“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” jurnalının Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Ceyhun Ötkəmin şeirləri təqdim ediləcək. Biz oxuduq və təəccübləndik. Qafiyələrdən və söz oyunundan xırda-xırda möcüzələr yaradıbdır Ceyhun Ötkəm.

Siz də oxuyub təəccüblənəcək, ən əsası, bəyənəcəksiniz.

Layihə ən gözəl ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıb.

Ceyhun ÖTKƏM

***

qəfildən,
soyuq əllərin boynuma dəymədi –
üşüdüm, eynəkli qız...
üşüdüm...
tap görüm,
mən bu boyda acını neylədim?!
yaşadım, eynəkli qız...
yaşadım...
mən-yaşadım desəm də,
məni təkcə sən başa düşdün...

sən başa düşdün, eynəkli qız...
amma sən də səhv başa düşdün,
səhv başa düşdün, eynəkli qız...

çıxar eynəyini –
gözün yolda dörd olmasın...
gedən ömürdürsə-azalan yaşımızdır...
bunu sənə
məktəbdə öyrətmədilər, eynəkli qız:
ömür-ən zalım isimdir,
bir gün hamıdan əbədi getməkdir...
mən buna bir ipucu tapmışdım,
tapmışdım, eynəkli qız:
gördüm ki, ipin ucu ilməkdir...

bilməkdir-eynəkli qız...
vacib olan bunu bilməkdir,
bizi ayaqda tutan –
yıxmağa çalışanlardır...

bunu ilk dəfə sənə danışıram,
danışıram, eynəkli qız...
uşaqkən yıxıldığım çəkil ağacından
çəlik düzəltmişəm –
tutunmağa çalışıram,
çalışıram, eynəkli qız...

***

Əzizim ağaclar, canım ağaclar,
Mən ki qırmamışam budağınızı.
Qışın soyuğunda yalqız görsəniz,
Mənə bağışlayın yarpağınızı...

Mən də bu eldənəm, qərib deyiləm,
Dəvəm can üstədir, ərəb deyiləm.
Analar, dilimə gəlib, deyirəm:
Nə tez böyütdünüz uşağınızı?

Uduzduq dünyanın bu səs-küyündə
Sevdalar tapdanır toyda, düyündə...
Kimin barmağı var bəxt üzüyündə?!
Biriniz qatlayın barmağınızı!

***

indi tək şirin şey xatirələrdi,
papiros zəhərdi, araq acıdı.
mıxlanıb əllərim bir xoş duaya
qollarım sümükdən dar ağacıdı.

səninçün yandısa bu can, bu bədən,
düşünərdin gərək “odun” demədən.
kişilər içinə ağlayır dən-dən,
kişilər odun yox, nar ağacıdı.

sən mənim gövdəmi elə dəlmisən...
indi bu halıma məəttəlmisən?
ömrümün qışında niyə gəlmisən?
qışda hər bir ağac qar ağacıdı.

zaman xıtır-xıtır kəsir əlacı,
bir gün görərsən, ay başımın tacı:
bir qoca gətirib bir əl ağacı...
əsa ən sonuncu bar ağacıdı...

***

səni sevmək –
həqiqətlə rəngləməkdi bütün yalanları...
salamlamaqdı bütün Tanrıları,
inanmaqdı bütün mövhumatlara...
dua etməkdi içindən gəldiyi kimi,
oxuya bilməkdi ağlına gələn mahnını...

uçarkən Sena çayı üzərindən
toxuna bilməkdi Notr-Damın qülləsinə,
Korkovado dağına,
Məsihin heykəlinə...

səni sevmək-qara kağıza mömin,
ağ kağıza rahib şəkli çəkməkdi...
kağızlardan təyyarə düzəldib
atmaqdı Everest zirvəsindən...
düşüb Qanq çayında üzməməkdi
balıqları...

səni sevmək-Padarçöl düzündə,
yulğun topasının kölgəsində
oyanmaqdı yuxudan...
çörəyinin son tikəsini
şəfqətlə verməkdi çoban itinə... 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Çarli Çaplin ( 1889-1977) məşhur ABŞ və İngiltərə rejissoru, aktyoru, ssenaristi, komediyaçısıdır. Bu gün “Maraqlı söhbətlər”də onun başına gələn bir əhvalat öz dilindən təqdim ediləcək.

“Bir dəfə New-York metrosunda gedirdim. Evə gəldikdə cibimdən qızıl saat tapdım. Bu saatın cibimə necə düşdüyünə dair heç bir fikrim yox idi və onu mümkün olan ən tez zamanda polisə aparmağa qərar verdim.

Növbəti gün mənə bir məktub gətirdilər:

“Əziz cənab Çaplin! Sizə yazan professional cibgirdir. Dünən axşam metroda varlı bir şəxsdən qızıl saat oğurladım. Lakin sizi gördükdə sizə hədiyyə etmək qərarına gəldim və saatı sizin cibinizə qoydum”.

