdiyini xəbər aldım. O, gözlərini məndən qaçıraraq ah çəkib dinləndi:

  - Müharibə başlayıb! Oğlum da ön cəbhədədir... Düşmənlə üzbəüz döyüşür. Hər anından xəbər gözləyirəm, – deyib baxışlarını yerə dikdi.

  Sözləri içimə bir dağ kimi çökdü. Sanki zaman dayandı...  Oğlunun hərbi xidmətdən dönməsinə sayılı günlər qalmışdı. Mənim üçün müharibə məhz həmin an başladı. Müharibə hər kəs üçün fərqli vaxtda başlayır - kiminin evinə qara xəbər gələndə, kiminin qapısı döyüləndə, kiminin sevdiyi cəbhəyə yollananda...

 Asəf kişi astaca başını qaldırdı, baxışlarını bir nöqtəyə zillədi və  yuxusunu danışmağa başladı:

   -Gecə yarısı oğlumun uşaqlıq şəkillərinə baxırdım.  Hər şəklə baxdıqca elə bil onun səsini, gülüşünü eşidirdım. Şəkillərlə danışa-danışa gözüm yuxuya gedib. Yuxuda güllü-çiçəkli bir bağçada idim. Günəşin isti işığı yarpaqların arasından süzülürdü. Çiçəklərin üstündəki şeh damlaları sanki ulduz kimi parıldayırdı. Hər tərəfdə həyat, hər tərəfdə sakitlik vardı. Oğlum qucagımda idi, uşaq vaxtlarındakı kimi gülürdü. Başını sinəmə sıxırdı, əlləri ilə boynumu qucaqlamışdı. O qədər yüngül idi ki, elə bil quş balası tutmuşdum əlimdə. Bağça boyu gəzirdik. Oğlum birdən üzümə baxdı: Ata, qorxma, mən yaxşıyam, dedi. O an içimdən nəsə qopdu. Birdən uzaqdan qaranlıq bir səs gəldi – sanki top atəşi idi. Oğlumun gülüşü kəsildi. Qucağımda birdən yoxa çıxdı. Diksinib oyandım.

Asəf kişinin bir az səsi  titrədi, sonra əlavə etdi: -Gözlərimi açanda otaq qaranlıq idi, amma içimdə o səhnə işıq kimi yanırdı. O andan bəri gözümə yuxu getmir.   Hər dəfə gözümü yumanda elə bilirəm ki, o səs yenə gələcək...

 O gündən etibarən hər şey dəyişdi. Asəf kişinin qapısı daha tez-tez açılıb bağlanırdı.

  Oktyabr ayının 5-i, səhərin ilk saatları... Təcili yardım avtomobilinin səsi məhəllədəki səssizliyi yarıb keçdi. Pəncərədən boylandım, amma gözümə heç nə dəymədi.  Narahatlıq içimi gəmirirdi; cölə çıxdım, yola sarı addımladım. Yolda avtomobillərin sürətlə axıb keçməsi içimdə qəribə bir həyəcan və ağır bir kədər oyandırdı, elə bil bu iki duyğu bir-birinə dolaşaraq ürəyimə çökmüşdü. İti addımlarla avtomobillərin arxasınca piyada getdim. Bir az yol getmişdim ki, uzaqda insanların yığışdığını gördüm. İnsanlara yaxınlaşdıqca üzlərin heç birini tanımasamda, hamının gözündə eyni kədərin izlərini sezirdim. Əlində üçrəngli bayrağımızı ucaldan gənc bir oğlana yaxınlaşıb astaca soruşdum:

- Qardaş, nə baş verib?

   O, başını qaldırmadan, qırıq-qırıq, titrək bir səslə cavab verdi:

- Şəhidimiz var... Həbibov Murad... şəhid olub.

Hər şey bir anda dayandı, elə bil külək də susdu, hava belə kədərləndi. İnsanların başı aşağı əyilmişdi, dodaqları titrəyirdi. Kimisi dua oxuyur, kimisi göz yaşını gizlətməyə çalışırdı. Mən isə....Söz tapa bilmədim. Bu sözlər bütün içimdən keçdi, elə bil ürəyimdən bir parça qopdu. O an gözümün önünə Asəf kişi gəldi - görmürdüm, amma hiss edirdim. Kədəri və qüruru bir-birinə qarışmış, gözlərində oğlunun itkisi, ürəyində vətənə olan sevgi parıldayırdı.

