Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Azərbaycanın qüdrətli şərqşünaslıq məktəbləri olub. Şərqşünas-tarixçi akademik Ziya Bünyadovun, akademik Vasim Məmmədəliyevin, professor Rüstəm Əliyevin məktəbləri o zamankı SSR-də Mirzə Kazım bəyin, Mustafa bəy Topçubaşovun, İosif Braginskinin irsi ilə müqayisə olunan əsrlər yaradan bu alimlərin sırasında filologiya elmləri doktoru, professor Aida xanım İmanquliyevanın öz yeri olub. 

 

Elmin bəşəri dəyərlər xəzinəsinin “Qələmlər birliyi və Mixayıl Nüaymənin onun yaradıcılığında rolu”, “Cübran Xəlil Cübran”, “Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri” kimi ciddi əsərləri ilə zənginləşdirən Aida xanım 1939-cu il oktyabrın 10-da Bakıda “Yeni yol”, “Gənc işçi”, “Kommunist”, “Döyüşən Krım”, “Radio proqramı”, “Vətənin səsi” kimi mətbu orqanlarda imzanın hökmü ilə millətə, məmləkətə xidmətdə bulanan, “Bakı” və “Baku” qəzetlərinin qurucusu kimi tarixdə qalan, professor Nəsir İmanquliyevin ailəsində dünyaya gəldi. 

Bakının məşhur məktəblərindən birini – 132-saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra indiki Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil oldu. 1962-ci ildə universiteti qızıl medalla bitirdikdən sonra professorlar Rüstəm Əliyev və İosif Braginskinin rəhbərliyi ilə elmi fəaliyyətə başladı. Ərəb-məhcər ədəbiyyatının ilk qadın tədqiqatçısı kimi tarixə yazılan professor Aida İmanquliyeva “Qələmlər cəmiyyəti və onun yaradıcılığında Mixail Nüaymənin rolu” mövzusundakı namizədlik desertasiyası ilə dünya şərqşünaslığında yeni səhifə açdı. Suriyadan və Livandan Latın Amerikasına mühacirət edən ədiblərin – Mixail Nüaymənin və Cübran Xəlil Cübranın irsinin araşdırılması ilə mühacirət ədəbiyyatı tarixində də mühüm nailiyyətlər əldə edib, ilklərə imza atan professor Aida İmanquliyeva ötən əsrin repressiya və mühacirət adlı burulğanını dünya ictimaiyyətinə təqdim etdi. Mixail Nüaymə və Cübran Xəlil Cübranın poetik irsi ilə Hüseyn Cavid, Almas İldırım, Əhməd Cavad, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşovun irsinin müqayisəli səciyyəsini verən, onların irsində həm də Tolstoy, Dobrolyubov, Dostoyevski, Anna Axmatova kimi vaxtın-zamanın fövqünə qalxan ədiblərin irsini görən Aida xanım təkcə bir namizədlik dissertasiyası ilə dünyaya sübut etdi ki, əslində insanlara bir-birini anlamağa və dinləməyə heç nə mane olmur. Bəşəriyyətin problemlərini ancaq sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin dialoqu ilə çözmək, həll etmək mümkündür. Sivilizasiyaları, dinləri, mədəniyyətləri dialoqa, harmoniyaya səsləyən Aida xanım “Cübran Xəlil Cübran” əsəri ilə fırça ilə qələmin vəhdətində tarix yaradan Cübran Xəlil irsinin ümumbəşəri dəyərlə xəzinəsində yerini müəyyənləşdirir.  Cübran Xəlilin əsərlərini bir rəssam və ədib kimi məşhur rəssamların irsi ilə müqayisə edən alim Ayvazovskinin “Tufana düşən gəmi”sindəki insan taleyini Cübran Xəlilin “Səhrada boğulan quş” əsəri ilə müqayisə edərkən şərqli, yaxud qərbli olmasından asılı olmayaraq, quruluşun-zamanın qurbanı olan insanın təbiətin, cəmiyyətin ağrı və problemlərindən söz açır. 

 

Mühacirət ədəbiyyatının tədqiqi sahəsində yeni səhifə açdı

Şərqin mütəfəkkir alimlərindən biri Mirzə Kazım bəy çar Nikolayın hüzurunda çıxış edərkən tarixi bir cümlə işlətmişdi: “Şərqi xilas və tərəqqi etdirəcək insanlar Şərqin içərisindən çıxmalıdır”. Mirzə Kazım bəyin ikinci tarixi bir cümləsi isə belə idi: “Şeyx Şamil qəhrəmandır, qəhrəmanlar yetirən qəhrəman!” Bu iki qüdrətli kəlamın sahibi türk, müsəlman və azərbaycanlı idi. Dərbənd şeyxülislamının oğlu Mirzə Kazım bəy tək və yeganə alimimiz idi ki, çar Rusiyasında əsərləri senzuradan kənar dərc olunurdu. Çox böyük səmimiyyət və qürurla qeyd edə bilərik ki, keçmiş SSR-ini çevrələyən alimlər içərisində professor Aida İmanquliyeva yeganə alim, özü də türk, müsəlman və azərbaycanlı idi ki, əsərləri dünyada senzuradan kənar dərc olunurdu. Bunun tək və yeganə səbəbi vardı. O, bir mütəfəkkir alim kimi şərqşünaslıqda, eyni zamanda mühacirət ədəbiyyatı tarixində yeni bir səhifə açmış, ərəb-məhcər ədəbiyyatının gələcəkdə tədqiqatı ilə məşğul olacaq alimlər üçün üç istinad mənbəsi qoymuşdu: “Qələmlər cəmiyyəti və Mixail Nüaymə”, “Cübran Xəlil Cübran” və “Yeni ərəb ədəbiyyatı korifeyləri”. Bu səbəbdən də dünyada məşhur olan bu əsərlərə istinad edən alimlərin hər biri tərəddüd etmədən Mirzə Kazım bəyin qeyd etdiyimiz kəlamlarını xatırlayır: “Şərqi xilas və tərəqqi etdirəcək insanlar Şərqin içərisindən çıxmalıdır!”, “Şeyx Şamil qəhrəmandır, qəhrəmanlar yetirən qəhrəman!” 

Aida xanım Mirzə Kazım bəy, Mirzə Fətəli Axundzadə, Abbasqulu Ağa Bakıxanov, Həsən bəy Zərdabi, Ziya Bünyadov, İosif Braginski, Vasim Məmmədəliyev, Rüstəm Əliyev, atası və qayınatası professorlar Nəsir İmanquliyev və Mir Cəlal Paşayev kimi öz məktəbini yaratdı. Şərqşünaslığın şərqli şahzadəsi, İpək yolunun mələk donlu elçisi kimi Doğudan Batıya, Odlar Yurdu Azərbaycandan dünyaya səs saldı. Milli-mənəvi dəyərlərin və bəşəri duyğuların himayədarına çevrildi. 

