Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən heykəltaraşlıq işlərini çox sevirəm. Amma nədənsə uca abidələrdən daha çox ruhuma yazın olan büstlərdir. Bəlkə ona görə ki, həcmcə kiçik olan büstlər görmə dairfəsində daha yaxşı əks edilir deyə daha yaxşı qavranır.

Bu yazını yazmağımın sabəbkarı isə bir büst oldu. O qədər canlı, o qədər əzəmətlidir, sadəcə heyran qaldım.

Viktor Hüqonu uşaqlığımdan sevirəm. “Səfillər”i yeniyetməliyimdə oxuyub vurulmuşam. Və əsərlərini oxuduqca mən Hüqonu öz xəyalımda canlı yarada, onunla söhbətləşə bilirəm. İndisə gördüm ki, Elxan Zeynalovun yaratdığı Hüqo eynən mənim xəyalımdakı Hüqodur, birəbir özüdür ki var.

Heykəltəraş Elxan Zeynalov Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəllimidir. Mənimlə söhbətində dedi:

-Viktor Hüqonun büstünü təxminən bir ay ərzində işləmişəm. İşə başlamazdan əvvəl onun müxtəlif dövrlərə aid foto materiallarını, üz quruluşunu, anatomik xüsusiyyətlərini və dövrün geyim detallarını araşdırmışam ki, obrazı dəqiq və düzgün təqdim edim. Obraz üzərində işləyərkən əsas diqqətimi Hüqonun tanınan sima xüsusiyyətlərinə yönəltmişəm: alın burun xətti, yanaq sümüklərinin quruluşu, saqqal- bığın forması, göz çevrəsinin dərinliyi və ümumi ifadə plastikasının xarakterə uyğunluğu. Baxışların istiqamətini və üzdəki ciddi ifadəni seçəndə məqsədim onun xarakterini mümkün qədər dəqiq vermək olub. Geyim hissəsində qatların forması, yaxa xəttinin dövrə uyğunluğu və ümumi həcm balansını nəzərə almışam. Ümumi kompozisiyada isə obrazı sabit, təmkinli və xarakterinəuyğun ciddi təqdim etməyə çalışmışam. Hüqonun ədəbi mövqeyi və ictimai nüfuzu nəzərə alındığı üçün plastik həlli də ölçülü saxlamışam. Obrazı hazır şəkildə tam yekunlaşdırmışam.

Əziz oxucularım, buyurun. Baxın və özünüz qiymət verin. Məncə, bu büstü fransızlar görsələr, dahi yazıçıya layiq bilərək onu yazıçının doğulduğu Bezanson şəhərində pyedestala qoyarlar.

Bu yerdə mütləqdir deyim ki, Elxanın çox uğurlu işləri var, yetər ki əlaqədar şəxslər bu işləri görüb də onlara qiymət versinlər. Belə istedadlar hər zaman yetişmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

Şakir Albalıyev

AMEA-nın aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Xalqımızın etnomədəni dəyərlər sistemində, ailə-məişət həyatında, bir sözlə, qədim dünyagörüşündə, mifologiyasında, folklorunda və bundan qaynaqlanan ədəbi-mənəvi irsimizdə at kultu özünəməxsus mövqeyə malikdir. Kənd təsərrüfatı sahəsində, xalqımızın dolanışığında – güzəranında da at ən qədim zamanlardan əhliləşdirilmiş bir ev heyvanı kimi çox mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Dəvəçilik Ərəbistan səhrasında hansı dərəcədə böyük rol daşıyırsa, ərəb xalqı üçün necə müstəsna funksiyanı yerinə yetirirsə, at da Azərbaycan xalqı üçün, türk dünyası üçün o dərəcədə qutsal məna daşıyır. “Dəvəsi ölmüş ərəb” məsəlində ərəb üçün dəvəsinin ölümü nə qədər faciəvi hal sayılırsa, dəvəsiz qalan ərəbin gününün-güzəranının necə ağır olacağı düşünülürsə, türk üçün, tərəkəmə – elat həyatı üçün də atsız qalmaq piyada qalmaq, atının ölməsi böyük dərd hesab edilmişdir. Dəvənin ölümü ərəbin özünün ölümü ilə müqayisə edildiyi kimi, atın da ölümü türkün (tərəkəmənin) ağır faciəsi kimi anlaşılmışdır.

Bir atalar məsəlimiz bu məqama belə məna verir: “Tərəkəmənin atası öldü, dedi: “vaxtı çatıbdı”; atı öldü, dedi: “belim sındı”. (Bax: “Soy” elmi-kütləvi dərgi. Xüsusi buraxılış. Muğanlılar. Bakı – 2008, s.114).

Göründüyü kimi, atın ölümü tərəkəmə üçün, türk-elat camaatı üçün “belin sınması”, yəni atın sahibinin ömürlük şikəst, zəlil qalması kimi mənalandırılır ki, bu da atın kənd təsərrüfatında, ailə-məişət həyatında nə dərəcədə müstəsna xidmətinin olduğunu ifadə edir. Tərəkəmə ifadəsi burada məhdud mənada anlaşılmamalıdır. Tərəkəmə sözü ömrü-həyatı at belində keçən və aran-yaylaq həyatı yaşayan türk qövmlərinə işarə etsə də, bütövlükdə at belində dünyanı fəth eləyən qədim türk xalqlarına müncər edilməlidir. Çünki qədim türklərin həyatlarını atsız təsəvvür etmək mümkün deyildi. Əbəs deyil ki, əski mədəniyyətimizi öz şeirlərində ilhamla təsvir və tərənnüm edən şair Əkbər Qoşalı “Altaylardan qopan atlar” şeirində bu amili belə səciyyələndirir:

Altaylardan qopan atlar

getdiyi göy yoluydu.