Bir il keçdi. Polis nə oğrunu, nə də saatın sahibini tapdı və buna görə də saatı mənə geri göndərdilər. Qəzetlər bu haqda yazmağa başladı və bir müddət keçdikdən sonra ikinci bir məktub aldım:

“Hörmətli cənab Çaplin! Bir il bundan əvvəl metroda gedirdim və bu zaman mənim saatımı oğurlamışdılar. Qəzetdə hər hansı bir cibgirin onu sizə hədiyyə etdiyini oxudum. Qoy mənim saatım sizdə qalsın, cənab Çaplin. Sizin cibgir pərəstişkarınızdan heç nə ilə geri qalmadığım üçün saata əlavə olaraq qızıl zəncir də göndərirəm”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan tarixi boyu özünü tanımağa, yaşadığı dövrü anlamağa və gələcək haqqında düşünməyə çalışıb. Bu axtarışın müxtəlif vasitələri olub. Bəzən daş üzərində çəkilmiş rəsmlər, bəzən yazıya köçürülmüş dastanlar, bəzən musiqi, bəzən isə səhnə insanın daxili aləmini ifadə edən ən güclü vasitəyə çevrilib. Məhz buna görə teatr heç vaxt yalnız əyləncə məkanı olmayıb. O, cəmiyyətin özünə baxdığı güzgü, zamanın ruhunu qoruyan yaddaş və insan vicdanını oyadan mənəvi məktəb kimi formalaşıb. Tarix dəyişib, dövlətlər yaranıb və dağılıb, siyasi sistemlər bir-birini əvəz edib, lakin insanın səhnəyə olan ehtiyacı heç vaxt tamamilə aradan qalxmayıb. Çünki səhnə sadəcə tamaşa göstərmir, o, insanı özü ilə üz-üzə qoyur.

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində teatrların fəaliyyəti haqqında danışarkən adətən tamaşaların sayı, kassaların gəliri və ya yeni layihələr müzakirə olunur. Halbuki daha vacib bir sual var: əgər bir gün bütün səhnələr boş qalsa, pərdələr açılmasa, aktyorlar sussa və salonlarda işıqlar yanmasa, cəmiyyət əslində nə itirəcək? İlk baxışda bu sual bəzilərinə şişirdilmiş görünə bilər. Çünki müasir texnologiyalar dövründə istənilən tamaşanı telefon ekranından izləmək, istənilən filmi internet vasitəsilə əldə etmək mümkündür. Lakin teatrın mahiyyəti heç vaxt yalnız göstərilən hadisədə olmayıb. Onun gücü canlı ünsiyyətdə, eyni məkanda eyni hissi paylaşan insanların yaratdığı görünməz mənəvi bağdadır.

Antik Yunanıstanda teatr dini mərasimlərin tərkib hissəsi kimi meydana gəlsə də, çox keçmədən cəmiyyətin düşüncə məkanına çevrildi. O dövrün faciələri və komediyaları sadəcə qəhrəmanların taleyindən bəhs etmirdi. Onlar insan vicdanı, ədalət, hakimiyyət, məsuliyyət və mənəvi seçimlər haqqında suallar yaradırdı. Tamaşa bitirdi, amma suallar tamaşaçının düşüncəsində yaşamağa davam edirdi. Əsl teatrın gücü də məhz burada idi. O, cavab verməkdən daha çox düşünməyə vadar edirdi.

Əsrlər keçdikcə teatr müxtəlif dövrlərin ictimai və mədəni dəyişikliklərinə uyğun inkişaf etdi. Orta əsrlərdə dini mövzular üstünlük təşkil etdi, intibah dövründə insan şəxsiyyəti ön plana çıxdı, sonrakı mərhələlərdə isə səhnə cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə müzakirə edən məkana çevrildi. Teatr hər zaman dövrün nəbzini tutmağa çalışdı. Çünki onun əsas missiyası sadəcə hadisələri göstərmək deyil, insanın həmin hadisələrə münasibətini formalaşdırmaq idi.

Məşhur teatr nəzəriyyəçisi  aktyor sənətindən danışarkən səhnədə həqiqətin yaradılmasını əsas prinsip hesab edirdi. Onun fikrincə, tamaşaçı aktyorun oynadığını deyil, yaşadığını hiss etməlidir. Bu yanaşma teatr sənətini texniki bacarıqdan mənəvi məsuliyyət səviyyəsinə yüksəltdi. Çünki səhnədə yaradılan hər obraz insan xarakterinin müəyyən tərəfini nümayiş etdirirdi. Tamaşaçı həmin obrazda bəzən özünü, bəzən yaxınını, bəzən isə cəmiyyətin problemlərini görürdü. Elə buna görə də teatr heç vaxt yalnız aktyorun işi olmayıb. O, tamaşaçı ilə birlikdə yaranan sənətdir.

Alman dramaturqu  isə hesab edirdi ki, tamaşaçı yalnız hiss etməməli, eyni zamanda düşünməlidir. Onun yaratdığı epik teatr modeli insanı hadisələrin axarına kor-koranə qoşulmağa deyil, onları analiz etməyə çağırırdı. Brext üçün teatr cəmiyyətin problemlərini gizlədən deyil, onları görünən edən sənət idi. Məhz buna görə onun əsərləri bu gün də aktuallığını qoruyur. Çünki zaman dəyişsə də, insanın ədalət, vicdan və məsuliyyət haqqında sualları dəyişmir.

Polşalı rejissor  isə teatrın mahiyyətini daha fərqli şəkildə izah edirdi. O, dekorasiyanın, texniki imkanların və dəbdəbənin yox, aktyorla tamaşaçı arasında yaranan canlı münasibətin əsas olduğunu bildirirdi. Onun "kasıb teatr" konsepsiyası göstərirdi ki, səhnənin böyüklüyü qurulan dekorasiya ilə deyil, yaradılan mənəvi təsirlə ölçülür. Bu fikir bu gün də öz aktuallığını itirməyib. Çünki texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə belə insanın canlı duyğuya olan ehtiyacı dəyişməyib.

Azərbaycan teatrı da tarix boyu cəmiyyətin maariflənməsində və milli düşüncənin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Səhnədə səslənən hər fikir, canlandırılan hər obraz və nümayiş etdirilən hər hadisə tamaşaçı ilə dialoqa çevrilib. Teatr insanlara yalnız baxmağı deyil, görməyi, yalnız eşitməyi deyil, dinləməyi öyrədib. O, insanın daxili aləmini zənginləşdirən, estetik zövqünü formalaşdıran və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edən sənət sahəsinə çevrilib.