 Axşam evə döndüm. Olduğundan masanın üstünə düzdülər, amma mənim boğazımdan heç nə keçmədi. Yemək buğlanırdı, qablar düzülmüşdü, yoldaşımın əlləri əsə-əsə  çörək doğrayırdı. Anam bir kənarda susaraq oturmuşdu. O qədər deyəcək sözü varidı, amma susurdu- bəlkə də boğazına düyünlənmiş sözlər icazə vermirdi. Mən isə masaya baxıb, gözlərimi yeməklərin üzərində gəzdirir, amma qarnımda heç bir aclıq hiss etmirdim. Çünki ac olan bədənim yox, içimdəki qürurdu. Heç kim Muradın yoxluğuna inana bilmirdi.

 Heç yadımdan çıxmır... Bir gün çöl qapının qarşısında dayanıb papıros çəkirdim. Evin qabağındakı heyva ağacının yarpaqları saralıb bir-bir yerə tökülürdü. Onlara baxa-baxa xəyala dalmışdım. Qəfil eşitdiyim səsə başımı qaldıranda gördüm ki, yeniyetmə bir oğlan velosipedlə gəlir. Mənə yaxınlaşanda velosipeddən endi. Utana-utana salam verdi. Payızın sərt küləyi yanaqlarını allandırmışdı.

- “Kimin oğlusan?”- deyə soruşdum. Ayaq saxladı, əlləri ilə saçlarını düzəldib:  Asəfin oğluyam, - dedi.

Adını soruşdum.  Baxışlarını mənə  dikib dedi: - “Adım Muraddır.”

Gözlərim velosipedin sükanına bərkidilmiş üçrəngli bayrağımıza sataşdı. Gülər üzlə soruşdum:

- Bayrağımızı həmişə özünlə gəzdirirsən, Murad?  Yox, - dedi, ancaq bayram günlərində. Qalan vaxt yazı masamın üstündə olur. Sonra başını dik tutub dedi:

 -Bu gün Bayraq bayramımızdır! - fəxrlə məndən aralandı. Bir qədər uzaqlaşdıqdan   sonra velosipedinə minib sürə-sürə getdi. Mən isə onun arxasınca baxa-baxa düşünürdüm ki, Murad hörmət əlaməti olaraq velosipeddən enib mənim yanımdan piyada keçirmiş.

Artıq mən evdə qala bilməzdım, səngər uzaqda deyildi, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlmişdi. Hamının baxışları  mənə yönəlmişdi. Ürəyimdən keçən sözləri dilimə gətirməyə çətinlik çəkirdim.  Mən də müharibəyə gedirəm,- deyib gözlərimi qapıya dikdim. Sözüm qısa oldu, amma otaqda elə bil zaman  dayandı. Anamın əli havada dondu. Övladlarım çəkinə-çəkinə gözlərimə baxdı. Yoldaşım yerindən tərpənmədi. Onların gözlərinə baxa bilməzdim... Fikrim qəti idi.

Artıq müharibənin 9-cu günü idi, səhər yuxudan erkən oyandım. Hava tam işıqlanmamışdı. Hamı hələ də yatırdı. Evdə sükut vardı, amma o sükutun içində nəfəs kəsən bir ağırlıq dolaşırdı. Qapını astaca örtdüm. Evin dəhlizində bir anlıq dayandım. Başımı azca sağa çevirdim, yataq otaqlarının qapıları örtülü idi, amma mən bilirdim... Bilirdim ki, hamı oyaqdı. Sadəcə heç kim vidalaşa bilmirdi. Pilləkənləri enərkən divarlarda asılmış şəkillər gözümə sataşdı, gəncliyimdən qalmış solğun fotolar, oğlumun uşaqkən çəkdiyi rəsmlər.