Altaylarda doğan Aylar,

biz çıxanda doluydu.

Altaylardan qopan atı

daha kimsə minmədi,

Altaylardan qopan atlar

ağ köpüklü dənizlərə

çatmayınca dinmədi.

Biz çıxanda Ay doluydu,

Biz getdikcə Ay Yolu,

ayağımız üzəngidə əyildi;

Yay-oxumuz qırılanda,

Ay göylərdə bir yay kimi gərildi.

Biz çıxanda Ay doluydu,

çıxdıq oldu Aypara.

Ay Altayda dolunaydı,

Avropada Aypara.

Altaylardan qopan atı,

bir də, bir də minərmi olam?!

Altaylardan qopan atın

ağ köpüklü dənizədək

dinmədiyini görərmi olam?!

Altaylardan qopan atlar

Avropanı nə vaxt adlar? (s.18-19).

Diqqət edək şeirin məzmununa: Altaylardan gedən atların yolu göy yolu – Tanrı yolu kimi, ucalıq – fatehlik yolu kimi müqəddəs tutulur. Burada atın mifik və real cizgiləri vəhdətdə götürülür. İslam dünyasından məlum olan Məhəmməd peyğəmbərin merac səfəri mindiyi Buraq adlı at vasitəsilə göylərdən uçub getməklə gerçəkləşdiyi haqda dini əfsanəyə uyğun olaraq Əkbər Qoşalı da türk atlarının Altaydan göy yoluyla hərəkət etməsini göstərir. Koroğlunun Qıratının qanad çıxarmasına uyğun olaraq bəzən uçaraq qəhrəmanı ağır döyüş meydanından uzaqlaşdırması kimi məqamlar da epik təsvirçilik ənənəsində atın xalq təfəkküründə mistik ilahi gücə malik olduğunu açıb göstərir. Əbəs deyil ki, atın məhz türk – Altay xalqları ilə birbaşa bağlılığı şeirdə birbaşa vurğulanır: “Altaylardan qopan atı daha kimsə  minmədi”. Türklərdə at murad hesab olunur və sahibini arzu-istəyinə çatdıran əsas yardımçı funksiyasını yerinə yetirir. At türklərin ta əzəldən etibarlı yol yoldaşı, dar gününün xilaskarı hesab olunub və bu məqamlar şeirdəki misraların dilində bədii inikasını tapıb. Tənqidçi –ədəbiyyatşünas Vaqif Yusiflinin də diqqətini bu şeir cəlb edib:

“Əkbər Qoşalı türkçülüyü tərənnüm edən şairdir. Bəziləri kimi tribunada “mən türkəm, türk oğluyam” deyibən qışqıranlardan deyil. Türkçü olmaq türkün mədəniyyətini, adət-ənənəsini, koloritli dünyasını, azman döyüş ruhunu, basılmaz cəngavərliyini, “Altaylardan qopan atlarını” və əlbəttə, türkün dünyaya hökm edən fatehlərini şeirdə əbədiləşdirməkdir:

Altaylarda qopan atlar

Getdiyi göy yoluydu.

Altaylarda doğan Aylar

Biz çıxanda doluydu.

Yaxud:

Ürəyim hey atlanar –

ürəyim elə atlanar,

yada düşər Altaylar.

və bu mövzuda olan digər şeirlərini də oxusaq, biz qədim türkün bədöy atlarının hənirtisini, döyüş cəngavərlərinin qılınclarının şaqqıltısını, cəng səslərini eşidərik. Əkbər Qoşalı bu şeirlərində AT obrazını qəhrəmanlığın simvolu kimi ümumiləşdirə bilir” (s.7-8).

Bir daha bu fikirlərdə də ifadə olunduğu kimi, burada “At obrazı qəhrəmanlığın simvolu” olaraq təqdim olunub. Atları dünyada ilk dəfə türklərin minik atı kimi, eyni zamanda döyüşlərdə silahdaş kimi və s. işlətməsi inkarolunmaz faktdır. Bu amil də istər-istəməz atların məişətdə – təsərrüfat həyatında, nəqliyyat vasitəsi kimi, habelə döyüşlərdə əvəzolunmaz rolunu açıq-aşkar şəkildə göstərir. Atı minik atı kimi əhliləşdirən, ondan müxtəlif məqsədlərlə istifadə etməyin mümkünlüyünü tarixdə ilk dəfə icad edən türklər ta əski çağlardan atçılığı inkişaf etdirmiş, onu müxtəlif ölkələr və xalqlara satış məqsədilə və s. ixrac etmişlər. Təbii ki, real həyatda olduğu kimi, mifoloji düşüncədə də atın türk dünyasında özünəməxsus mövqeyi var: “Türk mitolojisində at” oçerkindən bir parçaya nəzər salaq:

“At, evcilleştirildiği tarihten itibaren insanın en yakın yardımcısı olmuştur. Ulaşım, taşıma, eğlence, ticaret ve savaşlarda kullanılan at Türkler için hayvandan öte bir kardeş, dost ve arkadaştır. Atın “dost” olaraq görülmesi ata özel bir kişilik verir. Dede Korkut Kitabı`nda Beyrek atına şöyle seslenmektedir: “At dimezem sana kartaş direm, kartaşumdan yig // Başuma iş geldi yoldaş direm yoldaşumdan yig”. Altay destanlarında da aynı algıyla karşılaşılır: “Tüşte bolzo kanadım / Tünde bolzo nökörim (Gecede kanadım / Gündüzde ise arkadaşım)”. Türkmen atasözleri içinde yer alan “Sabah kalktığında önce atanı, sonra atını gör” sözü atın Türk hayatındaki yerini gösterir. Bir kişi için iyi bir ata sahip olmanın önemini ise Divanu Luğati`t-Türk`te geşen “Kuş kanatın er atın (Kuş kanadıyla, er atıyla) sözü belirtmektedir. Jean Paul Roux Altaylıların dünyasında ilk bakışta hayvanların tüm yaşamın arka planında yer aldığını söyler. Bu hayvanlar arasında da at ön sıralarda yer alır.

Kaynaklar atı Türklerin evcilleştirdiği konusunda hemfikirdir. Ata veya at sürüsüne yunt, yılkı; atın dişisine kısrak, erkeğine aygır; tüylerinin rengine don denilmiştir. Türklerin yaşadığı bölge at yetiştiriciliğine uygun bir bölgedir. Kafesoğlu`ndan özetle söylersek Türklerin dahil oldğu “bozkır kültürü” olaraq tanımlanan kültür tipinin merkezinde at yetiştiriciliği ve çobanlık yer almaktdadır. Moğollar atı tanımamakta; Arabistan ve Kuzey Afrika`da at ancak MÖ 1200`lerde görülmekte; Kuzey Kafkaslar`da ve İran`da at ile ilgili arkeolojik buluntular MÖ 900-500 yıllarına tarihlendirilmektedir. Çinliler ata binmeyi ancak MÖ 300`lere gelindiğinde Asya Hunları`ndan öğrenmişlerdir. Asya`da ilk at kalıntıları, Türk anayurdu bölgesindeki Afanasyevo kültürü (MÖ – 2500-1700) ile onun devamı olan Andronovo (MÖ 1700-1200) kültüründe görülmüştür ve Andronovo kültürü çevresine giren yerlerde hep at kalıntıları ile karşılaşılmaktadır. Atı evcilleştirip binmek insanlığın kültür tarihinde çok önemli bir adımdı. Kafesoğlu`na  göre asıl önemli olan atın yük ve araba hayvanı olarak değil, binek heyvanı olaraq kullanılmasıdır. Binicilik kısa zamanda askeri değer kazanarak bozkır savaşçılığının temeli olmuşur. Ona göre Türkler;

“at sayesinde sağladığı – iptidai, uyuşuk “yerli” kütleleri zihin durgunluğundan kurtararak, insan iredesine sonsuz faaliyet ufukları açan-sürat kavramı və maddi araç olaraq sahip bulunduğu demir vasıtası ile kendilerine bağladıkları insanları idare etmek üzere yeryüzünde ilk siyasi kadroları vücuda getirmiş, ilk kanun koyucu millet olmuştur”.

Bu ifadelerden yola çıkarak Türklerin Dünya tarihinde tuttuğu yerle, atın Türk mitolojisindeki değerinin birbirini ortaya çıkardığını söyleyebiliriz, Jean Paul Roux`nun da dediği gibi, “Altay uygarlığında, yalnızca oldukları biçimden dolayı değer kazanmış hayvanlar yok gibidir. Her biri farklı nedenlerle ilahi macerayı tanıma şansını elde eder. Bir hayvanın evrensel bir nitelik kazanabilmesinin nedeni, ona özel bir ilgi gösteren toplumun siyasi alanda olağanüstü bir başarı kazanmasıdır”.

At, Türklerin siyasi, dini, iktisadi ve sosial hayatında merkezi bir konumdadır. “Türkler, sürüler halinde yetiştirdikleri atın etini yerler, onu kurban olaraq sunarlar ve her sene özellikle savaş atlarından binlercesini yabancı ülkelere ihraç ederek ekonomilerini sağlarlardı”.

Çin`in, savaş atlarını daha çox ipekle mübadele ettiği zaman-zaman bir Türk atı karşılığında on, otuz, elli top ve ya parça ipek verildiği kaynaklarda kayıtlıdır. Türkler hakkında bilgi veren Batı, Çin, Bizans, Rus, Süryani, İslam kaynaklarında Türklerin atla olan ilişkilerinin yer aldığını belirten Kafesoğlu`nun bu kaynaklardan alıntılarının bazıları şöyledir...”

Türkiyədə nəşr olunmuş kitabdan gətirdiyimiz bu hissədən də öyrənirik ki, atı türklər əhliləşdirmiş, ondan sadəcə bir ev heyvanı kimi yox, nəqliyyat, əyləncə (idman oyunlarında və s.), ticarət, döyüş və s. vasitəsi kimi istifadə edilmişdir. Bundan başqa, ata dost, sirdaş, silahdaş kimi sayğı bəslənilməsi haqda “Kitabi-Dədə Qorqud”da Beyrəyin dilindən atın öyülməsi, Altay dastanlarında “gecədə qanadım, gündüzdə arkadaşım” deyə alqışlanması, habelə türkmən atalar sözündə “Sabah yerindən duranda öncə atanı, sonra atını gör”, “Divani-lüğət-it-türk”də “Quş qanadıyla, ər atıyla” tipli ifadələr yer almışdır ki, bütün bunlar atın ta qədimdən türk dünyasında müqəddəs tutulmasını və müstəsna dərəcədə mühüm yerə malik olduğunu göstərir.