Bu gün isə tamam başqa bir mənzərə ilə qarşılaşırıq. Rəqəmsal platformalar, sosial şəbəkələr və qısa videolar insanın diqqətini getdikcə daha çox özünə çəkir. Bir neçə saniyə ərzində yüzlərlə görüntü dəyişir, onlarla informasiya qəbul edilir. İnsan düşünməkdən daha çox izləməyə alışır. Belə bir şəraitdə teatrın sakit ritmi bəzilərinə ağır görünə bilər. Lakin məhz bu sakitlik onun ən böyük üstünlüyüdür. Çünki teatr insanı tələsməyə deyil, dayanmağa məcbur edir. O, bir obrazın taleyi üzərində düşünmək, bir dialoqu dinləmək və bir hissi sona qədər yaşamaq imkanı yaradır. Müasir insanın bəlkə də ən çox ehtiyac duyduğu şey məhz budur.

Səhnənin boş qalması təkcə aktyorun işsiz qalması demək deyil. Bu, cəmiyyətin düşünmək üçün yaratdığı ən qədim məkanlardan birinin susması deməkdir. Tamaşa salonunda boş qalan hər oturacaq əslində yalnız satılmayan bilet deyil. O, baş verməyən bir görüşü, yaranmayan bir düşüncəni və yaşanmayan bir mənəvi təcrübəni ifadə edir. Çünki teatrın əsas qazancı maddi göstəricilərlə ölçülmür. Onun ən böyük uğuru tamaşa bitdikdən sonra insanın daxilində başlayan söhbətdir.

Bir tamaşaçı bəzən iki saatlıq tamaşadan sonra illərlə düşünəcəyi bir sualla evinə qayıdır. Bir gənc səhnədə gördüyü obrazın taleyində öz gələcəyini görür. Bir valideyn övladı ilə münasibətinə yenidən baxmağa başlayır. Bir müəllim peşəsinin məsuliyyətini daha dərindən hiss edir. Bütün bunlar statistikaya düşmür, hesabatlarda görünmür. Amma məhz bunlar teatrın cəmiyyətə verdiyi ən böyük töhfədir.

Səhnə insanı yalnız əyləndirmir, onu dəyişdirir. Dəyişən insan isə cəmiyyəti dəyişdirmək gücünə malik olur. Buna görə də teatrın susduğu yerdə təkcə sənət susmur. Orada dialoq zəifləyir, empatiya azalır, fərqli baxışlara dözümlülük daralır və cəmiyyət tədricən özünü dinləmək qabiliyyətini itirməyə başlayır.

Bəlkə də buna görə dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri iqtisadi çətinliklər dövründə belə teatrlarını qorumağa çalışırlar. Onlar yaxşı anlayırlar ki, mədəniyyətə qoyulan sərmayə yalnız bu gün üçün deyil, gələcəyin insanını formalaşdırmaq üçündür. Çünki kitab oxuyan, musiqi dinləyən və teatra gedən cəmiyyət yalnız məlumatlı olmur, həm də daha həssas, daha məsuliyyətli və daha humanist olur.

Məhz bu məqamda əsas sual yenidən qarşımıza çıxır: səhnə boş qalanda əslində kim uduzur? Aktyormu, rejissormu, teatrmı? Yoxsa görünmədən ən böyük itkini cəmiyyətin özü yaşayır? Bu sualın cavabı teatrın gələcəyindən daha çox, cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlıdır. Çünki səhnə susanda yalnız pərdələr bağlanmır. İnsan ruhunu düşünməyə, hiss etməyə və özünü yenidən kəşf etməyə çağıran ən qədim səslərdən biri də susmuş olur.

Bu sükutun doğurduğu nəticələr isə ilk baxışda görünməsə də, zaman keçdikcə cəmiyyətin mənəvi həyatında dərin izlər buraxır...

Teatrın pərdəsi açılmırsa, səhnənin işıqları yanmırsa, aktyorun səsi salona yayılmırsa, ilk baxışdan elə görünə bilər ki, sadəcə bir tamaşa baş tutmadı. Halbuki həqiqətdə baş verməyən yalnız bir tamaşa deyil. Baş verməyən düşünməkdir, hiss etməkdir, özünü başqasının yerinə qoya bilməkdir. Baş verməyən cəmiyyətin öz vicdanı ilə söhbətidir.

İnsan gündəlik həyatında saysız-hesabsız rollar oynayır. O, evdə valideyn, işdə əməkdaş, küçədə vətəndaş, dostlarının yanında sirdaş olur. Lakin bu rolların heç biri onu öz daxilinə səhnənin apardığı qədər dərindən aparmır. Çünki teatr insanı izləyici kimi yox, iştirakçı kimi qəbul edir. Tamaşaçı zalda otursa belə, əslində səhnədə baş verən hadisələrin mənəvi tərəfdaşı olur.

Buna görə də teatr yalnız mədəni tədbir deyil. O, ictimai tərbiyənin, estetik zövqün və mənəvi inkişafın mühüm vasitəsidir. Səhnə boş qaldıqca bu vasitə zəifləyir, cəmiyyət isə bunu dərhal hiss etməsə də, zamanla nəticələrini yaşayır.

Ən böyük itkilərdən biri empatiyanın azalmasıdır. Teatr insanı müxtəlif talelərlə üz-üzə qoyur. O, tamaşaçıya tamam fərqli həyat yaşayan insanların ağrılarını, sevinclərini və seçimlərini göstərir. Bir insan roman oxuyarkən obrazı təsəvvür edir, film izləyərkən hadisəni ekran vasitəsilə qəbul edir. Teatrda isə hər şey onun gözləri qarşısında canlı baş verir. Nə göz yaşını təkrar çəkmək mümkündür, nə də emosiyanı montaj etmək. Bu canlılıq tamaşaçının hisslərinə birbaşa təsir göstərir.

