Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insanlar bir-birindən uzaq düşürlər. Bəzən bunu seçim kimi düşünürük, amma çox vaxt həyatın özü məcbur edir. Məcburiyyət. O, sevginin, bağlılığın, hətta ümidin üzərinə düşən səssiz bir ağırlıqdır. İnsanlar buna qarşı çıxa bilmir, yalnız dözür, saxlayır, bəzən isə susur.Məcburiyyətdən yaranan ayrılıqların heç biri asan olmur. Onlar gözlə görünməyən yaralar qoyur, qəlbi bəzən daha çox sarsıdır. Hər birimizin həyatında belə anlar olur – susmaq məcburiyyətində qalmaq, danışa bilməmək, seçimi əlindən alınmış kimi hiss etmək.

Bu məcburiyyətlərin içindən çıxan hekayələrdən biri də "Soyuq Günəş" filminin Yarmət obrazıdır. Onun içindəki sevgi və həsrət tamaşaçıya hiss etdirilir, amma heç vaxt birbaşa göstərilmir. Beləcə, Yarmət çox sevsə də məcburiyyətdən ayrılığı görən birinə çevrilir.

Yarməti canlandıran Sənan Kazımov fikirlərini bizimlə bölüşüb:

 “Filmdə mənə ən çox təsir edən səhnələrdən biri nərdivan səhnəsidir. Axşam Yarmət Yarqunatın pəncərəsinin altına gəlir, onları dialoqda görürük. Yarqunat Yarmətə deyir ki, "məni Osmana ərə verirlər", Yarmət isə cavab verir: "Gəl səni qaçırım". Bu səhnə çox təsirlidir.

Bundan əlavə, Yarmətin müharibəyə getmə səhnəsi də təsirlidir. Yarqunat onun arxasınca qaçır, amma çatmaq mümkün olmur.

Yarmət kasıb bir ailədə doğulub, atasız böyüyüb, bütün ailənin yükü onun üzərinə düşüb. Sevdiyi qız da bu səbəbdən ona verilmir. O, sevgisi üçün sonadək mübarizə aparmağa çalışır, amma məcburiyyət qarşısında sonda müharibəyə getməli olur. Müasir dövrdə deyildi ki, telefon vasitəsilə əlaqə saxlaya bilsin. Müharibədən isə arxaya qayıtmaq heç mümkün deyil. Burada hansı mübarizədən söhbət gedə bilər ki?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə təsadüf edən əsas əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq:

Beynəlxalq mühacir günü

İnternational Migrants Day 2000-ci ildən qeyd olunur. 1990-cı ilin həmin günündə mühacirlərin və onların ailələrinin hüquqlarının müdafiəsi Konvensiyası qüvvəyə minib. BMT-nin Baş Assambleyası bu zümrədən olan insanların müdafiəsinə qalxmaqla onlara qarşı tətbiq edilən ayrı-seçkiliyə son qoymağa cəhddə bulunub. Son hesablamalara görə, planetin hər 35-ci sakini mühacirdir.

Hazırda öz ölkələrindəki zülm və istibdaddan, müharibələrdən kütləvi şəkildə qaçan əfqanlar, suriyalılar dünya sərhədlərini didib-dağıtmaqdadırlar. Təbii ki, azərbaycanlılar da çoxsaylı mühacirləri ilə diqqət mərkəzində olmalıdırlar. Xüsusən, Rusiyada mühacirlərimizin sayı çoxdur, qeyri-rəsmi məlumatlara görə hətta iki milyon civarındadır. Ardınca Türkiyə gəlir. Güzəran dalınca qürbətə üz tutanlarımız əfsus ki milyonlarladır. Ən çox adamı ağrıdan da xaricə olan “beyin axınıdır”.