Sitatdan da aydın görünür ki, ta qədimdən türklərdə at hərbi, iqtisadi-siyasi və sosial həyatda mühüm rol oynamışdır. Belə ki, atın əti yeyilmiş, südü içilmiş, atı qurban kəsmişlər. Həmçinin savaş atlarını başqa ölkələrə satar və ölkələrinin iqtisadiyyatını bu yolla gücləndirərdilər.

Qeyd olunduğu kimi, atın ilk olaraq əhliləşdirilməsi faktı türklərə məxsusdur. Deməli, uzaq keçmişlərdə nəqliyyatın, rabitənin inkişaf tapmadığı dövrlərdə belə bir vacib funksiyanı türklər ram edib əhliləşdirdiyi atlar vasitəsilə görmüşlər. Bu gün sivil dünyada nəqliyyat vasitələri olan maşının sürəti-gücü ölçü vahidi olaraq at gücü ilə hesablanır və filan maşın filan qədər at gücü qüvvəsinə malikdir deyilir. Bu da atın həm ilk nəqliyyat vasitəsi olmasından, həm də atın hədsiz gücə və yetərincə sürətə (qaçış qabiliyyətinə) malik olmasından irəli gəlir. Başqa cür ifadə etsək, “filan maşının gücü filan qədər at gücündədir” şəklində maşının dartı gücü ifadə olunur.

Deyildiyi kimi, texnikanın olmadığı, nəqliyyatın olmadığı qədim zamanlarda dünya fatehliyi zamanı türklər atların gücüylə hərəkət edirdilər. Şair Əkbər Qoşalının digər bir şeirində atın bu funksiyanı yerinə yetirməsi ilə bağlı və atın türk həyatında, məişətində buraxdığı təsirlərin əks-sədası ilə bağlı oxuyuruq:

Atlar ayaqlandı Altay tərəfdən,

Atlar qanadlandı Günbatan səmtə;

Soyuqdan əsəndə yüyən tutan əl,

Buğ qalxanda atların, adamların

ağzından,

və sırsıra tutanda kirpikləri-qaşları,

at özü qoparıb şah damarını

içirtdi qanını süvarilərə...

fışqıran o qaynar qanıydı elə -

işlədi iliyə, qarışdı qana,

azarlar-bezarlar qaçdı ordudan.

İgidlər atdan düşüb atlandı yenə;

yeni atlar ilə tərpəndi elat.

Sonradan uşaqlar atağız oldu,

bulaqlar Atbulaq,

yollar atyolu,

aşırımlar dəyişib Atyalı oldu...

Yorğun atlar yetişəndə mənzilə,

günbatan torpağı çiçəkləyirdi.

Atımızın təriylə sulanırdı biçənək...

O ağır, o ləngər, ahəngli yeriş

bərəkət qatırdı torpağa lay-lay...

Günbatanda batdılar

o igidlər, o atlar,

Gün kimi doğsaydılar..! (s.20)

Fikir verin: Altay tərəfdən türklər – türk atlıları Günbatan səmtə - Avropaya doğru ayaqlandılar – qanadlandılar. Atın ayaqlanmağı əslində “qanadlanmağı” ifadəsilə əvəzlənir sonradan. Çünki nəqliyyat vasitəsinin olmadığı o çağlarda ata minib atlanmaq elə quş kimi qanadlanmağa bərabər bir hal sayılırdı. Məhz bu at qaçışına – at sürətinin hesabına türklər Şərqdən Qərbə - Avropaya doğru yürüyüb fatehlik hünəri göstərdilər. “At işlər, ər öyünər” tipli bir el məsəlimiz var ki, burada atın işləməyi müqabilində ərin – çaparın öyünməyi əbəs yerə deyilməyib. Çünki atı yelqanadla çapa bilmək, at belində döyüşkənlik ruhu nümayiş etdirmək əslində (atı işlətmək) məhz ərin – igidin işi – hünəridir. Əbəs deyil ki, atı igidin qardaşı – dar gündə köməyi saymışdır babalarımız. Məhz şair Altaylardan atların qanadlanması ifadəsini işlədərkən, burada atı özünə  ram edib hünərlər göstərən Altayları nəzərdə tutmuşdur.

Sonrakı misralarda Əkbər Qoşalı yazır ki, bumbuz soyuqlar düşdükdə, soyuqdan igidlərin donmaması üçün “at öz şah damarının isti qanını içirtdi süvarilərə”. Beləcə, içdikləri atın qanıyla coşan-kükrəyən igidlər yenidən atlanıb yürüşü davam etdirdilər. Əslində bununla şair demək istəyir ki, atı ram edib əhliləşdirən babalarımız atın ətini - ən keyfiyyətli, kalorili ət hesab olunan atın ətini yeməklə, südünü içməklə bütün azar-bezardan uzaq oldular. Şair bu məqamı belə mənalandırır ki, “uşaqlar atağız oldular, bulaqlarımız Atbulaq, yollar atyolu, aşırımlar da dəyişib Atyalı oldu”...