Empatiya isə sağlam cəmiyyətin əsas dayaqlarından biridir. Başqasını anlaya bilməyən insan nə ailədə, nə kollektivdə, nə də cəmiyyətdə sağlam münasibətlər qura bilir. Buna görə də səhnənin susması yalnız mədəniyyətin deyil, insan münasibətlərinin də kasıblaşması deməkdir.

Digər mühüm məsələ milli yaddaşdır. Hər xalq öz tarixini yalnız kitablarda yaşatmır. Tarix mahnıda, rəqsdə, dastanda və teatr səhnəsində də yaşayır. Tarixi şəxsiyyətlərin, milli qəhrəmanların, görkəmli ziyalıların həyatını səhnədə izləyən insan onları sadəcə informasiya kimi qəbul etmir, hiss edir.

Məhz buna görə teatr milli kimliyin qorunmasında xüsusi rol oynayır. O, keçmişi bu günə gətirir, bugünü isə gələcəyə daşıyır. Əgər bu körpü qırılarsa, yeni nəsillər tarixlə emosional bağ qurmaqda çətinlik çəkərlər. Tarix yalnız faktlar toplusuna çevrilər. Halbuki xalqı xalq edən təkcə tarix deyil, o tarixə duyduğu münasibətdir.

Bugünkü rəqəmsal dövrdə teatrın əhəmiyyəti daha da artır. Sosial şəbəkələr insanlara saniyələr ərzində minlərlə görüntü təqdim edir. Lakin bu bolluq diqqətin parçalanmasına səbəb olur. İnsan uzun müddət bir hadisəyə köklənməkdə çətinlik çəkir. Teatr isə tam əksini tələb edir. O, tamaşaçını bir neçə saat ərzində eyni hadisənin içində saxlayır, düşünməyə, dinləməyə və hiss etməyə məcbur edir.

Bu baxımdan teatr sürət dövründə səbir məktəbidir. Burada hər şey ani istehlak üçün deyil. Burada emosiyalar yetişir, fikirlər formalaşır, insan daxilən dəyişir.

Səhnə həm də dialoq məkanıdır. Müasir cəmiyyətdə insanlar getdikcə daha çox danışır, amma bir-birini daha az dinləyirlər. Teatr isə dinləməyi öyrədir. Tamaşaçı yalnız aktyoru yox, əslində öz daxilində danışan sualları dinləyir. Bəzən bir tamaşadan sonra saatlarla davam edən müzakirələr, həmin tamaşanın özündən daha böyük ictimai təsir yaradır.

Bu səbəbdən inkişaf etmiş ölkələr teatrı yalnız mədəniyyət sahəsi kimi deyil, ictimai inkişaf mexanizmi kimi də qiymətləndirirlər. Uşaqların teatrla erkən yaşlardan tanış olması təsadüfi deyil. Aparılan müxtəlif tədqiqatlar göstərir ki, səhnə sənəti ilə tanış olan uşaqların nitq bacarığı, yaradıcılığı, özünü ifadə etmə qabiliyyəti və sosial ünsiyyəti daha sürətlə inkişaf edir. Çünki teatr insana yalnız baxmağı deyil, müşahidə etməyi; yalnız danışmağı deyil, dinləməyi; yalnız öyrənməyi deyil, düşünməyi də öyrədir.

Lakin teatrın yaşaması yalnız aktyordan və ya rejissordan asılı deyil. Tamaşaçı olmadan teatr tam mənada mövcud ola bilməz. Səhnənin nəfəsi salonun nəfəsi ilə tamamlanır. Boş zal aktyor üçün yalnız fiziki boşluq deyil, cəmiyyətlə qırılan əlaqənin simvoludur.

Burada məsuliyyət hər kəsin üzərinə düşür. Dövlət teatrı dəstəkləyə bilər, yaradıcı insanlar yeni əsərlər hazırlaya bilər, rejissorlar fərqli tamaşalar səhnələşdirə bilərlər. Ancaq cəmiyyət teatrı həyatının bir hissəsinə çevirməsə, bütün bu səylər istənilən nəticəni verməz.

Xüsusilə bölgələrdə fəaliyyət göstərən xalq teatrlarının, uşaq teatr studiyalarının və həvəskar kollektivlərin qorunması gələcəyin peşəkar sənət mühitinin əsasını təşkil edir. Böyük aktyorların əksəriyyəti ilk dəfə məhz kiçik səhnələrdə öz istedadını kəşf edib. Kiçik səhnələrin sönməsi gələcəyin böyük sənətkarlarının yolunun bağlanması deməkdir.

Teatr həm də şəhərlərin və rayonların mədəni həyatının göstəricisidir. Bir bölgədə müntəzəm tamaşalar nümayiş olunursa, orada insanlar təkcə əylənmir, həm də düşünür, müzakirə edir və ortaq mədəni mühit formalaşdırırlar. Bu isə sosial həmrəyliyi gücləndirən vacib amillərdən biridir.

Bəzən "teatrın əvvəlki əhəmiyyəti qalmayıb" fikri səsləndirilir. Əslində dəyişən teatr deyil, insanın gündəlik vərdişləridir. İnsan ekran qarşısında daha çox vaxt keçirməyə başlayıb. Amma ekran heç vaxt canlı baxışın, səhnədə yaranan ani hisslərin və aktyorla tamaşaçı arasında qurulan görünməz bağın yerini verə bilməz. Hər tamaşa təkrarsızdır. Hətta eyni əsər, eyni aktyor heyəti ilə oynanılsa belə, hər nümayişdə fərqli enerji, fərqli duyğu yaranır. Məhz bu canlılıq teatrı bütün digər sənət növlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.