 

Aqambekyanın, Balayanın, Staravoytovanın üstünə yeriyən alim

20 Yanvar dəhşətləri, Xocalı faciəsi zamanı Aqambekyan, Balayanın, Staravoytovanın üstünə yeriyən, Moskvada, Poltavada keçirilən konfranslarda onlara tarixidəki yerlərini göstərən Aida xanım milli azadlıq hərəkatı zamanı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) üç alim qadınından biri kimi mənsub olduğu millətin haqq səsinə döndü. AMEA-nın Şərqşünaslıq İnstitutunun ilk qadın direktoru, BDU-nun professoru kimi təkcə ərəb filologiyası məsələləri ilə deyil, ümumtürk və ümumşərq problemləri ilə məşğul olan professor Aida İmanquliyeva o dövrdə təşkil olunan əksər konfrans və simpoziumlarda ciddi elmi məqalələrlə çıxış etməklə yanaşı, dünya alimlərinin də bu məsələyə diqqət yönəltməsinə nail olmuşdur. 

Ömür yolu örnək olan, mənsub olduğu millətin milli mənlik və milli kimlik uğrunda mücahidi kimi tarix yardan Aida xanım 1992-ci il sentyabrın 19-da dünyaya vida nəğməsi oxumasaydı, varlığı qədər sevdiyi, fəqət nigaran getdiyi Azərbaycanın daha xoş günlərini görəcəkdi. O, o tayla bu tayı, paralanmış Azərbaycanı taleyində birləşdirən bir ailədə doğulmuş, digərinə gəlin getmişdi. Sinəsində Təbrizin, Dərbəndin, Borçalının, İrəvanın ağrısını daşıyan alimin Qarabağ – Şuşa nisgilinin üstündə həm də doğmaların həsrəti vardı. 1985-ci ilin Qorbaçov “perestroykasından” sonra Ulu Öndər Heydər Əliyevə, onun ailə üzvlərinə və doğmalarına münasibət qohumluq bağı olan Paşayevləri, İmanquliyevləri də haqlamışdı. Bütün bunlara baxmayaraq, o bir mütəfəkkir alim, müdrik insan, əyilməz şəxsiyyət kimi zamanın sınaqlarından ləyaqətlə çıxdı. 

Əfşarlara, Qacarlara, Sultanzadələrə, Mahmudbəyovlara bağlı bir soydan gəlmək, professor Nəsir İmanquliyevin, Gövhər xanım Sultanzadənin ruhunun və cisminin davamçısı olaraq ömür sürmək, “Yada satmaram” nidası ailə qələm çalan Mir Cəlal ocağının gəlini kimi səadərər qovuşmaq, fizika, texnika və kosmonavtika sahəsində dünyada məşhur bir alimin, akademik Arif Paşayevin könlündə sultan olmaq, sivilizasiyaları, mədəniyyətləri, dinləri dialoqa səsləyən, insanları birliyə, bütövlüyə, elmi-irfana çağıran, xoşməramlı səfir kimi tarix yaradan, ölkənin Birinci vitse-prezidenti xanım Mehriban Əliyevanın və L.M.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin rektoru, AMEA-nın vitse-ptezidenti, akademik Nərgiz Paşayevanın anası, fitri istedadı “Baku” jurnalının, Bakı Media Mərkəzinin, Yarat müasir incəsənət məkanının, “Nargis” dərgisinn təməlini qoyan Leyla Əliyevanın, Arzu Əliyevanın, Ülviyyə Mahmudovanın, Aida Mahmudovanın nənəsi kimi tarixdə qalmaq nə qədər səadətdirsə, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün simgəsi, bəlgəsi olan üçrəngli, hilallı-ulduzlu bayrağı Şuşa qalasında, Xudafərin körpüsündə görmək bir o qədər böyük xoşbəxtlikdir. 

Aida xanım Qarabağdan, Şuşadan – Azərbaycandan  nigaran getdi. Bu gün hüzura qovuşan, özgürlüyə nail olan vətən – Azərbaycan var! Və onu uğurlarının memarları isə Aida xanımın doğmalarıdır.

 

Nüaymənin Qızılgülü

Ötən əsrin 70-ci illərində Mixail Nüaymə bəraət alıb Beyruta dönür. Ölkə onun 90 illiyini rəsmi şəkildə təntənə ilə qeyd edir. SSRİ-dən o tədbirə dəvət alan alimlərin sırasında Nüaymə irsinin ilk tədqiqatçısı Aida İmanquliyeva olmur. Onun qələmə aldığı “Qələmlər birliyi və onun yaradıcılığında Mixail Nüaymənin rolu” kitabını Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti Cəmil Quliyev Nüayməyə təqdim edir. Kitabı görüb heyrətlənən, müəllifə təşəkkür etmək istəyən yazıçıya Aida xanımın SSRİ-dən gələn nümayəndə heyətinin tərkibində olmadığını bildirirlər. Akademik Cəmil Quliyevi mülkünün arxasında, öz əliylə saldığı bağa aparan Nüaymə bir al Qızılgülü dərib “Beyrutun səsi” qəzetinə bükür və onu Azərbaycana – Bakıya, Aida xanıma göndərir. Bu bir alim kimi professor Aida İmanquliyevanın həyatda aldığı, qazandığı ən böyük mükafat idi. 

Qəribliyin, həsrətin, mühacirətin sərt üzünü Latın Amerikasında yaşayan Mixail Nüaymə illərlə vətənə dönmək, mülkündə Peyğəmbərə (s.a.s.) xatir qızılgüllərlə süslənən bir bağ salmaq arzulamışdı. Tanrı onun səsini eşitmişdi. 89 yaşında bəraət alıb vətənə dönən Nüaymənin Peyğəmbər çiçəyindən birini dərib Aida xanıma göndərməsinin özündə də bir mübhəm qəlb çırpıntısı vardı. Aida xanım mühacirlərin ailəsində doğulmuşdu, onların ocağına gəlin getmişdi. Üstəlik ömrü boyu mühacirlərin irsini araşdırmışdı.

Peyğəmbərlə (s.a.s.) bağlı hədislərdə bildirilir ki, o qızılgül ətrini və yağını sevərmiş. Üstündə qızılgül yağı gəzdirərmiş. Aida xanım da gül-çiçək ətrini sevərdi. Məhəbbətin, mərhəmətin, xeyirxahlığın ünvanı kimi xatırlanan alimi tanıyanlar bu gün də onu “Peyğəmbər kimi adam idi” kəlamı ilə yad edirlər.

Aida xanım bütün ruhu, duyğuları, sevgiləri ilə Tanrının niqabını qaldırıb, dörd səma kitabının mələklərin qanadında Yer üzünə endirdiyi, yüz iyirmi dörd min peyğəmbərlə müjdələdiyi Şərqə bağlı idi. Tanrı onun sevdiyi, könül verdiyi, yolunda qələm çaldığı Şərqi hücumlardan, təhdidlərdən, səlib yürüşlərindən xilas etsin. Bu, onun nigaran ruhunu hüzura qovuşduran ən ali məqamlardan biri olar.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

 

Bir ömrün vətən dastanı: Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Baş Leytenant Valeh Bədəlov

 

Murad Vəlixanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Azərbaycanın müasir hərb tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdıran, canından əziz tutduğu torpaqların azadlığı uğrunda qəhrəmancasına döyüşərək ən uca zirvəyə — şəhidlik məqamına ucalan igidlərimizdən biri də Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) baş leytenantı, "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" Valeh Vahid oğlu Bədəlovdur.

