ÜZEYİR HACIBƏYLİ İRSİNİN TƏBLİĞİNDƏ BƏSTƏKARLAR İTTİFAQININ ROLU

Aysel Kərim,

Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının mətbuat katibi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mədəniyyət tariximizin elə işıqlı səhifələri var ki, orada zamanın qarşısında yenilməyən dühalar və onların bünövrəsini qoyduğu müqəddəs ənənələr dayanır. Şərqdə ilk operanın, ilk musiqili komediyanın və peşəkar musiqi təhsilinin təməlini qoyan Üzeyir Hacıbəyli təkcə musiqimizin dühası kimi deyil, bir millətin mənəvi intibahını yönləndirən mütəfəkkir kimi tariximizə həkk olunub.

Onun yaradıcılığı sadəcə dövrünün hadisəsi kimi qalmayıb, zamanın sınağından keçərək gələcək nəsillərin estetik dünyasını formalaşdıran canlı məktəbə çevrilib. Bu irs bizi tərbiyə edən, daxili dünyamızı zənginləşdirən, muğam dramaturgiyasının dərin qatlarına varmağı və aşıq sənətinin qüdrətini dərk etməyi öyrədən mənəvi xəzinədir.

Bu canlı məktəbin qorunması və gələcək nəsillərə bütöv halda çatdırılması isə Üzeyir bəyin təməlini qoyduğu Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının, bu quruma rəhbərlik edən mənəvi varislərin və Heydər Əliyev Fondunun əvəzsiz xidmətlərinin bəhrəsidir.

Milli poliqrafiyamızın və elmi düşüncəmizin ən yüksək standartlarına cavab verən genişmiqyaslı təşəbbüslər Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın bilavasitə təşəbbüsü və qayğısı sayəsində gerçəkləşib.

Bu mənəvi dirçəliş yolunda xüsusi yer tutan "Üzeyir dünyası" layihəsi milli mədəniyyətimizin əsl dönüş nöqtəsinə çevrildi. Fondun dəstəyi ilə ərsəyə gələn bu fundamental nəşr silsiləsi dahi bəstəkarın irsini ilk dəfə bu qədər ətraflı, sistemli və akademik səviyyədə ictimaiyyətə təqdim etdi. 2008-ci ildə işıq üzü görən "Üzeyir dünyası" toplusu bəstəkarın həyat yolunu bütün təfərrüatı ilə əks etdirən "Ömür salnaməsi", onun zəngin irsini elmi müstəvidə ümumiləşdirən "Üzeyir Hacıbəyli ensiklopediyası" və puplisistik təfəkkürünü işıqlandıran "Bədii və publisistik əsərlər" kitabları daxil edildi. Bununla yanaşı, layihə çərçivəsində "Leyli və Məcnun" və "Koroğlu" operalarının, eləcə də  "O olmasın, bu olsun" və  "Arşın mal alan" musiqili komediyalarının klavirləri, librettoları və CD-ləri yüksək poliqrafik keyfiyyətlə yenidən çap olunaraq musiqi aləminə bəxş olundu.

1912-ci ildə premyerası böyük əks-səda doğuran və Üzeyir bəyi klassik opera zirvəsinə - "Koroğlu" ya aparan yolda vacib mərhələ olan "Əsli və Kərəm" muğam operası, süjetinin bəzi xüsusiyyətlərinə görə ötən əsrin 80-ci illərindən etibarən uzun müddət teatr repertuarlarından kənarda qalmışdı. İllər keçdikcə əsərin not materialları köhnələrək pərakəndə düşmüş, müəyyən hissələri itirilmişdi. Layihənin məsul redaktoru, Bəstəkarlar İttifaqının sədri, Xalq artisti, professor Firəngiz Əlizadənin rəhbərliyi ilə başlanan mürəkkəb bərpa prosesinə ölkənin tanınmış musiqiçiləri, təcrübəli ifaçılar və dirijorlar cəlb olundu. Səhifə-səhifə, zərrə-zərrə toplanan notlar, orkestr partituraları, xor partiyaları və muğam epizodları yenidən quruldu, latın qrafikasına keçirildi və Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə ilk dəfə akademizm səviyyəsində bitkin partitura şəklində çap edildi.

Firəngiz xanım Əlizadə redaktoru olduğu bu möhtəşəm nəşr haqqında öz fikirlərini belə ifadə edib:

​"Təqdim etdiyimiz partitura Üzeyir Hacıbəylinin məşhur "Əsli və Kərəm" operasının ilk nəşridir... "Üzeyir dünyası" layihəsinin beynəlxalq miqyasını nəzərə alaraq, əsas məqsədimiz "Əsli və Kərəm"in partiturasını bütün dünyada qəbul olunmuş akademik nəşrlər səviyyəsində hazırlamaq idi."

Bərpadan sonra operanın Bəstəkarlar İttifaqının layihəsi olan "İpək Yolu" Beynəlxalq Musiqi Festivalı (bədii rəhbər – Firəngiz Əlizadə) çərçivəsində Bakıda "Şirvanşahlar Sarayı" kompleksində və Şəkinin ecazkar açıq hava məkanlarında nümayiş olunması böyük maraqla qarşılandı. "İpək Yolu" festivalının proqramında Üzeyir bəyin əsərlərinin təqdim olunması daha sonra ənənə halını aldı.

​Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı yarandığı gündən böyük sənətkarların estafeti ilə addımlayır: Üzeyir Hacıbəyli, Səid Rüstəmov, Qara Qarayev, Tofiq Quliyev və Firəngiz Əlizadə. İttifaqın binasında dahi bəstəkarın abidəsinin ucalması, portretinin asılması və Konsert Salonunun məhz Üzeyir Hacıbəylinin adını daşıması bu müqəddəs irsə sədaqətin göstəricisidir.

​"Üzeyir dünyası" layihəsinin ərsəyə gəlməsində və bəstəkarın irsinin öyrənilməsində Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olan musiqişünas alimlərin töhfəsi misilsizdir. Akademik Zemfira Səfərovanın silsilə monoqrafiyaları, sənətşünaslıq doktoru Fərəh Əliyevanın "Üzeyir Hacıbəyli – şəxsiyyət və cəmiyyət", sənətşünaslıq doktoru Kamillə Dadaşzadənin "Yüksəliş: Üzeyir Hacıbəyli və aşıq sənəti",  sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Fəttah Xalıqzadənin "Üzeyir Hacıbəyli və folklor" tədqiqatları, Ü. Hacıbəylinin Ev-Muzeyinin direktoru Sərdar Fərəcovun "Üzeyir ışığında" nəşri və İttifaq tərəfindən buraxılan beynəlxalq festival konfranslarının elmi məqalələr kitabları bu zəngin xəzinənin elmi sütunlarını təşkil edir.

Dahi sənətkarın irsinə ehtiramın göstəricisi olaraq Bəstəkarlar İttifaqının təsis etdiyi "Üzeyir Hacıbəyli" Fəxri Medalının ilk nüsxəsi Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevaya təqdim olundu. Mehriban xanım Əliyeva medalı qəbul edərkən vurğulamışdı:

"Üzeyir irsi, həqiqətən, böyük bir dünyadır. Bu dünyanın əzəməti ondadır ki, Üzeyir bəy bu gün də əsl pedaqoq kimi bizi tərbiyə edir, bizə kədərlənməyi və gülməyi öyrədir. Muğam dramaturgiyasının sirrlərini açır. Aşıq sənətinin qüdrətini dərk etməyə kömək edir."

​Mehriban xanım Əliyeva Firəngiz Əlizadəyə ünvanladığı təşəkkür məktubunda Bəstəkarlar İttifaqının Üzeyir Hacıbəyli irsinin qorunması, elmi cəhətdən öyrənilməsi və dünyada təbliğindəki müstəsna rolunu yüksək qiymətləndirmişdi.

 Tarixi faktlar və aparılan elmi təhlillər bir daha sübut edir ki, Üzeyir Hacıbəyli irsi təkcə müəyyən bir dövrün salnaməsi deyil, milli musiqi mədəniyyətimizin aparıcı xəttini təşkil edən möhkəm bünövrədir. Sənətdə həqiqi dəyər ölçüsü illərin ardında qalan izlərlə müəyyən olunur - bu zəngin irs hər yeni təhlildə və hər yeni nəslin təfəkküründə yenidən doğulan əbədi bir sərvətdir.

Biz ulu ustadımız Üzeyir Hacıbəylini tarixin uca işığında, onun bizə əmanət etdiyi ölməz əsərlərində öyrəndik. Lakin bu gün şanslıyıq ki, o möhtəşəm məktəbin, sənət fədailiyinin və mənəvi ucalığın canlı mücəssəməsini - əyani şəkildə öyrənə biləcəyimiz müasir ustadımızı, Xalq artisti, professor Firəngiz Əlizadəni görürük. Firəngiz xanımın varlığı, onun hər bir notda, hər bir kəlmədə bərq vuran tükənməz enerjisi və sənətə olan sonsuz sevgisi Üzeyir bəy ocağının canlı məşəlidir. Dahi ustadların nəfəsini üzərində daşıyan bu mənəvi məbəddə çalışmaq, Üzeyir bəy dünyasının işığını cəmiyyətimizə çatdırmaq bizim üçün sözün əsl mənasında ilahi bir lütfdür. Milli Musiqi Günündə bir daha dərk edirik ki, milli musiqimiz bizim varlığımız, kimliyimiz və əbədi qürurumuzdur. Nə xoş ki, bu canlı dastan yazılmaqda davam edir və biz Ulu Ustadın nurunu addım-addım sabaha daşıyırıq.

Ruhumuzu ucaldan musiqimizin sədası, bu müqəddəs ocağın işığı və böyük sənətkarlarımızın əbədi mirası ölkəmizin üzərində həmişə bərraq bir səma kimi parlasın!

Üzeyir bəyin 141 illik əbədi yaşarlığı və bu il 18-ci dəfə dünyanı Bakıda eyni ahəngə kökləyən Beynəlxalq Musiqi Festivalı bir daha sübut edir ki, zaman onun səsini qocaltmır, əksinə, hər ötən il bu dahi ruhun sədası xalqımızın mənəvi xəzinəsinin ən uca zirvəsində daha əzəmətlə əks-səda verir. Və nə qədər ki, bu torpaqda ustad nəfəsinin hərarəti var, dahi sənətkarın bəşəri irsi əbədiyyət qübbəsində zəfər marşı kimi səslənəcəkdir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan ədəbiyyatını güneyli quzeyli təbliğ etmək bizim missiyamızdır, məncə bütün sahələrdə, nədən danışırıqsa, əsla Güney Azərbaycan unudulmamalıdır.

Azərbaycan şairi Mirzə Tağıxan Rafət Təbrizi 1890-cu ildə Təbrizdə anadan olub. Müasir İran poeziyasının birinci şairi kimi tanınır. O Azərbaycan dilində, fars və fransız dillərində poemalar yazırdı. O "Azadıstan"' qəzetinin baş redaktoru olub və "Təcaddüd "(Müasirlik) qəzetində sosial və ədəbi sahədə məqalələr nəşr etdirib.

