Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kamran adı "uğurlu", "bəxtəvər", "müvəffəqiyyətli" mənalarını verir. Bu ad, əsasən şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycan və Türkiyədə geniş yayılıb. Bəzi mənbələrdə bu adın sanskrit dilindəki "Kamaram" sözündən gəldiyi və Hindistanda yarandığı qeyd olunur. Hətta bir neçə rəvayətdə göstərilir ki, guya bu söz, Afrika ölkəsi Kamerunun adı ilə bağlıdır. Nə isə, bu dəfə sizə Kamran Nəzirlidən danışmaq istəyirəm. Axı, bu gün - iyunun 19-u onun doğum günüdür...

Deyir ki:- “Nə qədər insan varsa, o qədər də yol var: qısa, uzun, əyri, düz, nə bilim, hamar, kələ-kötür, təzə, köhnə, bitmir ki, bitmir. Uçur, dağılır, tikilir, qurulur, sel-su aparır, yenə görürsən ki, yenisi yaranır. Təxminən insan da belədir. Mənim də öz yolum var, hələ ki gedirəm. Bu yol Şimali Azərbaycanın gözəl Astarasından başlayıb. Uşaq bağçası. Yuri Qaqarin, daha sonra Komarovun ölümünə ağlamağım. Rusdilli orta məktəbə getməyim. Rusca adımı soruşanda cavab verə bilmədiyimə görə rus qadın direktorunun məni məktəbə götürməməsi. Atamın nağılları. Xəzərin qumsal sahillərində saatlarla uzanıb sinif yoldaşlarımla "VEF" radioqəbuledicisindən İran musiqilərinə qulaq asmağımız - Ququş, Səttar, Humeyra... O taydakı bacı-qardaşlarımın yoxluğu-varlığı, məişəti, incəsənəti ilə maraqlanmağım. Anamın kitabları. Xalamın kitabxanası. Musiqi məktəbinə könülsüz getməyim. İlk fotoaparatım. İlk pianom. İlk konsertimdə Motsartın Polonezini çalmağım. İlk şeirimin rayon qəzetində dərci. Zemfira Musabəyovanın kimya dərsində "1" almağım, sonra da elə həmin müəllimimin təkidiylə Bakıya, respublika Kimya Olimpiadasına getməyim və 1-ci yeri tutub qalib kimi qayıtmağım. Zona üzrə respublika futbol yarışlarında oynamağım. "Qızıl sünbül" kubokunun final oyununda Kazbek Tuayevin 7 nömrəli formasında qol vurmağımın sevinci. Ali məktəb həyatı. Anamın qəfil ölümü. Tələbə ikən müəllim işləməyim. Radionun "Gənclik" redaksiyası isə əməkdaşlığım, "Neft Daşları"ndan reportajlarım. Elmi-ədəbi fəaliyyətim. Hekayə və tərcümələrimin qəzetlərdə çap olunması. Müəllimlərimin sevgisi və qayğısı. İlk sevgi. İlk kitab. Tbilisidə əsgərlik həyatı. "Krasnaya Zvezda"da ştatdankənar müxbirlik. Ailəm. Jurnalistlik fəaliyyətim. Məmurluq. Tərcüməçilik. Yazıçılıq. Bədii əsərlərimin, xəbər, oçerk və məqalələrimin Ümumittifaq mətbuatında dərci. Qonorarlarımın sevinci. Qarabağ bölgəsinə ezamiyyətlər, erməni separatçılarının gizli fəaliyyətindən reportajlar... mitinqlər dalğasına çırpılan qaynar gəncliyim və sovet hökumətinin sonu.”

Bəli, yazıçı, tərcüməçi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Kamran Nəzirli 1958-ci il iyun ayının 19-da Astara rayonunda müəllim ailəsində anadan olub. Orta təhsilini orada M.Ə.Sabir adına 1 nömrəli məktəbdə başa vurub. Sonra indiki Azərbaycan Dillər Universitetinin İngilis dili fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Daha sonra indiki Dövlət İdarəçilik Akademiyası və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində ikinci, üçüncü ali təhsilə yiyələnib . 1984-1987-ci illərdə "Sovet kəndi" qəzetində, 1987-1989-cu illərdə Azərinformda, 1989-1991-ci illərdə Azərbaycan KP MK aparatında, 1991-1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Mətbuat və İnformasiya Nazirliyində, 1993-1994-cü illərdə Pakistan İslam Respublikasında,1996-2000-ci illərdə müxtəlif beynəlxalq humanitar təşkilatlarda, Dünya Bankının layihələrində, 2001-2009-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Bankında Beynəlxalq Əlaqələr Departamentinin direktor müavini, Mətbuat katibi və s. müxtəlif vəzifələrdə çalışıb və bir sıra müstəqil qəzetlərin, habelə “Ədalət”, “7 gün”, “525-ci qəzet”in redaktoru və köşə yazarı olub...

“Müstəqilliyimizin ilk illəri, Pakistanda qızmar günəş altında boruyayma zavodunda keçən darıxdırıcı tərcüməçilik fəaliyyətim, problemlər, qayğılar, burulğanlar, mürəkkəb və qeyri-müəyyən yollar, mübarizə, məğlubiyyət, itki, qazanc, məhrumiyyət, səbirli və səbirsiz gözləntilər, emosiya və sağlam düşüncə, kitablar, tərcümələr, simanı, şəxsiyyətini, ailəni və nüfuzunu qorumaq üçün çarpışmalar, üstəlik, yaradıcılıq və xidməti ezamiyyətlər, ölkələr, şəhərlər, insanlar... son on ilin dinc və sabit həyatı, nəhayət, Kamran Nəzirli. Bax, qısaca, belə bir yol gəldim. Ayaq üstəyəm.”- söyləyir...

Adətən, onu intellektual olması ilə tanıyırlar. Mədəni bilikləri ilə ətrafdakı insanlara qısa zamanda təsir etməyi bacarır. Yaxınlarına, tanışlarına qarşı çox həssas və yardımsevərdir. Daim nəyisə araşdırma və öyrənmə istəkyi onun zəkasını və enerjisini həmişə canlı saxlayır. Ümumiyyətlə, darıxdırıcı adam deyil. Əylənməyi və səyahət etməyi çox sevir...

Deyir ki:- “Allahıma və müəllimlərimə minnətdaram ki, məndə dilləri öyrənmək həvəsi oyadıblar. Ondan qalan şeylər insanın özündən asılıdır. Təkcə dil bilmək yetərli deyil, o cümlədən yaxşı tərcüməçi olmaq üçün də yetərli deyil. Tərcüməçidən, xüsusilə də bədii mətnlərin tərcüməsində çox keyfiyyətlər tələb olunur. Yaxşı tərcüməçi yetişdirmək üçün bəzən 40-50 il də azdır, o gərək daim öyrənsin. Şair və ya yazıçı üçün yaş az fərq edir, amma peşəkar tərcüməçi illər, on illər boyu yetişir. Təbii ki, dünyaya çıxmaq üçün təkcə tərcüməçilik yetərli deyil. Öncə, bədii mətn qoymalısan ortaya, təsadüflər, zərurətlər, başqa imkanlar da rol oynayır. Bir dəfə Belarusiyadakı Ədəbiyyat Portalına iki hekayə göndərdim, ikisini də çap elədilər, hətta belarus dilinə də tərcümə edib "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində də verdilər. Bundan sonra mənimlə əlaqələr canlandı, bir neçə dəfə Minsk şəhərinə dəvət aldım. Yazıçı və şairlərlə tanışlıq, dostluq əlaqələri yarandı, əməkdaşlıq etməyə başladıq. Yəni demək istəyirəm ki, hər hansı bir ölkənin yaradıcı adamları ilə tanış olmaq, onlarla əlaqələr qurmaq, əməkdaşlıq etmək asan deyil, həm də asandır. Səni və yaradıcılığını tanıyandan sonra hansısa əməkdaşlığa qol qoyurlar.”

 Elə özü də belə adamdır. Bir də görürsən ki, təsadüfən internetdə tanış olduğu bir yazıçı ilə münasibətləri alınır...

“O ki qaldı ədəbiyyatımızı və mədəniyyətimizi təşviq etməyə- buna dil bilmək vacib deyil, onu hər zaman etməlisən; özünü aparmaq mədəniyyətinlə, yaxud maraq və dünyagörüşün, baxışların, söhbətə və müzakirəyə qoşulmaq məharətin, bilik dairən, həm də ictimai əlaqələrini idarə etmək qabiliyyətin ola gərək. Bütün bunlar təkcə yazıçıdan, yaxud tərcüməçidən yox, ümumiyyətlə, insandan həm də təcrübə tələb edir, gərək bir qədər də sağlam düşüncən, bəxtin ola, nə istədiyini də aydın dərk edəsən. Deyirlər, bir dəfə Bəxt İlahəsinin yanına iki cavan gəlir: birinci bildirir ki, ağıllı və müdrik adamlar arasında şöhrət qazanmaq istəyirəm. İkinci isə deyir ki, mən də nadan və axmaqlar arasında şöhrət üçün gəlmişəm. Bəxt İlahəsi hər ikisinə müsbət cavab verir, deyir gedin, ikiniz də arzunuza çatdınız. Saray əyanları təəccüb edirlər. Bəxt İlahəsi isə deyir ki, əslində, xahişə gələnlərin ən ağıllısı ikinci cavan idi. Çünki müdriklər və aqillər azdır, nadan və axmaqların sayı isə çox. Sonuncuları kim öz tərəfinə çəkə bilsə, deməli ağıllı odur, nə istədiyini bilir, onları idarə edə biləcək. Birinci cavan isə arzusuna çata bilməyəcək, qəlbini qırmadım, sonda özü başa düşəcək. Bu məsəli ona görə çəkirəm ki, əlahəzrət Bəxt bəzən ağılsıza da, ağıllıya da eyni imkanları yaradır, o imkanlardan düzgün və dürüst istifadə edənlər müəyyən uğur qazana bilərlər...”- söyləyir.

Onun öz xarizması var. Adətən mehriban, ağıllı və gözəl nitqləri ilə diqqəti özünə çəkməyi bacarır. Bir çox insanın bacarmadığı problemlərin həllində qısa müddətdə uğur əldə etməyin yolunu tapır. Bu da onun müsbət xüsusiyyətlərindən biridir...

Deyir ki:- “Tərcümə etdiyim müəlliflər arasında çox tanınmışlar- Cek London, Oskar Vayld, Con Qolsuorsi, Herman Melvil, Somerset Moyem, Marqaret Mitçel, Teodor Drayzer, Ernest Heminqvey, Qabriel Markes, Folkner, Anton Çexov, Harold Pinter və başqaları varsa da, az tanınmışları da var. Nəinki kitabların tərcüməsi, hətta kommersiya təklifləri, adi məişət, kənd təsərrüfatı, siyasi-iqtisadi mövzuda mətnlər, müxtəlif dərsliklər, hesabatlar da tərcümə etmişəm. Mənim indi özümü rahat hiss edən vaxtımdır.”