 

O, filoloq təhsili alsa da, taleyini silaha və hərb sənətinə bağladı, qısa lakin şərəfli ömrü ilə milyonların qəlbində silinməz bir iz qoyub getdi.

 

Erkən illər və təhsili: müəllimlikdən hərbçiliyə uzanan yol

Valeh Bədəlov 10 oktyabr 1990-cı ildə Zaqatala rayonunun Aşağı Tala kəndində anadan olub. Ailənin ilk övladı və tək oğul payı idi. O, hələ uşaq yaşlarında ikən kiçik qardaşını itirmiş, valideynləri Vahid müəllim və Məleykə xanımın yeganə oğul övladı olaraq böyümüşdü.

1996–2007-ci illərdə doğma kəndindəki R. Şabanov adına 3 saylı tam orta məktəbdə təhsil alıb. Elmə, ədəbiyyata böyük marağı olan Valeh, 2007-ci ildə Qafqaz Universitetinin (indiki Bakı Mühəndislik Universiteti) Filologiya fakültəsinə daxil olur və 2012-ci ildə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimliyi ixtisası üzrə ali təhsilini uğurla başa vurur. Lakin daxilindəki Vətən sevgisi və torpaqlarımızın işğal altında olması faktı onun gələcək planlarını tamamilə dəyişir. Məktəbdə dərs demək əvəzinə hərbçi olub birbaşa səngərdə düşmənə dərs keçməyi üstün tutur.

 

Peşəkar hərbi xidmət və XTQ-yə keçid

2012-ci ildə müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Valeh Bədəlov, ali təhsilli olduğu üçün zabit hazırlığı kursunu keçərək "leytenant" rütbəsi ilə xidmət edir. 2014-cü ildə xidmətini başa vursa da, mülki həyata uyğunlaşa bilmir və 2015-ci ildən yenidən ordu sıralarına — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən seçkin elitası sayılan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) tərkibinə qayıdır.

 

Peşəkarlığını artırmaq üçün hərbi hazırlıqlarda daim fərqlənən Valeh:

Türkiyədə çətinləşdirilmiş komando və xüsusi təyinatlı kurslarını uğurla keçir.

2016-cı ilin məşhur Aprel döyüşlərində kəşfiyyatçı və bölük komandiri kimi iştirak edərək ilk ciddi döyüş təcrübəsini qazanır.

Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi və Bakının azad olunmasının 100 illiyi münasibətilə keçirilən möhtəşəm hərbi paradlarda XTQ heyətinin tərkibində fəxrlə addımlayır.

 

Vətən müharibəsi və şəhadət dastanı

27 sentyabr 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi başlayanda baş leytenant Valeh Bədəlov ön cəbhədə — hücumun ən qaynar nöqtələrində idi. O, bölük komandiri və yüksək səviyyəli nişançı-kəşfiyyatçı kimi döyüşlərə rəhbərlik edirdi.

 

Qısa müddətdə keçdiyi qəhrəmanlıq dolu döyüş yolu:

1. Murovdağ əməliyyatı: Müharibənin ilk günlərində strateji əhəmiyyətli Murov zirvəsinin azad edilməsində böyük şücaət göstərdi.

2. Cənub Cəbhəsi: Hadrut qəsəbəsinin, Cəbrayıl, Xocavənd və Füzuli rayonlarının kəndlərinin düşməndən təmizlənməsi əməliyyatlarında iştirak etdi, strateji yüksəkliklərin ələ keçirilməsində şəxsi rəşadət nümayiş etdirdi.

 

Son döyüşü:

Valeh Bədəlov 7 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl istiqamətində növbəti çətin döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən qəhrəmancasına şəhid oldu. Acı təsadüf və ya taleyin bir hökmü olaraq, o, 30 yaşının tamam olmasına cəmi 3 gün qalmış əbədiyyətə qovuşdu. Şəhidimizin nəşi doğulduğu Zaqatala rayonunun Aşağı Tala kənd qəbiristanlığında izdihamla torpağa tapşırıldı.

 

Geridə qalan əmanətlər: şəhidin ailəsi və övladları

Valeh Bədəlov hərbi sahədəki sərtliyi və peşəkarlığı qədər, ailəsinə olan sonsuz sevgisi, qayğıkeşliyi ilə də seçilirdi. O, Könül xanımla ailə həyatı qurmuşdu. Bu evlilikdən şəhidimizin xalqımıza əmanət qalan iki qız övladı — Məleykə və Nəzrin dünyaya gəlmişdir.

Həyat yoldaşı Könül Bədəlova onun haqqında xatirələrində bölüşür ki, Valeh hərb sənətinə dərindən bağlı idi və hər an şəhid ola biləcəyini bilərək yaşayırdı. O, övladlarını çox sevir, onlarla keçirdiyi hər anı dəyərləndirməyə çalışırdı. Bu gün Məleykə və Nəzrin "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" olan bir atanın qızları olaraq böyüyür və onun şərəfli adını qürurla daşıyırlar.

 

Dövlət təltifləri və əbədi ehtiram

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində göstərdiyi müstəsna xidmətlərə görə Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə Valeh Bədəlova ölümündən sonra bir çox yüksək mükafatlar verilmişdir:

"Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı (Azərbaycanın ən ali fəxri adı)

"Vətən uğrunda" medalı

"Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı

"Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı

"Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı

"Qubadlının azad olunmasına görə" medalı

"Füzulinin azad olunmasına görə" medalı

 

Şəhidin xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə 2021-ci ildə Zaqatala rayon Aşağı Tala kənd 1 saylı tam orta məktəbinə Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Valeh Bədəlovun adı verilmiş, həmçinin oxuduğu məktəbin həyətində onun xatirəsinə bulaq-kompleksi inşa edilmişdir.

Ruhu şad olsun! Vətən sizə minnətdardır!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ədəbiyyatşünaslığımız görkəmli nümayəndəsi - Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Abbas Zamanovun bu gün doğum günü – anadan lmasının 115-ci ildönümüdür. 1911-ci il oktyabrın 10-da Naxçıvan MR Şərur rayonunun Maxta kəndində anadan olub. Erməni daşnaklarının hücumlarına məruz qalmış ailələrinin qaçqınlıq taleyi Abbas Zamanova psixoloji zədə vurub.

 

Naxçıvan və Bakı şəhərlərində uşaq evlərində yaşayıb. Bakı Pedaqoji Texnikumunu bitirdikdən sonra rəhbər komsomol işçisi kimi çalışıb, iki il də "Gənc işçi" qəzeti redaksiyasında məsul redaktorun müavini vəzifəsində işləyib. Sonra "Ədəbiyyat qəzeti"ndə məsul katib və Azərnəşrin bədii ədəbiyyat şöbəsində müdir olub. 1939-cu ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsini qiyabi bitirmiş və oraya müəllimliyə dəvət edilib.