 Həbib Sahir, Əhməd Xürrəm, Yəhya Mirzə Daneş və başqa şairlərin və yazıçıların ardıcılları olduqları "Rafət Məktəbi" adlandırılan ədəbi məktəbin yaradıcısı olub. Trabzonda (Türkiyə) Naseri məktəbinin rəhbəri olub və həmçinin orada fransız məktəbində müəllim olub. Paris qəzetlərində ədəbi və siyasi məqalələr ilə çıxış edib. Trabzonda fransız konsulluğu tərəfindən fransız hökuməti tərəfindən göndərilən fəxri medal ilə təltif edilib.

O, Modernistlərin Bəyənatını nəşr edib: "Əziz yoldaşlar, biz ədəbi inqilabın çətin vaxtlarını yaşayırıq. Bizim istədiklərimiz heç də düşüncə və incəsənət dünyasında, ədəbiyyatda müasir eranı yaratmaqdan az deyil. Köhnəlmiş lakin, hələ də üstün olan statusu dəyişərək yeni müasir status ilə əvəz etməliyik.

Dil insanın fikir və hisslərini ifadə etmək üçün alətlərdir. Əgər biz iddia edə biləriksə ki, insan fikirləri və hissləri eralar ərzində heç bir dəyişikliyi qəbul etmir, onda dil dəyişikliyin yararsızı ola bilər. Aydındir ki, intellektual və perseptual müasirlik ədəbi müasirliyi tələb edir".

Mirzə Tağı xan Rafət Təbrizi çox az yaşayıbdır, 15 sentyabr 1920-ci ildə 31 yaşında Təbrizdə vəfat edibdir. O vaxtların siyasi vəziyyətinin altında, onun poetik işlərinin çoxu dağıdılıb və onun indi əldə çox məhdudlaşdırılan işləri vardır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizləri Şəfəq Sahiblinin şeirləri ilə tanış edəcəyik.

Layihə ən dəyərli bədii nümunələri gündəmdə saxlamağa xidmət edir.                   

DİLİMİN UCUNDA

Uzaqlarda üşüyür

boynumu qucaqlamaq

həsrətilə

düyün düşən qolların...

Gözləri doluxsunub

sənə gələn yolların...

Əllərimin həniri

yaralı göyərçintək

hələ də çırpınır ovcunda.

Adın qəzaya düşdü

Dilimin ucunda.

XATİRƏ

Xəbərin varmı?

Könlümün xatirə

mövsümüdür...

Barmaqlarım səni soruşur

Ovcuma tökülən göz

yaşlarımdan.

XƏFİF- XƏFİF

Baharda kol dibində

Xəfif-xəfif

Gülümsəyən bənövşə kimi

Sevdim səni...

Səni elə sevdim,

“Sevgi”  sözünün dodağı

çatladı...

Səni elə sevdim,

Həsrət utandı

özündən...

QAĞAYILAR

Qağayılar

qırçın-qırçın dalğalar kimi

səpələnir dənizə.

Bir qız dayanıb sahildə

qayalarla göz-gözə.

Bir gəmi ayrılır

uzaq limandan.

Bir ürək qopmaq istəyir

küləkdən, yağışdan, tufandan.

Bu mənəm, sahildə tək.

Gələcək o gəmi,

o yağış, o külək,

      bir də...

SƏNİN SAHİLİN

İçimdə bir dəniz ölüb,

Duzlu suların yuxusu

ləpələnir xatirələrimdə...

Yaşıl-yaşıl

yosun qoxusu gəlir

      kirpiklərimdən...

Üzür göz yaşlarımda

ölü balıqların səsi.

Bu ölü dənizin sahilində

       səbrim

havalı-havalı gəzir.

...İçimdə ölən dəniz,

Əvvəlimmi, sonrammı?

...Ölmək-ölməkdir...

Ölmək - Tanrı səbrinin

sahilinə gəlməkdir...

Mən sənin sahilinəm,

İçimdə ölən dəniz.

ŞƏHİDLƏR

Bir sehrli qaranlığın

Köynəyindən keçib gəldik.

Alnımızın yazısını

Boyumuza biçib gəldik.

Ömrü güllə darağıtək

Boşaltdıq vaxtın köksünə.

Son nəfəsi güzgü kimi

Tutduq dünyanın üzünə.

Yoxmuş cavabsız bir sual,

Ölüm də bir cavab imiş.

Ölüm sevməzlər içində

Ölmək də bir savab imiş.

TORPAĞA DÖNÜRƏM,

VƏTƏNLƏŞİRƏM

Burda gəncliyimi salıb itirdim –

Mərmilər şumlayan torpağın üstə.

Mən öz ürəyimin arzularını

Sərmişəm üçrəngli bayrağın üstə.

O qızın gözləri hələ yol çəkir,

Ağarmış telindən xəbəri yoxdur.

Hər gecə səngərin səssizliyində 

Mənim duyğularım  muğam oxudu.

Gah qarın üstündə, gah yağış altda

Onun xəyalıyla isinir ürək.

Hərdənbir qoxlayıb yuxularımda,

Xatirə-xatirə diksinir ürək.

Söykənib bəxtimin divarlarına,

Sönmüş bir ocağın közün eşirəm.

Səngərin çiyninə qoyub başımı,

Torpağa dönürəm, Vətənləşirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Uğur qazandıran kitablar” rubrikasında xoş gördük. Bu gün sizlərə məşhur kouç Qay Kavasakinin “Startap” kitabı barədə damışacağam.

Bu kitabın adının alt başlığı belədir: Apple-in eks-yevangelisti, Çaxmaq daşı vadisinin ən cəsarətli kapitalistindən 11 master-klass.

Qay Kavasaki adı əminəm ki, çoxlarınıza tanışdır. Onun istedadı və peşəkarlığı sayəsində Macintosh kompaniyası adını qızıl hərflərlə tarixə yazdırıb, Apple kompaniyası isə müasir dövrümüzün ən tanınmış brendlərindən birinə çevrilib.

Qiymətli, qızıl məsləhətlərlə bol olan, oxucunun əlindən tutaraq onu biznesdə uğur qazanmağın daşlı-kəsəkli yolları ilə apararaq əsl bələdçilik edən bu kitab təsadüfi deyil ki, ən böyük iş adamlarının stolüstü kitabıdır.

«Əgər sənin devizin «Daha boşboğazlıq və çərənçilik yetər, mənə de ki, mən nə iş görməliyəm» - dirsə, demək sən düzgün ünvanı tapmısan», – söyləyir yapon əsilli havaylı öz kitabı barədə.

O yazır:

 - Hər bir işdə ən vacib olanı başlamaqdır. Unutmayın: hələ heç kəs yalnız planlaşdırma ilə uğur qazanmağa müvəffəq olmayıb.

 - Sizə və sizin kompaniyaya xeyir gətirməklə bütün cəmiyyətə ziyan gətirən fəaliyyətin heç bir dəyəri yoxdur.

 - Özünüzün istənilən hərəkətinizə elə yanaşın ki, sanki onu bütün publika görəcək, sanki o, hər yerdə əks-səda verəcək. Unutmayın, siz nə iş görürsünüzsə, sizin «əl izləriniz» həmişə və hər kəs tərəfindən görünəcək.

 - Hər şey həyata keçməyincə mümkünsüz görünür. Sahibkarlıq fəaliyyəti məhz budur – sən başqalarının qeyri-mümkün hesab etdiyini eləyirsən.

 - Yaponlarda belə bir məsəl var, deyirlər axmaqlar iki yerə bölünür. Birincilər heç vaxt Fudzi dağının zirvəsinə qalxmayanlardır ki, ətrafın gözəl mənzərəsindən zövq ala bilmirlər. İkincilər isə həmin zirvəyə iki dəfə qalxanlardır.

Oxucularıma onu da söyləyim ki, Qay Kavasaki həm də biznesdə yevangelizm təliminin banisidir. Bir baxın, bu insanın təlimi müştəriyə satdığı məhsulun ən yaxşı olması barədə elə bir inam aşılamaqdır ki, müştəri heç bir təlimat olmadan, könüllü şəkildə ətrafdaki insanlara məhz bu məhsulu almağı tövsiyyə etsin!

Təsəvvür edirsiniz, yüz minlərlə müştərilər brendin könüllü təbliğatçısına çevrilirlər, Qay Kavasakinin dühalığı məhz bundadır.

O, inandırmağı gözəl bacarır. Oxucularım, sizi əmin edirəm ki, «Startap»ı oxusanız Qay Kavasaki özünün uğura doğru getmək qaydalarına və şərtlərinə sizləri mütləq inandıracaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.03.2026)

Coşqun Xəliloğlu,

Azərbaycan Yazıçılar Birlyinin üzvü, SOCAR-ın Fəxri neftçisi, Əmək veteranı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

AZƏRBAYCAN NEFTÇİSİ

20-sentyabr – neftçilərin peşə bayramı münasibəti ilə

Neft qiymətli inci, “Qara qızıl,” gövhərdir

Yerin dərin qatından neft çıxarmaq hünərdir,

Dənizdə şəhər salmaq möcüzədir, zəfərdir,

Zəfərlərin, xalqımın səadəti deməkdir.

Ucalırsan günbəgün öz halal zəhmətinlə.

Uğurlar qazanırsan səyinlə, qüdrətinlə.

Fəxr etməyə haqqın var şanınla, şöhrətinlə,

Şan-şöhrətin, xalqımın şan –şöhrəti deməkdir.

Doxsan dördüncü  ildə  ucaldı  haqqın  səsi,

Xoş gündə imzalandı  “Əsrin müqaviləsi,”

“Bakı-Tbilisi-Ceyhan” əməyin təntənəsi,

Dəyanətin, xalqımın dəyanəti deməkdir.

Üzün eldə-obada həmişə olubdur ağ,

Məharətlə açmısan neçə məhsuldar yataq:

-Bulla, Ümid, Günəşli, Bahar, Azəri, Çıraq,

Məharətin, xalqımın məharəti deməkdir.

Vətən doğma anatək dayaqdır övladına,

Günəş nurunu saçsın, hər zaman həyatına,

Nə yazım, nə söyləyim, layiq olsun adına,

Ləyaqətin xalqımın ləyaqəti deməkdir.

Vətənin övladısan – gül açsın arzu-kamın,

Qoy heç zaman sönməsin haqdan nur alan şamın,

Azərbaycan neftçisi, mübarəkdir bayramın,

Əzəmətin, xalqımın əzəməti deməkdir!

2007-ci il.

NEFT  DAŞLARI

Cəsurların əməyiylə yaranıb,

Al günəşin şəfəqiylə boyanıb,

Dörd yanında buruqlar sıralanıb,

Salamlayır vüqar ilə Xəzəri –

Neft Daşları –  möcüzələr şəhəri.

Dalğalar ayağın yuyur həvəslə,

Sular pıçıldayır həzin bir səslə,

Dəzgahlar quyular qazır ahəstə,

Adamlar göstərir burda hünəri,

Neft Daşları –   möcüzələr şəhəri.