Bu poetik ifadələrdən çıxan məntiq odur ki, at belində böyüyüb – kişiləşən igidlərimiz özləri də sonradan atağızlı oldular – yəni at kimi yekəağızlı, iricüssəli, pəhləvan görkəmli cəngavər igidlər oldular demək istəyir.  Bu anda yada “atı atın yanında bağlarsan, həmrəng olmasa da, dönüb həmxasiyyət olar” məsəlimiz düşür. “Kitabi-Dədə Qorqud”dakı Alp Aruza verilən “Atağızlı Aruz” epitetindəki Atağızlı sözü necə ki, Aruzun nəhəng cüssəli bir igid olması nişanını verir, eləcə də şairin yuxarıda dediyi uşaqların böyüyüb atağız olmaları da eynən bu anlama gəlir. Daha doğrusu, epik dastan təhkiyəsindən gələn Atağızlı Aruz epiteti müasir dövrdə poetik yaddaşda yenidən yaşarılıq qazanmışdır. “Qardaşın kimdir, yoldaş olmamışam” mükaliməşəkilli məsəlimizin bir məna qütbü də digər bir məsəlimizdə açılır: “Dostunu mənə göstər, sənin kim olduğunu deyim”. Yəni insan dost-yoldaş olduğu insanla eyni əqidədə olub dostluq-yoldaşlıq elədiyi kimi, türk igidinin də dostu – yoldaşı, qardaşı epik təhkiyəçilik ənənəsindən üzü bu günümüzədək at hesab olunursa, onda türk oğlunun da – igidinin də ata oxşaması – Atağızlı olması tam məqbul haldır. Deməli, igidin atı da özünə tən gəlir, igidin özü ilə bərabər atı da ona yoldaş olub, hünərlər qazanmasında yardımçı olur.

Yuxarıdakı misralarda Atbulaq, Atyalı toponimləri, atyolu ifadəsi də şeirə təsadüfi gətirilməyib. Bütün bunlar mədəniyyətimizdə at kultunun tamamilə oturuşmuş bir hala gəlməsini göstərir. Yuxarıda qeyd etdim ki, nəqliyyat vasitələrinin gücü at gücü vahidi ilə ölçülür. Eyni zamanda xalq arasında müəyyən bir məsafəni qət edib mənzilbaşına yetişmək üçün atyolu anlayışından istifadə olunur. Tutaq ki, hardan harasa məsafəni bildirmək üçün bir at yolu qədər məsafə var və s. şəklində fikir bildirilir. Yəni bu tip ifadələr atın qət edə biləcəyi müəyyən məsafəlik yol nəzərdə tutulmaqla işlədilir. Bundan başqa, Atbulaq və Atyalı adlı kəndlər, qəsəbələr də vardır ki, bunlar da toponimlərimizdə də atla bağlı ifadələrin özünə yer aldığının göstəricisidir. Bunlar da, şübhəsiz ki, atın ta qədimdən türklərin həyatında misilsiz rolunun olduğunu  göstərir. At adlarının toponimlərdə “doğulmasına” bədii yozum verən Əkbər Qoşalı yazır:

Yorğun atlar yetişəndə mənzilə,

Günbatan torpağı çiçəkləyirdi,

Atımızın təriylə sulanırdı biçənək...

O ağır, o ləngər, ahəngli yeriş

bərəkət qatırdı torpağa lay-lay...

Türk fatehləri atları ilə günbatana yetişəndə, orda torpaq “çiçək açırdı” deyir şair. Deməli, atın təriylə suvarılan torpaq bərəkətli olurdu, mübarək olurdu, - deyilir poetik dillə. Əlbəttə, bunlar bədii sözdür, obrazlı ifadələrdir. Ancaq bu sözlərin bədii məna qatından real həqiqətlər də dolayısı ilə özünü büruzə verir. Yəni yer-yurd adlarında – toponimlərdə at adlarının özünə yer alması təsadüfi hal daşımır, bunlar at kultu ilə bağlı Xalq düşüncəsinin yer-yurd adlarında proyektiv təzahür şəklidir. Xalqımızın mədəniyyətində, məişətində mövcud olan atla bağlı təsəvvürlərin müxtəlif səviyyələrdə özünü şəkilləndirən paradiqmalarıdır. Ona görə də heç təsadüfi deyil ki, xalqımızın şair oğlu Ə.Qoşalı şeiri arxaik təsəvvürlərə köklənməklə arzu-istək şəklində belə tamamlayır ki:

Günbatanda batdılar

O igidlər, o atlar,

Gün kimi doğsaydılar!..

At belində Avropanı fəth etmiş cəngavər oğullarımızın Günbatanda gün batımı kimi batdıqlarını qeyd edən müəllif təbii ki, onların yenidən gün kimi doğuşunu arzulayır...

Beləliklə, xalqımızın epik düşüncəsində mövcud olanlara və bu epik düşüncə qatından baş alıb gələn bədii mətnlərə istinad etməklə at kultunun xalqımızın mədəniyyət sistemində tutduğu yeri gözdən keçirdik. Atın istər real həyatda, istər bədii-poetik düşüncədə, istərsə də etnik təfəkkürdə daşıdığı qutsal dəyərlər keçmişdə də, indinin özündə də atın xalqımızın həyatındakı müstəsna əhəmiyyətini anlamağa imkan verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Qərbi Azərbaycan aşıq ənənəsi, bölgənin türk etno-mədəni irsini əks etdirən, həm şifahi, həm də instrumental ifadə formalarını birləşdirən zəngin bir folklor qatıdır. Bu ənənənin ən görkəmli nümayəndələrindən biri Aşıq Ələsgər (1821-1926) olmuşdur.