Opera Teatrının və Filarmoniyanın direktoru olub. M. F. Axundov adına Opera və Balet Teatrının Təbrizə qastrol səfərinə rəhbərlik edib. İkinci Dünya müharibəsi illərində ordu sıralarında xidmət edib. Tərxis olunandan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində baş müəllim, Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi əməkdaşı, Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat muzeyinin direktoru, ADU-nun Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasının müdiri vəzifələrində çalışıb, daha sonra kafedranın professoru kimi fəaliyyət göstərib.

Abbas Zamanov dəmir pərdənin hökm sürdüyü sovet siyasi rejimi dönəmində dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan Azərbaycanın mühacir alimləri, yazıçıları ilə məktublaşmış, kitab mübadiləsi edib. Türkiyə Cümhuriyyətinin Ərzurum Atatürk Universitetində professor Abbas Zamanovun vaxtilə sovet rejiminin çətin dövrlərində göndərdiyi kitablardan təşkil olunub və üç mindən artıq kitabı əhatə edən "Bağış kitablığı" yaradılıb

Ədəbi fəaliyyətə 1937-ci ildə çap etdirdiyi publisist və elmi-kütləvi məqalələrlə başlayıb. Həmin vaxtdan Azərbaycanda və onun hüdudlarından uzaqlarda XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatına dair elmi-tədqiqat əsərləri müntəzəm dərc olunub. Bolqarıstan, İran, Türkiyə, İraq, Avstriya və digər ölkələrdə məqalələri yayınlanıb. "Sabir və müasirləri" monoqrafıyası Əsəd Behrənginin tərcüməsində Təbrizdə, "Cəlil Məmmədquluzadə" oçerki Ələkbər Qəhrəmaninin tərcüməsində Tehranda fars dilində nəşr olunub. Mətnşünaslıq sahəsində ciddi fəaliyyət göstərib, Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev, Nəriman Nərimanov, Süleyman Sani Axundov, Seyid Hüseyn, Hacıbaba Nəzərli, Sultan Məcid Qənizadə və başqa şair və yazıçıların əsərlərini rus və Azərbaycan dillərində tərtib və nəşr etdirib. O, Mirzə Ələkbər Sabir, Hüseyn Cavid haqqında xatirə və məqalələri toplayıb ön sözlə "Sabir xatirələrdə" (1982) və "Cavidi xatırlarkən" (1982) adı ilə kütləvi tirajla çap etdirib.

 

1. İrəli (cəbhə qeydləri)

2. A. Şaiqin həyatı və yaradıcılığı

3. Müasirləri Sabir haqqında

4. Əməl dostları

5. Sabir və müasirləri

6. Bu dünyadan Rəsul Rza gəlib keçdi

 

 Tərcümələri

redaktə

(ruscadan)

1. N. Jurba. Aleksey Matrosov

2. H. Məmmədquluzadə. Mirzə Cəlil haqqında xatirələrim

 

Təltifləri

1. Türk Dil Qurumunun (Türkiyə) müxbir üzvü

2. Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi

3. Konya Səlcuq Universitetinin (Türkiyə) fəxri doktoru

4. Birinci Dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni

 

Abbas Zamanov 1993-cü il aprelin 1-də Bakıda vəfat edib, Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Cüzeppe Verdi (Giuseppe Fortunino Francesco Verdi) dünya musiqi tarixinin ən görkəmli italyan bəstəkarlarından biridir. O, xüsusilə opera janrında yaratdığı əsərlərlə məşhurlaşmış, XIX əsr Avropa musiqisinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Verdi sevgi, qısqanclıq, xəyanət, fədakarlıq, azadlıq və insan taleyi kimi mövzuları musiqi vasitəsilə ifadə etməyi bacaran sənətkarlardan biri hesab olunur.

 

 Verdi 10 (9) oktyabr 1813-cü ildə İtaliyanın şimalında, sadə bir ailədə dünyaya gəlib. Atası kiçik mehmanxana və ərzaq dükanı işlədirdi, anası isə əyiriciliklə məşğul olurdu. Ailəsinin imkanları geniş olmasa da, Verdi kiçik yaşlarından musiqiyə maraq göstərib.

O, ilk musiqi biliklərini yaşadığı kənddə əldə edib, sonralar Busseto şəhərində təhsilini davam etdirib. İstedadını görən yerli tacir və musiqi həvəskarı Antonio Baretsi ona dəstək olmuş, Verdi isə daha sonra Milanda musiqi biliklərini inkişaf etdirməyə çalışıb. Milan Konservatoriyasına qəbul olunmasa da, bu uğursuzluq onun musiqiçi kimi inkişafına mane olmadı. O, fərdi müəllimdən dərs alaraq bəstəkarlıq bacarıqlarını təkmilləşdirib.

Verdi opera sənətini yeni səviyyəyə qaldıran bəstəkar kimi tanınır. Onun musiqisində insan hissləri, dramatik hadisələr və obrazların daxili aləmi xüsusi yer tutur. O, melodiyaların yadda qalan olması, orkestrin təsirli səslənməsi və musiqi ilə səhnə hadisələrinin bir-birini tamamlaması ilə seçilib.

 

Ən məşhur operaları

 

Nabucco (Nabukko) — 1842

Verdi üçün böyük uğur gətirən operadır. Əsər Babil hökmdarı II Nabukko və əsir düşmüş yəhudi xalqının taleyi ətrafında qurulub. Operadakı “Va, pensiero” xoru azadlıq və vətən həsrəti ilə əlaqələndirilir.

 

Riqoletto (Rigoletto) — 1851

Saray təlxəyi Riqolettodan, onun qızı Cildadan və hakimiyyətin insan taleyinə təsirindən bəhs edir. Əsər sevgi, intiqam və faciə mövzularını birləşdirir.

 

La Traviata (Yoldan çıxmış qadın) — 1853

Verdi yaradıcılığının ən məşhur operalarından biridir. Əsər Violetta və Alfredo arasındakı sevgi münasibətini, cəmiyyətin təzyiqini və fədakarlığı təsvir edir.

 

 İl Trovatore (Trubadur) — 1853

Sevgi, qisas, ailə sirrləri və faciəvi hadisələr üzərində qurulmuş dramatik operadır. Güclü vokal partiyaları ilə seçilir.

 

Aida — 1871

Qədim Misirdə baş verən hadisələri təsvir edən operadır. Aida adlı əsir şahzadənin sevgisi ilə vətəninə sədaqəti arasında qalması əsərin əsas mövzusudur.

 

Otello (Otello) — 1887

Uilyam Şekspirin faciəsi əsasında yaradılıb. Qısqanclıq, şübhə, manipulyasiya və faciəli insan taleyi əsərin əsas xəttini təşkil edir.