Beynəlxalq ərəb dili günü

BMT bu günü təqvimə salmaqla yanaşı, həm də ərəb dilini Baş Assambleyanın və onun komitələrinin rəsmi dilləri sırasına da aid edib. Dinimizin dilinin bu qədər ucalması əlbəttə ki, mütərəqqi haldır. İstəyərdim ki, başında zat aliləri Allahşükür Paşazadə dayanan dini qurumlarımız bu fakta diqqət yetirsinlər, ucdantutma ərəbcə bilməyən mollaların peyda olmasına göz yummasınlar. Yazıçı Varis bir əhvalat danışıb. Tələbəlik vaxtı bir dəfə Qazaxın Yuxarı Salahlı kəndinə gedibmiş, yas mərasimi idi, bir molla əlində tutduğu kağızdan “Quran” kəlmələrini izhar edirdi, camaat da kirimişcə onu dinləyirdi. Təsadüfən gözü mollanın “şparqalkasına” sataşıb, görüb ki, orda ərəb əlifbası (yəni bizim əski əlifba) ilə Səməd Vurğunun şeiri yazılıb : “El bilir ki sən mənimsən, Yurdum yuvam məkənimsən...” Ehmalca mollanın qoluna toxunub qulağına pıçıldayıb ki, əlindəki vərəqdə şeir yazılıb. Molla da yalvar-yaxar eləyib ki, bəs qadan alım, çörəyimə bais olma.

Qətərin milli günü

Nefti və qazı ilə xalqını xoşbəxt edən Qətər dövlətinin bu gün bayramıdır, müstəqilliklərinin ildönümüdür. 1878-ci ilin 18 dekabr günü müstəqil Qətərin qurulduğu gündür. Qətər dövləti quruluşca monarxiyadır. Ərazisi tamamilə səhralıq olan Qətərdə neft və qaz pulları ilə əsl cənnət yaradılıb. Neft və qaz Qətəri Ümumi Daxili Məhsula görə dünyanın lider dövlətinə şevirib. Qətər adambaşına düşən gəlirə görə də dünya lideridir, bu rəqəm bizlərin yuxusuna belə girməyən həddədir – 88222 ABŞ dolları!!! Orada yerli əhali məmurları və biznes sahiblərini çıxmaq şərti ilə demək olar ki işləmir, neft və qazdan adambaşına hesablanan aylıq gəlirlə bəy balası kimi yaşayır, bütün qara işləri gəlmə qasrtobayterlər görürlər.

Əslində Qətər barədə çox danışmaq olar, amma qibtə və paxıllıqdan susmağa üstünlük verirəm.

Spilberqdən Stalinə qədər

Ruslarda “ZAQS” işçiləri, yəni kəbinkəsənlər günüdür. Moldovanlarda polis günü, anqolalılarda mədəniyyət festivalı günləridir. Britaniyalılar Milli Stilton pendiri gününü qeyd edəcəklər. Amerikalılar isə onların açığına Milli Peçenyebişirmə gününü qeyd edəcəklər, üstəlik, “Mən bal sevirəm” gününü qeyd edəcəklər, hələ üstəlik Milli qızartma çoşka gününü də qeyd edəcəklər.

Vyetnamlıların bu gün matəm günüdür, 1972-ci ildə ABŞ prezidenti Nikson Şimali Vyetnamın bombalanması əmrini verib, 1600 vətəndaş həlak olub; 1940-cı ildə 3-cü reyx məşhur Barbarossa planını təsdiqləyib; 1963-cü ilin bu günündə dünyaca məşhur Amerika aktyoru Bred Pitt dünyaya gəlib. Onunla eyni gündə ad gününü dünyaca məşhur Amerika rejissoru Stiven Spilberq də qeyd edir. Stiven Breddən 17 yaş böyükdür. 1921-ci ilin bu günündə komedik filmlərinə günü bu gün də sevə-sevə baxdığımız məşhur sovet aktyoru Yuri Nikulin doğulub. 1878-ci ilin 18 dekabrı isə dünyaya İosif Stalin adlı tarixin ən qəddar diktatorlarından birini bəxş edib.