Zəhməti, işləməyi, əzmkarlığı sevən adamdır və həm də qazandığı pulun qədrini biləndir. Onun üçün doğru sərmaya qoymaq və qənaət etmək vacib faktordur. Zəkası çox güclüdür. Özünü ən çətin anlarda da tənzimləyə bilir. Və çalışdığı sahədə sözünü deməyi, özünü sübut etməyi bacarır. Rahat və lüks bir həyat yaşamaq, sevdiklərinin istəklərini həyata keçirmək onun üçün çox vacibdir...

Onunla Azərbaycan Yazıçılar Birliyində keçirilən tədbirlərdən birində tanış olduq. Dəhlizdə xüsusi ayrılan yerdə siqaret çəkib söhbət edirdik. Söz siqaretdən düşəndə qəribə bir rəvayət danışdı. Dediyinə görə, əlində siqar olan Çörçil qarşısındakı adamdan niyə tez-tez siqaret çəkdiyini soruşur. O da Çörçilin sualına sualla cavab verir. Cənab baş nazir, bəs siz niyə belə tez-tez siqar çəkirsiniz? Zövq alıram- deyə, Çörçil ona cavab verir...

Bu gün Kamran Nəzirlinin 68 yaşı tamam olur. Ona möhkəm can sağlığı arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

Fariz Əhmədov

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Uşaqlar nə qədər böyüsə də, valideynləri üçün hələ də uşaq qalır. Onların gülüşü, kədəri, şıltaqlıqları, qəlbimizin ən həssas köşəsində özünə taxt qurur. Biz istədiyimiz qədər onlara soyuq görsənsək, istədiyimiz qədər uzaq görsənsək yenə də o köşədə baş-başayıq.

Birdə var “özgənin uşağı” anlayışı. Təəssüflər olsun ki, bu anlayış bu gün özünü qabarıq şəkildə biruzə verir. Mənim evim, mənim maşınım, mənim yoldaşım, mənim kariyeram, mənim ideyam. Bu mənləri yeri gəlsə qəbul etmək asandı amma bir tək “mənim uşağım” anlayışından başqa. Çünki övlad insanın ürəyindən kənarda döyünən ikinci qəlbidir. Xəlil Cübran deyirdi ki, dünyadakı bütün uşaqlar həyatın uşaqlarıdır. Lakin onlar xoşbəxt və yaxud bədbəxtdirlər ki, sizin ailənizdə dünyaya göz açırlar.

Mənim vəkil Fərhad Mehdiyevlə nə əlaqəm, nə də ki, ünsiyyətim olub. Amma qızının yol qəzasında vaxtsız itkisi bir çoxları kimi mənim də ürəyimi dağladı. Nə acı ifadədir. Sanki faciə yalnız öz qapımızı döyəndə dərd olur.  Amma övlad itkisi qarşısında hamı eyni dərəcədə acizdir.

Zəhra. Adın kimi özün də mələk imişsən. Səni çoxları kimi mən də şəxsən tanımırdım. Fəqət o bir dəqiqəlik videon kifayət etdi səni tanımağa. Təcili yardım maşınına yol verdiyin o qısa video...

O balaca qəlbinə o qədər böyük sevgi sığdırmışdın ki, gedişin bütün dost-tanışlarla bərabər sosial şəbəkələrdəki izləyicilərini də kədərə qərq etdi. Nə bilərdin ki, bir gün tanımadığın adamlar sənin həyatın üçün göz yaşı tökəcək.

Bəlkə də bu dünyada missiyan tamamlandı deyə sevənlərindən ayrılıb heçkimin bilmədiyi ünvana uçub getdin. Bu gedişin hər kəsin yaddaşında acılı-şirinli xatirəyə çevrildi. Sevənlərin üçün “Zəhralı günlərdən Zəhrasız günlərə” keçid dövrü başladı. Artıq sən torpağın soyuq üzündə yatırsan. Heç bir ağrı-acı çəkmədən. Heç yerə tələsmədən, gecikmədən, yuvanmadan…

Bu yazını oxuyan hər kəsdən bir xahişim var. Bu gecə telefonunuzu, işinizi, gücünüzü bir tərəfə buraxıb övladınız varsa onları qucaqlayın. Hərəmiz bu gecə bir şam yandıraq Zəhranın xatirəsinə. Bir “Fatihə” oxuyaq, bir dua bağışlayaq. Heçnə bacarmayan isə bir dəqiqəlik sükutla yad etsin. Torpağa əmanət edilən uşaqların xatirinə qoy  bütün uşaqlar yaşasın. Çünki bu dünya onların gülüşü ilə gözəldir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri.

"Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə " rubrikası ilə görüşünüzə gəlmişik.

Bəli, əziz izləyicilərimiz, dünyanın səs-küyündən qaçıb misralara sığınmışıq.

Bu dəfə də sevimli qonağımızın seçimi ilə bir şeirin misralarında duyğu dənizində qəvvas olacağıq.

Beləliklə, qonağımız yazar, Ədəbiyyatşünas, BDU-nun Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi kafedrasının doktorantı İlahə xanım Səfərzadədir.

-Xoş gördük, əziz İlahə xanım. Söhbəti uzatmadan "Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" - deyirik.

-Salam, əziz Ülviyyə xanım! Əvvəlcə məni də bu gözəl rubrikaya dəvət etdiyiniz üçün sizə təşəkkür edirəm.

     Həmişə düşünmüşəm ki, yaxşı şeir oxucunu sükutla yaxalayır. Hərdən insanın içində illərlə ifadə edə bilmədiyi hiss olur və hansısa misra gəlib həmin hissə ad qoyur. Mənə görə poeziyanın gücü də elə bundadır.

     Son illərdə gənc qələm sahiblərinin yaradıcılığını maraqla izləyirəm. Sevindirici haldır ki, onların arasında sözə mənəvi məsuliyyət kimi yanaşan müəlliflər var. Gənc şair Günay Mirinin "İlahi" şeiri ilə tanış olanda məni ən çox təsirləndirən məhz bu oldu.

     Bu şeirdə qadın susmağın ağırlığını daşıyan, bu ağrını içində saxlayan, sevginin və ədalətsizliyin sərhədində dayanan insan taleyidir. Şeirin diqqətimi çəkən başqa bir xüsusiyyəti isə mifoloji obrazlardan istifadə etməsinə baxmayaraq, müasir insanın hisslərini ifadə etməsidir. Penelopa, Medeya, Afrodita kimi adlar qadın taleyinin müxtəlif qatlarını göstərən simvollara çevrilirlər. Xüsusilə "ən ağır miflər Olimpdə yox, bir qadının susduğu gecələrdə yazılır" misrası mənə görə şeirin əsas yükünü daşıyır. Çünki bəzən insanın yaşadığı ən böyük faciələr tarix kitablarına düşmür, haqqında dastanlar yaranmır, sadəcə onun içində səssizcə yaşayır.

     Mən ədəbiyyatşünas kimi deyil, bir oxucu və yazı adamı kimi deyə bilərəm ki, bu şeir məndə uzun müddət davam edən bir təəssürat yaratdı. Yaxşı şeir də elə budur. Oxunub bitdikdən sonra da insanın içində yaşamağa davam edir.

Oxuculara Günay Mirinin "İlahi" şeirini təqdim edirəm.

GÜNAY MİRİ

“İlahi”

Mən ona görə susdum —

dənizlər qopmasın deyə

bir qadının içində.

Penelopanın barmaqlarından

gecə-gündüz axan ipək kimi

uzandı gözləmək…

və hər səhər

yenidən söküldü ümid.

O isə

öz kölgəsini hökm sandı,

Zevsin ildırımlarından

ədalət düzəltdi özünə.

Mən susduqca

divarlar böyüdü aramızda,

Troya daş-daş yox,

səssizcə

ürəyimdə yandı.

İlahi,

mən Medeya olmadım.

Od verdim içimə,

dünya bilmədi.

Çünki qadın

ən çox sevdiyi adamın əlində

yaralanır bəzən

və yenə də

dua kimi saxlayır adını.

Afrodita

eşqi insanlara verəndə

bəlkə unutmuşdu —

bəzi sevgilər

tanrıların lənətinə bənzəyər.

Bir tərəfdə sevən,

bir tərəfdə haqlı çıxmağa çalışan biri…

və ortada

səssizcə ölən

bir bahar.

İlahi,

indi sən danış —

mənim susduğum yerdən.

De ki,

ədalət olmayan sevgidə

ürək əvvəl üşüyər,

sonra daş olar.

Və de ki —

ən ağır miflər

Olimpdə yox,

bir qadının

susduğu gecələrdə yazılır…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə Filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmlinin görkəmli Azərbaycan ədəbiyyatşünası Salman Mümtaz barədə məqaləsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

ASİF RÜSTƏMLİ

MÜMTAZ ÖMRÜNÜN DOLANBACLARI

Salman Mümtaz görkəmli Azərbaycan ədəbiyyatşünası, peşəkar mətnşünas, klassik ədəbi irsin mahir toplayıcısı, tədqiqatçı-alim, incə ruhlu şeirlər müəllifi, mənəvi sərvətlərimizin əvəzsiz sərrafı və qədirşünasıdır. Onun diyar-diyar gəzib şəxsi vəsaiti hesabına əldə etdiyi, topladığı və incələdiyi zəngin klassik ədəbiyyat materialları misilsiz dəyərlərə malik bütöv bir xəzinə təşkil edir. Araşdırıcıların qənaətinə görə, Salman Mümtaz 1937-ci ildə həbs edilərkən şəxsi arxivindən 238 saxlama vahidi olan qədim, qiymətli əlyazmalar, çap kitabları müsadirə edilmiş və bir daha geri qaytarılmamışdır. Onun ədəbiyyat tarixi qarşısındakı xidmətləri, ictimai-fəlsəfi düşüncəmizdəki yeri və rolu yüksək əhəmiyyətə, böyük dəyərə malikdir.

Salman Məhəmmədəmin oğlu Əsgərov (Mümtaz) 1933-cü ildə qələmə aldığı “Tərcümeyi-hal”ında sonralar təhriflərə məruz qalan doğum tarixi haqqında birmənalı və konkret olaraq yazırdı: “Mən 1883-cü ildə Şəki şəhərində tacir ailəsində anadan olmuşam. 1887-ci ildə atam vəfat edib, fərdi qaydada təhsil almışam” (AMEA Arxivi, fond-39).