 

Falstaf (Falstaff) — 1893

Verdi yaradıcılığının sonuncu operasıdır. Şekspirin əsərləri əsasında yazılan bu komik opera bəstəkarın yumor hissini və musiqi ustalığını nümayiş etdirir.

Bunlardan əlavə, onun Makbet (Macbeth), Don Karlos (Don Carlos), Maskalı bal (Un ballo in maschera) və Taleyin qüvvəsi (La forza del destino) operaları da dünya səhnələrində tanınır.

 

1874-cü ildə Verdi məşhur italyan yazıçısı Alessandro Manzoninin xatirəsinə Messa da Requiem (Rekviyem messası) adlı əsərini yaratdı.

Bu, adi opera deyil, xor, solistlər və orkestr üçün yazılmış dini musiqi əsəridir. Əsərdə ölüm, insanın faniliyi, qorxu, ümid və mənəvi düşüncə kimi mövzular ifadə olunur. Xüsusilə “Dies irae” hissəsi özünün güclü ritmi və dramatik səslənməsi ilə seçilir. Rekviyem Verdi yaradıcılığının ən əhəmiyyətli opera olmayan əsərlərindən biri sayılır.

 

XIX əsrdə İtaliya hələ vahid dövlət deyildi və ölkənin birləşdirilməsi uğrunda hərəkat davam edirdi. Verdi bəzi əsərləri ilə azadlıq, milli birlik və vətən həsrəti ideyaları ilə əlaqələndirildi.

Onun “Nabukko” operasındakı “Va, pensiero” xoru xüsusilə məşhurlaşdı. Bu musiqi italyanların milli hissləri ilə bağlandı və bəstəkarın ictimai nüfuzunun artmasına kömək etdi. Verdi özü də müəyyən müddət siyasi fəaliyyətlə məşğul olmuş, İtaliyanın milli həyatında tanınmış simalardan birinə çevrilmişdir.

Cüzeppe Verdi 27 yanvar 1901-ci ildə, 87 yaşında Milanda vəfat etmişdir. Onun ölümü İtaliya musiqi mədəniyyəti üçün böyük itki idi.

Verdi ömrünün son illərində də yaradıcılıqla məşğul olmuş, xüsusilə “Otello” və “Falstaf” operaları ilə yaşlılıq dövründə belə yüksək sənətkarlıq nümunələri yaratmışdır.

Bu gün onun əsərləri dünyanın aparıcı opera teatrlarında ifa olunur.

Verdi musiqi tarixində təkcə məşhur melodiyaların müəllifi kimi deyil, həm də musiqi ilə insan xarakterini, ictimai münaqişələri və dərin hissləri ifadə edən böyük dramaturq-bəstəkar kimi yaşayır.

 

Cüzeppe Verdi haqqında maraqlı faktlar

Verdi kiçik yaşlarından musiqi ilə maraqlanırdı. Milan Konservatoriyasına qəbul edilməsə də, sonradan dünya şöhrətli bəstəkara çevrildi.

“Nabukko” operası onun karyerasında dönüş nöqtəsi oldu. “Aida” operası 1871-ci ildə Qahirədə səhnəyə qoyuldu.

Verdi Şekspirin əsərlərindən ilhamlanaraq “Makbet”, “Otello” və “Falstaf” operalarını yaratdı.

Onun musiqisi bu gün də opera sənətinin əsas repertuarlarından birini təşkil edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

Azərbaycan qadın şairlərinin yaradıcılığına həsr olunan “Xarı Bülbül” (Azərbaycan qadın şairləri) antologiyası Ankarada nəşr olunub.

 

Kitab Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin 36-cı nəşri olaraq Kərkük əsilli tədqiqatçı, jurnalist və yazıçı Dr. Şəmsəddin Küzeci və azərbaycanlı professor, şair Rəsmiyyə Sabir tərəfindən hazırlanıb. Kitabda 64 azərbaycanlı qadın şairin yaradıcılığı təqdim olunur.

Məlumata görə, nəşr üzərində altı ay ərzində iş aparılıb. Antologiyanın hazırlanması prosesində Azərbaycanda araşdırmalar aparılıb, şairlər müəyyənləşdirilib, onların bioqrafiyaları, şeirləri və fotoşəkilləri toplanıb. Toplanmış materiallar Azərbaycan türkcəsindən Türkiyə türkcəsinə uyğunlaşdırılıb. Nəşrin redaktə işlərini Neslihan Yaşar həyata keçirib.

Qeyd edək ki, Dr. Şəmsəddin Küzeci qadın ədəbiyyatına həsr olunmuş bir sıra nəşrlərin müəllifidir. O, 2010-cu ildə “İraq Türkmən Qadın Şairləri” (Solmayan Papatyalar), 2015-ci ildə isə “Türk Dünyası Qadın Şairləri” (Novruz Çiçəkləri) kitablarını hazırlayıb.

“Xarı Bülbül” kitabında müasir Azərbaycan qadın şairlərinin müxtəlif mövzu və janrlarda qələmə aldığı əsərlərə yer verilib.

Kitabın təqdimatı və imza mərasiminin 25 oktyabr 2026-cı ildə XII Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgisi çərçivəsində Bakıda keçirilməsi nəzərdə tutulur. Kitabın təqdimat mərasiminin, həmçinin Ankarada da keçirilməsi planlaşdırılır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

 

 

8 oktyabr 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, Prof. Dr. Aktotı Raimkulova  ilə Türk Dünyası Vəqfi Himayəçilər şurasının sədri Prof. Dr. Nabi Avcı arasında görüş baş tutub.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu Fondundan verilən məlumata görə, görüş zamanı Fond ilə Türk Dünyası Vəqfi arasında mövcud olan səmərəli əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi perspektivləri, eləcə də yaxın gələcəkdə icrası nəzərdə tutulan bir sıra birgə mədəni və elmi layihələr ətraflı müzakirə olunub.

Görüşün ən əlamətdar məqamı kimi, Prof. Dr. Nabi Avcı Türk dünyasının mədəni-humanitar əməkdaşlığının inkişafına, ortaq mənəvi dəyərlərinin qorunması və təbliğinə verdiyi dəyərli töhfələrə görə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən “Türk Mədəniyyəti və İrsi Səfiri” fəxri adı ilə təltif edilib.

Təltifatı təqdim edən Prof. Dr. Aktotı Raimkulova Nabi Avcının Türk dünyasının birlik və bərabərliyinə xidmət edən səmərəli fəaliyyətini xüsusi vurğulayaraq, onun zəngin təcrübəsi və elmi-mədəni irsə verdiyi töhfələrin yüksək qiymətləndirildiyini qeyd edib.

Öz növbəsində Prof. Dr. Nabi Avcı Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Türk dünyasında həmrəyliyin gücləndirilməsi sahəsindəki fəaliyyətini təqdir edərək, birgə mədəni-humanitar təşəbbüslərin və layihələrin bundan sonra da uğurla davam etdirilməsinə tam dəstək ifadə edib.

Görüş qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi ilə başa çatıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.10.2026)

 

 

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Əlişir Nəvai barədə danışacağıq.