18 dekabrda dünyadan köçənlərdən isə çex prezidenti, həm də dramaturqu Vaslav Qaveli (2011), island şairi, island himninin müəllifi Mattias Yokumsonu (1920) və dünyaşöhrətli İtaliya skripka ustası, 1200 skripka düzəltmiş Antonio Stradivarini (1737) göstərə bilərik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.12.2025)

(Bu gün 17 dekabr 1905-ci il tarixində Qazax qəzasının İkinci Şıxlı kəndində dünyaya gəlmiş, 85 il ömür sürmüş, özündən sonra dillər əzbəri şeirlər qoymuş, 2 iyul 1990-cl il tarixində Bakıda vəfat etmiş Xalq şairi Osman Sarıvəllinin 120 illik yubileyi günüdür)

Ramiz Göyüş, yazıçı, publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Osman Sarıvəlli, şəxsiyyətinə həmişə dərin hörmət bəslədiyim və yaradıcılığını ən çox sevdiyim şairlərdəndir. Yeniyetmə və gənclik yaşlarımdan onun ”Ay mamoğlu”, “Bu yerlər”, ”Günah onun özündədi”, “Dərdin alım” və s. şeirləri aşıqların dilindən eşitdiyim, ən çox sevdiyim və yaddaşıma köçmüş şeirlərdən idi. Doğrusu onun yaradıcılığı həmişə məni düşündürmüş, lakin müraciət etməyə cürət etməmişdim. Bu yazını yazmağa da məni dostum, görkəmli ədəbiyyatşünas alim, professor Rüstəm Kamal sövq etdi. Düşündük ki, ürəkdən gələn və səmimiyyətdən doğan bu yazı ustad şairin 120 iilik yubileyinə bir növ  hədiyyə olar.

Həyatının uşaqlıq və  yeniyetmə dövrü, yradıcılığının ilk illəri  XX əsrin  müharibələr və  inqilablarla müşayət olunan mürəkkəb, ziddiyyətlərlə və təbəddülatlarla  dolu bir dövrünə düşüən, sonradan məşum repressiya illəri ilə müşayət olunan yaşantıları şairin yaradıcılığından yan keçməmiş, bütün ağrı-acıları, hiss və duyğuları incəliyi və kövrəkliyi ilə oz poetik əksini tapmışdır. “Yaşadım çöllərdə on il, on beş il, Yağışda, yağmurda günüm olmadı” deyən şair, məşhur “Bənövşə” şeirində ömrünün ürək dağlayan yeniyetmə çağlarını aşağıdakı poetik ifadələrlə təsvir  edir:

Dumanlı səhərlər, çənli axşamlar,

Olduqca məskənim, olduqca yuvam,

Yamaqlı şalvarım, yamaqlı çuxam,

Vüqarlı başımı saldı aşağı,

Çıxdı gözlərimə qəlbimin dağı...

Ələmdən, kədərdən qaça bilmədim,

Ciyərim həsrətlə alışdı, yandı,

Könlümü kimsəyə aça bilmədim,

Çırıq paltarımdan eşqim utandı.

Bu sətirləri oxuduqca şairin məhrumiyyət və məşəqqətlərlə dolu uşaqlıq və yeniyetmə çağları göz önündə canlanır.

Osman Sarıvəlli çoxşaxəli yaradıcılığa malik qüdrətli söz ustadı olmaqla müxtəlif mövzularda çox maraqlı poeziya nümunələri yaratmışdır.  Şair yaradıcılığının ilk illərində ölkədə gedən ictimai-siyasi dəyişikliklər, inqilablar fonunda, bu hadisələrdən ruhlanan bir çox yaradıcı gənclər kimi həyatlarında tezliklə dəyişikliklərin baş verəvcəyinə inanır və bunlarıda yaradıcılığında əks etdirirdi.

İkinci Dünya Müharibəsi illərində Cənubu Azərbaycana ezam olunan şair, burda olduğu müddətdə xalqın yaşam tərzi, dolanışığı, məişəti və ağır həyat tərzi ilə yaxından tanış olan, həssa qəlbə, böyük duyğuya sahib olan şair, gördüklərini, şahidi olduqlarını ürək ağrısı ilə həmin ilərdə yazdığı “Aşığın ayrılıq mahnısı”, “Təbriz gözəli”, “Birinci dərs”, ”A dostlar “, “Dəvə karvanı”, “Körpə quzu” və digər şeirlərində yana-yana, böyük ürək ağrısı ilə qələmə almışdır. O, həyatınını ayrı-ayrı məqamlarını, yaşantılarını öz əsərlərində ən çox əks etdirən müəlliflər sırasındadır. Əslində onun yaradıcılığına diqqət yetirsək, görərik ki,  yaşadığı  85 iilik ömrü və yaradıcılığı ilə bir “Osman Sarıvəlli “dastaını yratmışdır və həmin  dastanın baş qəhrəmanı da onun özüdür. Onun hər bir şeirində böyük şairin dastan ömrünün acılı-şirinli anları, məqamları qələmə alınmışdır. Bu sıradan onun “Atamın oğlu”, “Çobanın məktubları”, “Mənim ömrüm”, “Bənövşə”, “Tut ağacı” və digər şeirləri daha səciyyəvidir.