İnsan zəkasının xoş bəhrəsidir,

Əməyin sevinci, təntənəsidir,

Odlar diyarının haqlı səsidir,

Elin mərdliyidir, xalqın zəfəri -

Neft Daşları –  möcüzələr şəhəri.

Nə qədər qəhrəman yetişib burda,

Nə qədər sərvətlər verilib yurda,

Dəniz ortasında şəhər var harda,

Hələ qarşıdadır gözəl səhəri,

Neft Daşları –   möcüzələr şəhəri.

Xəzər  dənizinin  altı  qızıldı,

Burda gör nə qədər quyu qazıldı,

Neftçi əməyindən dastan yazıldı,

Neftdir– neftçinin ən şah əsəri,

Neft Daşları –  möcüzələr şəhəri.

Bakımın sevimli balasıdır o,

Hələ çox qələbə çalasıdır o,

Dünyamız durduqca qalasıdır o,

Yola salacaqdır neçə illəri

Neft Daşları –  möcüzələr şəhəri.

\

QAZMAÇIYAM

Gecə-gündüz süxurları qazıram,

Torpağın köksünə nəğmə yazıram,

Nə qədər çətinlik olsa hazıram,

Var gərəkli peşəm,  mən qazmaçıyam.

İlləri uğurla yola salıram,

Doğma vətənimdən ilham alıram,

Quyular qazdıqca hey ucalıram,

Ucalıq rəmziyəm, mən qazmaçıyam.

İşləyirəm istidə, sərt tufanda,

Məni qorxutmayır olsa boran da,

De, sənətin nədir, – məndən soranda,

Fəxrlə deyirəm, –  mən qazmaçıyam.

Bilirəm, ölkəmə gərəkdir işim,

Torpağa sözümü deməkdir işim,

Sülhə, qələbəyə köməkdir işim,

Zəfər əzmliyəm, mən qazmaçıyam.

1982-ci il

NEFTÇIXARAN

“Qara qızıl” çıxarmaq                                                                          

  Mənə olubdur qismət,

Çıxardığım neft, qaz

Gətirib xətir-hörmət.

Bəzən anlamır bunu,                                                                                 

Başa düşmür çoxusu,

Məni cavan saxlayır,                                                                         

 Mazut, neft qoxusu.

“Qara qızıl” həm gücdür,                                                                       

 Həm də tükənməz qüvvət,

“Qara qızıl” xoş sabah,                                                            

 Hünər, qələbə, qüdrət.

Taleyimə necə də                                                                                    

Gözəl bir iş düşübdür,

Ömrümə bol-bol sevinc,                                                                                

  Bir yüksəliş düşübdür.

Mədəndə, buruqlarda                                                                    

 Silinməz bir izim var,

Eldə alnım açıqdır,                                                                                  

  Xoş çöhrəm, xoş üzüm var.

Qapaq şəklində: "Neftçilər". Rəssam Tofiq Cavadovun 1956-cı ildə çəkdiyi rəsm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Fatimə Turan,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

ÖZÜM HAQDA

25 avqust 2002-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində tarix müəllimliyi ixtisası üzrə ali təhsil almış və universiteti fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşam. Pedaqoji fəaliyyətimlə yanaşı, uzun illərdir bədii yaradıcılıqla məşğulam. Ədəbiyyata olan marağım tələbəlik illərindən etibarən qələmə aldığım hekayə və məqalələr vasitəsilə daha da formalaşıb. Yazdığım hekayələr müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc olunub, məqalələrim isə “Filoloq” qəzetində işıq üzü görüb. Bədii yaradıcılıqla yanaşı, bədii qiraət də həyatımda xüsusi yer tutur. Müxtəlif tədbirlərdə və bədii qiraət müsabiqələrində iştirak etmiş, bir sıra müsabiqələrdə müxtəlif yer və kateqoriyalar üzrə fərqlənmişəm. Sözün yalnız yazılmadığına, həm də duyularaq səsləndirildiyinə inanıram.

Ədəbiyyat mənim üçün sadəcə yazmaq deyil; hiss etdiklərimi, düşündüklərimi və yaşadığım duyğuları söz vasitəsilə oxucuya çatdırmaqdır. Hər yazdığım əsərdə oxucunun özündən bir parça tapmasını, bir anlıq dayanıb düşünməsini və ən əsası, həmin sətirlərdə bir duyğu yaşamasını arzulayıram.

Bu dəfə isə sizi “Bahar Çiçəyim” adlı hekayəmlə baş-başa qoyuram. Ümid edirəm ki, hekayənin hər sətri baharın ilk nəfəsi, hər duyğusu isə yeni açan bir çiçək qədər təravətli və yaddaqalan olacaq.

“BAHAR ÇİÇƏYİM”

Birinci hissə

30 yaşıma qədəm qoyduğumdan özümü həyati sorğuya çəkib “ 30 il ərzində nələrə yiyələndim ? “ sualını  verdim. Məncə çox şeyə ... özümə görə bu böyük olsa da başqalarına adi görünə bilər, elə olur axı bizim böyütdüyümüz şeylər başqalarına kiçilmiş gəlir. 18 yaşından Latviyada  iqtisadiyyat  ixtisası üzrə təhsil aldım, sonra dayanmayıb İspaniyada eyni ixtisas üzrə magistr təhsilimi davam etdirdim. Əvvəllər çox eqolu, özündən razı idim, düşünürdüm məndən idealı yoxdu: klassik ədəbiyyat nümunələrinin xəstəsi, karate üzrə qara kəmər ustası və s. və i.a. Gənclik dövrümün başlanğıc vaxtları – qanımın qaynayan vaxtları idi. Adımı “ akademik Səlim “ qoymuşdular, özümü o qədər çox sevirdim ki sevgim yerə göyə sığmırdı. Öz dərdimdən ölürdüm, aynada özümə baxanda deyirdim, mən “səkkizinci dünya möcüzəsiyəm”. Kristina ilə qarşılaşana qədər. Azərbaycanda böyük ticarət sektorunun rəhbərlərindən biri İbrahim Əfəndizadənin eqoist, çoxbilmiş oğlu idimsə Latviyada qarşıma Kristina adlı xanım rast çıxandan sonra quzuya dönmüşdüm. Onun baxışları, günəş kimi sarı saçları, okean kimi mavi xamilyon gözləri, Eyfel qülləsinə bənzəyən düz burnu vardı. İspaniyaya gedənə qədər Kristina məni 180° dərəcə dəyişdirib A Səlimdən -Z Səlimə çevirdi. Bu gün belə səmimi,  eqosuz, dürüst insan olmağımı ona borcluyam, məni aldatmasına rəğmən.

Aramızda 2 yaş fərq vardı, məndən böyük idi, universitetin kitabxanasında tanış olmuşduq. Onu görən kimi, necə deyərlər, məni elektrik vurmuşdu, filmlərdə olduğu kimi gözlərimdən ürək fışqırırdı. Məni sadəcə yaraşıqlı olduğuma görə sevirdi, yəni dost kimi, nə bilim e, insan kimi mənə yaxın idi, amma daxilən onun adamı deyildim. Ancaq onun səsi, xoş aurası məni məndən almışdı. Amann Allahım, mən necə də ona aşiq olmuşdum. Deməli mən özümdən başqasına da vurula bilərdim. Bunu Kristina öz gözəlliyi ilə bacara bilmişdi. Avropaya getmişdimsə şərq kişilərinə məxsus davranışlarım dəyişməmişdi, elə indi də. Mən kirli-paslı biri idimsə Kristina məni yuyub tər-təmiz elədi. Məni fərqli insan mədəniyyəti ilə tanış elədi, dostcanlı olmağı, vicdanlı insan necə olmalıdır, onu öyrətdi. Sadəlik gözəllik imiş mən bunun fərqinə varmışdım. Təbii ki, qanımın qaynayan vaxtları idi, içimdəki lovğalıq məni içdən içə bitirmişdi. Buna görə ona həyati təşəkkürümü əsirgəmirəm. Bacısının dostu ilə hislərimlə oynayıb məni ona dəyişdi. Əslində hisslərimlə oynadı deməzdim, o zamanlar belə düşünürdüm. Mən heç ona sevgimi etiraf etməmişdim, gözləyirdim o mənə desin öz hisslərini. Əslində onun üçün üzülmədim, sızıldayıb qürurumu sındırmadım. Bəzən bitən münasibətlərdə deyilir ki, kaşki olmayaydı, qarşıma çıxmayaydı, amma mən deyirəm ki nə yaxşı oldu, onu tanıdım, özümü yeni insanla tanış elədim. Əslində o məni sevməmişdi, mən onun davranışlarını görüb bunu “sevgi münasibəti” hesab edirdim. Axı mən elə bir şey yaşamamışdım. Daha doğrusu hər şeyə sevgi ilə yanaşan insanı ilk dəfə idi görürdüm. Nə edim, bu da mənim “travmam” olsun. Lakin bunu neqativə bağlamadan pozitiv şəkildə həyatıma davam etməyə çalışıram.

İspaniyada isə mənim üçün başqa macəralar oldu . Yeni insanlar tanıdım, çoxlu dostlar, yeni həyatlar, münasibətlər gördüm. Azərbaycana qayıdanda sanki Avropadan Şərqə keçən körpüyə gəldim. Burada atamın şirkətində çalışmağa başladım, amma atamın şirkəti mənə cansıxıcı gəlirdi, qohumlarla işləmək mənə çətin gəlirdi. Əmrlər, lazımsız danlamalar, yersiz şikayətlər, düzgün olmayan haqq-hesablar ...daha nələr nələr... Bilirdim ki orada işləyən qohumlar atamın ardından işlər çevirirlər. Mən bir ofis açıb xarici dil öyrənmək istəyən şəxslər üçün dərslər təşkil etməyə başladım. Məndən 5 yaş balaca olan qardaşım Yusif isə atamla işləməyə məhkum idi, ali təhsili olmasa da təcrübəsi vardı, mənə görə insana təhsil deyil təcrübə lazımdır, o qədər savadlı, təhsilli amma işləməyə göndərsən heç nəyə lazım olmayan adam görmüşəm ki... Yusif bacımla məndən fərqli olaraq uşaqlıqdan sadə, işləyən, eqosuz birisi idi. Kristinadan əvvəl Yusifin kasıb işçilərlə səmimi, dostcanlı söhbətləri məni özümdən çıxarırdı elə buna görə də onunla dalaşırdım, anladım ki səhv eləmişəm, vaxtilə qardaşımın qəlbini qırmışam yekabaşlığım ucbatından.