Salman Mümtaz atasının vəfatından sonra anası, dayısı və kiçik qardaşı ilə Şəkidən Aşqabada köçərək atasının vaxtilə burada aldığı mülklərə sahiblənir, ticarət sahəsində dayısına köməklik göstərməklə yanaşı, Cənubi Azərbaycanın Xalxal şəhərindən gəlmiş Mirzə Əsədullanın məktəbində təhsilini davam etdirirdi. Geniş dünyagörüşə, möhkəm yaddaşa malik olan gənc Salman öz üzərində mütəmadi çalışmaqla türk, ərəb, fars, rus, urdu dillərini qənaətbəxş səviyyədə öyrənmişdir.

S.Mümtaz böyük satirik şair Mirzə Ələkbər Sabirlə ilk dəfə hicri 1311-ci (1893) ildə 10 yaşında olarkən Aşqabadda şamaxılı Məşhədi Teymur Səmədovun karvansarayında şagird yoldaşının vasitəsilə görüşüb tanış olur, mehriban qarşılan­dığına və onun “Söylədim Müştaqə, ver ağ kürkünü, bir gün geyim. Dedi: Get, get vermərəm, bu ityatanımdır mənim” beytinin izahına, suallarına cavab aldığına görə çox məmnun qalır. 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalını isə Aşqabadda böyük sevinc hissi ilə qarşılayır, özünün qeyd etdiyi kimi, məcmuəyə “...xırda-xırda xəbər, məqalə, məktub, həm də bəzi imzasız şeirlər” yazır. Jurnalın səhifələrində “Hophop” imzası ilə sevə-sevə oxuduğu satiraların müəllifi haqqında Hacı Kazım bəy Qabildən səhih məlumat alaraq Məşhədi Teymurun karvansara­yında sabun bişirən “arıq, qaraşın oğlan”ı xatırlayır.

Salman Mümtaz Mirzə Ələkbər Sabir ilə ikinci görüşü haqqında qayğı və sayğı ilə yazırdı: “1910-cu ilin iyun ayında mən Bakıya gəlmişdim... Süleyman bəylə (Əbdürrəhmanbəyov) görüşmək üçün İsmailiyyəyə getmişdim. Koridorda (dəhlizdə) birdən-birə Sabirlə üz-üzə çıxdıq. Mən onu tanımadım, o məni tanıdı. Sabir: – Əfv ediniz, gözümə tanış gəlirsiniz – deyə məni saxladı. Mən də “çox ola bilər” – deyib dayandım. Sabir 17 il qabaq Aşqabadda olan ilk görüşümüzü xatırladı və onu yerli-yataqlı söyləməyə başladı...

Biz zalın uzaq bir guşəsinə çəkilib oturduq. Bir az söhbət etmişdik ki, söz şeirdən,  “Molla Nəsrəddin” məcmuəsindən düşdü və bir neçə dəqiqədən sonra mənim “Molla Nəsrəddin” məcmuəsi ilə sıx əlaqədə olduğuma mültəfid oldu və təəccüblə mənə üz tutaraq “Siz Salmansınız?” – deyə sual etdi. Mən də “hə” dedim. Lütfən ayağa duraraq əl verdi və ikinci dəfə tanış olduq. Haqqımda fövqəladə ehtiramlar göstərdi”.

S.Mümtazın “Molla Nəsrəddin”dəki fəaliyyəti M.Ə.Sabirin diqqətini cəlb etmiş Aşqabaddan məcmuəyə xəbərlər yazan müəllifin kimliyi görkəmli sənətkarda ciddi maraq oyatmışdır. Böyük şairin ilk dəfə 1893-cü ildə gördüyü 11 yaşlı Salmanı 17 ildən sonra asanlıqla xatırlamasında möhkəm hafizə, yaddaş sahibi olması ilə yanaşı, ehtimal ki, jurnalda Aşqabaddan göndərilmiş xəbərləri, məqalə və şeirləri oxuduqca gözü önündə ona Müştaqdan sual verən məktəblini canlandırmışdır.

Salman Məhəmmədəmin oğlu XX əsrin Cümhuriyyətəqədərki dönəmində Aşqabad şəhərində “Firiduniyyə” adlı məktəb açmış, oranı dərslik və dərs ləvazimatı ilə təchiz etməyə çalışmış, yeni təşəbbüsləri ilə müəllim və şagirdləri təhsilə, dünyəvi elmlərə ruhlandırırdı. O Bakıda demokratik yönümlü dövri mətbuat orqanları ilə sıx təmaslar qurmuş, onlardan “Molla Nəsrəddin”, “Zənbur”, “Kəlniyət”, “Hacı Leylək”, “Tuti”, “Qurtuluş”, “Şeypur”, “Qardaş köməyi” jurnalları və “Səda”, “Günəş”, “İqbal”, “Yeni iqbal”, “Açıq söz” və b. qəzetlər ilə əməkdaşlıq etmiş, şeir və məqalələri çap olunmuşdur. Gizli imzaların görkəmli tədqiqatçısı Qulam Məmmədlinin araşdırma­larına görə, Salman Mümtaz yuxarıda adı vurğulanan qəzet və jurnallarda 39 gizli və ya yarımgizli imzadan istifadə etmişdir.

Salman Mümtaz 20 yaşından – 1903-cü ildən Azərbaycan ədəbiyyatına aid materiallar, əlyazma kitablar toplamağa başlamış, hicri tarixi ilə 1331-ci ildə (1913) Tiflis şəhərində “Salman Əsgərovun nəşriyyatı”nı təsis etmişdir. İlk nəşr kitabı olan “Seyyid Əhməd Hatif İsfahani. Tərcibənd və tərcümeyi-halı” (25 s.) adlı əsərini Tiflisdəki “Şərq” mətbəəsində çap etdirir. Əslən Ordubaddan olan, XVIII əsrdə İsfahanda doğulmuş və yaşamış Seyyid Əhməd Hatifin mühiti və yaradıcılığı haqqında Salman Mümtaz ətraflı məlumat verərək yazırdı: “Seyyid Əhməd Hatif on ikinci əsr hicridə dünyaya gələn İran şairlərinin mümtazı və hətta səramədi (başda gələni-A.R.) hesab olunmağa layiq bir şair, nəzahətpərvərdir (saflıqsevəndir). Təxəllüsü “Hatif” və vətəni-əslisi İsfahandır. Hatif qayət dərəcədə fəsih (fərasətli) zamanındakı ülumun (elmlərin) cümləsinə dara (sahib) olduğundan masiva (başqa), təbdə də dəxi artıq məharət sahibidir. Hökumət və ya millət tərəfindən qeyri şairlərimiz kimi tamini-məişət edilməməyindən idi ki, təbiblik ilə güzəranını keçirdirdi. Hacı Lütfəli bəy Azər və Hacı Süleyman Səbahi ilə həməsrliyindən ayrı, hətta rəfiq və həmməslək imişlər”.

Azərbaycandan İsfahana köçmüş, Ordubad əsilli Seyyid Əhməd Hatifin “Tərcibənd və tərcümeyi-halı” adlı kitabına Salman Mümtaz 12 səhifəlik ön söz və lüğət yazmış, şairin əsərlərindən seçmə beş tərcibəndi çapa hazırlamış və nəşr olunan ilk kitabçasına daxil etmişdir. Bu kitab Salman Mümtazın klassik ədəbiyyata böyük həvəsinin, səmimi sevgisinin, vurğunluğunun ilk rəsmi sənət vəsiqəsi idi.

Salman Məhəmmədəmin oğlu əsasən Aşqabadda yaşayıb fəaliyyət göstərsə də, Bakı, Tiflis mətbuatını mütəmadi izləyir, dəvətlərə, çağırışlara zamanında münasibət bildirir, əməli köməkliyini, mənəvi dəstəyini əsirgəmirdi. 1917-ci il yanvarın 4-də M.Ə.Rəsulzadənin təşəbbüsü ilə şairlər, yazarlar, publisistlər İsmailiyyə binasının zalına yığışaraq “Mühər­rirlər və ədiblər cəmiyyəti”ni təsis etdilər. Cəmiyyətə “qələmlə müavinət” göstərənlərdən biri də Aşqabadda yaşayıb-yaradan sənətkarlarımız, şair, tədqiqatçı Salman Məhəmmədəmin oğlu oldu. O, “Qardaş köməyi”nin ilk (və son) sayında “Qul” elmi-publisistik üslubunda yazdığı məqaləsi və qəzəl janrında qələmə aldığı “Tək” rədifli mənzuməsi ilə çıxış etdi. “Qul” əsəri Salman Məhəmmədəmin oğlu Turxan, “Tək” şeirini isə Turxan adı ilə imzalamışdır.

Təqdim olunan fakt təsdiqləyir ki, Salman Mümtaz Azərbaycandan kənarda yaşasa da, qəlbi, ruhu, amalı ilə vətənə sıx bağlı olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən və Bakı işğalçı bolşevik-daşnak hərbi qüvvələrindən azad edildikdən sonra Salman Məhəmməd­əmin oğlu ailəsi ilə Aşqabaddan Bakı şəhərinə köçmüşdür.

Mümtaz – sözü ərəb mənşəlidir, mənası “seçilmiş” deməkdir. O, “mümtaz”ı təxəllüs kimi qəbul etməmişdən əvvəl bu sözü leksik mənada bəzi ədiblər haqqında yazdığı məqalələrdə işlətmişdir. Məhəmmədəmin oğlu Salman Bakının xilaskarı, Qafqaz İslam Ordusunun baş komandanı Nuri Paşaya ithaf olunan “Ögün millət” şeirini “Azərbaycan” qəzetində “Mümtaz” təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir:

“Ziyasız rus zülmündən o yüksək ruhun ölmüşdü,

Tutardı şişəyə hər dəm şərabi-nab tək qanın.

Qızılgül tək açıl, gül, gör ki, türkün şanlı ordusu

Rəvaqi-ərşə nəsb etmiş böyük Osmanlı ünvanın.

Səmaya doğru Toğrul tək sən ey türk oğlu, uç, yüksǝl,

Ki, sənsən şanlı övladı şərəfli, əski Turanın”.

Misilsiz qardaşlıq yardımına görə Azərbaycan xalqının minnətdarlıq hisslərini, istiqlal və azadlıq duyğularını yüksək bədii-estetik səviyyədə, poetik ruhda Qafqaz İslam Ordusunun zabit və mehmetciklərinə, onun baş komandanı general Nuri Paşaya ünvanlanan qəzəl müəllifin böyük sənətkarlıqla, vətənpərvərlik və türkçülük sevdası ilə qələmə aldığı əsərlərdən biridir.