Səhnə boş qalanda itirilən yalnız bir sənət növü deyil. İtirilən düşünən insan modelidir. İtirilən estetik zövqdür. İtirilən milli yaddaşdır. İtirilən dialoq mədəniyyətidir. İtirilən empatiyadır. İtirilən gələcək nəsillərin yaradıcı dünyagörüşüdür.

Cəmiyyəti yalnız iqtisadi göstəricilər inkişaf etdirmir. Onu mədəniyyət, incəsənət və mənəvi dəyərlər də inkişaf etdirir. Əgər yollar, binalar və texnologiyalar ölkənin maddi simasını formalaşdırırsa, teatr, musiqi, ədəbiyyat və rəssamlıq onun mənəvi simasını yaradır.

Səhnənin işığı yalnız aktyorun üzünə düşmür. O işıq cəmiyyətin vicdanını, yaddaşını və gələcəyini də işıqlandırır. Bu işıq söndükdə qaranlıq əvvəlcə səhnəyə yox, insanların düşüncəsinə çökür.

Ona görə də teatrı yaşatmaq yalnız mədəniyyət xadimlərinin işi deyil. Bu, bütöv cəmiyyətin məsuliyyətidir. Çünki səhnə dolu olduqca cəmiyyət də mənəvi baxımdan boşalmır. Səhnə danışdıqca insanlar bir-birini daha yaxşı anlayır, düşündükcə inkişaf edir, hiss etdikcə isə insan olaraq qalırlar. Bu səbəbdən səhnənin işığı heç vaxt sönməməlidir. O işıq yalnız teatrı deyil, cəmiyyətin gələcəyini də aydınladır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan SSR xalq artisti Azər Rzayevin doğum günüdür. Azər Rzayev deyəndə, öncə ağlımıza Həqiqət Rzayeva gəlir. Çünki Azər Rzayev 15 iyul 1930-cu ildə Bakı şəhərində Hüseyn Rzayevin və Azərbaycanda Ərəbzəngi rolunun ilk qadın ifaçısı, məşhur opera müğənnisi Həqiqət Rzayevanın ailəsində dünyaya göz açıb.

İlk təhsilini Ü. Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki 11 illik orta ixtisas musiqi məktəbində skripka aləti üzrə professor Semyon Bretanitskinin sinfində və eyni zamanda Boris Zeydmanın uşaq yaradıcılığı sinfində alıb.

Daha sonra musiqi təhsilini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında davam etdirərək 1953-cü ildə oranı 2 ixtisas üzrə — bəstəkarlıq üzrə professor B. Zeydmanın və skripka üzrə professor A. Amitonun sinfini bitirib. 1953-cü ildən 10 illik musiqi məktəbində skripka ixtisası üzrə müəllim və konservatoriyada konsertmeyster – müşayətçi kimi fəaliyyətə başlayıb. Bir bəstəkar kimi ilk dəfə skripka ilə simfonik orkestr üçün 1 saylı Konserti ilə tanınıb. Bəstəkar bu əsərə görə 1955-ci ildə Varşavada keçirilən bəstəkarların Beynəlxalq Müsabiqəsində laureat adına layiq görülüb.

1954-cü ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü, 1957-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub, həmçinin 1957-ci ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında əvvəlcə kamera ansamblı üzrə müəllim, baş müəllim və nəhayət professor kimi fəaliyyət göstərib, Radio və Televiziya komitəsində səs rejissoru, M. Maqomayev adına Dövlət Filarmoniyasında bədii rəhbər, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının direktoru olub.

Yaradıcılıq fəaliyyətində Beynəlxalq və Ümumittifaq müsabiqələr laureatı və diplomantı, Azərbaycan gənclərinin I və II festivallarında həm bəstəkar, həm də ifaçı kimi laureat adlarına layiq görülüb. Bəstəkarın yaradıcılığında əsas yeri instrumental musiqi janrları tutur.

O, skripka ilə simfonik orkest üçün 3 Konsertin, 6 poemanın, o cümlədən "Həyat vurğunu", "Nəsimi", "Atamın xatirəsinə" poemalarının, "Bakı-90" simfoniyasının, skripka ilə orkestr üçün "Fədai-Vətən", violonçel və simfonik orkestr üçün "Poema-konsert"-in, tar və simfonik orkestri üçün "Düşüncə" və "Qaytağı", fortepiano və simfonik orkestr üçün Konsertin, habelə "Hacı Kərimin Aya səyahəti" adlı bir operettanın, çoxlu sayda kamera-instrumental əsərlərin, tamaşalara yazılan musiqilərin müəllifidir.

1963-cü ildən televiziya və radioda "Azərbaycan musiqi tarixindən səhifələr", "Orkestrin musiqi alətləri haqqında", "Bəstəkarlarımızın portreti", "Musiqi aləmi" silsilə verilişlərin müəllifi və aparıcısı olub. 1997-ci ildə Bülbül adına orta-ixtisas musiqi məktəbi nəzdində "Uşaq simfonik orkestri" yaradıb.

Filmoqrafiya

- Su ərizəsi

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- Şöhrət ordeni

- "Humay" mükafatı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Professor Azər Rzayev 14 dekabr 2015-ci ildə Bakı şəhərində dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mən bu aktrisanın ifasını hədsiz bəyənirəm. Köhnə filmlərimizin yaraşığıdır.

Kimi deyirəm? Azərbaycanın tanınmış teatr və kino aktrisası, Xalq artisti Sədayə Mustafayevanı. Bu 15 iyul günü onun doğum günüdür.