Sadəlövh qardaşım şirkətin idərəedənlərindən biri idi. 30 yaşıma qədəm qoyandan sonra anamın mənimlə bağlı xəyalları dilə gəldi. Halal süd əmmiş qız tapıb məni evləndirmək istəyirdi, bax mən elə bundan qorxurdum. Camaatın qızlarına baxıb mənə yaraşdırırdı, Allah eləməmiş harada universitetdə oxuyan qız görürdüsə avtomatik olaraq beynində o qızı mənimlə yan yana qoyurdu. Mənsə evlənmək istəmirdim, qurduğum karyeraya davam etmək mənim hədəfim idi və evlənsəydim düşünürdüm ki, ailə məsuliyyətini daşımaq mənə çətin gələr, çünki mən rahatlığa öyrənmişdim. Hər dəfə evdə çay içəndə ya da yemək yeyəndə anamın ailə haqqında danışdığı mühazirəyə qulaq asmalı olurdum. Bu dəfə isə:

- Səlim, a bala, day mən də gəlin üçün xonça düzəltmək istəyirəmş

- Ay ana, düzəlt də sənə kimdi mane olan?

- Sən.

- Məndən başqa oğlun yoxdu ? Yusifə qız tap.

- O tapar, mən səndən nigaranam, mənim ilkimsən, bilirsən də bizim adətimizdə evin böyük övladı evlənər, sonra digərləri.

- Ay ana, hansı zamanədə  qalmışıq ? İndi Yusif ya da Nuranə evlənmək istəsə məni gözləməlidilər ki mən evlənim sonra onlar evlənsin ? Əcəb şeydiye...

- Hə, qulaq as, isçimiz Dilarə vardıya bax onun qızı təhsilli, qəşəng,  ağıllı qızdı kim bizə qızını verməz ? Özü də səndən də yaşca kiçikdi, sənə də uyğundur.

- Qıraqdan ağıllı görünə bilər, sən onun daxilinə bax

- Bura bax az danış, bu dəfə bax qız.

Sabah mağazanın açılışına gələcək, özü də Novruz bayramı ərəfəsidi, adam çox olacaq o da yəqin anasına kömək edəcək, baxarsan qıza

- Qız əşyadı bəyəm ?

- Sözümün qabağına söz qoyma, dedim bax demirəm istə, sonra deyərsən, nəzər yetir, fikir ver

- Ay Allah, mənə səbir ver ...

- Səbri mən eləmişəm e, ay bala evlən də biz də nəvə üzü görək, özün də ali təhsilli yaraşıqlı oğlansan, camaat bir həmlə gözləyir ki biz onların qapısına gedək, eşitdin məni ?

   Mağazanın açılış günündə Ayseli görən kimi ürəyimə bir sızıltı gəldi, elə bil içimdə  7-8bal gücündə zəlzələ baş verdi. Bu nə gözəllik , bu nə sadəlik, bu nə məsumluq !!! Anamın sözləri beynimdə error verirdi. “ Gəlin xonçası, gəlin xonçası “. Həqiqətən bu dəfə Ayseli öz yanıma yaraşdıra bilmişdim. Anasının yanından ayrılmayan qızcığaz sanki sıxılırdı, anasının kölgəsində sığınırdı, içimdən onu qorumaq gəlirdi. Mənə elə gəlirdi Aysel kimisə görmək istəyir,  gözləri utanaraq ətrafa baxırdı, sanki axtardığını görsə ürəyi gedər. Anası neçə ilin işçisi idi, qızını uşaq olanda görmüşəm, amma vecimə almamışdım onu maraqsız gəlirdi mənə kasıb təbəqənin adamları. İndi anlayıram ki, mən o vaxtı kasıb olmuşam özü lap səfil vəziyyətində olanından. Qıraqdan ac pişik ətə baxan kimi qıza göz qoyurdum, Yusif də gərgin halda yanımda dayanıb mən baxan tərəfə baxırdı, elə bil qardaşımı elektrik cərəyanı vurmuşdu, yazıq özünü itirib baxırdı. Yəqin yorğunluqdan idi. Aysel anidən dönüb bizə baxanda sanki vahimə görüb gözlərini yumub aşağı baxırdı. Nə baş verirdi ? Bəlkə mənim baxışlarım onu qorxutdu? Görməmiş kimi qıza baxanda elə olarda ... Görən bu qızı nə zaman görəcəm? Bəlkə sevdiyi var idi? Bir dəfə baxmaqla adam tanımaq olmur ki, o dəqiqə fikir bildirmək olmazdı. Anama da o dəqiqə elçi get deyə bilməzdim axı.Bəlkə belə tədbirləri tez – tez təşkil etmək lazım idi ? Novruz Məmmədov vaxtı adam çox olurdu yəqin ki tez – tez gələcəkdi. Görərdim onu tanış olardıq. Elə bu fikirlə neçə gün idi ki gəzirdim ki rəhbəri olduğum xarici dil kursunda Aysellə qarşılaşdım. İş üçün gəlmişdi, sən demə ingilis dili müəllimi imiş, məni görəndə birinci qaşlarını çatdı sonra səmimi gülüşlə danışmağa başladı. O an sevincimdən necə uçduğumu deyə bilərəm, çoxdandır belə sevinmirdim. Çalışırdım ofisə “ çiçəyimin “ gəldiyi vaxtlarda gəlim, daha çox ünsiyyət qurum, daha çox ona yaxın olum.

- Dilarə xanım necədi?

- Yaxşıdı, mağazada görmürsüz?

- Çox getmirəm ora, qardaşım idarə edir mağazanı

- ....Həə ....çox gözəl, o vaxt yadımdadı mən beşinci sinifdə oxuyurdum, hamı danışırdıki, Səlimağa xaricə gedib oxumağa

- Səlim ( gülür ) hə evdə Səlimağa deyirlər

- Təhsil necədir ? Hansı ölkədə təhsil almısız ?

- Təhsil Azərbaycandakından tamamən fərqlidir, Latviyada bakalavr, İspaniyada magistratura təhsili aldım  iqtisadiyyat üzrə, gənc idim atamın varına güvənib xarici seçdim ehh nəsə...

- Hə yadımdadı, heç kimlə çox ünsiyyət qurmazdız

- Hə indi dəyişmişəm, gələcək planlar nədi ?

- Məndə xaricdə magistratura fikirləşirəm, amma imkana görə qalmışam

- Mən hər cür dəstək dura bilərəm, nə lazım olsa de hə bir də mənimlə “ siz “ lə danışma, nə də olsa uşaqlıqdan tanışıq

- Yaxşı ( gülür).

- Nə lazım olsa mən burdayam hər zaman köməklik etməyə hazıram. Xaricdə təhsil almağına da kömək edərəm. Lap dövlət hesabına da gedə bilərsən. Müəyyən proqramlara müraciət edib getmək olar. Xaricdə çoxlu dostlarım var

- Hələki dəqiq bilinmir bəlkə burda oxudum bilmirəm, təşəkkürlər dəstəyin üçün

- O nə demək çox xoşdu. Hər zaman burdayam, bircə kəlmə Səlim də qulluğunda durum..

   Onun saf gülüşü necə də gözəl idi, fotoqraf olsaydım onu ancaq gülərkən şəkillərini çəkərdim çünki, çox yaraşırdı. Amma onun yanına kim yaraşırdı ? Bax o mənə çox maraqlı gəlirdi. Qardaşım ofisin yanından keçəndə mənə baş çəkməyə gəldi. Ofisin foyesindəki kresloda oturub çay içirdik, ayaqqabı səsindən bildim ki , “ çiçəyim “  gəlir , ürəyimdə dup – dup edir. Qarşımıza keçəndə Yusif içdiyi çayı “ pufff “ edib öskürməyə başladı, Ayselin də gözləri bərələ qaldı. Alınan mənzərədən özüm də tutuldum, nə oldu axı ? Bunlara nə oldu ? Yox.. yox.. Anlamalı idim. Onlar sevirdilər, hər nə də olsa Yusif onu məndən çox tanımalı idi, onların arasında sevgi ola bilərdi, ikisi də özünü həyəcandan itirib, bu aydın məsələdi sevirlər amma bir – birilərinə demirlər. Ayselin yanında mən yox qardaşım olmalı idi, həqiqətən bir – birilərinə çox yaraşırdılar, deyə bilərəm ki ,tamamlanırdılar .

İkinci hissə

-... Aysel xanım

- Bəli, Yusif bəy

- Dayanın, ....necəsiz?

- Çox sağol olun, yaxşıyam.

- Burda işləyirsiz?

- Bəli.

- Nə yaxşı, sevindim ... Sizi ötürə bilərəm ...Evə gedirsiz ?

- Bəl, çox sağol olun, amma özüm gedərəm ...

- Hhhhh... Ananız necədi ?

- Görmürsüz mağazada ?

- Görürəm, bu gün səhər görmüşəm

- Onda mən sizdən soruşmalıyam anam necədi ?Onu məndən çox görən sizsiz ...

- Hə elədi...

- Mən gedə bilərəm ? İcazənizlə ?

- Hə ( çaşqın ) hə   ... Əlbəttə

- Sağolun ...

- Hə sağolun .... Dayanın ... Aysel ... Aysel xanım ...Aysel

- Bəli

- Dayan mən ... Mən itirmişəm özümü ...

- Niyə ?

- Yaxşı daa, özün bilmirsən ?

- Nəyi ?

- Səni ... Səni ... Sevdiyimi ...

- Bəsdi, eşidən olar mən işdəyəm belə danışma

- Mənə bax nə olar, nə vaxta kimi belə özümüzü yoracayıq ? Vallah mən yorulmuşam..  Gör nə vaxtdıye ...

- ( Aysel ürəyində ) 10 il...

- ....

- Hə, Aysel?

- Mən evə getməliyəm ...

- Sonra gedərsən, söhbət açılıb bilirəm , bilirəm sən də məni sevirsən , mən özümü inandırmışam ki məni sevirsən elədi ?

- Başqa vaxt danışarıq ..

- Yox , de , de ... Artıq mən dözə bilmirəm, yuxumda belə sənə həsrətlə baxıram, həyatda da ...başa düşürsən bacarmıram artıq ... Sevirsən ?

- Hə ...amma

- Nə amma ?

- Güvənmirəm...

- Necə yəni ?

- Mən də sənin hislərini yaşayıram, amma sənə güvənə bilmirəm, iş yerindəki qızların sənə olan hisslərini bilirəm, xüsusilə də Zümrüdün, sən də arada onunla yaxın olursan

-  Hardan bilirsən ? Mənə sən lazımsan, onlar yox, mən sənə necə ildi aşiqəm, onlar isə mənim işçilərimdi, niyə başa düşmürsən axı

- Nəysə ..

- Aysel, nə olar mənə qulaq as, illərdi sənə demək istəmişəm amma bacarmamışam, fürsət olmayıb şans ver xahiş edirəm

- Yusif ... Qardaşın gəlir ...

- Həə ,uşaqlıq tanışları, nə edirsiz ?

-....

- ....