 Dolabın üst rəfində illərlə toxunulmamış əşyalar arasında hərbi biletimi və köhnə pul kisəsini götürdüm. İçindəki pulları, sanki bu evlə son bağımı kəsirmişlər kimi, son qəpiyinə qədər masanın üstünə qoydum. Özümlə iki şey götürdüm: bir vaxtlar döyüş meydanlarında adımı daşıyan hərbi bilet və yaşanmış illərin susqun şahidi olan təqaüd kartı. Hər ikisi də keçmişin səsi, yaddaşın susmayan xatirələri idi.

   Səhərin gözü açılmamış, qapıda yüngül, amma tələsik toxunuşlar eşidildi. Sanki kimsə nə çəkinir, nə də səbr edə bilmir...Qapını açanda anamı gördüm. Gözləri yorğun idi, amma içində bir oyanıqlıq vardı.

 -  Salam ana!  Nəsə olub? Gözümə yaxşı görünmürsən!

 -  Ay bala, gecə bir yuxu gördüm, elə bil sən... Sən bu evdən çıxmısan, amma qapını örtməmisən. İçəri soyuq dolurdu, mən qışqırdım: “Ayaz , qapını ört, oğlum...soyuq girəcək!” – deyib gözləri doldu.

 - Ay ana, mən, dünən gecə sənə dedim ki, müharibə başlayıb, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlib! Mən evdə qala bilmərəm! İlk dəfə idi ki, anamla ucadan danışırdım.

    Biz anamgillə eyni məhəllədə yaşayırıq, elə bir neçə ev aralıda – iki addımlıq məsafədə, balaca qardaşımla birlikdə yaşayır anam. Atamın yoxluğundan sonra o evin divarları da sanki sakitləşmişdi.

    Çöl qapını açıb çölə cıxdım. Qapının açılma səsi bu dəfə başqa cür idi - sanki illərin tanıdığım o paslı cəftələr belə mənim hara getdiyimi hiss etmişdi. Səs elə bil içimdə nəsə qırdı, nə uca idi, nə də xırıltı, amma içində bir vida ətri, bir köhnə tanışlığın son ahəngi vardı. Əvvəllər bu səsə heç fikir verməmişdim... Qapını açıb çölə çıxmaq bəzən sadəcə hərəkət deyil, bəzən bütöv bir həyatın qapanması, başqa bir həyatın başlanmasıdır.

 - Məndən nigaran olmayın, dualarınız mənə yetər, - deyə gülümsəyərək onlardan ayrildım...

   Arxamca anamın atdığı suyun səsini eşitdim, amma  arxaya dönmədim. Dönsəydim, anamın üzündəki qırışlar, yoldaşımın sinəsinə yığılan hıçqırıq, övladlarımın gözlərində gizlətdiyi qorxu məni udardı. Geri dönmək cəmi bir addım məsafəsində idi, amma bu addım mənim üçün haqsızlıq olardı. Vətənin çağırışı daha da güclü idi. Ona görə də dərin nəfəs alıb yoluma davam etdim.

   Anamın atdığı suyun şırıltısı hələ də mənimlə birlikdə axırdı və mən getdim. Geri dönməyəcəyimi bilsəm də, dönəcəyimi ümid edərək getdim. Ayağımla yerlə danışırdım. Hər addımda torpağın qoxusunu içimə çəkirdim. Ayağımın altına düşən yarpaq səsi anamın ağlaması kimi, qulağımda titrədi. Külək saçımı deyil, içimi dağıltdı o an...

Günəş yavaş-yavaş doğurdu. Küçəni susqunluq bürümüşdü. Ayaq səslərim daş plitələrin üstünə zəifcə əks-səda verirdi. Payız yarpaqları sanki mənimlə bərabər addımlayırdı, biri sola, biri sağa düşür, sonra küləklə uzaqlaşırdı. Səssiz küçələri addımlayaraq Hərbi komissarlığın qarşısına çatdım. Dərin bir nəfəs aldım və qətiyyətlə içəri girdim. Gözləmə zalında bir neçə adam vardı. Gənclər, orta yaşlılar...mənim kimi bir-iki tanış sifətə oxşayan adam, amma qapıya yaxın küncdə oturan bir nəfər  diqqətimi çəkdi. Üzünü görə bilmədim. Başını aşağı salmışdı, sanki içində nə isə düşünürdü. Mən sakitcə dar dəhlizdən keçərək salam verdim. Cavablar qarışıq gəldi. O isə başını qaldırmadı.