Sədayə Mustafayeva düz 99 il bundan əqdəm, uzaq 1926-cı ilin iyul ayının 15-də Şəki şəhərində anadan olub. 5 illik orta təhsilini bitirdikdən sonra Böyük Vətən Müharibəsi başladığından atası İsmayılı və qardaşı Məhəmmədi müharibəyə yola salan Sədayə Şəkidə fəaliyyət göstərən İpəkçilik kombinatında Lətifə adlı bir ustanın yanında işləməyə başlayıb. Şəkidə boyu çox uca olduğundan və həmişə də səmaya baxdığından Günəbaxan Muxtar adı ilə tanınan bir şəxsin vasitəsilə Şəki Dövlət Dram Teatrına aktrisa kimi gətirilib.

 Bir müddət burada bir-birinin ardınca maraqlı obrazlar qaleriyası yaradan xalq artisti Sədayə Mustafayeva daha sonra fəaliyyətini Ağdaş və Göyçay teatrlarında davam etdirib. 1950-ci ilin mart ayında Gəncə Dövlət Dram Teatrının direktoru, respublikanın xalq artisti, teatr və kino aktyoru, rejissor Məhəmməd Bürcəliyevin dəvəti ilə Sədayə xanım Gəncə Dövlət Dram Teatrına aktrisa kimi gətirilib. Bu teatrın səhnəsində 400-dən artıq maraqlı obrazlar qalereyası yaradıb.

"Vaqif" də Xuraman, Gulnar, "Aydın"da Gültəkin, "Pəri Cadu" da Pəri, "Solğun çiçəklər" də Sara, Pəri, Gülnisə, "Otello"da Emilya, "III-Riçard"da Yelizaveta, "Sokratla söhbətlər"də Ksantipa, "İtkin gəlin"də Səbihə, "Yad qızı"nda Həcər xanım, "Dairəni genişləndirin"də Aliyə, "Təbilçi qız"da Nila, "Kəndçi qız"da Bənövşə, "Dəli Kür"də Şahnigar, "Ana vüqarı"nda Ana, "Bəraət"də Rəşidə xanım, "Atayevlər ailəsi"ndə Dilşad xanim, "Xurşudbanu Natavan"da Natavan, "Qonşular"da Mətanət, "Almaz"da Almaz, "Sən həmişə mənimləsən"də Nargilə, "Mahnı dağlarda qaldı"da Rəxşəndə xanım və s. obrazları xalq artisti Sədayə Mustafayeva yaradıcılığının ən gözəl nümunələrindəndir.

Bu gün Gəncə Dövlət Dram Teatrında fəaliyyət göstərən əksər aktyor və aktrisa truppası məhz Sədayə Mustafayeva məktəbinin yetirməsidi.

Mustafayeva həmçinin Azərbaycanfilmin istehsalı olan 20-dən artıq filmə çəkilib. "Qanun naminə"də Xatun, "Mən ki gözəl deyildim"də Gözəl, "Şərikli çörək"də Şamama, "Qaynana"da Mülayim, "Ölsəm... bağışla"da Suğra xala, "Ağ atlı oğlan"da Mirvari nənə, "Həm ziyarət, həm ticarət..."də Ana, Amerika kinemotoqrafcılarının istehsal etdiyi "İlk körpü" filmində Əsmər və s. filimlərini misal göstərmək olar.

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Əməkdar artisti

- Azərbaycan SSR Xalq artisti

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərdi təqaüdü

Aktrisa 2004-cü il avqust ayının 13-də Gəncə şəhərində vəfat edib. Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Aysel Fikrət,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir gün səhər yenə açıldı – bu dəfə acı bir xəbərlə üz-üzə qaldıq. Həmin gün hər kəs ondan yazdı, amma sonra hamı öz həyatına, əvvəlki halına qayıtdı. Ona şeirlər də həsr edildi. Oxuduqca anladım: Həsən Kür qəlblərə yol tapa bilən bir insan imiş.

Şeirləri ilə ürəkləri fəth edə bilmişdi. Təəssüf ki, bəziləri onu yalnız ölümündən sonra tanıdı. Belə halların yaşanması çox acıdır. Bir gənc, vətəninin keşiyində dayandı, düşmənə müqavimət göstərdi. Bəlkə də indiki hadisə onun yaşadığı ağrıların, keçirdiyi hisslərin, fəsadı, nəticəsidir nə bilmək olar.

Həsən Kür çox gözəl bir şair idi. Biz isə onu nə şair, nə də müharibədə canından keçmiş bir əsgər kimi qoruya bildik. Onun xatirəsini yaşatmaq – bu, sonranın işidir. Amma məni düşündürən odur ki, biz niyə yalnız bir insan öldükdən sonra hərəkətə keçirik? Sağlığında ona dəstək olmaq, yanında dayanmaq, onu qorumaq varkən...

Həsən Kürlə heç vaxt bir kəlmə də danışmamışam.Ümumi şəkildə birgə dayanmaqdan başqa bir tanışlığım olmayıb. Amma elə bil ki çoxdanın tanışıyıq. Çünki şeir tərəfdən onunla qohumuq. Çünki gözəl söz yaxın edir. Sevdirir.
Məni düşündürən, ağrıdan nəticə budur: Hər dəfə ağır bir dərd yaşananda, bir hadisə baş verəndə insanlar tez bir zamanda barışıb, özlərini yenidən pozitivə kökləyirlər. Mən də bizimkilərin, insanlarımızın həqiqətən xoşbəxt olmasını istəyirəm. Yalnız məsələ budur ki, biz artıq həssaslığımızı itirmişik.

Bəziləri səsini qaldıraraq öz varlığını sübut etmək istəyir. Halbuki bu günün gəncliyi müharibədə can qoyub, əlimizdən gedən torpaqları geri qaytarıb. Damarında azərbaycanlı qanı axan hər kəs bu qüruru hiss edir və anlayır.