- Yusif, gəl Aysel xanımı yola salaq maşınla  day avtobusla getməsin

- Getmirəm,  Səlim bəy, həm də başqa yerə gedəcəm işim var

- Onda getdiyin başqa yerə qoyaq səni

- Yaxşı

 Maşına minəndə ikisinin də üzü solmuşdu, mənim isə hisslərim. Yusif mənə bu qız haqqında heçnə danışmayıb bir kəlmə belə olsun, bəlkə utanırlar bir – birindən özümə təsəlli verirəm ki aralarında heçnə yoxdur, amma özümü aldadıram . Ümumiyyətlə mən niyə bu maşınla onlarla gedirəm ? Artığam burda. Yusif maşının “ 28 May “ Metrostansiyasının yaxınlığında saxladı, “ çiçəyim “ sağollaşıb düşdü, yox o daha mənim “ çiçəyim “ deyildi, mən səhv “ çiçək “ dərmişəm . Qardaşımdan soruşmaq istəsəm belə ürək edib öyrənə bilmədim,  sadəcə eşitmək istəmirdim. Səhəri gün Aysel mənə işə gəlməyəcəyini dedi, mən açığı desəm təəccüblənmədim , gözləyirdim bunu sonra eşitdim ki, neçə il atamın şirkətində çalışan Dilarə xanım da işdən ayrılıb.  Yusifə görə ? Nəyə lazım idi? Ara yerdə mənim hisslərim soldu. Neçə ildən sonra birinə aşiq oldum o da belə oldu, həqiqətən Aysel kimi qız görməmişdim, fikirləşirəm ki Aysel xəzinədi. Daxili aləminin gözəlliyi xarici gözəlliyinə ayrı fərqlilik qatmışdı .

 Üçüncü hissə

Həyatımı yenə monoton olaraq davam etməyə qərar verdim, fikrimi yenə işimə , karyerama yönləndirdim .Yusif də mənim kimi ticarət, alış – veriş,firmalarla çənə döyüb ömrünü çürüdürdü.

 Yusif Ayselə öz sevgisini illərdi gizlədirdi, Aysel ali təhsilli müəllim, Yusif isə atasının yolu ilə gedən orta məktəb attestatlı ticarətçi idi. Onun qorxusu bu idi, Aysel uşaq vaxtlarından dərslərini yaxşı oxuyub, həmişə onu nümunə kimi çəkiblər, o da ona yaxınlaşmaqdan qorxub ki birdən onu bəyənməz. Əslində yalnış düşüncədə idi. Axı nə fərqi var idi, təhsilli yaxud təhsilsiz. Əsas olan o idi ki, sevən qəlblər birləşsin səadət tapsın. Yusif isə bu səadətini öz təhsilinə görə qurban verməli olmuşdu. 

    Noutbukumu götürüb işlərimi görmək üçün bir kofeşop – da əyləşdim. Başım o qədər qarışmışdı ki ətrafımdan xəbərim yox idi. Birdən bir uzunsaçlı, qara pencək ki xanım başımın üstündə durmuşdu. Aman o idi . Aysel ! Necə də dəyişmişdi, gözlərindən tanıdım onu arıqlamış daha da gözəlləşmişdi. Əsl şərq qadınlarına bənzəyirdi. Salamlaşıb onu kofe içməyə dəvət etdim, təklifi qəbul edib əyləşdi. Danimarkada magistratura təhsili almışdı.Dəyişmişdi çoox . Məndən, Yusifdən tez tərpənib evlənmişdi ... Hhhhh.. İşə bax.! Xoşbəxt görünürdü, mənə də nə lazımdır?  Onu xoşbəxt görmək, onu mən xoşbəxt etməsəm belə, çünki layiqdi buna.Əsl kişi sevdiyi xanımı xoşbəxt görmək istəyər. Fərqi yoxdu kiminlə ya özü ya başqası ilə. Əsas odu qadın xoşbəxtdir, könül istərdi onun xoşbəxtliyinin səbəbi olum amma nə etmək olardı ? Yaxşı, bu qız qardaşımla bağlı nəsə hissi var idisə niyə başqası ilə ailə həyatı qururdu ? Pula görə?Pul  desəm bizdə də var, sevgi desəm o da var, bəs nə ? Dözməyib ondan soruşdum

- Həyat yoldaşın necə biridi ? Ailə qurmaq kiçik dövlət qurmaq kimidi, sənin kimi ağıllı qız kiminlə ailə,  dövlət qurub ?

- Güvəndiyimlə ...

- Çox sevirsən yoldaşını?

- Sevgidən çox güvənirəm, mənim üçün birinci yerdə güvən,ikinci hörmət , üçüncü isə sevgi və dəyərdi. Birinci olmayan yerdə məndə heçnə alnımaz. Həddindən çox sevə bilərəm,amma güvənmirəmsə mənə lazım deyil.

- Səni harada gördü ?

- Həyat yoldaşımla evə Danimarkada tanış olduq, o da azərbaycanlı idi mənə nə qədər dəstək oldu, onu çox sınadım və sınaqlardan çıxdı ona güvənməyən başladım, güvən isə aramızdakı sevgiyə çevrildi.

- Maraqlıdır, bəs Dilarə xanım necədi ? Hardadı ?

- Anam yaxşıdı, mən Danimarkada oxuyanda dövlət hesabına qəbul olduğum üçün aldığım təqaüdü anama göndərirdim, dedim daha işləməyinə ehtiyac yoxdur,  təqaüdün bir hissəsini götürürdüm qalanını anam üçün göndərirdim.

- Gedişin ani oldu...

- Hə, əslində necə deyim ...

- Necə rahatdırsa elə də danış

- Yusiflə qarşılaşandan sonra o artıq hisslərini mənə açdı, amma mən onun haqqında başqa şeylər eşitmişdim, işçilərdən biri onunla sevgi münasibətindədi, çox pis olmuşdum, dedi mənə ki o sadəcə mənim işçimdir, nə bilim çox qısqanmışdım, həmişə ondan mənə qarşı hiss etdiklərini deməsini istəmişəm amma bir yandan da qorxmuşam

- Nədən ?

- Nə bilim, elə şeylər var ki onlar deyilmədən yaşanılmalıdı, amma elə şeylər də var ki mütləq etiraf etməlisən. Yusif mənim uşaqlıq xatirəmdi, mən bunu inkar edə bilmərəm. O mənə baxanda həm sevinirdim, həm də utanırdım.

- Yusif qardaşım olsa da bunu deməliyəm ki, onun hər hansısa işçi ilə münasibət qurması yalnız işə görə ola bilər, amma mənə də sənin haqqında heçnə danışmayıb, lakin hərəkətindən anladım ki sənə qarşı boş deyil

- Artıq mən ailəliyəm, çox yaxşı həyat yoldaşım var, onunla çox xoşbəxtəm, düzdü, əvvəl sevdiyim insanın olduğunu bilir amma biz onunla rəsmi münasibət qurmışdıq o da bunu platonik sevgi hesab etdiyindən heç bir probelim yoxdu, artıq burda da yaxşı bir işim var həyat yoldaşımla eyni holdingdə çalışırıq.

- Nə gözəl, Aysel, çox sevindim, xoşbəxtliyin əbədi olsun

- Təşəkkür edirəm, Səlim, mən getməliyəm, kofe qonaqlığı üçün çox sağol, özündən muğayat ol.

- Dilarə xanıma çoxlu salam de, xudafiz!

   Ayselin üzünə baxanda içimdə bir istilik hiss etdim və özümdə bunu kəşf etdim. Mən kimisə daha çox sevə bilərəm, lakin güvəni qazanmaq daha çox sevməkdən üstündür. Bəlkə də mən sadəcə olaraq sevən bir insanam güvənəcək qədər güvəniləcək münasibət yaradacaq deyildim. Aşiq olmaq hörmət, güvən, inam  qazanmaq demək deyil.

   Aysel mənim həyatımın bahar fəslində qəlbimə açılan çiçək idi yalan nə deyim ? Çox sevmişdim onu. Güvənmişdim ona ? Bilmirəm, demək bir gün sevgi hissim, həvəsim məni aldada bilərdi.Ancaq onu xoş insan kimi anacam, yaxşı ki onu tanıdım, yeni bir şey öyrədim ondan ... Güvənməyi, güvənərək sevməyi ... Əslində sevmək çox gözəl hissdir, xüsusən də qəlbinə ağlına hakim olan insanı. Bir də aşiq ola bilərəm ? Bilmirəm, zamanın işidi. Əslində aşiq olmaq iradə ilə deyil, qəlbin sənə verdiyi mesajla duyulur, göz görür, ağıl düşünür ağıl isə estafeti ürəyə ötürür. Ağıldan birtəhər silib ata bilərsən amma ürək əsla unutmur. Ömür bizə yetdiyi qədərdi, sevmək planla deyil, amma həyat planının bir hissəsidi. Həyatımda çox qızlarla rastlaşmışam amma Aysel qədəri ilə yox. Aysel mənim üçün bahar fəslində nadir rast gəlinən çiçək kimi idi. Amma özümdən çox qardaşıma üzülmüşdüm. Yazıq onsuz uşaqlıqdan bu həyatı yaşamağa məhkumdu, o sadəcə qorxurdu, amma nədən onu bilmirəm, valideyinlərimiz eyni olsa da düşüncə və hisslərimiz fərqlidi. İllərdi sevdiyi qıza hisslərini açmaqda çətinlik çəkdiyi üçün bu gün o çiçəyin sadəcə yanından ötən quru ot parçasıdır. Bəzən ona ürəyim ağrıyır, hər şeyə sadəcə kənardan baxaraq böyüyüb varlıq içində yoxluq yaşayıb. Onun uşaqlıqdan bəri kasıb işçilərlə birlikdə olmaq səbəbi onun qorxusu idi. Çünki böyük, pafoslu insanlar onu əzə bilərdilər, eqolu deyildi, amma güclü də deyildi. İnsan güclü olmalıdır ki istəyinə sahib ola bilsin. Əşşi nə bilim... Hər bir insan dərsdi ya dərd. Hər bir şeydən dərs ya dərd çıxarmaq insan övladının seçimidir. Nəysə...Ofisdən çıxıb maşına minib fikrimi dağıtmaq  radionu işə saldım, Lamiyənin ifa etdiyi gənclik vaxtı dinləyərək xarici ölkədə doğmalıq, rahatlıq tapdığım mahnının sədaları altında yoluma davam etdim;

                Bilirəm gələn deyilsən

                Yenə səni mən gözləyirəm.

                Gözləyirəm.

                Özgənin olsan da

                Tanrı çox görməsin mənə.

                Səni yenə yenə mən gözləyirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Yenə də tavana baxdığım gecələrdən biridir. Otaq səssiz, hava tərpənmir, köhnə divar saatı fırlana-fırlana zamanı öldürür. Həyat isə tək bir sualın ətrafında fırlanır.. Bura niyə gəldim? Mən demirəm haraya, sadəcə bura. Həyat deyilən yerə, bu coğrafiyaya, bu zamana, bu toplumun arasına...

Heç kim məndən soruşmadı, gəlmək istəyirsənmi deyə. Mən bu sistemə yazılmadım. Qəbul imtahanı vermədim. Amma artıq buradayam. Və bu "burada olmaq" hissi bir tək oturub nəfəs almaq deyil. Bu, sanki bir gözəgörünməz miqyasa salınmaqdır, ölçülürəm, çəkilirəm, uyğun gəlib-gəlmədiyimə baxılır. Bəzən hiss edirəm, bu dünya mənə dar deyil, sadəcə mən bu dünyanın əlinə yatmıram.