Qeydiyyat otağına yaxınlaşdım. Qapısı köhnə, lakı solmuşdu. Yanındakı bayraq sakitcə dalğalanırdı. İçəri girəndə havasında tanış bir kədər vardı - bura təkcə qeydiyyat yeri deyildi, bura qərar verilən yer idi. Masa arxasında əyləşən zabitə salam verib qürurla dilləndim:

- Mən Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmişəm, tankçı olmuşam. İndi də könüllü olaraq cəbhəyə getməyə hazıram. Xahiş edirəm məni ön cəbhəyə yollayasınız!   

 Otaqda ani bir sükut yarandı. Zabit başını qaldırıb üzümə baxdı. O baxışda hörmət, təəccüb və bir az da sükut vardı. Yaşımı təxmin etməyə çalışırdı. Bəlkə də gözləmirdi ki, bu qədər sakit və qəti danışan biri artıq müharibənin nə olduğunu görmüş olar. Masanın arxasında oturan zabit başını qaldırıb:

- Xidmət lazımdır? – soyuqqanlı səslə dilləndi.

- Bəli, məni də cəbhəyə yollayın, - qətiyyətlə dedim.

Zabit baxışlarını qaldırıb məni diqqətlə süzdü. Masasının üstündəki sənədləri bir kənara itələyərək:

- Neçə yaşınız var? – deyə soruşdu.

Səsinin tonu sərt deyildi, amma ciddi idi. Sanki cavabı əvvəldən bilirmiş kimi baxırdı. Mən də tərəddüd etmədən cavab verdim:

  -Yetərlidir. Əgər torpaq uğrunda döyüşmək üçün bir yaş varsa, o da mənim  yaşımda var.       

Zabit bir anlıq susdu. Gözlərini qıydı, sanki içimdə qətiyyəti ölçmək istəyirdi. Sonra başını yavaşca tərpətdi və dedi:

   - Düz deyirsən, torpaq uğunda döyüşmək yaşa baxmır, amma unutma, döyüş      yalnız səngərdə getmir. Bəzən bir söz, bir qələm, bir fikir də ön cəbhə qədər   güclü ola bilər. Sonra bir anlıq duruxdu, üzümə daha ciddi baxaraq əlavə etdi:   

- Amma sizə ehtiyac olarsa... sizi də ön cəbhəyə yollayarıq.

O anda otaqda ağır bir sükut çökdü. Zabit başını aşağı salıb sənədləri götürdü, mən isə içimdə qəribə bir sakitlik hiss etdim - qorxu yox, tərəddüd yox...Sadəcə hazır olmaq.

   Qeydiyyat otağının qapısını cırıltı ilə açdım, arxamca qapını bağlayıb dəhlizə çıxdım. Qapının cırıltısı sakitliyi pozdu. Üzünü görə bilmədiyim o insan qapının cırıltı səsinə başını qaldırdı, baxışlarımız toqquşdu. Baxışlarından tanıdım onu - cəbhə yoldaşımı. Aradan neçə illər keçmişdi, çox dəyişmişdi. Ona yaxınlaşdım, salamlaşdıq və təəccüblə soruşdum:

- Sən burda xeyir ola, qardaş... Xeyli vaxtdır səni görmürəm. Necəsən?

       O da hal-əhval tutduqdan sonra gözlərini mənim üzümə dikib bir anlıq dayandı. Sonra asta səslə dinləndi:

- Oğlumu əsgər yola salıram. Gözlərində həm qürur, həm də həyəcan vardı. Sonra gülümsəyərək əlavə etdi:

- Yaxşı, sən burda kimi axtarırsan axı?

- Heç kimi axtarmıram, qardaş. Özüm könüllü cəbhəyə gedirəm. Ona görə də qeydiyyat otağına yaxınlaşıb, qeydiyyatdan keçdim. Oğlun hardadır? – mən də onun üzünə baxıb gülümsəyərək soruşdum.

- Oğlum indi çöldədi, dostlarıyla birlikdə. Hərbi Komissarın əmrini gözləyirik. Ola bilsin ki,  bu gün, bu gün də olmasa, sabah mütləq hərbi xidmətə yollayacaqlar.   - bunu qürurla dedi.