Salman Mümtaz təbiət, qayə etibarilə maarifçi, istiqlalçı ziyalılarımızdan idi. O, Hüseyn Sadığın rəhbərliyi ilə 1919-cu ilin avqustunda Bakıda yaradılan “Yaşıl qələm” cəmiyyətinin ilk təsisçilərindən biri idi. Təsis iclasında cəmiyyətin fonduna 1000 (1 min) manat ianə ödəmiş, Hüseyn Sadıq “Yaşıl Qələm” Heyəti-idarəsi adından yardıma görə Salman Mümtaz əfəndiyə izhari-təşəkkür ərz etmişdir. S.Mümtaz cəmiyyətin məramnaməsinin müzakirəsində fəal iştirak etmiş, onun təklifi ilə sənəddə 8-ci bənd: “Cəmiyyət itib-batmış türk lüğətlərinin toplanması üçün çalışacaqdır” – cümləsi ciddi müzakirələrdən sonra qəbul olunmuşdur.

Ədəbi-bədii yaradıcılığın ideya istiqamətini müəyyənləşdirmək, bədii əsərlərin müzakirəsini, təhlilini təşkil etmək, gənc yazarlar yetişdirmək, tərcümə məsələləri ilə intensiv məşğul olmaq və b. niyyətlə yaradılan “Yaşıl qələm” cəmiyyətinin səlahiyyət­lərini S.Mümtaz daha da genişləndirərək “...itib-batmış türk lüğətlərinin toplanması”nı əlavə etməklə cəmiyyətin təcrübi funksiyasına yeni fəaliyyət istiqaməti – elmi-tədqiqat statusu vermişdir.

Cümhuriyyət dövri mətbuatında Salman Mümtazın bəyənilən və təqdir edilən təşəbbüslərinə rast gəlinir. O, 1919-cu ilin yanvarında dövrünün tanınmış bir qrup ədib və mühərrirləri ilə ictimai-siyasi yönümlü bir məcmuə nəşr etmək üçün Cümhuriyyətin Maarif nazirinə və “Azərbaycan” qəzetinə müraciət ünvanlayırlar. Məktubda yazılırdı: “...biz ərbabi-qələm (qələm sahibləri-A.R.) və ədəbiyyat maraqlıları bir ədəbi məcəllə (məcmuə) nəşrini çoxdan bəri düşünməkdəyiz. Zira böylə məcəlləyə Cümhuriyyəti­mizin ehtiyacı vardır.

Əski rus istibdad idarəsi altında yaşadığımız zamanlar, fikirlərimiz və qələmlərimiz azad olmadığı halda, ədəbi məcmuələrə malik bulunurduq. İstiqlaliyyətimiz elan, fikirlərimiz və qələmlərimiz sərbəst olduğu bir mühitdə ədəbi, ictimai və siyasi məcəllələrimiz yoxluğu Cümhuriyyətimiz daxilində bir boşluq, həm də gözə çarpacaq və nəzəri-diqqəti cəlb edəcək bir boşluq, dolayısı ilə bir nöqsan təşkil etməkdədir”.

Müraciəti Məhəmmədəmin oğlu Salman Mümtaz, Kazım oğlu Seyid Hüseyn Sadiq, Qafarzadə Əbdülxaliq Cənnəti, Əbdülxaliq Yəqubzadə Yusif, Kazımzadə Səməd Mənsur, Məhəmmədəli Sidqi, Axund oğlu Mirzə Məhəmməd, Məhəmməd­zadə Əli Nəzmi, Əli Yusif Yusifzadə, Bədrəddin Əlhüseyni və b. imzalamışdır. Məcmuə təsisçilərinin məramı “Cümhuriyyətimizdə gözə çarpacaq... nöqsanları islah etməyə çalışmaq”, “Molla Nəsrəddin” tipli satirik bir jurnal yaratmaq idi. Onları Cümhuriyyətin maarif naziri qəbul etmiş, ayda bir dəfə nəşr ediləcək 200 səhifəlik şəkilli məcmuənin çapı nəzərdə tutulmuşdur. Hətta maarif naziri Salman Mümtaz əfəndiyə məcmuənin “smeta”sını hazırlamağı həvalə etdi. Görünür, bu məcmuədə Salman Mümtaz satirik şeirləri, felyetonları ilə bərabər, klassik ədəbi irsdən, əlyazmalardan parçalar da, dərc etmək niyyətində olmuşdur. Təşəbbüs nə qədər əhəmiyyətli, aktual, dəyərli olsa da, təəssüf ki, mövcud kağız, maliyyə böhranı nədənindən reallaşmadı. Çıxış yolunu Seyid Hüseyn Sadığın 1915-ci ildə bir neçə nömrəsi çıxmış və fəaliyyəti Rusiya İmperiyasının senzoru tərəfindən dayandırılmış “Qurtuluş” məcmuəsinin bərpasında görürdülər. “Yaşıl qələm” cəmiy­yətinin ədib və mühərrirlərinin “müavinəti-qələmləri” ilə “Qurtuluş” məcmuəsinin ilk sayı 1920-ci il 1 nisan (aprel) tarixində nəşr edildi. Bu sayda Hüseyn Cavidin “Uçurum”, Əhməd Cavadın “Dağlar”, Hüseyn Rzanın “Mənsur şeirlər”i, Feyzulla Sacidin “Faciələr qarşısında”, Cəfər Cabbarzadənin “Dün o gözlərdə inləyən sevgi” misrası ilə başlayan “Şeir”i ilə yanaşı Salman Mümtazın “Mirzə Şəfi” məqaləsi də çap olunmuşdur. Ədib məqalədən öncə bir gileyini də xatırlatmağı unutmamışdır: “Qurtuluş”da bənim də iştirakım arzu buyurulmuşdu. Məmnuniyyətlə bunu qəbul ediyorum. Çoxdan bəridir ki, ədəbi bir məcmuənin müştağında idik. Təəssüf ki, müəssislər və idarələr, ali idarələr bizim bu ehtiyacımızı təmin etmədi. Qələm arkadaşlarımın hazırkı ağır şərait altında ədəbi bir məcmuə təsis etmək fikri şayani-təqdirdir. Bən bunu alqışlayıram”.

Salman Mümtaz “Mirzə Şəfi” məqaləsinin sonunda şairin türk və fars dilində olan qəzəl və müxəmməslərindən bir qismini “Qurtuluş”un növbəti saylarında oxuculara təqdim olunacağını vəd etmişdir.

“Qurtuluş”un ikinci və sonuncu sayı 1920-ci il 20 nisan (aprel) tarixində nəşr edilir. Məcmuənin ikinci sayında Əli Yusifin “Qarabağ xainlərinə”, Cəlal Sahirin “Qafqas türküsü”, Hüseyn Cavidin “Uçurum” əsərinin mabədi, Mirzə Bala Məhəmmədzadənin “Paytaxt əfsanələri”, Abdulla Şaiqin “Arazdan Turana”, Seyid Hüseynin “Ağ at və ağ çuxa”, Ümmügülsümün “Bir qız üçün”, Abbas Səhhətin “Nəvayi-aşiqanə”, Cəfər Cabbarlının “Yaşamaq”, Seyid Zərgərin “Azərbaycan izçilərinə”, Əbdül Rəhman Dainin “Vətən qayğısı” və digər ədiblərin əsərləri ilə birlikdə Salman Mümtazın “Ədəbiyyatımız tarixindən” ümumi başlığı ilə “Zövqi” haqqında yığcam icmalı və şairin “Könlüm səni istər” rədifli bir müstəzadı çap olunmuşdur.

S.Mümtazın məlumatına əsasən, Əhməd Əfəndi Zövqi XIX əsrdə Şəkinin Baş Göynük kəndində doğulub təhsil almış, burada yazıb-yaratmışdır. Hicri 1285-ci ildə (miladi 1868) vəfat etmişdir. Zövqi mömin müsəlman, şəriət elmini mükəmməl bilən, əhli-təqva, nüfuzlu şəxsiyyət, incə ruhlu şair idi. Salman Mümtaz Zövqi haqqında yazdıqlarına əlavə edirdi ki: “Mərhum Əhməd Əfəndi Zövqinin tərcümeyi-halı qayət dərəcədə tuhaf (dəhşətli) və olduqca qəmli və qüssəlidir. Bu barədə “Qurtuluş”un gələcək saylarının birində ətraflı məlumat verəcəyik”.

Böyük ədəbiyyatşünasın Əhməd Əfəndi Zövqi haqqında “Qurtuluş”un gələcək saylarının birində ətraflı məlumat ver”mək imkanları əlindən süngü ilə alındı, arzu və xəyalları vaxtsız suya düşdü. Zövqi barədə məqaləsinin nəşrindən bir həftə sonra bolşevik Rusiyasının hərbi təcavüzü nəticəsində müstəqil, milli istiqlalına sahib çıxmış Azərbaycan Cümhuriyyəti süquta uğradı. Bütün cəmiyyətlərin, quruluş­ların “qələmlə müavinət”ə ehtiyacları, şübhəsiz ki, labüddür. Yeni quruluş, “sovetləşmiş” Azərbaycan Salman Mümtaz kimi rus dilini mükəmməl bilən “əhli-qələm”ə, fədakar ziyalıya, sözün əsl mənasında, möhtac idi. Nəriman Nərimanov 1920-ci il aprel çevrilişindən 18 gün sonra, mayın 16-da Moskvadan Bakıya gəldi və Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri vəzifəsinin icrasına başladıqdan sonra onun Komitəyə işə dəvət etdiyi milli ziyalılardan biri Salman Mümtaz idi. Bir müddətdən sonra S.Mümtaz Xalq Maarif Komissarlığında, 1923-1924-cü illərdə “Kommunist” qəzeti redaksiyasında, eyni vaxtda ictimai əsaslarla Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində fəaliyyət göstərmişdir. Onun əsərlərinə “Füqəra füyuzatı”, “Maarif və mədəniyyət”, “Kommunist” və digər qəzet və jurnal səhifələrində səxavətlə yer ayrılırdı. 1920-ci illərin birinci yarısı bu mətbuat orqanlarında Salman Mümtaz “Azərbaycan şairləri” və “Unudulmuş yapraklar” silsiləsindən Şeyx Nizami Gəncəvi, Nəsimi, Şah Xətai, Füzuli, Ağa Məsih Şirvani, Nəşə, Sultanüşşüəraye-Həbibi, Azəri Çələbi, Baba bəy Şakir, Məhəmməd Hüseyn xan Müştaq, Səfi, Şahi və b. ədiblər haqqında ilkin məlumatlar verməklə dəyərləndir­miş və əsərlərindən nümunələr təqdim etmişdir.

Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti 26 oktyabr 1923-cü ildə yaradılmış, fəaliyyətə başladığı ilk çağlardan Salman Mümtaz cəmiyyətin fəal üzvü olmuşdur. ATTC Etnoqrafiya komissiyasının 20 noyabr 1923-cü il tarixli iclasında “Azərbaycan xalq ədəbiyyatı”nın gündəliyə gətirilməsi Əbdürrəhim bəyin yeni bir uğuru idi. Komissiyanın qərar hissəsində yazılırdı: “Azərbaycan xalq ədəbiyyatının toplanması üzrə qrup yaradılması məqsədəuyğun hesab edilsin. Bu iş Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Salman Mümtaz və Hacı Kərim Sanılıya həvalə olunsun. Onlara Etnoqrafiya komissiyasında Azərbaycan xalq ədəbiyyatı haqqında məruzə etmək və mütəxəssislər seçmək səlahiyyətləri verilsin”.

S.Mümtaz Cəmiyyətin ona tapşırdığı sifarişdən ruhlanaraq həmin il “El şairi Qurbani” haqqında oxuculara maraqlı və yeni məlumat vermiş, 1925-ci ildən “Kommunist” qəzetinin rəsmi əməkdaşı olaraq bu mətbuat orqanında “Xalq ədəbiyyatı həyatdan doğar” adlı silsiləsində unudulmuş sənətkarların həyatı və yaradıcılığı haqqında məqalələr hazırlayıb dərc etdirmişdir. O, “Beş min söz” adlı 6 cildlik lüğət hazırlamış, həmin dövrdə Moskva şəhərində nəşr edilən “Krasnıy Vostok” (“Qızıl Şərq”) jurnalı ilə sıx əməkdaşlıq etmişdir.

ATTC-nin təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə 1926-cı ilin fevral ayında Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda ən fəal iştirak edənlərdən biri də Salman Mümtaz olmuşdur. Tədqiqatçı-alim Ədalət Tahirzadə bu barədə yazırdı: “...I Türkoloji qurultaya yaxından qatılan, qurultaya “Nəsimi” adlı kitabını ərmağan edən S.Müm­taz artıq akademik Məhəmməd Fuad Köprülüzadə, Samoyloviç, Oldenburq kimi gör­kəmli alimlərin hesablaşdığı ciddi tədqiqatçı kimi tanınırdı. Həmin il onun şəxsi kitabxanasına (“Kitabxaneyi-Mümtaziyyə”) baxan akademiklər Bartold və Olden­burq buradakı əlyazmaların zənginliyinə və elmi dəyərinə heyran qalmış­dılar”.

ATTC-nin Tarix və etnoqrafiya seksiyasının 1924-cü il 2 yanvar tarixli iclasında Ədəbiyyat və Türk qrupu yaradılır, Salman Mümtaz həmkarları Ə.Haqverdiyev, H.Zeynallı, C.Cabbarzadə, V.Xuluflu və b. ilə Türk qrupunun üzvü seçilir. Onun uzaq-yaxın ellərdən sətir-sətir, qətrə-qətrə topladığı milli-mənəvi sərvətlərimizin nəşrində cəmiyyət mühüm rol oynayır. S.Mümtaz yalnız 1925-1928-ci illərdə “Azərbaycan ədəbiyyatı” seriyasından 16 kitab nəşr etdirir. Onlardan Ağa Məsih Şirvani, Molla Pənah Vaqif, Nişat Şirvani, Məhəmməd Hüseyn xan Müştaq, Qövsi Təbrizi, Kərbəlayi Allahi Arif, Nitqi Şirvani, Qasım bəy Zakir, Mirzə Şəfi Vazeh, Seyid İmadəddin Nəsimi, Baba bəy Şakir, Aşıq Abdulla, Mirzə Nəsrullah bəy Didə, Mehdi bəy Şəqaqi və Ağa Bağır Şirvaninin əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatı xəzinəsini zənginləşdirən klassik ədəbi irsimizin nadir inciləridir.

Bu əsərlərdən bir örnək olaraq qeyd edək ki, Salman Mümtazın 1925-ci ildə “Azərbaycan ədəbiyyatı” silsiləsindən çap etdirdiyi 2-ci kitab “Molla Pənah Vaqif”dir. O, kitaba eyniadlı başlıq ilə 45 səhifəlik ön söz yazmış, müqəddimədə şairin sevilən qoşma, müxəmməs, qəzəl, mürəbbe, müstəzad, müəşşər müstəzad və b. şeir janrlarında yazdığı əsərlərdən yerli-yerində barınmış, nümunələri təhlil edərək yüksək dəyərləndirmiş, ön sözü 14 aprel 1925-ci ildə bitirdiyini qeyd etmişdir. Kitabın böyük marağa səbəb olan fəslindən biri də “Vaqifin qeyri-mətbu əşarı”dır. Salman Mümtaz bu bölmədə Vaqifin naməlum əlyazmalarından bir qismini ilk olaraq geniş oxucu auditoriyasına təqdim edir. Vaqifin bu gün dillər əzbəri olan, gözəllərə müraciətlə yazdığı, yüz il əvvəl yalnız əlyazma şəklində olan qoşmasından bir bənd belədir:

Əvvəl gözəllikdə gərəkdir çağlıq,

Ondan sonra ola sadəlik, ağlıq,

Nə ağzında yaşmaq, yüzündə yaylıq,

Çirkinlik yüzini bürüyəndədir.

On səkkizinci yüzillikdə Vaqif gözəllik mücəssəməsi olan gəncləri əvvəlcə çağlığa, çağdaşlığa, müasirliyə səsləyir. Şübhəsiz ki, bu çağdaşlıq fikirdə, düşüncədə, əqidədə, əxlaqda öz təcəssümünü tapmalıdır. Ondan sonra “sadəlik, ağlıq” tələb edir. Hər iki məfhum mədəni və mənəvi keyfiyyətlərə işarədir. “Ağlıq” deyiləndə mənəvi saflıq, bəyazlıq, təmizlik, ləkəsizlik anılır. Bunlar olandan sonra yaşmağa, yaylığa, bürünməyə ehtiyac qalmır.

Salman Mümtazın 1927-1928-ci illərdə nəşr etdirdiyi ikicildlik “El Şairləri” kitabının hər bir cildinin həcmi 200-300 səh-dən çoxdur. Bu kitablarda tanınmış el sənətkarları ilə yanaşı naməlum və ya az tanınan şair və aşıqlar da yer almışdır.

“El Şairləri” (1928) kitabının ikinci cildində Salman Mümtaz əlyazmalarını əldə etdiyi aşıq və şairlərdən Aşıq Əhməd Paşa, Aşıqlı Aslan, Şəkili Dəli Bəbir, Pəri xanım, Kəbirli Molla Heydər, Arasbarlı Xan Çoban, Şəkili Rəsul, Molla Yusif Raci, Təbrizli Baba Rəmzi, Dərbəndli Zərnigar, Zöhrə Banu, Təbrizli Hacı Mehdi Şükuhi, Şirvanlı Aşıq Saleh, Qarabağlı Mirzə Əhməd, Şirvanlı Molla Qasım, Tikmədaşlı Xəstə Qasım, Dirili Qurbani və b. şairlərin, söz ustadlarının poeziya nümunələrini kitaba daxil etmişdir.

Arasbarlı Xan Çobanın “Apardı sellər Saranı” şeiri mahnı kimi də məşhurdur. Salman Mümtaz şairin digər əsərini – “Bilməz” adlı gəraylısını da kitaba salmışdır. Şeirin sənətkarlıq səviyyəsi, dil-üslub cazibədarlığı, xalq ruhuna yaxınlığı diqqəti cəlb edir:

Bir igid ki, dərdə düşə,

Dərd əlindən yata bilməz.

Qabağında min av gəzə,

Heç birisin ata bilməz.

Xan Çobanam Arasbardan,

Bağçalarım dolu bardan,

İgid qalsa gər qatardan,

Tay-tuşuna çata bilməz.

1920-ci illərin ikinci yarısı Salman Mümtaz üçün xüsusilə uğurlu olmuş, topladığı, tərtib etdiyi və ön söz yazdığı əlyazmaların müəyyən bir qisminin nəşri həmin əsərləri “it-bat” təhlükəsindən xilas etmişdir.

Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti 1929-cu ildə ləğv edildi və onun bazası əsasında Azərbaycan Dövlət Elmi Tədqiqat İnstitutu yaradıldı. Salman Mümtaz İnstitutun Dil və Ədəbiyyat bölməsində fəaliyyətini davam etdirmiş, 1931-ci il fevralında “Kapitalizmə­qədərki ədəbiyyat seksiyası”nın rəhbəri, 1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Muzeyinə elmi işçi və eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının Ədəbi irs şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1932-ci ilin sonunda SSRİ EA Zaqafqaziya Filialının Azərbaycan bölməsi (Az.OZFAN) təsis edilir. S.Mümtaz 15 fevral 1933-cü ildən yeni qurumun Ədəbi irs seksiyasının rəhbəri vəzifəsinə təyin olunur.

Bir aydan sonra, mart ayının 20-də isə əməkhaqqı saxlanılmaqla Ədəbiyyat sektoruna birinci dərəcəli elmi işçi (ədəbiyyat alt seksiyasının rəhbəri) vəzifəsinə keçirilir. Sektor müdiri Əli Nazim ilə elmi mübahisələri çox çəkmir ki, şəxsi incikliyə qədər yüksəlir. İki ay sonra Ədəbiyyat sektoru rəhbərinin müraciəti və sədr müavini Cəfər Kazımovun dərkənarı ilə 27 may tarixində 37 saylı əmr ilə iyun ayının 1-dən S.Mümtaz vəzifəsindən azad edilir. İyun ayının 15-də isə 37 nömrəli əmr ləğv olunur, Mümtaza 2 aylıq (1933-cü il, 19 iyundan 19 avqustadək) ödənişli məzuniyyət verilir və məzuniyyətdən sonra müqavilə əsasında işləyəcəyi 48 saylı əmrdə bildirilir. Həmin ilin dekabrın 4-də isə EA Azərbaycan Bölməsi İctimai Elmlər şöbəsinin müdiri, akademik İ.İ.Meşaninovun rəhbərliyi ilə sektor və sek­si­ya­larda kadr və struktur dəyişikliyi həyata keçirildi. Salman Mümtaz Ədəbi irs, Hənəfi Zeynallı Şifahi ədəbiyyat, prof. Bəkir Çobanzadə Milli azlıqlar və H.İmanov Əlyazma qaynaqlar seksiyalarının rəh­bərləri təyin edilmişdir.