 Yaxşı bəs, nə üçün varam? Bu sualı soruşmaq sadəcə bir intellektual məşq deyil. Bu sual nəfəs almaq kimidir, alınmasa, içimdə bir şey yavaşca boğulmağa başlayır. Yuxudan oyanırsan, gedirsən bir işin arxasınca, qayıdırsan, yeyirsən, yatırsan. Sabah yenə təkrar. Bir az gülürsən, bir az yazırsan, bir az göz gəzdirirsən. Amma içində elə bir səssizlik var ki, heç bir səs onu batıra bilmir. Mənə deyirlər, həyat elə budur. Mən isə içimdən soruşuram, bəs o zaman nəyə görə bu qədər narahatam? Mən artıq yaşamaq deyil, hiss etmək istəyirəm Çox adam yaşamaqdan danışır. Amma onların dediyi yaşamaq, sanki bir növ proqramdır, oxu, işlə, ailə qur, pul qazan, yaşa. Amma mən bu proqramda deyiləm. Mən yaşamaq deyil, hiss etmək istəyirəm. Hər şeyi. Özümü, səmanı, torpağı, onun səsini, gözəlliyini, mənanı.. Amma bəzən hiss etdikcə daha çox əzilirəm, çünki bu hisslərin qarşısında boşluq var. Heç nə cavab vermir. Və bu vaxt başa düşürəm ki, boşluq əslində qaranlıq deyil, cavabsızlıqdır.

 Bəzən küçədə dayanan bir gənc görürəm. Sakitdir, telefona baxır. Heç nə demir. Amma mən onun içində öz sualımı hiss edirəm. O da bilir, bu sistemin quruluşu onun içinə toxunmur. O da gözləyir, bir səs, bir işarə, bir mənzərə... nə olursa olsun, sadəcə bir şey olsun ki, ona desin: "Sənin burda olmağın boşuna deyil." Çünki insan varlığını doğrultmaq üçün yalnız yaşamalı deyil, tanınmalı, görünməli, hiss edilməlidir. Əks halda yaşamaqla yox olmaq arasında fərq qalmaz.

 Və ən dəhşətlisi nədir bilirsən? Həm var olmaq, həm olmamaq. Gündəlik həyatla axıb gedirsən, amma içində hər şey dondurulub. Qəlbinin bir yerində sanki kimsə hələ də səni oyatmağa çalışır, amma sən çoxdan yorulmusan. Niyə oyanaq ki, dünya yenə eyni olacaq. Mən tavanın çatlarını saydıqca bu düşüncə də çat verir, ya bu varlığın içində özümü tapmalıyam, ya da bu varlığın heç biri mənim deyil. İnsan buraya niyə gəlir bilmir, amma buradan necə gedəcəyini sorğulamağa başlayanda artıq var olmaq deyil, varlığı aşmaq istəyir. Mən hələ burdayam. Gözləyirəm ki, bu tavandan nə vaxtsa bir səs düşəcək... və deyəcək,  "gəl, indi sən başlayırsan."

Bu səhər çay içərkən pəncərədən baxdım. Birisi lüks maşında siqaret çəkirdi, digəri zibil qutusunu eşələyirdi. Eyni küçədə. Eyni havada. Eyni dildə danışan, eyni ölkədə doğulan iki insan. Amma biri üçün həyat seçimdir, digəri üçün isə məcburiyyət. Və içimdə sual qalxır. Hansı ədalət bu qədər fərqə izn verib? Əgər hər şey bu qədər təsadüfi və zalımdırsa, onda niyə bizə doğruluq öyrədilir? Niyə məktəbdə "yaxşı insan olun" deyirlər, sonra isə yaxşı olanlar arxa sırada qalır? Bəzən elə gəlir ki, bu düzümdə vicdan ayaq altında qalan bir səhv düymədir.

 Burda bir oyun var. Hamı oynayır. Bəziləri qaydalara əməl edir, digərləri isə qaydaları yazır. Ədalət, bir çox hallarda zəiflər üçün nəzərdə tutulub. Güclülər üçün isə alternativ yollar var. Bu o qədər gözəgirəndir ki, artıq gənclər ədalətə inanmır. Onlar uzaqdan izləyir, başını aşağı salır, ya da qəzəblə susur. Sual budur ki, əgər doğru olmaqla heç nə qazanmayacağıqsa, niyə doğru olaq? Və bu sual verilməyə başlayıbsa, cəmiyyət artıq ruhunu itirib deməkdir. Bəzən gecə oturub oxuyursan, çalışırsan, zəhmət çəkirsən. Amma sabah birisi gəlir, heç nə etmədən səndən qabağa keçir. Ya onun tanışı var, ya pulu, ya da sadəcə şansı. Əziyyətin nəticə ilə əlaqəsi itəndə, insanın içindəki səbəb nəticə hissi ölür. Həmin an artıq nə məqsəd qalır, nə motivasiya. Sadəcə yorğunluq qalır. Və səssiz bir sual.

"Bütün bunlar niyə idi?" Ən qəribəsi budur ki, bu oyunu oynamaq istəməyənlər bu torpağı tərk etmək istəyir. Deyirlər, "burda yaşamaq olmur."Amma bəlkə də problem yaşamaqda deyil, problem yaşamağın bu qədər ləyaqətsiz formada təqdim olunmasındadır. Bəzən mən də fikirləşirəm. Getmək, bu qədər bəsit olmamalıdır. Amma bəzən qalmaq da özünə qarşı zorakılıq kimidir. Düşünürsən ki, bəlkə başqa yerdə həyat səninlə danışar, sənin əziyyətini tanıyar.

 Bir çox adam sakitdir. Küçədə, sosial şəbəkədə, ailədə. Sakit görünür. Amma bu sükut məmnunluqdan yox, öyrəşməkdəndir. Hamı düzümün belə olduğunu qəbul edib. Və heç kim dəyişməyə çalışmır, çünki dəyişmək istəyənlər artıq dəyişib və getmişdir. Ədalət olmayanda, insanlar bir nöqtədən sonra öz kiçik dünyalarında öz şəxsi qanunlarını yaradır. Və bu cəmiyyət, çoxlu kiçik qapalı "mən"lərdən ibarət xaotik bir yerə çevrilir. Əgər yaxşılıq artıq nəticə vermirsə, biz yaxşı qalmağı necə bacaraq? Əgər səbr axırda yox olmaqla nəticələnirsə, səbr fəzilət olmur, sadəcə susdurma üsuluna çevrilir.

Bu gecə də bir pəncərə arxasında düşünürəm, bəlkə də, bu sistemdə ədalət yoxdu, sadəcə ümid saxlayanlara "ədalət" adı verilmiş bir illüziya var. Bəzən elə hiss edirəm ki, bu torpaq məni sevmir. Bunu demək təkəbbür deyil. Sadəcə... burda bir şey qırılıb. Sanki bu yerin ruhu ilə mənim ruhum arasında ünsiyyət pozulub. Nə o danışır, nə mən eşidirəm. Hiss etmədiyim bir torpaqda necə kök sala bilərəm? Çöldə dayanıram. Səssiz bir küçə, boş bir baxış və mən.. Bir yerdə olub, oraya aid olmayan bir varlıq.

Onlar deyir: "bura sənin vətənindir, torpağındır, anandı..."Amma bu torpaqla münasibət yalnız coğrafi olmamalıdır. Bir yerin sənə doğma olması üçün o da səni qəbul etməlidir. Yolunda gedərkən əzilməməlisən, sənə "get" deyən baxışlarla qarşılaşmamalısan. Bura doğrudursa, niyə bu qədər yad hiss edirəm? Əgər doğulduğum yer mənim yerim deyilsə, onda yerim hardadır?

 Biz nə kəndin uşaqlarıyıq, nə də şəhərin. Kənd bizə "unutdun bizi" deyir, şəhər isə "sən bizdən deyilsən." Arada qalmışıq. Ən təhlükəli yer, ikisi arasında, heç birinə aid olmadan yaşamaqdır. Bu hiss, köksüzlükdən daha ağırdır. Çünki sən bilirsən, hər yer var, amma sənin yerin yoxdur. Yatmağa yastıq var, dayanmağa yer yox. Bəzən bir kəndə gedirəm. Uzaqda. Çaylar axır, ağaclar titrəyir, səssizlik doludur. Amma o səssizlik illərlə unutmağa məcbur edilmiş nələrinsə susqunluğudur. Bu torpaqda bir zamanlar danışan çox şey vardı. İndi isə danışmaqdan yorulmuş kimi görünür. Bu torpağın özü belə susubsa, gənc insan burada necə danışsın?

Gedirik, çünki... Bəziləri deyir, gənclər niyə gedir? Cavab sadədir, çünki çağırılmırlar. Bu torpaq "qal" demir. Burda qalmaq təkcə fiziki mövcudluq deyil, qalmaq üçün ruhun da yer tapmalıdır. Əgər sənə lazım olan məktəb yoxdursa, sənət yoxdursa, söz yoxdursa, insan bir gün yorulur. Və yavaşca gözlərini sərhədlərə dikir. Bəzən qürbət bir yerdə doğma hiss edirsən. Sadəcə ona görə yox ki, səni anlayırlar. Ona görə ki, orada kim olduğunla maraqlanırlar. Burda isə çox vaxt kim olduğun önəmli deyil, sən sadəcə bir rol oynamalısan. Ailənin gözündə nə olmalısansa, dövlətin gözündə kim görünməlisənsə, məhəllənin gözündə necə davranmalısansa... Bu yer mənə deyir ki, "olma". Mən isə içimdən pıçıldayıram, amma mən artıq olmuşam...

 Bəzən insan bir torpaqda doğular, amma onun ağacına çevrilə bilməz. Sular onu sulamaz, küləklər onu oxşamaz, insanlar onu sezməz. Belə torpaqda qalmaq, sadəcə fiziki olaraq mövcud olmaqdır. Və mövcud olmaqla yaşamaq arasında, bəzən ölmək qədər fərq var. Bu gün bir yerdə səsimi qaldırdım, heç kim eşitmədi. Bəlkə də eşitdilər, sadəcə qulaq asmaq istəmədilər. Çünki bu cür səslər çoxalanda düzümün balansı pozulur. Və düzüm yalnız bir şeyi sevir, səssizliyi. Ancaq içimdəki səssizliklə çöldəki səssizlik eyni deyil. Mənim içimdəki, qışqırığın boğulduğu bir boşluqdur. O səslə bir yeri dəyişmək istəyirsən. Amma bilirsən ki, səsin divara dəyib geri qayıdacaq.