 

XV əsr türk dünyasının ədəbi və intellektual xəritəsinə baxanda Əlişir Nəvai adı yalnız bir şairin adı kimi görünmür. O, sözün qüdrətinə inanan, ədəbiyyatı insanın mənəvi kamilləşmə vasitəsi hesab edən və türk dilinin böyük ədəbi əsərlər yaratmaq imkanlarını bütün Şərqə nümayiş etdirən mütəfəkkir idi. 1441-ci ildə Heratda doğulan Nəvai şair olmaqla yanaşı, alim, dövlət xadimi və xeyriyyəçi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. O, Çığatay türkcəsində, yəni qədim özbək ədəbi dilində, həmçinin fars dilində əsərlər yaratmışdır.

Nəvaini digər klassiklərdən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onun dilə yalnız ifadə vasitəsi kimi deyil, milli və mədəni varlığın dayağı kimi yanaşmasıdır. XV əsrdə fars dili yüksək ədəbi nüfuza malik olduğu halda, Nəvai türk dilinin də fəlsəfi, elmi və bədii baxımdan mürəkkəb fikirləri ifadə edə biləcəyini sübut etməyə çalışdı. Bu düşüncəsini xüsusilə “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərində nəzəri şəkildə əsaslandırdı. Əsər türk və fars dillərinin imkanlarını müqayisə edir və türk dilinin zənginliyini müdafiə edir.

Burada Nəvainin fəaliyyəti sadəcə dilçilik hadisəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Onun qarşısında daha böyük bir məqsəd dayanırdı: “Türkcə də böyük düşüncələrin dili ola bilərmi?” Nəvai bu suala nəzəri mübahisə ilə deyil, öz yaradıcılığı ilə cavab verdi. Onun 1483–1485-ci illərdə yaratdığı “Xəmsə” türk dilində bu janrın ilk böyük nümunəsi kimi qəbul edilir. Beş poemadan ibarət bu monumental silsiləyə “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbai-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” daxildir.

“Xəmsə”nin əzəməti yalnız həcmi ilə ölçülmür. Burada insan və cəmiyyət, ədalət və hakimiyyət, eşq və fədakarlıq, elm və mənəvi kamillik kimi məsələlər bir-birinə bağlanır. Özbəkistanın Daşkənd Şərqşünaslıq Dövlət Universitetinin materialında bu beşliyi XV əsr İslam düşüncəsinin varlıq, təbiət, insan, cəmiyyət, əxlaq və kamillik haqqında özünəməxsus ensiklopediyası kimi qiymətləndirirlər.

“Heyrətül-əbrar” Nəvainin fəlsəfi düşüncəsini anlamaq üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsərin mərkəzində yaxşılıq, ədalət, insanın mənəvi məsuliyyəti və kamil insan ideyası dayanır. Özbəkistan Milli Kitabxanasının elektron fondunda da əsər fəlsəfi ruhlu poema kimi təqdim edilir və burada insanlıq, zaman, hakimiyyət, tarixi şəxsiyyətlər və kamil insan haqqında düşüncələrin ifadə olunduğu qeyd edilir.

Nəvai üçün kamil insan sadəcə savadlı insan deyil. Əsl kamillik biliklə əxlaqın birləşdiyi nöqtədə yaranır. İnsan çox şey bilə bilər, amma bildiklərini xeyirə çevirmirsə, həmin bilik mənəvi dəyərə çevrilmir. Bu baxımdan Nəvainin düşüncəsində elm insanı yüksəldən qüvvədir, lakin insanı həqiqətən ucaldan onun elmi necə yaşatmasıdır. Şairin əsərlərində elm, ədalət və yaxşılıq arasındakı əlaqə məhz buna görə tez-tez ön plana çıxır.

“Fərhad və Şirin” əsərində isə eşq anlayışı daha geniş fəlsəfi məna qazanır. Buradakı Fərhad yalnız sevgilisinin ardınca gedən aşiq deyil. O, zəhmət çəkən, maneələri aşan, sənət və əmək vasitəsilə özünü ifadə edən insandır. Özbəkistan Milli Kitabxanasının təqdimatında əsərdə məhəbbət, sədaqət, dostluq və humanizmlə yanaşı, sənət və peşə öyrənməyin əhəmiyyəti, hökmdarlıq və dövlət idarəçiliyi məsələlərinin də işlənməsi vurğulanır.

Burada Nəvai çox maraqlı bir fəlsəfi mövqe ortaya qoyur: insanın böyüklüyü qarşısına çıxan maneələrin böyüklüyü ilə yox, həmin maneələr qarşısında göstərdiyi iradə ilə ölçülür. Fərhadın əməyinin özü məhəbbətin ifadəsinə çevrilir. Beləliklə, eşq passiv gözləmə deyil, hərəkətə gətirən yaradıcı qüvvə kimi təqdim edilir.

“Leyli və Məcnun” əsərində isə eşq daha mistik və mənəvi səviyyəyə yüksəlir. Nəvai ənənəvi məhəbbət süjetini sadəcə iki insanın faciəsi kimi təqdim etmir. Özbəkistan hökumətinin rəsmi materialında da Nəvainin bu əsərdə dünyəvi və təsəvvüfi məhəbbəti birlikdə şərh etməyə çalışdığı qeyd edilir.

Məcnunun Leyliyə olan sevgisi tədricən adi insani münasibətin sərhədlərindən çıxaraq mütləq eşq axtarışına çevrilir. Burada sevgilinin itirilməsi əslində insanın öz daxilinə səyahətinin başlanğıcıdır. Başqa sözlə, Nəvaidə eşq insanı dağıdan yox, onu dəyişdirən qüvvədir. İnsan sevdikcə özünü tanımağa başlayır. Özünü tanıdıqca isə dünyanın zahiri görünüşünün arxasında başqa mənalar axtarır.

Nəvainin “Səbai-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” əsərlərində isə hakimiyyət məsələsi ön plana keçir. Burada hökmdar olmaq sadəcə hakimiyyətə sahib olmaq kimi təqdim edilmir. Hakimiyyət insanın qarşısına məsuliyyət qoyur. Gücün mənəvi məsuliyyəti yoxdursa, dövlətin böyüklüyü insanın xoşbəxtliyinə çevrilmir. Nəvainin hökmdarlıq haqqında düşüncəsində ədalət əsas ölçüdür. Özbəkistan hökumətinin materiallarında da bu əsərlərdə hökmdar və idarəçilik problemlərinin aparıcı mövzulardan olduğu göstərilir.

Bu fikir Nəvainin dövlət xadimi kimi fəaliyyəti ilə də səsləşir. O, Husayn Bayqaranın sarayında yüksək vəzifələrdə çalışmış, dövlət idarəçiliyində iştirak etmiş və öz imkanlarından şəhərin sosial-mədəni inkişafı üçün istifadə etmişdir. Mənbələr onun mədrəsə, məscid, körpü, karvansara və digər ictimai tikililərin inşasına maliyyə ayırdığını qeyd edir.