O, Şərqi və Qərbi Azərbaycan türk aşıq məktəblərinin poetik və musiqi xüsusiyyətlərini birləşdirərək zəngin bir repertuar yaratmışdır. Aşıq Ələsgərin əsərlərində xalqın gündəlik həyatı, sosial ədalət, sevgi və vətənpərvərlik mövzuları ön plandadır. Onun şeirlərində arxaik türk leksikası və qədim Azərbaycan xalq musiqisinin motivləri qorunmuşdur.

Aşıq Ələsgərin repertuarı genişdir; onun şeirləri əsasən dastan və bayatı janrında formalaşıb, sevgi, təbiət təsvirləri, sosial ədalət, qəhrəmanlıq və vətənpərvərlik kimi mövzuları əhatə edir. Onun yaradıcılığında xüsusi diqqət çəkən məqam, xalqın mənəvi və etno-mədəni dəyərlərinin qorunmasıdır. Şifahi və instrumental ifadə formalarını harmonik birləşdirən Ələsgər, sazı yalnız müşayiət aləti kimi deyil, həm də poetik mesajın ötürülməsi üçün əsas vasitə kimi istifadə etmişdir.

Ələsgərin əsərlərində söz və musiqi birliyinin yüksək səviyyəsi, ritmik quruluşun zənginliyi və melodik çeşidlilik diqqəti çəkir. Aşıq Ələsgərin sənəti, həmçinin bölgənin folklor mühitində şifahi ədəbiyyatın qorunub saxlanması və nəsildən-nəsilə ötürülməsi baxımından əvəzsiz bir rol oynamışdır.

Tarixi mənbələr və tədqiqatlar göstərir ki, Ələsgər yalnız aşıq və şair kimi deyil, həm də ictimai fəal və mədəniyyət daşıyıcısı kimi çıxış etmişdir. O, kənd və qəsəbələrdə təşkil olunan mərasimlərdə, toy və bayram süfrələrində aşıq sənətini təmsil etmiş, xalqın mədəni dəyərlərinin qorunmasına xidmət etmişdir. Onun yaradıcılığı, həmçinin sonrakı aşıq nəsillərinə nümunə olmuş və Qərbi Azərbaycan aşıq məktəbinin inkişafında əsas dayaqlardan biri kimi qəbul edilmişdir.

Nəticə etibarilə, Aşıq Ələsgər Qərbi Azərbaycan aşıq sənətinin simvolik fiquru, həmçinin xalqın milli-mədəni kimliyinin qoruyucusu kimi qiymətləndirilir. Onun əsərləri yalnız tarixi və musiqi dəyərə malik deyil, həm də dil, folklor və etnoqrafik araşdırmalar üçün zəngin material təqdim edir. Onun yaradıcılığı, bölgənin türk mədəniyyətinin canlı göstəricisi olaraq, müasir dövrdə də öyrənilməyə və qorunmağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü təqdimat Orta əsr türk mütəfəkkirlərində ədalət və dövlət ideyasıbarədədir.

Orta əsr türk mütəfəkkirlərində ədalət və dövlət ideyası qədim türk dövlət fəlsəfəsinin və islam dünyagörüşünün vəhdətində formalaşmış, həm siyasi, həm də mənəvi müstəvidə izah edilən dərin bir anlayış kimi diqqət çəkir. Türk intellektual ənənəsində ədalət, kainatın və cəmiyyətin təməl prinsipi, dövlətin varlığının əsas dayağı kimi qəbul olunurdu. Bu ideya həm qədim “Töre” sistemində, həm də islam sonrası dövrün fəlsəfi-siyasi traktatlarında (xüsusilə, Səlcuqilər və Qəznəvilər dövründə) mühüm yer tuturdu.

Ənənənin kökləri Orxon-Yenisey abidələrinə qədər gedib çıxır. Bilgə Kağan yazıtlarında “xalqı ədalətlə idarə etmək”, “el üçün gecə yatmayıb, gündüz oturmayıb işləmək” kimi fikirlər dövlət başçısının məsuliyyətini və ədalətin dövlətin legitimliyi üçün əsas şərt olduğunu göstərir. Bu, türk siyasi mədəniyyətində hökmdarın Tanrı tərəfindən verilmiş məsuliyyətini əks etdirir: xaqan ədalətli olmasa, Tanrı onun səltənətini əlindən alar.

İslam dövrü türk mütəfəkkirləri bu anlayışı daha fəlsəfi və sistemli şəkildə işləyiblər. Əl-Fərabi (IX–X əsr) “Əl-Mədinətül-fazilə” (“Fəzilətli şəhər”) əsərində ədaləti cəmiyyətin harmoniya və nizam prinsipi kimi təqdim edir. Onun fikrincə, dövlətin məqsədi yalnız maddi rifah deyil, həm də mənəvi kamillikdir. Fərabiyə görə, ədalət olmadan nə fəzilətli rəhbər, nə də fəzilətli cəmiyyət mövcuddur.

Yusuf Balasaqunlunun XI əsrdə yazdığı “Kutadqu Bilig” (“Xoşbəxtlik gətirən bilik”) isə türk dövlət fəlsəfəsinin ən sistemli ifadəsidir. Burada ədalət “Kün-Toğdı” (ədaləti təmsil edən obraz) simvolu ilə personifikasiyalaşdırılır. Əsərdə dövlət idarəçiliyinin dörd əsas dayağı göstərilir: ədalət, xoşbəxtlik, ağıl və qaneçilik. Yusuf Balasaqunlu bildirir ki, “ədalət dövlətin dirəyidir, ədalətsiz dövlət uzun yaşamaz”. Bu, həm sosial nizamı, həm də Tanrı iradəsini qorumaq anlamı daşıyır.