    Biz qarşı-qarşıya durub söhbət edərkən, dəhlizin yuxarı başından gənc bir oğlan gözlənilmədən bizə yaxınlaşdı. Salam verdi. Sakit görünürdü, amma baxışları qərarlı idi. Cəbhə yoldaşım həm qürurla, həm də bir az içində yanğı ilə: Tanış ol, oğlumdur. Adı Elxandır. Sonra əlavə etdi, sakit, amma boğazında düyünlə:  “Mən bu dəfə cəbhə yoldaşımı yox... oğlumu cəbhəyə yola salıram”.

Mən gözlərimi oğlana dikdim- gənc idi, cəld idi, təmiz idi... Biz vaxtilə necəydiksə, o da eləydi.  Mən onu sinəmə yaxın çəkib, bərk-bərk qucaqladım. Üzündən öpdüm və xeyir-duamı verdim. Amma cəbhə yoldaşımın baxışlarında iki döyüş arasında qalmış bir atanın fəryadı vardı. Elxan atasına yaxınlaşıb əllərini qucaqladı. Sonra atasının üzünə baxıb qürurla dilləndi:

- Ata...avtobus gəldi, gəl sağollaşaq. Ayrılmaq vaxtıdır. Anama deyərsən nigaran qalmasın. O, çox söz deyə bilərdi, amma istəmədi, atası kövrəlsin.

  Biz birlikdə çölə çıxıb avtobusa yaxınlaşdıq. Əllərimi cibimə saldım, cibimdə təqaüd kartından başqa heçnə yoxuydu. Cəbhə yoldaşım onun başını sinəsinə sıxdı. Mən susdum. Bu səhnə qarşısında danışmaq bir növ günah kimi gəlirdi. O an başa düşdüm: bu artıq bizim müharibə deyil, bu bizdən sonra gələnlərin döyüşüdür. “Biz isə...sadəcə yarımçıq qalan cümlələrik onların kitablarında.”

Cəbhə yoldaşım oğlunu yola saldıqdan sonra bir müddət heç nə demədi. Sanki içində bir döyüş daha bitmişdi, bu dəfə səngərdə yox, qəlbində. Mən yanında dayanmışdım, amma özümü uzaqda hiss edirdim, çox uzaqda, illər öncənin səngərlərində, biz ilk dəfə birgə olduğumuz səngərdə. 

   Yavaşca qoluma toxundu, gözlərimin içinə baxıb pıçıldadı:

- Bura qədərmiş, Ayaz... Mən qayıdıram evə, yoldaşım təkdi. Mən artıq döyüşdən yox, oğlumdan gələn xəbəri gözləməliyəm. Susdum... Bir şey deyə bilmədim. Bu yalnız bir insanın gedişi deyildi.

    Cəbhə yoldaşımdan ayrıldım, amma cəbhədən ayrıla bilmədim. Yol boyu cəbhədəki əsgərləri düşünürdüm - Tankın dəmir oturacağında gecədən səhərəcən dar “periskopundan” düşmən tankını izləyən tankçı, yağış suları ilə dolu səngərdə qurşağa qədər islanan döyüşçülər, palçığa qarışmış torpağın üstündə dirsəkləri ilə düşmənin üzərinə irəliləyən kəşfiyyatçılar, torpağın nəfəsi ilə canlarını isidib  gözlərini qırpmadan vətənin keşiyində duran igidlər və Elxanın işıq dolu baxışları, gözümün önündən çəkilmirdi.

   Bir anda yolumu dəyişdim, ayaqlarım məni banka tərəf apardı. Bankın qarşısındakı bankomatın yanında dayandım. Səssizcə kartımı daxil etdim, təqaüdüm orda idi – bəlkə də ay ərzindəki yeganə gəlirim. Təqaüdümü bankomatdan götürüb bankın qapısından içəri keçdim, nömrə aldım. Gözlədiyim nömrə yandı, ayağa qalxdım. Hər addimda sanki qürurla qorxu arasında sıxılmış bir kişi irəliləyirdi. Kassaya yaxınlaşıb pulu uzadanda sakitcə dedim:

- Bütün məbləği cəbhəyə göndərirəm, əsgərlər üçün, ad göstərməyə ehtiyac yoxdur. Kassir başını qaldırıb mənə baxdı. Gözlərində təəccüb vardı, amma o da susdu. Çünki bəzi qərarların səsi olmur, yalnız dəyəri olur. Kağızları imzaladım. Qəbzi aldım, amma cıbımə yox – sinə cibimə qoydum.