Çox ağırdır – bir insanın qəfil yox olması, ayrılığın acısı, bir daha qayıtmamaq həqiqəti. Bunlar çox ağırdır.

Özü də ata olan, övlad qayğısı çəkən bir insan idi. Həsən Kür  – deyəsən, bir az “kürlük” etdi. Həyatla bacarmadı. Amma o, böyük düşməni böyrü üstə qoyub, 30 illik həsrətə son qoyanlardan oldu. Özünü dünyanın çəngindən, oyunlarından xilas edə bilmədi. Nə baş verdiyini bilmirəm. Sadəcə, şeirlərini oxuduqca düşünürəm: bu gün poeziyada səs-küylə gündəmə gələn, sözləri dalbadal yığıb məclislərdə başda oturan şairlər var. Onlar qalaq-qalaq kitablarında belə, Həsən kimi şeir yaza bilmirlər. Onlar var və olacaq. Həsən Kür isə  artıq yoxdur.

Hə, bir də “kasıbçılıq” deyilən azar var ki, o da həmişə yaxşıları tapır – zülm, əziyyət, övlad yanında utanmaq hissi… Görəsən, nədən?

Şeirlərinin birində deyir ki ...

Sən mənə şərfini göndərmə daha,

Səngər beşik kimi istidir, qızım.

Vətən sənin kimi suyuşirindi,

Hamını özünə istədir, qızım.

Görsən darıxırsan, şəkillərə bax,

Körpə əllərini boynuma dola.

Boylan pəncərədən getdiyim yola,

Bu məni görməyə bəs edir, qızım.

Mən burda yaxşıyam, sən də yaxşı ol,

Bilim ki, sənin də günün şən keçir.

İnan, göndərdiyin bütün dualar

Gəlir, başımızın üstündən keçir,

Allah başımızın üstədir, qızım.

Allah üstümüzdən çəkməsə əlin,

Birgə yandırarıq zəfər məşəlin.

Hamının qorxduğu zalım əcəlin

Boyu boyumuzdan bəstədir, qızım.

Əgər günün biri, geri dönməsəm,

Eşidə bilməsən atanın səsin,

Qorxma, ürəyinə qorxu düşməsin,

Atan ölməyibdi, xəstədi, qızım.

Həsən Kür bu şeirində yazdığı məktubdur indi, bu dünyaya bir məktub kimi gəldi, həyat yolunu yarımçıq qoyub getdi. Bu qədər sadə. Ədəbiyyat itirdi, vətən itirdi. Biz itirdik.
İtki – dərdlərin şahbəndidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yay mövsümündə dünyanın müxtəlif ölkələrində daha çox yüngül, təravətləndirici, bol tərəvəzli və meyvəli yeməklərə üstünlük verilir. Dünya mətbəxinin yaya aid ən məşhur 10 yeməyi və onların qısa hazırlanma resepti təqdim olunur. Bələdçimiz dünya mətbəxinə aid minlərlə resepti ilə məşhur olan BBC  good food nəşridir.

2. Horiatiki salatı (Yunanıstan)

Ərzaqlar:

• Pomidor
• Xiyar
• Qırmızı soğan
• Yaşıl bibər
• Zeytun
• Feta pendiri
• Zeytun yağı
• Oreqano

Hazırlanması:
Bütün tərəvəzləri iri doğrayın, üzərinə pendiri bütöv qoyun, zeytun yağı və oreqano əlavə edin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün və sabah sizlərlə Təranə Dəmir olacaq. O, yeni şeirlərini ixtiyarınıza verir, buyurun, oxuyun. Şeirlər sizin həm zövqünüzü oxşayacaq həm də düşündürəcək.

Beləliklə, ilk 5 şeir.

Xoş mütaliələr!

1.

Bu adam kimə əl çalır?

Gəlib gedənə alçalır,

Başın sağ olsun, İlahi!

Bu qadın niyə yorulub?

Gözündə həya, yorulub,

Üzü ağ olsun, İlahi!

Bu çiçək niyə ağlayır?

Batıbdı suya, ağlayır,

Qoyma boğulsun, İlahi!

Bu ağac niyə quruyub?

Dırmaşıb göyə, quruyub,

Qoyma yıxılsın, İlahi!

Bu dünya niyə boşalıb?

Gedir ölümə, baş alıb,

Dəymə, dağılsın, İlahi!

2.

Bu yolun əvvəlin bildik

Bəs bunun sonu hardadı?

Gecəni birtəhər keçdik,

Bəs bunun danı hardadı?

Bilmədik, girdik oyuna,

Baxmadıq adam sayına,

Düşdük həqiqət hayına,

Tapmadıq, hanı, hardadı?

Hər gün bir yalan doğuldu,

Şər-böhtan, filan, doğuldu,

İlandan ilan doğuldu,

Bu Qır qazanı hardadı?

Üstümüzə dərd uladı,

Oba köçdü, yurd uladı,

Çaqqallar meydan suladı,

Bunun aslanı hardadı?

Tez-teləsik yola çıxdıq,

Hardan gəldik, hara çıxdıq,

Bu nağıl da yarımçıqdı,

Bunun qalanı hardadı?

3.

Qaşını çatıb durmusan,

Küləkdən tutub durmusan,

Torpağa batıb durmusan,

Külün mübarək, mübarək.

Belin, buxunun bükülüb,

Gözlərin yerə dikilib,

Qolun, budağın tökülüb,

Çulun mübarək, mübarək.

Üstün başın toz içində,

Qıvrılırsan söz içində,

Nə çəkirsən öz içində?

Yolun mübarək, mübarək.