1934-cü il üçün Ədəbiyyat Sektorunun nəzərdə tutduğu iş planı üzrə Məhəmməd Füzulinin 25 ç.v. həcmində türkcə 1-ci cildini çapa hazırlamaq professor Y.E.Ber­telsə və Salman Mümtaza tapşırılmışdır. S.Mümtaz eyni zamanda Xəqani, Xətai və Füzuli haqqında 6 ç.v. həcmində mono­qrafik əsər yazmağı da öhdəsinə götürmüş, tədqiqatın redaktəsi isə Ruhulla Axundova və Bəkir Çobanzadəyə həvalə olunmuşdur.

Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərinin ədəbi irsinin sistemli araşdırılması, qədim yazılı abidələrin incələnməsi və nəşrə hazırlanması işi 1935-ci ildə daha geniş miqyasda davam etdirildi. S.Mümtaz fərdi iş planına “İlk türk şairləri” və “Türk ədəbiyyatına daxil olan rus sözləri” adlı tədqiqat işləri üzərində çalışmışdır.

Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun 1936-cı il üçün təsdiqlənmiş iş planınına əsasən Salman Mümtaz böyük mütəfəkkir Məhəmməd Füzuli əsərlərinin II cildini Sankt-Peterburq  (keçmiş Lenin­qrad) və İstanbul arxivlərində saxlanılan əlyaz­ma nüsxələri əsasında, Daşkənd nəşri ilə müqayisəli şəkildə, qüsurları aradan qaldır­maqla çapa hazırlamış, dahi şairin 5 ç.v. həcmində elmi bioqrafiyasını tamamlamış, eyni zamanda İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Əbülqasım Nabati, Molla Vəli Vidadi, Qasım bəy Zakir və b. haqqında mətbuatda məqalələr dərc etdirmişdir.

1937-ci ilin yanvar ayından Salman Mümtaza qarşı da etimadsızlıq, şübhə sindromu, elmi fəaliyyətini gözdən salmaq cəhdləri özünü büruzə verməkdə idi. O, bəzi “həmkar”larının paxıllıq və həsəd hissindən qaynaqlanan, Füzulinin I cild materiallarının həcmi barədə irad və atmacalarından usanaraq Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru A.R.Zifeldtə ünvanladığı ərizəsində yazırdı: “Mənim təhvil verdiyim Füzulinin I cild materiallarının həcmini yoxlamaq və müəyyənləşdirmək üçün təcili komissiya yaratmağınızı xahiş edir və diqqətinizə çatdırıram. TDƏ-nin əməkdaşı: S.Mümtaz. 19.03.1937-ci il”.

TDƏ İnstitutunun direktoru A.R.Zifeldt bir gün sonra ərizəyə dərkənarda yazmışdır ki, S.M.Əsgərovun Füzuli əsərlərinin I cildi üzrə işinin yerinə yetirilməsi üzrə Həbibulla Səmədzadə, Abdulla Şərifov və İsgəndər Sitaşidən ibarət komissiya yaradılsın və mənə məruzə edilsin.

Komissiya dərhal yoxlamaya başlamış, “Nəticə”də qeyd etmişdilər ki, S.M.Əsgərovun 1934-cü il planında Füzuli əsərlərinin I cildini nəşrə hazırlamaq olmuş, iş 1935-ci ilin sonunda tamamlanmışdır. Mətnin həcmi 600 səh., 75 rübai və 82 sözlükdən ibarətdir. Komissiya belə nəticəyə gəlmişdir ki, Sümtaz Mümtaz göstərilən müddətdə Füzuli əsərlərinin I cildi üçün 18 ç.v. mətn, 2 ç.v. şərh və 3 ç.v. lüğət – cəmi 23 ç.v. işləyib hazırlamışdır.

Bəlli olur ki, komissiyanın işindən S.Mümtaz narazı qalmış, müraciət rəhbərlik tərəfindən biblioqraf-ədəbiyyatşünas Əliəjdər Seyidzadəyə göndərilmişdir. Ə.Seyidzadə “Komissiyanın nəticəsi”nə sərt yanaşmış, üzvləri qeyri-obyektivlikdə və səriştəsizlikdə günahlandır­mışdır. Onun fikrincə, komissiya suala cavab vermək əvəzinə onu daha da mürəkkəbləşdirmiş, şeirin həcmini çap vərəqi ilə hesablamış, Füzulinin poetik misralarını S.Əsgərova aid olunan iş kimi dəyərləndirmişlər.  Şeirin 300 misrası 1 ç.v. həcmindədir və bu meyarla S.Mümtaz 23 ç.v. yox, 39 ç.v. həcmində mətnşünaslıq işi görmüşdür.

Repressiya dalğasının 1936-cı ilin sonlarından Elmlər Akademi­yasının Azərbaycan Filialında hiss olunduğunu nəzərə alsaq, 1937-ci ilin mart ayından Salman Mümtazın müxtəlif bəhanələr ilə qaralanmasının səbəblərini anlamaq o qədər də müşkül deyildir.

S.M.Əsgərovun elmi fəaliyyətinin komissiya tərə­findən yoxlanması və həqiqətin üzə çıxarılması bir müddət onun opponentlərini, narazı qalan qüvvələri müvəqqəti sakitləşdirmişdir.

Az.FAN Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun 19 iyun 1937-ci il tarixli 26 saylı əmri ilə Salman Mümtaz Əsgərov burjua millətçisi kimi “ifşa” olunduğu üçün iyun ayının 20-dən TDƏİ Ədəbiyyat şöbəsinin kiçik elmi işçi vəzifə­sindən azad edilir. Növbəti mərhələ dövlət təhlükəsizliyi orqanları tərəfindən həbs edilməsini əsaslandırmaq və həyata keçirmək idi. Salman Mümtaz növ­bəti mərhələni dörd aya yaxın səksəkə içində gözləməli olmuşdur. Nəhayət, o, 1937-ci il oktyabr ayının 9-da 1669 saylı orderə əsasən XDİK əməkdaşları tərəfindən həbsə alındı, haqqında “İstintaq işi” (№ 12493) açıldı. Evində axtarış aparılarkən alimə aid üç kisə əlyazma, 121 ədəd kitab, bir qutu şəkil neqativi və şəxsi sənədlər müsadirə edilmişdir. S.Mümtazı 10 oktyabrda XDİK 4-cü şöbə, 3-cü bölmə­sinin rəisi Qalstyan dindirdi.

Qeyri-insani işgəncələrə, fiziki, psixoloji təzyiqlərə baxmayaraq, Salman Mümtaz böhtanı boynuna almaq, şəri qəbul etmək fikrində deyildi. Müstəntiq onu professorlardan Bəkir Çobanzadə, Əziz Qubaydu­lin ilə üzləşdirməli oldu. Salman Mümtazın tənəli irad­larına Əziz Qubaydulin “Sal­man, məcbur edirlər, bacarmıram” – deyə cavab vermişdir.

Salman Mümtazın işi üzrə 1937-ci il 7 dekabrda istin­taq prosesi başa çatmışdır. O əksinqilabi, pantürkist təşkilatla əlaqədə, Azərbaycanı SSRİ-dən silahlı üsyan yolu ilə ayırmaqda, EA Azərbaycan Filialında zərərli işlər görməkdə günahlandırılsa da, irəli sürülən ittihamların heç birini qəbul etməmişdir.

“SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessi­yası 9 yanvar 1938-ci ildə Bakı şəhərində keçirdiyi qapalı iclasında EA Azərbaycan Filialı Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun kiçik elmi işçisi Salman Mümtaz Əsgərova siyasi hüquq­ları beş il ərzində məhdudlaşdırılmaqla, ona məxsus bütün şəxsi əmlakı müsadirə edilməklə on il müddətinə həbs cəzası vermişdir. S.M.Əsgərovun cəza müddəti 10 oktyabr 1937-ci ildən başlamışdır”.

O “cəza”sını çəkmək üçün Rusiya Federasiyasının Oryol vilayət həbsxansına göndərilmiş, “1941-ci ildə Oryol şəhəri faşist işğalçıları tərəfindən tutulmamışdan öncə Salman Mümtaz həbsxana rəhbərliyi tərəfindən güllələnmişdir”. Ədəbi-ictimai fəaliyyə­tində cinayət tərkibi olmadığına rəğmən, Mümtazın əzablı ömür dolanbacları  Oryol həbsxanasında sonuclanmışdır.

Mətnşünas, ədəbiyyat tarixçisi, şair-publisist Salman Mümtazın Azərbaycan ədəbiyyatı sahəsindəki titanik xidmətləri, klassik ədəbi irsin toplanması, nəşri, təbliği yönümündə fədakar fəaliyyəti, nadir, klassik əlyazmalara bəslədiyi sonsuz sevgi, diqqət və qayğı onun intellektuallıq miqyasının göstəricisi, milli-mənəvi sərvətlərimizə təəssüb­keşlik meyarı və dəyəridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Almanlar onu ölkəni idarə etmək üçün seçdilər və o, 18 il ərzində 80 milyondan çox almana öz bacarığı, fədakarlığı, qabiliyyəti, səmimiyyəti və işgüzarlığı ilə ilə xidmət etdi.

Bu 18 il ərzində ona qarşı heç bir hüquqi pozuntu və işində heç bir korrupsiya əməli qeydə alınmadı. Öz yaxın ətrafından,qohumlarından heç kimi dövlət işinə təyin etmədi. Şöhrət dalınca qaçmadı. Sonradan məsxərəyə çevrilən heç bir artıq söz danışmadı. Siyasi rəqiblərinə hörmətlə yanaşdı,onlara qarşı çirkin mübarizə aparmadı,onları təqib etmədi.

Onun nə maşını,nə yaxtaları, nə dəbdəbəli sarayları, nə də şəxsi modelyerləri olub. Yalnız nəsə yeni bir paltar lazım olanda, dərzi qadın Merkelin evinə gələrək müəyyən ölçüləri götürür və onun üçün yeni paltar tikərdi.

Gün ərzində 70-ə yaxın sms yazan Merkelin nə elektron poçtu, nə də noutbuku olub. Son zamanlarda isə yalnız iPad-ı olub. Onu da ki, xəbər saytlarını izləmək və birjada baş verənlərdən xəbər tutumaq üçün istifadə edirdi.

Angela Merkelin heç şəxsi mənzili də olmayıb. Kansler olduqdan sonra xidməti mənzilə köçməkdən imtina edən Angela Merkel Berlinin mərkəzində kirayə tutduğu mənzildə yaşayıb.

Mətbuat konfrasında jurnalistlərdən biri ona belə sual verib:

-Siz həmişə eyni paltar geyinirsiniz. Niyə?

-Mən alman xalqına xidmət edən dövlət qulluqçusuyam, fotomodel yox!, -deyə cavab verib.