 İnsan elə-belə üsyan etmir dostum.  Əgər bir gənc sükutu dağıdırsa, demək ki, əvvəl çox uzun müddət susub. Bu qəzəb, sadəcə qəzəb deyil, tanınmaq istəyidir, dəyər görmək istəyidir, aid olmaq istəyidir. Yəni içində qaranlıq yox, əslində işıq axtarışı var. Amma sən bu qəzəbi ifadə etdikcə, insanlar susdurmaq üçün ya səni lağa qoyur, ya da "səbr elə"deyirlər. Əgər səbr sonsuzdursa, insan özü yox olur. Və bu yoxluğun içindən... başqa biri doğulur.

 Bir yerdə oturursan. Gözlərin ekranda, qulaqların musiqidə, əlin telefonda. Amma özün hardasan? Sənin içində iki nəfər var, biri bu qaydaları qəbul edən, digəri isə hər şeyi yandırmaq istəyən. Biri susur, digəri qışqırır. Biri təhlüklədir, digəri qorxaq. Biri uyğunlaşır, digəri gizlincə içindən qaçır. Bəzən hiss edirəm, içimdə nə qədər çox adam yaşayırsa, mən bir o qədər təkəm.

 Dəyişmək istəyirəm. Hər şeyi. Özümü, ətrafımı, düzümü, dili, mövqe anlayışını. Amma hara gedəcəyimi bilmirəm. Bu bir labirintdir, çıxış olduğunu hiss edirsən, amma heç bir divarın arxasında yol yoxdur. Və sən bu boşluqda ayaqda qalmağa çalışırsan. Yıxılmamaq üçün hərəkət edirsən, amma hara gedirsən bilmir, sadəcə yerində dövr edirsən. Bunu görənlər sənə "cəld fırlanırsan" deyir, amma sən bilirsən, çevrəndəki torpaq hələ də eyni yerdədir.

 İçimdə bu qədər enerji var. Yandırmaq, qurmaq, uçurmaq, yaratmaq, qoparmaq, dəyişdirmək.. Amma yön yoxdur. Və insan yönsüz gücə sahib olanda ya özü partlayır, ya da ətrafını dağıdır. Bu şəhərdə hər gün içində partlayan, lakin səssizcə yoluna davam edən neçə nəfər var görəsən? Hərəsi bir gün bir qığılcımla ya ucalacaq, ya da tam yanacaq. Bəzən hiss edirəm, içimdəki qəzəb, bir gün məni öz yerimdən qoparıb atacaq. O gün ya özüm olacam, ya da heç kim. Çünki bu qədər üsyan, bu qədər qaranlıq, bu qədər sorğu boşluqda qalmaz. Ya birinə çevrilər, ya da hamını dağıdar. Mən sadəcə istəyirəm ki, bu dağıntının içindən bir yol açılsın. Yolun haraya getdiyini bilmirəm, amma getmək istəyirəm. Çünki artıq burda qalmaq qaranlığa çevrilib. İnsan yalnız çörəklə yaşamazmış.

Səhər yeməyi yeyirəm, amma doymuram. Nə yeməyə, nə içməyə, nə də istirahətə ehtiyacım vardı o saat. İçimdə fərqli bir aclıq var, sözlərlə ifadə olunmayan, amma daim sızlayan bir hiss. Sanki nəsə çatışmır. Əlimdə olan hər şey tamamdır, amma həyatın özü natamamdır. Boşqab doludur, ruh isə boş. Bax budur bu dövrün aclığı.

 İnsanın aclığı bəzən mədəsində olmur ki. Bəzən bir cümləyə acırsan, bir baxışa, bir anlayışa, bir mənzərəyə. Bəzən tək bir sual var içində, "bütün bunların mənası nədir?" Əgər səhər oyanırsansa, gün boyu işləyirsənsə, axşam isə yatağa girib növbəti günü gözləyirsənsə və bütün bu dövrə bir cümləlik izah tapmırsansa, bu, sadəcə yorğunluq deyil. Bu, ruhun səssizcə acından ölməsidir.

 Bu günlərdə ümumiyyətlə çox danışırıq. Hər yerdə səs var, amma eşidiləcək söz yoxdur. Təhsil var, amma məna yox. Mədəniyyət var, amma ruh yox. Sistem var, amma məqsəd yox. Texnologiya var, amma niyə yaşadığımız bilinmir. İnsanlar canlıdır, amma sanki içlərində nəsə ölüb. Bir vaxtlar şeir yazırdıq, indi bloq. Bir vaxtlar sorğu vardı, indi "trendlər". Bir vaxtlar ruh danışırdı, indi sosial şəbəkə bağırır. Qurtuluşsa yalnız mənada var. Əgər həyatın mənası yoxdursa, zənginlik də, vəzifə də, münasibət də, mükafat da sadəcə üstü bəzədilmiş boşluqdur. Ruh yalnız öz yerində olarkən doyur. O yer isə, nə rəsmi kürsüdür, nə də diplom kağızı. O yer, səni sən edən şeyin yaşadığı məkandır. Əgər sən bu həyatda iz qoymaq istəmirsənsə, demək ki, artıq içindəki nəsə sönüb. İstəmək, ruhun sağ qalmasıdır.

İstəmək, mənaya toxunmaq istəyidir.

 Bu torpaqda bəziləri tarix tərəfindən unudulub. Amma daha qorxulusu odur ki, bəziləri özünü özü unutmaq məcburiyyətində qalıb. Çünki bu sistemdə mənanı axtarmaq çox vaxt "bədbəxtlik" sayılır. Sənə deyirlər ki, "çox düşünmə, özünü yorma, başını aşağı sal." Amma başını aşağı saldıqca, ruh da aşağı enir.

Ruhum acdır. Çünki bu həyat təkcə yeməklə, içməklə, çalışmaqla dolmur. İnsan nəsə gözləyir. Təsdiq, ilham, sevilmək, görülmək, hiss edilmək… Amma ən çox, mənanı hiss etmək istəyir. O mənanı tapmadıqca, bu yer ona tanış olmur. Tanımadığın yerdə isə insan həmişə qonaq kimi yaşayar. Bəzən bir sual, bir musiqi, bir cümlə yetər… Yetər ki, ruh öz evini tanısın.

O zaman, bəlkə də... qalmaq istəyə bilərik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyhəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün mövzumuz orta əsr türk şəhərlərində küçə teatrları və əyləncə mədəniyyətidir. Düşünürük ki, marağınıza səbəb ola biləcəyik.

Orta əsr türk şəhərləri yalnız siyasi və iqtisadi mərkəzlər deyil, həm də mədəni həyatın canlandığı məkanlar olmuşdur. Bu şəhərlərdə küçə teatrları və ictimai əyləncə mədəniyyəti xalqın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsi idi. Əyləncə mərkəzləri yalnız zövq və istirahət məqsədi daşımır, həm də sosial tərbiyə, informasiya yayımı və mədəni kodların qorunması funksiyasını yerinə yetirirdi. Bu yazıda orta əsr türk şəhərlərində küçə teatrları, performanslar və əyləncə mədəniyyətinin ictimai və mədəni aspektləri araşdırılacaq.

Türk şəhərlərində küçə teatrları bazar meydanları, karvansaralar ətrafı və dini mərkəzlərin yaxınlığında yerləşirdi. Burada tamaşalar geniş auditoriyaya təqdim olunurdu. Küçə teatrları yalnız əyləncə məqsədli deyildi; onlar həm də sosial mesajların, dini və əxlaqi təlimlərin çatdırılması vasitəsi idi.

Küçə teatrlarının aparıcıları əsasən musiqiçilər, rəqqaslar, dastançılar və söz ustaları olurdu. Bu sənətkarlar yalnız əyləncə təqdim etməklə kifayətlənməyib, həm də ictimai tərbiyə rolunu yerinə yetirirdilər. Onlar dastan və nağılları ifa edərək nəsillər arasında mədəni yaddaşı qoruyurdular.

Kitabi-Dədə Qorqud və digər türk dastanları küçə teatrları vasitəsilə xalq arasında yayıldı. Dastan qəhrəmanlarının cəsarətləri, mənəvi və əxlaqi dərsləri tamaşaçılara əyləncə ilə birlikdə ötürülürdü.

Musiqi və rəqs küçə teatrlarının vacib hissəsi idi. Davul, qopuz, balaban kimi alətlər performansların ritm və dramatik effektini artırırdı. Rəqslər isə həm əyləncə, həm də dini-mifik məna daşıyırdı.

Küçə teatrlarında komik və satirik səhnələr geniş yayılmışdı. Bu performanslar ictimai problemləri, hökmdar və məmur davranışlarını dolaylı şəkildə tənqid etməyə imkan verirdi. Bununla da teatr həm əyləncə, həm də sosial nəzarət funksiyasını yerinə yetirirdi.

Küçə teatrları və əyləncə mərkəzləri şəhər sakinlərini bir araya gətirir, kollektiv təcrübə yaradırdı. Tamaşaçılar bir-biri ilə ünsiyyət qurur, xəbərlər və mədəni məlumatlar paylaşırdılar.

Tamaşalarda göstərilən qəhrəmanlıq nümunələri, dürüstlük, cəsarət və mərhəmət prinsipləri cəmiyyətin əxlaqi təliminə xidmət edirdi. Həmçinin dini bayram və mərasimlər zamanı küçə teatrları ritual elementlərlə birləşdirilərək, xalqın dini bilik və inamlarını möhkəmləndirirdi.

Küçə teatrları mədəni irsin qorunması və ötürülməsi üçün əsas vasitə idi. Dastan, nağıl, musiqi və rəqs performansları yazılı ədəbiyyat və rəsmi sənədlərlə yanaşı, xalq mədəniyyətinin canlı bir forması olaraq fəaliyyət göstərirdi.

Orta əsr türk şəhərlərində küçə teatrları və əyləncə mədəniyyəti yalnız istirahət məqsədi daşımır, həm də sosial tərbiyə, mədəni irsin qorunması və ictimai həyatın formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Bu mədəniyyət vasitəsi ilə türk şəhərləri yalnız siyasi və iqtisadi, həm də sosial-mədəni mərkəz kimi fəaliyyət göstərirdi. Küçə teatrları həm əyləncə, həm də sosial və mədəni inteqrasiyanın mühüm vasitəsi olmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Şərəfinə Bahadur xan tərəfindən kitabxana tikilən, Həbibullah Şirazinin, Nəcməddin Kübravinin neməti sayılan Qarabağlı

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Sulu Çor xaqanın, Qəznəli Mahmudun, Sultan Toğrulun, Çağrı bəyin, Anadolunun qapısını türklərin üzünə açan Alp Arslanın,  Xarəzmşahların, dünya fatehi  Əmir Teymurun, Baburlar İmperiyasının qurucusu Babur şahın, Səlahəddin Eyyubinin, Sultan Baybarsın , Osman Qazidən, Fateh Mehmetdən, Əmir Teymurdan sonra türkün gücünü, qüdrətini  sübuta yetirən  Nadir şah Əfşarın  boy aldığı Türküstan, Bozqırların sultanı olan təkcə Sərkərdə-xaqanlar deyil, həm də zəngin mədəniyyəti, qüdrətli tarixi ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirdi.