Yarı daşsan, yarı ağac,

Yarı quşsan, yarı ağac,

Gülləmisən, quru ağac,

Gülün mübarək, mübarək.

4.

Bu quşların, böcəklərin səsində,

Ağacların, çiçəklərin səsində,

Bahar donlu küləklərin səsində

Payız-payız darıxıram özümçün.

Yağan yağış pəncərəyə gül çəkir,

Baxışlarım uzaqlara yol çəkir,

Üşüyürəm, xatirələr yel çəkir,

Payız-payız darıxıram özümçün.

Gələn bahar göz yaşımı qurutmur,

Şeirlərim nisgilimi ovutmur,

Çağırıram, o qız geri qayıtmır,

Payız-payız darıxıram özümçün.

5.

Gündüzkü istinin rütubəti vururdu adamı gecənin səssizliyində,

Səhər  o qədər  çırpınmışdı ki, külək də deyəsən yorğunluğunu çıxarırdı gecə-gecə,

Mürgü döyürdü göy üzündə səssizcə.

Pərdələr pəncərələri yelpikləmirdi,

Nəfəsi tıncıxırdı şəhərin,

Ağaclar utandığından yarpaq-yarpaq tər tökürdü.

Yuxusu qaçmış qadın da bu səssiz,havasız iyun gecəsini acgözlüklə ciyərinə çəkirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Fatimə Məmmədova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanla Fransa arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin başlandığına dair mühüm mesaj verilib. Prezident İlham Əliyev bu barədə Fransa Prezidenti Emmanuel Makrona ünvanladığı təbrik məktubunda bəyan edib. Dövlət başçısı son dövrlərdə aparılan təmasların və müzakirələrin ikitərəfli əlaqələrin inkişafına yeni imkanlar açdığını vurğulayıb. O, mövcud dialoqun ölkələr arasında münasibətlərin gələcək perspektivləri baxımından əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib. Prezidentin bu mesajı Bakı ilə Paris arasında münasibətlərdə yeni səhifənin açıldığını göstərən siyasi siqnal kimi qiymətləndirilir.

Mövzu ilə bağlı "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova açıqlama verib. Onun sözlərinə görə, IV Şuşa Qlobal Media Forumunda Prezident İlham Əliyev Fransa ilə münasibətlər mövzusuna toxunaraq son dövrlərdə Bakı–Paris xəttində müşahidə olunan müsbət dinamikanı qeyd etdi:

"Dövlət başçısı vurğuladı ki, əvvəllər münasibətlərdə gərginlik yaradan məsələlər artıq arxada qalır və "Azərbaycan–Fransa münasibətlərində yeni dövr başlayır".

Bu fikri bir neçə aspektdən dəyərləndirmək olar.

Əvvəla, bu bəyanat Azərbaycanın xarici siyasətində prinsipiallığın dəyişməsi deyil, diplomatik praqmatizmin növbəti təzahürüdür. Azərbaycan son illər dəfələrlə nümayiş etdirib ki, milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etməklə yanaşı, qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqlu əməkdaşlıq üçün qapıları açıq saxlayır. Fransa ilə münasibətlərdə yaşanan gərginlik də məhz Qarabağ məsələsində Parisin mövqeyi fonunda yaranmışdı. İndi isə regionda yeni geosiyasi reallıqlar formalaşıb və tərəflər münasibətləri daha rasional əsaslar üzərində qurmağa çalışırlar.

İkincisi, Fransa ilə münasibətlərin normallaşması Azərbaycanın Avropa istiqamətində diplomatik manevr imkanlarını genişləndirə bilər. Fransa Avropa İttifaqının aparıcı siyasi və iqtisadi güclərindən, BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlərindən biridir. Parislə konstruktiv dialoqun bərpası Azərbaycanın Avropa institutları ilə münasibətlərinə müsbət təsir göstərə, enerji, nəqliyyat, yüksək texnologiyalar, investisiya və humanitar əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yarada bilər".

Deputat həmçinin əlavə edib ki, Cənubi Qafqazda davamlı sülh prosesinin irəliləməsi baxımından da bu dinamika əhəmiyyətlidir:

"Əgər Fransa regiondakı proseslərə daha balanslı və praqmatik yanaşma nümayiş etdirərsə, bu, Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz siyasətinə də müsbət təsir göstərə bilər. Azərbaycan üçün əsas prioritet isə dəyişmir: suverenlik, ərazi bütövlüyü və regional əməkdaşlıq prinsipləri istənilən dialoqun əsasını təşkil edir.

Bununla yanaşı, münasibətlərin yaxşılaşmasının avtomatik olaraq bütün fikir ayrılıqlarının aradan qalxdığı anlamına gəldiyini söyləmək doğru olmaz. İki ölkə arasında keçmişdə yaranmış etimad problemlərinin tam aradan qalxması zaman və konkret addımlar tələb edir. Buna görə də Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi "yeni dövr" ifadəsi daha çox qarşılıqlı siyasi iradənin formalaşdığını və əməkdaşlıq üçün yeni imkanların yarandığını göstərən mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.  Prezident İlham Əliyevin bu bəyanatı Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətini bir daha təsdiqləyir: ölkəmiz prinsipial mövqeyini qorumaqla yanaşı, milli maraqlara uyğun olan hər bir istiqamətdə dialoq və əməkdaşlığa hazırdır. Əgər Bakı ilə Paris arasında formalaşan müsbət dinamika konkret siyasi, iqtisadi və humanitar layihələrlə möhkəmlənərsə, bu, təkcə ikitərəfli münasibətlərə deyil, həm də Azərbaycanın Avropadakı diplomatik mövqelərinin güclənməsinə və Cənubi Qafqazda daha sabit əməkdaşlıq mühitinin yaranmasına töhfə verə bilər".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)