Başqa bir jurnalistin:

-Evinizi təmizləyən, yemək bişirən və s. işlər üçün bir xadimə varmı?, -sualını isə belə cavablandırıb:

-Yox, onlara ehtiyacım yoxdur. Bu işləri ərim və mən hər gün görürük.

Digər bir journalist belə sual verib:

-Bəs paltarları kim yuyur-siz yoxsa əriniz?

-Birlikdə. Mən paltarları ayırıb yığıram, ərim isə maşını işlədir.

O vəzifəsindən gedərkən almanlar buna misilsiz reaksiya göstərdilər. Bütün insanlar balkonlara çıxıb 6 dəqiqə sürəkli alqışlarla onu yola saldılar. Həmin gün bütün Almaniya - sadə insanlardan tutmuş sənət adamlarına qədər hamı öz liderləri ilə ayrılırdılar.

Bəli, bu Angela Merkeldir. Dünya siyasətinə təsir edən, az qala bütün Avropanı çiyinlərində aparan, ”Dünya ledisi” adını alan Almaniyanın “dəmir frau”su.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.08.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan həmişə yaratdığı şeydən bir gün qorxub.

Əvvəl od kəşf etdi.

Qaranlıq mağaralarda yaşayan insan ilk dəfə alovun qarşısında dayananda sevindi. Soyuqdan qorunacağını düşündü, yeməyini bişirəcəyini düşündü, gecənin qaranlığını məğlub etdiyini sandı. Amma çox keçmədi ki, anladı — alov təkcə isidən deyil, həm də yandırandır.

Sonra silah yaratdı.

Əvvəl heyvanlardan qorunmaq üçün. Sonra sərhədləri qorumaq üçün. Sonra isə insan insana qarşı istifadə etməyə başladı. Öz əlləri ilə düzəltdiyi metal bir gün milyonlarla insanın ölüm səbəbinə çevrildi.

Daha sonra atomu parçaladı.

Elmin zəfəri idi.

Bəşəriyyət kainatın sirrini çözməyə bir addım daha yaxınlaşmışdı. Amma elə həmin atom bir səhər  dünyanın insan ağlından ilk dəfə bu qədər qorxmasına səbəb oldu.

Tarix boyu insan yaratdı.

Və yaratdığı hər şeyin qarşısında bir gün dayanıb özündən soruşdu:

"Mən bunu idarə edə biləcəyəmmi?"

İndi isə tarix yenidən təkrarlanır.

Amma bu dəfə insanın yaratdığı nə oddur, nə silah, nə atom.

Bu dəfə insan öz ağlının surətini yaratdı.

Süni intellekt.

XXI əsrin görünməyən, səssiz, amma sərhəd tanımayan inqilabı.

Bir zamanlar kitabxanalarda aylarla araşdırma aparan alimlərin gördüyü işi indi saniyələr içində proqramlar yerinə yetirir.

Bir rəssamın həftələrlə çəkdiyi tablo…

Bir bəstəkarın aylarla yazdığı musiqi…

Bir jurnalistin günlərlə topladığı informasiya…

Bir müəllimin hazırladığı dərs planı…

Bir yazıçının gecə yarısı qaranlıq otaqda yaratdığı hekayə…

Hamısı artıq bir neçə saniyədə ekranda yaranır.

Texnologiya inkişaf edib.

İnsan rahatlaşıb.

Amma bəzən rahatlıq inkişaf demək olmur.

Bəzən rahatlıq tənəzzülün başlanğıcı olur.

Gülnaz iyirmi ildən artıq idi yazırdı.

Söz onun üçün sadəcə hərf deyildi.

Söz yaddaş idi.

Millətin keçmişi idi.

Mədəniyyət idi.

Tarix idi.

Bir səhər redaksiyaya gəldi.

Redaktor ona sakit səslə dedi:

— Artıq sənin yazılarına ehtiyac qalmayıb.

Gülnaz təəccüblə baxdı.

— Niyə?

Redaktor ekranı göstərdi.

Yeni proqram açılmışdı.

"..... — sizin yerinizə düşünür."

Gülnaz gülümsədi.

— Mənim yerimə düşünə bilməz.

Sınaq üçün yazdı:

"Mənə müharibə haqqında esse yaz."

Üç saniyə.

Mətn hazır idi.

Sonra yazdı:

"Ana sevgisi haqqında hekayə yaz."

İki saniyə.

Daha təsirli bir mətn gəldi.

Bir anlıq otaq susdu.

Gülnaz ilk dəfə hiss etdi ki, söhbət onun işindən getmir.

Problem daha böyükdür.

Əgər insan yaratmağı dayandırarsa…

düşünməyi də dayandıracaq.

Həmin gün küçəyə çıxdı.

Parkda uşaqlar oynayırdı.

Amma qəribə bir mənzərə vardı.

Heç kim danışmırdı.

Hamının əlində ekran vardı.

Bir qız atasına yaxınlaşıb soruşdu:

— Ata, niyə göy mavidir?

Ata telefona baxdı.

Süni intellekt cavab verdi:

— Atmosferdə işığın səpələnməsi nəticəsində.

Qız bir daha soruşdu:

— Bəs sən niyə belə düşünürsən?

Ata susdu.

Gülnaz o an anladı.

Problem texnologiyanın güclənməsi deyil.

Problem insanın öz düşünmək vərdişini itirməsidir.

Əsrlər boyu kitablar insanı inkişaf etdirirdi.

Çünki kitab cavab vermirdi.

Kitab insanı düşünməyə məcbur edirdi.

Bu gün isə sual yaranmadan cavab hazırdır.

İnsan beyninin ən təhlükəli tənbəlliyi başlayır.

insanlara sual verməyi öyrədirdi.

xəyal qurmağın sərhədsiz olduğunu göstərirdi.

deyirdi ki, təsəvvür biliyin sərhədlərindən daha genişdir.

Onların hamısını birləşdirən bir həqiqət vardı.

Onlar cavab axtarmırdı.

Onlar sual yaradırdı.

İnsanlığı böyüdən cavablar olmayıb.

İnsanlığı böyüdən doğru verilmiş suallar olub.

Bu gün isə dünya elə bir mərhələyə gəlir ki, insan artıq sual verməyi də maşınlara həvalə edir.

Ən təhlükəli nöqtə budur.

Gecə Gülnaz yenidən kompüterin qarşısına keçdi.

Ekranda sistem soruşdu:

"Sizə necə kömək edə bilərəm?"

Gülnaz uzun müddət susdu.

Sonra yazdı:

"Mənə de… insan olmağın mənası nədir?"

Bir neçə saniyə keçdi.

Ekranda cavab peyda oldu.

"Bu suala cavab verə bilmirəm."

Gülnaz gülümsədi.

İlk dəfə rahat nəfəs aldı.

Çünki anladı.

Maşın milyonlarla kitab oxuya bilər.

Bir neçə saniyədə musiqi yaza bilər.

Romanlar yarada bilər.

Mürəkkəb hesablamalar apara bilər.

Amma…

Bir ananın gecə boyu övladı üçün dua etməsini anlaya bilməz.

Bir əsgərin vətəni uğrunda son nəfəsində nə düşündüyünü hiss edə bilməz.

Bir şairin heç kimin anlamadığı ağrını misraya çevirməsini hesablaya bilməz.

Bir insanın səbəbsiz şəkildə başqa insana yaxşılıq etməsinin sirrini tapa bilməz.

Bəlkə gələcəkdə robotlar zavodlarda işləyəcək.

Məktəblərdə müəllimləri proqramlar əvəz edəcək.

Həkimlər virtual sistemlərlə insanları müalicə edəcək.

Hakimlər qərarları alqoritmlərlə verəcək.

Bəlkə hökumətlər belə texnologiya ilə idarə olunacaq.

Amma bir sual həmişə açıq qalacaq.

Ən vacib sual.

Biz texnologiyanı yaradırıq…

yoxsa yavaş-yavaş öz yerimizi ona veririk?

Bəlkə də XXI əsrin ən böyük problemi iqtisadi böhran deyil.

Müharibələr deyil.

Siyasi qarşıdurmalar deyil.

Ən böyük təhlükə insanın yavaş-yavaş öz mahiyyətindən uzaqlaşmasıdır.

Bir gün tarix kitabları bu dövrü belə xatırlayacaq:

"İnsan ilk dəfə öz yaratdığı ağıla heyran qaldı… və az qala özünü unutdu."

Çünki texnologiya həyatımızı dəyişə bilər.

Amma dünyanı həmişə insan ruhu dəyişib.

Əgər bir gün insan ruhu susarsa…

onda maşınlar danışmağa başlayacaq.

Və o zaman dünyanın sonu gəlməyəcək.

Sadəcə insanlıq səssizcə yox olmağa başlayacaq.

Və bəlkə bu əsrin ən böyük savaşı ölkələr arasında olmayacaq.

Bu savaş görünməyəcək.

Tanklar olmayacaq.

Silah səsləri eşidilməyəcək.

Bu, insan ilə öz yaratdığı ağıl arasında olacaq.

Tarixin ən səssiz müharibəsi.

Və dünyanın gələcəyi bir sualdan asılı qalacaq.

“Biz gələcəyi qururuq… yoxsa gələcək bizi dəyişdirir?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Dünənki gün Azərbaycan xalqı özünün ən cəsur, ən fədakar övladlarından birini — Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovu yad etdi. Axı o, 2010-cu ilin 18 iyununda, cəmi 22 yaşında ikən təkbaşına düşmən səddini yararaq tarix yazaraq şəhid oldu, bütöv bir millətin rəmzinə və gəncliyin fəxr mənbəyinə çevrildi.

Mənə deyilsə ki, sərbəst mövzuda bir inşa yaz, mən düşünmədən məhz Mübariz İbrahimovun qəhrəmanlığı mövzusunu seçərdim...

Unudulmaz şücaət gecəsi

Mübariz İbrahimov 18 iyun gecəsi, Vətən torpaqlarının işğalı ilə barışa bilməyərək, heç bir əmr gözləmədən təkbaşına cəbhə xəttini keçmişdi.

 Qeyri-bərabər döyüş: Düşmənin Tərtər (Çaylı kəndi) istiqamətindəki mövqelərinə basqın edərək, xeyli sayda canlı qüvvə və hərbi texnikanı məhv etdi.

 Qəhrəmanlıq zirvəsi: Bir neçə saat düşmən ordusuna qarşı təkbaşına vuruşan Mübariz, səhər saatlarında qəhrəmancasına şəhid oldu.

 Milli Qəhrəman adı: Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə ona ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verildi.

Mübarizin Vətənə və valideynlərinə son məktubundan:

"Canım atam və anam. Məndən sarı darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Vətən sağ olsun. Haqqınızı halal edin."