Nizami Gəncəvi də öz didaktik əsərlərində ədalət ideyasını mərkəzi dəyər kimi təqdim edir. “Sirlər xəzinəsi”ndə o yazır: “Ədalət elə bir günəşdir ki, doğduğu yerdə zülmət qalmaz”. Nizami üçün ədalət həm siyasətin mənəvi ölçüsüdür, həm də insanın ilahi borcudur.

Nəsirəddin Tusi “Əxlaqi-Nasiri” əsərində ədaləti əxlaqi dəyərlərin tacı adlandırır və dövlətin nizamını qorumağın yeganə yolu kimi təqdim edir. Onun fikrincə, “ədalət insanların ortaq rifahı naminə fərdi istəklərin tənzimidir”.

Məlikşah Səlcuqi dövrünün siyasi düşüncəsində də ədalət dövlətin sabitliyinin meyarı idi. Vezir Nizamülmülkün “Siyasətnamə” əsəri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Orada dövlətin qorunmasının yolu kimi ədalətli idarə, dürüst vergi sistemi və xalqın rifahına diqqət göstərilir.

Beləliklə, orta əsr türk mütəfəkkirlərində ədalət anlayışı sadəcə hüquqi kateqoriya deyil, həm də kosmik və mənəvi prinsipdir. Dövlət isə bu ədalətin həyata keçmə məkanıdır. Türk dövlət fəlsəfəsində ədalət, Tanrı iradəsinin yerdəki təzahürü, hökmdarın isə bu ilahi nizamın qoruyucusudur. Bu ideya zamanla həm Osmanlı siyasi fikrində, həm də müasir türk siyasi mədəniyyətində öz izlərini saxlamışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hərdən söz tapmaq olmur.

Bəzən söz bir tapıntı, bəzən də bir itki olur.

Tapdığın söz səni azad edir, itirdiyin isə içində qalır ağır bir yük kimi. Söz səni həm dəyərli edər, həm də dəyərdən salar. Söz söyləmək bir seçimdir. İçində çox şey saxlayır. Zaman keçdikcə səni də sözlərin formalaşdırır. Dediklərin qədər tanınırsan, tanındığın qədər söz sahibisən.

Söz yalnız danışmaqla yox, bəzən susmaqla da deyilir. Söz həmişə səslə gəlməz, bəzən sükutun içində də gizlənər. Bəzən söz ən qiymətli duyğuların ifadəsidir, hansı ki, dəyərini özündə saxlayır.

 Bəzən isə basdırılmış arzuların qapısını açan açarı içində gizlədər.

Bəlkə də söz, içimizdə susanların dilə gəlmək üçün tapdığı yoldur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına töhfələr vermiş bir şəxs olub Zəfər Nemətov. Bəlkə də yaradıcılığı unudula bilər, amma təşəbbüsləri, gördüyü işlər əsla unudulan deyil.

Azərbaycanın tanınmış rejissoru, pedaqoq Zəfər Nemətov 5 iyun 1917-ci ildə Bakıda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda və Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsil alıb. Moskva və Sankt-Peterburq şəhərlərində rejissor təcrübəsi keçib.

 1943-cü ildənAzərbaycanDövlətGəncTamaşaçılarTeatrındarejissor, 1954-cü ildənbaş rejissorvəzifələrində çalışıb. Bu teatrın Azərbaycan və rus bölmələrində "Qaraca qız, "Polad necə bərkidi", "Qarlar kraliçası", "Tamahkar", "Yaşar", "Bir saat xəlifəlik", "Anacan", "Qırmızı şeytan balaları", "Romeo və Cülyetta", "Müfəttiş", "Polad üzük", "Zorən təbib", "Zoluşka" və s. tamaşalara quruluş verib.

Gənc rejissorlar üçün "Rejissor sənəti haqqında" (Mehdi Məmmədovla birlikdə) və "Əliağa Ağayev" (Tofiq Kazımovla birlikdə) kitablarının müəllifidir. 1960–1971-ci illərdə Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin sədr müavini vəzifəsində çalışıb. Milli mədəniyyət tarixində əhəmiyyətli yer tutan bir sıra tədbirlər, o cümlədən 1968-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə keçirilən ASSİTEJ-in festivalı onun təşəbbüsü və gərgin əməyi sayəsində keçirilib.

Bu gün Teatr Xadimləri İttifaqının yerləşdiyi bina (Bakı şəhəri, Xaqani küçəsi, 16) ulu öndər Heydər Əliyevin himayədarlığı, görkəmli sənətkarlar Mustafa Mərdanov və Zəfər Nemətovun təşkilatçılığı və zəhməti bahasına başa gəlib.

Gənc Tamaşaçılar Teatrında quruluş verdiyi tamaşalar

1."Məlik Məmməd" (Ə.Abbasov)

2. "Müfəttiş" (A.Qoqol)

3. "Qaraca qız" (A.Şaiq)

4. "Yaşar" (C.Cabbarlı)

5. "Anacan" (Y.Əzimzadə)

6. "Romeo və Culyetta" (U.Şekspir)

7. "Komsomol poeması" (S.Vurğun)

8. "Əlvida Hindistan" (Q.Rəsulov)

9. "İki həyat" (R.İsmayılov)

Zəfər Nemətov 19 noyabr 1971-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dirijor deyəndə hamı Niyazini yada salır.