Nəvainin düşüncəsində burada çox mühüm bir prinsip görünür: hakimiyyət insanın böyüklüyünü göstərmir, insanın hakimiyyətdən necə istifadə etməsi onun böyüklüyünü göstərir. Bu, XV əsr üçün yazılmış fikir olsa da, mahiyyət etibarilə zamanın fövqündə dayanan fəlsəfi mövqedir.

Şairin lirik irsi də olduqca zəngindir. Onun türkcə şeirləri “Xəzainül-məani” adlı böyük divanda toplanmış və insan ömrünün dörd mərhələsinə uyğun olaraq “Qəraibüs-siğər”, “Nəvadirüş-şəbab”, “Bədayeül-vəsət” və “Fəvaidül-kibar” adlı dörd divana bölünmüşdür. Mənbələr bu toplunu insanın müxtəlif yaş mərhələlərindəki düşüncə və hisslərini əks etdirən çoxşaxəli poetik xəzinə kimi təqdim edir.

Bu quruluş özü olduqca fəlsəfidir. Nəvai insan həyatını sadəcə yaşların ardıcıllığı kimi deyil, mənəvi dəyişmə prosesi kimi görür. Uşaqlıq heyrət, gənclik ehtiras, orta yaş düşüncə, qocalıq isə nəticə və müdriklik mərhələsi kimi poetik sistemə çevrilir. Beləliklə, bir insanın həyatı bütöv bir fəlsəfi dairə təşkil edir.

Əlişir Nəvainin böyüklüyü yalnız özbək ədəbiyyatının banilərindən biri olmasında deyil. O, türk dilinin böyük ədəbiyyat dili kimi imkanlarını əməli şəkildə sübut etdi. “Xəmsə” ilə monumental epik poeziya yaratdı, “Mühakimətül-lüğəteyn” ilə dil haqqında elmi-fəlsəfi fikir irəli sürdü, “Xəzainül-məani” ilə insanın daxili dünyasını müxtəlif yaş mərhələləri üzrə poetikləşdirdi, “Məhbubül-qulub” kimi əsərlərində isə cəmiyyət və insan münasibətlərinə dair düşüncələrini ümumiləşdirdi.

Əlişir Nəvaiyə yalnız “böyük özbək şairi” demək onun miqyasını daraltmaq olar. O, əslində türk dünyasında sözün, dilin və düşüncənin sərhədlərini genişləndirən mütəfəkkirdir. Onun yaradıcılığında eşq insanı kamilləşdirir, elm insanı işığa çıxarır, ədalət hakimiyyətə məna verir, dil isə xalqın mənəvi varlığını qoruyur. Nəvainin poeziyası məhz buna görə beş əsrdən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq yalnız özbək xalqının deyil, bütün türk dünyasının mədəni yaddaşında yaşayır.

Nəvai öz dövründə türk dilinin böyük fəlsəfi və bədii əsərlər yaratmağa qadir olduğunu sübut etdi. Əslində onun ən böyük mübarizəsi qılıncla deyil, sözlə idi. O, sözü bir millətin özünü tanıma vasitəsinə çevirdi. Buna görə Əlişir Nəvainin irsi yalnız keçmişin ədəbi yadigarı deyil; dilin insanı, insanın isə milləti yaşatdığına dair böyük bir fəlsəfi manifestdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.10.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə Şəlalə Camalın şeirləri  təqdim edilir.

 

                                                                      

Həsrətdən buz kimiyəm,

Az qaldım ki, əriyəm.

Eşqindən lap dəliyəm,

Mən səni sevmirəm ki...

 

Yana-yana kül oldum,

Xəzan kimi sovruldum.

Sevincim də yarımdı,

Mən səni sevmirəm ki...

 

Qəlbimdə qəm bitirdim,

Gözümdə nəm yetirdim.

Bədənə ruh gətirdim,

Mən səni sevmirəm ki...

 

 

***

 

Demədim "yuxuma gəl gecə yarı",

Gördüyüm kabuslar çin olar birdən.

Mənim də, şairin dediyi kimi:

"Dəli bir ağlamaq keçir könlümdən".

 

Sənsizlik içimdə qopan fırtına,

Sənsizlik içimdə çökən sükutdur.

İnsan ürəyini daşa döndərən,

De, kimi qınayım, bu gedişdə mən?

 

İllər ovundurmur könlümü, bilsən,

Haçandır aparır məni dərd, fikir.

Xeyri yoxdu artıq nəsə edəsən,

Hər kəs öz dərdinin yükünü çəkir.

 

 

***

 

Mən də cavan idim,

Nə tez qocaldım,

Məni qocaldanlar utanmadımı?

Mən çiçək kimiydim, mən gül kimiydim,

Məni solduranlar utanmadımı?

Mən günəş kimiydim,

Şəfəq saçardım,

Mən bulud kimiydim, dolub qaçardım

Mən ulduz kimiydim, göyün üzünə

Gecə düşən kimi səpələnərdim,

Mən səma kimiydim, mavili-ağlı...

Mən necə gözəldim, necə ağıllı.

İçimdə bağ saldı qaranquşlar da,

İçimdə uçuşdu kəpənəklər də…

Qəlbimi buz edib soyuqlatdılar,

Məni daş edənlər utanmadımı?

İndi cavanlığım qalıb arxada,

Daha dalaşmadım, susdum axırda –

Barışdım taleyin oyunu ilə...

Ömürdü də...

Keçdi, getdi.

İndi geriyə baxanda

Yadıma düşür…

Gələcəyə ha boylansam,

Ümidlərim o vaxtdadı...

Bilirəm, qayıdan deyil

O yaz ətirli günlərim.

Mən ki bu dünyada doğan günəşdim,

Məni söndürənlər utanmadımı?

 

 

***

 

Sən mənim içimdə açan bir çiçək,

Mən sənin ömründə tufan, çiskinəm.

Sən mənim dünyama nur ələyərkən,

Mən hələ də səndən yaman küskünəm.

 

Sən ümid dünyama gün kimi doğan,

Mən sənin dünyanın qaranlığıyam.

Sən gülüş içində bahar çağıran,

Mən sənin qəlbində qarlı boranam.

 

Günəştək dünyama işıq saçanda

Mən o işığına kölgə olmuşam.

Bakı küləyitək o yan-bu yana

Daha mən əsməkdən çox yorulmuşam.

 

Gəl əl çək, bu sevda əbəsdir mənə,

Mən belə sevgidən pay götürmürəm.

Sənin gələcəyin ümidli sabah,

Mənim səhərlərim zülmət gecə tək.

 

 

***

 

Bağışla, kədərin içindən düşüb

Mən sənin yolundan aza bilmədim.

Sənə milyonlarla cızmaqaram var,

Mən öz hekayəmi yaza bilmədim.

 

Dərib gətirmişdin bənövşələri,

Mən də sanırdım ki, mənə də düşə.

Nə mən düşmən idim, nə mənə düşdü,

Mən öz oyunumu yoza bilmədim.

 

Uşaqtək gülürdüm eşqin üzünə,

Sanırdım cahan da, dünya da yazdır.