 Zəfərin ilk qaranquşu

Mübariz İbrahimovun adı sadəcə tarixdə qalmadı; onun ruhu və qoyub getdiyi irs 2020-ci ilin Vətən Müharibəsində ordumuzun ən böyük ruh yüksəkliyi mənbəyi oldu. Onun vaxtilə təkbaşına yardığı o istehkamlar, illər sonra Azərbaycan Əsgəri tərəfindən darmadağın edildi və torpaqlarımız azadlığına qovuşdu.

Bu gün Mübariz İbrahimovun ruhu şaddır, çünki uğrunda canını fəda etdiyi torpaqlarda artıq üçrəngli bayrağımız dalğalanır.

Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin! Mübarizlər unudulmur!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərən ümumtəhsil müəssisələrinin məzunları növbəti dəfə qəbul imtahanlarında yüksək nailiyyətləri ilə fərqləniblər. Cari tədris ilində III ixtisas qrupu üzrə qeydə alınan ən yüksək nəticələrdən biri Sumqayıt şəhər 12 nömrəli tam orta məktəbin məzunu Fidan İlham qızı Hüseynzadəyə məxsusdur.

Fidan Hüseynzadə Dövlət İmtahan Mərkəzinin keçirdiyi qəbul imtahanlarının hər iki mərhələsində yüksək bilik və hazırlıq nümayiş etdirərək ümumilikdə 690 bal toplayıb. O, imtahanın birinci mərhələsində 293,8 bal, ikinci mərhələsində isə 396,2 bal nəticə göstərərək III ixtisas qrupu üzrə regionun ən yüksək nəticə əldə edən məzunlarından biri kimi fərqlənib.

Bu uğur gənc məzunun uzunmüddətli zəhmətinin, məqsədyönlü hazırlığının və təhsilə məsuliyyətli yanaşmasının bariz nümunəsidir. Eyni zamanda, əldə olunan nəticə məktəbdə həyata keçirilən keyfiyyətli tədris prosesinin, müəllimlərin peşəkarlığının və şagird-müəllim əməkdaşlığının uğurlu göstəricisi kimi qiymətləndirilir.

Son illər Abşeron-Xızı Regional Təhsil İdarəsinin əhatə etdiyi təhsil müəssisələrində şagird nailiyyətlərinin yüksəlməsi, qəbul imtahanlarında yüksək bal toplayan məzunların sayının artması regionda təhsilin inkişafı istiqamətində görülən məqsədyönlü tədbirlərin nəticəsi kimi diqqət çəkir. Bu baxımdan Fidan Hüseynzadənin qazandığı uğur həm məktəbin, həm də region təhsilinin nailiyyətlər sırasına əlavə olunan mühüm göstəricilərdən biridir.

Təhsil ictimaiyyəti tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanan bu nəticə gənclərin elmə və biliyə marağının artırılması, onların gələcək uğurlar üçün ruhlandırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fidan Hüseynzadənin əldə etdiyi yüksək göstərici digər şagirdlər üçün nümunə olmaqla yanaşı, Azərbaycan gəncliyinin intellektual potensialının və ölkədə təhsilin keyfiyyətinin daha bir təsdiqi kimi dəyərləndirilir.

Yüksək nəticə göstərən məzunu, onun valideynlərini və müəllimlərini təbrik edir, gələcək təhsil və peşə fəaliyyətində yeni uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəli, bizlər onu “Sehirli xalat” filmindəki rolu ilə tanımışıq. Söhbət Azərbaycan SSR xalq artisti Möhsün Sənanidən gedir.

O, 19 iyun 1900-cü ildə Tiflisin "Şeytanbazar" məhəlləsində ruhani ailəsində anadan olub. Səhnə həvəsi onda yeniyetmə yaşlarından baş qaldırıb. O, yerli teatrların və Tiflisə qastrola gələn artistlərin tamaşalarına böyük həvəslə baxıb. Möhsün həm teatr aktyorlarının oyununa, həm də meydanlarda oxuyan dərvişlərin səsinə fikir verib və onları təqlid edib. Bu minvalla özünün oxumaq qabiliyyətini inkişaf etdirib.

1911-ci ildə birinci dəfə geniş izdiham qarşısına çıxıb. Böyük həyəcan keçirsə də, onun çıxışı dinləyicilərə, tamaşaçılara dərin təsir bağışlayıb. 1912-ci ildə kiçik həvəskarlar dərnəyinə qoşulub və bu dərnəkdə birpərdəli səhnələrdə oynamağa başlayıb.

1915-ci ildə M.Sənani Mirzəli Abbasov, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, Mirzəxan Quliyev, Mustafa Mərdanov və b. Tiflis truppasına cəlb ediliblər. Həmin ildə Hüseyn Ərəblinskinin iştirakı ilə hazırlanmış "Kaveyi-Ahəngər" tamaşasında Möhsünə dəmirçi Kavənin oğlunun rolunu tapşırıblar. O, bu rolu çox böyük ustalıqla ifa edib. 

Vəziyyətinin ağırlığına, maddi ehtiyac içərisində yaşamasına baxmayaraq bütün peşələrdən əl çəkib, ancaq aktyorluqla məşğul olub. Bu dövrdə Tiflis teatrı truppasında çox məşhur sənətkarlar fəaliyyət göstərib. Bunlardan: Mirzəli Abbasov, Mirzəxan Quliyev, Əşrəf Yüzbaşıyev, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, İbrahim İsfahanlı, Tərlan xanım, Əli Əskərov, Həsən Səbri, Paşa Mahmudov, Kaftaradze, Panfiliya Tanailidi, Əli Qurbanov və b. Möhsün Sənani onların arasında ən gənc aktyor olub.

Gənc olmasına baxmayaraq, az bir zaman içərisində ona Heydər bəy, Süleyman bəy, Vəli ("Arşın mal alan"), Hambal ("Məşədi İbad"), Rzaqulu ("Nadir Şah"), Kasio ("Otello") kimi məsul rollar tapşırılıb. Həmin rollar Sənaninin aktyorluğunda bir sıçrayış yaradıb, ona həqiqi aktyor şöhrəti qazandırıb. 1915-ci ildən 1920-ci ilə kimi Tiflis teatr truppasında çalışıb. 1921-ci ildən Bakının teatr səhnələrində parlamağa başlayıb. O, nəinki teatrda, eləcə də kino sənətində də çox yadda qalan, təkrarolunmaz rollar ifa edib. Bunlardan "Səbuhi", "Bəxtiyar", "O olmasın, bu olsun", "Sehrli xalat" və s. filmləri qeyd etmək kifayətdir.

Filmoqrafiya 

1. Laert ("Hamlet", V.Şekspir)

2. Kassiol ("Otello", V.Şekspir)

3. Serqo ("Şeyx Sənan", H.Cavid)

4. Mixaylo ("Uzaq sahillərdə", H.Seyidbəyli və İ.Qasımov)

5. Sadiq ("Xoşbəxtlər", S.Rəhman)

6. Həsənağa ("Göz həkimi", İ.Səfərli)

Mükafatları 

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni 

- "Xalqlar dostluğu" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Əmək veteranı" medalı 

- "Əmək igidliyinə görə" medalı

11 fevral 1981ci ildə, 80 yaşında vəfat edib. Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2025)

İnci Məmmədzadə,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün bir nəfərin də anım günüdür. Köhnə dövrlərin adamıdır. O dövrdəkilkəri də yada salmaq bizim borcumuzdur.

Könhə filmlərimizə baxın. Əksəriyyətində onu görəcəksiniz. İndi belə aktyor tapmaq olarmı?

Ağahüseyn Cavadov 22 aprel 1894-cü ildə Bakının yaxınlığındakı Xırdalan qəsəbəsində doğulub. Əvvəl mollaxanada təhsil alan Ağahüseyn 1919-cu ildə Səadət məktəbini bitirib, lakin daha sonra Ağahüseyn Cavadov maddi çətinliklər səbəbindən təhsilini davam etdirə bilməyib və ailəsini dolandırmaq üçün tacir yanında işləyib.

Sənətə Tənqid-Təbliğ Teatrında başlayıb. 1920-ci ildən səhnə fəaliyyətinə başlayan aktyor "Çin tanrısı", "Fırtına", "Ovod", "Anamın kitabı", "Qanlı səhra", "Bəxtsiz cavan", "Paris Noterdam kilsəsi", "Romanovların son günləri", "Namus" tamaşalarında oynayıb.

O, 1938-ci ildə yenicə təşkil edilmiş Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına dəvət olunub. Cavadov burada "Ər və arvad", "Əlli yaşında cavan", "Beş manatlıq gəlin", "Arşın mal alan", "Toy kimindir", "Evli ikən subay" tamaşalarında oynayıb. Onun "Bəxtiyar", "O olmasın, bu olsun", "Bir qalanın sirri", "Qızmar günəş altında", "Sehirli xalat", "İstintaq davam edir", "Şərikli çörək", "Əhməd haradadır?" filmlərində yaratdığı rolları kino tarixinin qiymətli obrazlarıdır. Eyni zamanda Ağahüseyn Cavadov bədii əsərlərin bir çoxunun efirdə səsləndirib. O, ömrünün 60 ildən çoxunu səhnəyə verib və 200-dən artıq səhnə obrazı yaradıb.

Teatr sənətinə tələbəlik illərindən maraq göstərən, bəzi tamaşalarda sözsüz və epizodik rollara çıxmış (müxtəlif truppalarda) Ağahüseyn Cavadov 1920-ci ilin iyunundan müəyyən fasilələrlə (arada 1942-ci ilə qədər Bakı Türk İşçi Teatrında və Musiqili Komediya Teatrında aktyorluq edib) Milli Dram Teatrında işləyib. 

Filmoqrafiya

1. Bəxtiyar

2. Görüş 

3. O olmasın, bu olsun

4. Qızmar günəş altında 

5. Kölgələr sürünür

6. Bir qalanın sirri 

7. Əhməd haradadır? 

8. Sehrli xalat 

9. İstintaq davam edir 

10. İyirmialtılar 

11. Əzim Əzimzadə 

12. Mən ki gözəl deyildim

13. Bizim Cəbiş müəllim

14. Şərikli çörək 

15. Hörmətli alim yoldaşlar

16. Ağasadıq Gəraybəyli

17. Bakıda küləklər əsir

18. Dörd bazar günü

19.  Qərib cinlər diyarında 

Mükafatları 

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni 

- 2 dəfə "Şərəf nişanı" ordeni 

Aktyor 200-dən artıq səhnə obrazı yaradıb, 10-a qədər filmdə komik və ciddi rollar ifa edib.

Ağahüseyn Cavadov 19 iyun 1981-ci ildə Bakıda vəfat edib.

İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Ruhu şad olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.06.2026)