Ruhunun qida yeri olan bu torpaqlarda Şərqin qüdrətli elm-tədris mərkəzləri quruldu

Məvarünnəhr,  Səmərqənd, Buxara , Fərqanə, Xivə, Kokand, Termez, Mərv, Ürgənc, Muynak, Şəhrisəbz, Nukus, Daşkənd  kimi antik dövr  şəhər mədəniyyəti tarixinə belə imzasını atdı. Bibixanım məscidi, Buxara məscidi, Uluqbəy rəsədxanası və mədrəsəsi,  Şahi-Zində məqbərəsi, Sərdar mədrəsəsi, Əmir Teymur və onun törəsinin uyuduğu Gur-Əmir məqbərə kompleksi,  Ağ Saray, Registan meydanı, İçan- Qala abidələri ilə yanaşı, həm də əzəmətli imperiyalar quran Qaraxanlıların,  Qəznəlilərin, Səlcuqların, Xarəzmşahlarının , Teymurluların diyarı kimi dünyaya səs saldı. Əl-Buxari, Əl-Fərqani, Əl-Biruni, İbn Sina, Hüseyn Baykara, Mahmud Kaşğarlı, Babur şah, Xoca Əhməd Yəsəvi, Əlişir Nəvai, Uluqbəy, Xocazadə Rumi, Əli Quşcu, Mirşərif Gürcani, Xoca Əkrar, Lütfi, Xondəmir, kimi fikr və düşüncə sahibləri, təbib-filosoflar, ustad sənətkarlar, təlimləri,  traktat və risalələri ilə fəlsəfi cərəyanların təməlini qoyan mütəfəkkir alimlərin dühası ilə dünyanın  ruhunun qida yeri olan bu torpaqlarda Şərqin qüdrətli elm-tədris mərkəzləri quruldu. Dünyanın məhşur alimləri qüdrətini, əzəmətini məhz bu müqəddəs məkanın mürşidlərinin hüzurunda təsdiq etmək üçün Səmərqəndə,  Buxaraya, Xarəzmə,  Ürgəncə,  Xivəyə, Mərvə vardı. Onların sırasında  Yusif  Sultan Qarabaği kimi qüdrətli bir türk, azərbaycanlı da var idi ki, bu gün onun varlığı ilə hər bir azərbaycanlı, qarabağlı qürur duyur!

İlk təhsilini Buxarada aldıqdan sonra Şiraza gedir

Əsərləri Türküstanda, Mərkəzi Asiyada tədris olunan, Bahadur xanın kitabxanasına hədiyyə edilən,  Səmərqənddə “Böyük Axund”, Buxarada “Elmin Sultanı” titulunu alan Yusif Sultan Qarabağinin adı çəkiləndə bu gün də Buxara, Səmərqənd, Xarəzm kimi elmi mərkəzlərdə nüfuzlu alimlər səcdəyə durur.

XVI yüz ilin birinci yarısında Qarabağ bəylərbəyliyində doğulan Yusif Sultan Qarabaği ilk təhsilini Buxarada aldıqdan sonra Şiraza gedir. Bəzi mənbələrdə onun Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı Qarabağı tərk etdiyi məlum olsa da, tarixi faktlar onun Yaxın və Orta Şərqdə məhşur olan Həbibullah Şirazi kimi dövrünün tanınmış alimindən dərs almaq üçün Buxaradan Şiraza getdiyini sübut edir.  Şirazda təhsilini tamamladıqdan sonra Səmərqəndə dönən Yusif Sultan Qarabaği əldə etdiyi nailiyyətlərə, gənc yaşında qələmə aldığı məşhur risalə və traktatlarına görə müxtəlif  ölkələrin sultanları və universitetləri tərəfindən  fəxri adlara layiq görülür. Taleyində mühüm mərhələ olan Səmərqənd dövrü onu Şərqin nüfuzlu alimi kimi dünyada məhşuri-cahan edir. Səmərqənd Universitetində fəlsəfə və din  tarixindən mühazirələr oxuyur,  “Böyük Axund” titulunu alır.

Cəlaləddin Dəvvaninin “Şərhi-Əqayiqi-Əzudiyyə”  əsərinə haşiyə yazır

İlk gənclik illərində, hələ Şirazda Həbibullah Şirazinin müridi olduğu illərdən fəlsəfə və kəlam, müdriklik və müdriklər kimi məsələlərlə məşğul olan alim Cəlaləddin Dəvvaninin “Şərhi-Əqayiqi-Əzudiyyə”  əsərinə haşiyə yazır. Dəvvaninin  bəzi fəlsəfi düşüncələrini təqdir,  bəzilərini isə tənqid edərək  elm aləmində  “təqdirlər və tənqidlər” adlı cığır açır. Əldə olunan məlumatlar sübut edir ki, Yusif Sultan Qarabaği Kübraviyyə təriqəti ilə bağlı olmaqla yanaşı, sufi şeyxi  Nəcməddin Kübravi ilə birlikdə təriqqətin inkişafına və yayılmasına  töhfədə bulunmuşdur.  Kübravinin irfan gecələrini nurlandıran əsas alimlərdən biri kimi kübravilik təliminin Yaxın və Orta Şərqdə, Anadoluda yayılmasında mühüm rol oynamışdı.

Ötən əsrin tədqiqatçıları Yusif Sultan Qarabağinin  fəlsəfi görüşünün, dünyabaxışının mahiyyətinin sufi-panteist xarakter daşıdığının, “Varlığı bütöv halda qəbul etmədiyini” yazsalar da Elmin Sultanı risalə və traktatlarında İbn Sina ənənələrini, işraqilik təlimini təbliğ etdiyini də qeyd etmişlər.

Türküstanı bürüyən şöhrəti  Buxara hökmdarı Bahdur xanın diqqətini cəlb edir

Səmərqənddən sonra  Buxaraya dəvət alan  mütəfəkkir-alim Buraxa Universitetində mühazirələr oxuyur, nüfuz və şöhrət qazanır, çoxsaylı ardıcıllar yetişdirir.  Təkcə Buxaranı deyil, Türküstanı bürüyən şöhrəti  Buxara hökmdarı Bahadur xanın diqqətini cəlb edir. Qarabağın möhnəti, Səmərqəndin zinəti, Həbibullah Şirazinin, Nəcməddin Kübravinin neməti saraya dəvət alır, fikir və düşüncə sahiblərinin, elmi-irfan bulağından içən və içirən alimlərin sırasında mövqeyini möhkəmləndirir. Buxarada qələmə aldığı risalə və traktatlar sonrakı dövrlərdə Türküstan  mədrəsələrində Ürgənc, Xivə, Xarəzm, Səmərqənd,  Buxara  kimi elmi mərkəzlərdə tədris edilir.

Qarabağinin ən məhşur əsərlərindən biri “Həfti-Cihan”,  yəni “Yeddi bağ”dır

1619-cu ildə isə Yusif Sultan Qarabağinin  mütəfəkkir-filosof kimi  taleyində mühüm hadisə baş verir. Bahdur xan onun şərəfinə kitabxana tikdirir. Şərqin bu mütəfəkkir alimini bu kitabxanaya rəhbər təyin edir. Özbəkistan Şərqşünaslıq İnstutunda 20-dən çox əsəri qorunub mühafizə edilən “Elmin Sultanı”nın Süleymaniyyə kitabxanasında olan yeddi əlyazması  onun təkcə mürşidi-kamil  deyil, həm də mütəfəkkir filosof olduğunu sübut edir. Əsərlərinin böyük hissəsini  dövrün elmi-irfan, saray siyasət dili olan ərəb və fars dillərində yazan Yusif Sultan Qarabağinin ən məhşur əsərlərindən biri “Həfti-Cihan”,  yəni “Yeddi bağ”dır ki,  bu əsər insan, mənəviyyat, əxlaq və idrak haqqında düşüncələri özündə ehtiva edir.

Abbasqulu ağa Bakıxanov Yusif Sultan Qarabağini Şərqin mütəfəkkir şairi, böyük sənətkarı, söz ustadı  adlandırmışdır

1997-ci ildə şərqşünas alim Məsiağa Məhəmmədi tərəfindən Azərbaycan türkcəsinə çevrilən bu əsər Yusif Sultan Qarabaği irsinin  ana dilimizdə ilk nümunəsidir. Dünya şöhrətli alimin, mütəfəkkir-filosofun digər qiymətli əsərlərindən biri də “Haşiyələrin tamamlanması və səhvlərin düzəldilməsi”dir ki, o, bu əsəri təxminən 1623-cü ildə Ağa Hüseyn  Xalxalinin tənqidlərinə cavab olaraq yazmışdır.

Əldə olunan məlumatlar onu da sübut edir ki, bir mütəfəkkir alim kimi Yusif Sultan Qarabağinin irsi yanlız fəlsəfə və ilahiyyatla, dinşünaslıqla məhdudlaşmayıb. Onun tibb, astronomiya və riyaziyyatla bağlı risalaləri də dünyada məhşur olmuşdur. Üzü köçürülən əlyazmaları müxtəlif Şərq ölkələrində yayılmışdır. Şərqin bütün Elm mərkəzlərində onun əsərlərinə istinad edilmişdir.  Şərqin və Azərbaycanın digər bir mütəfəkkir alimi, şair, mütərcim və tarixçi Abbasqulu ağa Bakıxanov Yusif Sultan Qarabağinin ədəbi əsərlərindən söz açmış onu “Şərqin mütəfəkkir şairi, böyük sənətkarı, söz ustadı” adlandırmaqdan belə çəkinməmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.09.2026)

Buxarada, Sultan Sarayı köşkündə, adı ilə bağlı kitabxananın yanında dəfn edilib

Ömrünün son illərini  şöhrət çələngini başına qoyduğu Buxarada keçirən  mütəfəkkir-alim, filosof, astonom və riyaziyyatçı, Kübravilik təliminin yaranmasında,  İşravilik təliminin inkişafında mühüm rol oynayan Yusif Sultan Qarabaği bəzi mənbələrə görə 1644-cü, bəzilərinə görə isə 1645-ci ildə dünyaya vida nəğməsi oxuyaraq Buxarada, Sultan Sarayı köşkündə, adı ilə bağlı kitabxananın yanında dəfn edilib. 

Əsərləri  XX yüz ilin əvvəlinə qədər Türküstan Universitetlərində tədris olunan alimin irsi ilə bağlı   mühüm uğurlara 2023-cü ildə nail olunub. Aparılan araşdırmalar nəticəsində onun “Vacib Varlıq” risaləsi elmi ictimaiyyətə təqdim edilib. 2026-cı il avqustun 25-də  Daşkənddə keçirilən Beynəlxalq Media Formunda Azərbaycan-Özbəkistan elmi –mədəni əlaqələrinə həsr olunan seminarda Azərbaycanın bu mütəfəkkir alimi haqqında mühazirə oxunub. Onun bir türk-azərbaycanlı kimi bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən risalə və traktatlarından söz açılıb, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin dialoquna verdiyi töhfələrdən danışılıb.

Şərəf Cəlilli