    Bankdan çıxanda külək bir az da sərinləşmişdi. Üzümə toxunan havada həm payız vardı, həm də üzü görünməyən bir həyatın nəfəsi. Addımlarımı evə doğru yönəltdim.  Evdən ayrıldığım bir neçə saat keçmişdi, amma sanki illər boyu bir həyat yaşayıb geri qayıdırdım. Yolun hər addımı içimdə bir xatirəni oyadır, ayaqlarım məni evə yox, özümə doğru aparırdı. Evə yaxınlaşdım, yavaş-yavaş həyətə girdim. Qapı önündə ayaq saxladım. Əvvəllər uşaqların səsi gəlirdi, indi yalnız susqunluq qapıda gözləyirdi. Qapını açıb içəri girdim, İçəridəki hava mənim yoxluğuma bürünmüşdü – heç kim “hardasan?” demədi, heç kim baxışını qaldırmadı. Evdə hər şey yerində idi, amma mənim yerim boş qalmışdı – və heç kim o boşluğu toxunaraq dəyişmək istəmirdi. Sanki mənim yerim yaddaşla örtülmüş, heç kim o xatirəni qaldırmağa cürət etmirdi. Və o an anladım...evə qayıtmaqla dönmək bir deyilmiş. Mən bu evə bədənimlə dönmüşdüm, amma onların həyatında yalnız bir xatirə kimi qayıtmışdım. Mən artıq bu evin adamı deyildim – bu evə aid olan bir kölgə idim, bir vaxtlar burda nəfəs almış bir adamın səssiz izi.

   “Çünki müharibəyə gedən geri gönmür, deyirlər!”

   Sakitcə divanda oturdum. Qoltuq cibimdən qəbzi çıxarıb masanın üzərinə qoydum. Baxan olsa, deyər: “Bir parça kağızdi.” Amma mənim üçün bu sadəcə bir kağız deyildi... Masanın üstündə qəbz hələ də dururdu-səssiz, amma sanki nəfəs alırdı. Başımı əyib düşüncələrə dalmışdım ki, balaca oğlum otağa gəldi. Yanıma yaxınlaşdı, gözləri yorğun, baxışları uzaq baxış deyildi, çox şeyi başa düşməyə çalışan, amma hələ bacarmayan bir baxış... Məni fikirli görüb sakitcə yanımda əyləşdi. Baxışlarımın qəbzdə ilişib qaldığını sezib, o da eyni yerə baxdı. Sonra gözlərini üzümə qaldırdı və sadə, məsum səslə soruşdu:

     - Bu kağız parçası nədir belə?

Mən bir anlıq susdum, sonra qürurla və təmkinlə dedim:

  - Bu kağız parçası deyil, bu müharibədən qalan qəbzdir... O, qəbzə bir az da diqqətlə baxdı və sözünə davam etdi:

     - Müharibədə qəbz verirlər ki, ata?

Uşaq məsumluğu ilə soruşur – amma bu sual bütün müharibənin cavabsız buraxdığı bir fəryaddır. O, hələ dünyanı anlamır, amma ata yoxluğunu, evdəki səssizliyi, ananın gözündəki dərinliyi hiss edir. Və bu sual- əslində onun kiçik qəlbinin böyük ağrısını ifadə edir. Əlini qəbzə uzatdı, amma götürmədi. Sadəcə toxundu. Elə bil yoxlamaq istəyirdi: bu kağız qədərmiymiş müharibənin verdiyi?  Mən ona baxdım. Gözləri doldu. Əlimi onun çiyninə qoyub astaca dedim:

    - Müharibə qəbz vermir, oğlum... Müharibə alır... və heç vaxt qaytarmır. Bizə isə yalnız susqun xatirələr qalır, bir də belə qəbzlər!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)