Amma başqa tanınmış dirijorlarımız da var. Məsələn, Nəriman Əzimov.

Bu gün onun anım günüdür.

Anır, Allahdan rəhmət diləyirik.

Nəriman Əzimov 1 iyun 1936-cı ildə Gəncədə anadan olub. Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Xor dirijorluğu fakültəsini bitirib. Tələbəlik dövründən Xalq Çalğı Alətləri Orkestrində tarzən kimi fəaliyyət göstərən Nəriman Əzimov ömrünün 60 ilini Azərbaycan Televiziyası və Radiosuna həsr edib.

Nəriman Əzimov Azərbaycan Teleradiosunun Xor kollektivində xormeyster işləyib. O, 1974-cü ildən Səid Rüstəmov adına Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru olub.

 Həmçinin AzTV QSC səs rejissoru işləyib.

Nəriman Əzimov "Gəncəm", "Xatirə", "Özəlim – gözəlim" və s. əsərlərin müəllifidir. O, 2003- cü ildə professor elmi rütbəsini qazanıb.

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

2. Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti

3. "Şöhrət" ordeni

Uzun sürən ürək çatışmazlığından və xəstəlikdən əziyyət çəkən Nəriman Əzimov 19 noyabr 2016-cı ildə vəfat edib və Gəncənin Səbsikar qəbiristanlığında dəfn edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəli, operamızda belə səsə böyük ehtiyac var idi.

Son mogikanlar gedəndən sonra bir boşluq yaranmışdı. O gəldi və bu boşluğu doldurdu.

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Samir Cəfərov 19 noyabr 1976-cı ildə Naxçıvan MSSR, Babək rayonunun Nehrəm kəndində anadan olub. 1993–1997-ci illər ərzində Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində teatr və kino sənəti ixtisası üzrə, 1999–2001-ci illərdə Bakı Musiqi Akademiyasında solo oxuma ixtisası üzrə təhsil alıb. Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrın solistidir.

Üzeyir Hacıbəylinin "Koroğlu" operasında Koroğlu, Cüzeppe Verdinin "Traviata" operasında Alfred və "Riqoletto"da Hersoq partiyalarını ifa edib. 2001-ci ildə Almatında keçirilən Vokalçıların Beynalxalq Müsabiqəsinin laureatı olub (2 yer). 2002-ci ildə Moskva şəhərində "Qalina Vişnevskayanın Opera Mərkəzi"ndə təhsil alıb. Repertuarında Avropa və Azərbaycan bəstəkarlarının operalarının aparici partiyaları, habelə mahnı və romanslar təmsil olunub.

Rusiya, İspaniya və s. ölkələrdə qastrol səfərlərində olub. 2007-ci ildə S. Cəfərov Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti fəxri adına layiq görülüb. 12 dəfə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 2017-ci ildə Gəncə Dövlət Filarmoniyasının direktoru təyin edilib. Yeni Azərbaycan Partiyasının VII qurultayında (5 mart 2021-ci il) YAP İdarə Heyətinin üzvü seçilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən təkidlə xahiş edirəm, bu gün Hüseynağa Hadıyevin ifasında “Ay köçəri quşlar” mahnısını dinləyin. Əmin edirəm ki, bu qədər həzin, bu qədər kövrək, bu qədər yanğılı səs əsla eşitməmisiniz.

Hüseynağa Hadıyev 1946-cı ildə Bakıda anadan olub. Hüseynağa musiqi ilə "Pionerlər evi"ndə qarmon dərnəyində məşğul olmağa başlamışdı. Dostlarından biri — bəstəkar Rizvan Ələsgərovun təkidindən sonra onunla "Dan ulduzu" instrumental ansamblına qoşulmağa razılıq verib.

Hüseynağa sonuncu kursda oxuyarkən ailə həyatı qurub, institutu bitirdiyi il hərbi xidmətə çağrılıb, 1973-cü ilin yanvarında oğlu Ceyhun dünyaya gəlib. Hüseynağa bu xəbəri hospitalda eşidib. Həmin vaxt hərbi xidmətdə xəstələndiyi üçün onu Bakıya hospitala gətiriblər.

Həyat yoldaşı Sveta xanımın sözlərinə görə Hüseynağa Hadıyev sevmədiyi mahnını oxumayıb. "Gecələr bulaq başı", "Bu gecə", "Mənim dünyam" mahnıları dinləyicilər tərəfindən daha çox sevilib.

Hüseynağa Hadıyev ömrü boyu "Dan ulduzu" ansamblının solisti olub. Bu ansambla o qədər bağlanıb ki, nə zamansa onu tərk edə biləcəyini ağlına belə gətirməyib. O dövrdə televiziya, radio proqramlarına çıxmasında problem olmadığı üçün Hüseynağa tez-tez ekranda görünüb. Ancaq bir qədər fərqli geyinməsinə və saç düzümünə görə ona tez-tez irad tutar və səhnəyə çıxanda uzun saçlarını kəsdirməyə, kostyum geyinməyə məcbur ediblər. Bu qadağalar onu həmişə özündən çıxarıb.

Albomları/Mahnıları

- Mənim dünyam

1. Nə Gözəldir Azərbaycan

2. Bağçadan Gələn Səs

3. Gəl Barışaq

4. Köçəri Quşlar

5. Bir Xumar Baxışla

6. Unuda Bilmirəm

7. Mehriban İnsanlar

8. Məzəli Mahnı

9. Xalidə

10. Gözəl

Müğənni 12 yanvar 1994-cü ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.11.2025)