Ağlatdı üzümü gülən görənlər,

Mən belə dövranı sezə bilmədim...

 

 

***

 

Gözlərimi yumuram,

Günəş öpür üzümdən

Nur doğulur içimdən,

Dünya gülüşümdən pay alır.

 

Mənəm –

Bütün güllərin rəngi,

Baharın nəfəsi,

Sevincin ən saf halı.

 

Mənəm –

Torpağın bərəkəti,

Səməni çiçəyi,

Cahanın ən xoşbəxt insanı.

 

Dodaqlarımda günəş gülür,

Kölgələr uzaqlaşır,

Mən varam,

İşıq mənim içimdədir.

 

Gözlərimi yumuram,

Dinləyirəm quşların səsini

İlıq bir meh kimi  içimdən keçir

İçimdə toz basan xatirələrim.

 

Təkcə səmada deyil,

Günəş qəlbimdə oyanır.

Bahar əllərimə toxunur,

Yaşıl xəyallarla bəzənir günüm.

 

Kölgələr unudulmuş bir nağıl,

keçmiş uzaq bir səsdir indi.

Mən varam,

Mən işığam,

işıq mənin içimdədir.

 

 

***

 

Güvəndiyim dağlara,

Qar olmaq imiş arzum.

De, indi hansı dağa

Söykənim mən, əzizim?

 

Söndürdün ocağımı,

Boş qoydun qucağımı,

Aldım alacağımı,

Daha nə var, əzizim?

 

Tutunduğum budaqlar

Qırıldı bir-bir, bax gör.

Sən əsən soyuq yeltək

Sovrulub getdin, nə qor?

 

 

***

 

"Həyat necə xoşdu" – dedim,

"Bu nə cavan yaşdı" – dedim,

Sənə "qəlbim boşdu" – dedim,

Demədim, gir ürəyimə,

Demədim, qır ürəyimi.

 

Tale məni sənə yazdı,

Ömrüm sənsiz yarım qaldı,

Sönən ümid külə döndü,

Demədim, yan ürəyimə,

Demədim, sar ürəyimi.

 

Ürək sənsiz boş divardı,

Gözlərimdə payız vardı,

Qış da gəldi, hər yer qardı,

Demədim, don ürəyimə,

Demədim, al ürəyimi.

 

Bir nisgildi həyat yolum,

Bağlanıbdı əlim-qolum.

Yaşa, nolar, qurban olum,

Demədim, öl ürəyimə,

Demədim, böl ürəyimi.

 

 

***

 

Mən darıxan adamam,

Baxma ki, üzüm gülür.

Sanki zamana yadam,

Vaxt adamı öldürür.

 

Mən darıxan adamam,

Sükut çöküb ömrümə,

Hər şey içimdə ölür,

Həyat məni güldürür.

 

Mən darıxan adamam,

Xəyallarım solub tək.

Keçmiş mənə əl edir,

Gələcək susur, demək.

 

Mən darıxan adamam,

Dünyam qaranlıq, soyuq.

Ümidlərim bir kölgə,

Arzularımsa yorğun.

 

Mən darıxan adamam,

Ümidlərim qırılır...

Üzümü güldürənlər

Qəlbimdə ağrı qurur.

 

 

***

 

Allah, ürəyim darıxır,

Yer tapmıram özümə.

Allah, saçım ağarır,

Baxmıram üz-gözümə.

 

Görəsən, illər məni,

Qocaldıb hara gedir?

Nə ölüdən ölüdü,

Nə də diridən diri.

 

Gözlərimin sevinci

Qalıb körpə çağımda.

Kədərimin gülüşü

Həkk olub yanağımda.

 

Körpə çağım uzaqda,

Əl çatmayan yerdədi.

Gülüşümün kölgəsi

İndi qara pərdədi.

 

Allah, ürəyim darıxır,

Bu yaş, bu baş ürküdür.

Nə olar, gəl söhbət edək,

Hava da çox bürküdür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.10.2026)

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

“Yollar görüçəndə” televiziya tamaşasının rejissorluğunu edəndə və musiqisini yazanda özü də tamaşada rol almışdı. Elə rejissor obrazını canlandırırdı. İndi adı çəkiləndə nədənsə həmişə gözümdə o tamaşadakı rolu canlanır. Eynəkli, ciddi görünüşlü, hərdən xəfif təbəssümlü Ruhəngiz Qasımova.

Bu gün onun anım günüdür. Qürbət eldə dünyasını dəyişməsinin 4-cü ildönümüdür.

 

Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi Ruhəngiz Qasımova 1940-cı il iyulun 12-də Bakıda anadan olub. Uzun müddət Azərbaycan Dövlət Televiziyasında və radiosunda səs rejissoru, bəstəkar kimi çalışıb. Rejissorluğu və bəstəkarlığı bir araya gətirməklə bütün karyerası boyu da onlrı ayırmayıbdır.

 

Hekayələri "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində, "Azərbaycan", "Ulduz" jurnallarında dərc olunub. "Babamın muzeyi" adlı kitabı var. Çoxsaylı mahnıların bəstəkarıdır. Musiqi əsərləri arasında "Quyu" tamaşasına musiqi, "Qızıl oğlan" musiqili nağıl xüsusi yer tutur.

 

Filmoqrafiya

1. Reportaj haqqında reportaj

2. Daha iki nəfər

3. Danışan işıqlar

4. Qızıl gül olmayaydı...

5. Bu, Səttar Bəhlulzadədir

6. Oxuyur Şövkət Ələkbərova

7. Dəmir ağac

8. İlham

9. Göyçək Fatma

10. Günəşlə dolu dünya

11. Badamlı

12. Abşeronun istirahət ocaqları

13. Astara

14. Fəhlə vüqarı

15. İki Xəzər

16. Rəşid Behbudov

17. Uğurlu yol!

18. Bizi dağlarda axtarın

19. Bizim müasir qadınlar

20. Kirov Azərbaycanda

21. Pəncə... Qulaq... Palaz... Tikan...

22. Səhhət

23. Kirovabad

24. Startlar

25. Möcüzələr adası

26. Sənə sevinc bağışlayım

27. Bir az da Bahar bayramı

28. Dvorjakın melodiyası

29. Xalq nəğməkarı

30. Qızılağac

31. Yayın bir günündə

32. Yollar görüşəndə...

33. Astara

34. Bulaq başında

35. Buta

36. Ömrün yolları

37. Poladın mahnıları

38. Asif, Vasif, Ağasif

39. Bir dəfə görmək...

40. Habil Kaman

41. Qəribə əjdaha

42. Həsir

43. Aşkarsızlıq şəraitində...

 

Mükafatları

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu

 

Qəribə tale yaşayıb. Ruhəngiz xanım. Qızı Honkonqda yaşayırdı. Onu yoluxmağa gedib, 9 oktyabr 2022-ci ildə orada da vəfat edib. Yasamal qəbiristanlığında doğmalarının məzarının yanında torpağa tapşırılıb.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.10.2026)