Aşıq sənətinə, saza-sözə, dastanlarımıza, aşıq havalarına , ümmumiyyətlə folklorumuza ilahi bir sevgi ilə bağlı olan ustad özü də gözəl saz çalmış, həmin dövrün aşıqları ilə dostluq eləmiş,  aşıqlara, saz havalarına , silsilə şeirlər həsr etmişdir. “Ay mamaoğlu”, “Aşıq dostuma”, Əmrahın sazı”, ”O kimdir başımda çalır, çağırır”, “Sazın dərdi”,  ”Düşübdür”,  ”De gəlsin “ və digər şeirləri son dərəcə səmimi,  poetikv və maraqlı olmaqla, həm o dövr, həm də çağdaş aşıqlarımızın yaddaşına köçmüş, onların repertuarlarında yer almışdır.

Sözsüz ki, bu yazını yazmaqda məqsədim heç də Osman Sarıvəlli yaradıcılığını bütünlüklə təhlil etməkdən ibarət deyil və mən heç o iddiada da deyiləm. Bununla belə bu yazıda şairin yaradıcılığının zirvəsi hesab edilən ”Gətir, oğlum , gətir” poeması üzərində xüsusilə dayanmaq istəyirəm.

Məlumdur ki, öyüd, məsəl,  nəsihət  xarakterli şeirlərin də daxil olduğu didaktik ədəbiyyat  hələ qədim dövrlərdən Yaxın Şərqdə olduğu kimi Azərbaycanda da geniş yayılmış və  ta qədimdən başlayaraq, bu günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. O da məlumdur ki, bu janr ədəbiyyat nümunələri  şifahi xalq ədəbiyyatında, xüsusilə aşıq poeziyasında daha çox rast gəlinir

Min ilə yaxın bir müddətdir ki, varlığı ilə qürur duyduğumuz, öz əsərləri, şeir və poemaları, müdrik fikirləri ilə, aforizmləri və nəhayət dünya şöhrətli “Xəmsə”si ilə təkcə özümüzü deyil bütün bəşəriyyəti heyran qoyan, poeziyamızın peyğəmbəri Nizami Gəncəvinin müraciət etdiyi, poeziyamıza gətirdiyi mövzulardan biri, ən gözəl didaktik ədəbiyyat nümunəsi hesab edilən “Oğluma nəsihət”əsəridir. Nizamidən  sonra  bu mövzuda  Xaqani Şirvani, Məhəmməd Füzuli, Seyid Əzim Şirvani, Mirzə Ələkbər Sabir, Qasım bəy Zakir, daha sonra Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm və digərləri maraqlı nümunələr yaratmışlar.

Osman Sarıvəlli şifahi xalq ədəbiyyatının, aşıq sənətinin, folklorumuzun, xalq ruhunun geniş yayıldığı bir mühitdə, Qazax-Borçalı mahalının coğrafi mərkəzində yerləşən Şıxlı (Sarıvəlli) kəndində dünyaya göz açmış, böyümüş və yaradıcılığına da bu mühitin ciddi təsiri olmuş, əslində elə şifahi xalq ədəbiyyatı və aşıq şeiri üstə ədəbiyyata gəlmişdir. Bu baxımdan onun da didaktik janra müraciət etməsi təsadüfi deyil və düşünürəm ki,  şairin yaradıcılığının zirvəsi hesab edilən “Gətir oğlum, gətir” poeması ilə bu janrın ən gözəl nümunələrindən birini yaratmışdır. Təsadüfi deyil ki, xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə bu poemanı “Xalq ruhunun himni” adlandırır və “Sovet dövrü Azərbaycan şeirinin  şah əsəri” hesab edirdi. Bir qayda olaraq nəsihət və öyüdlər insanın, eləcə də şairlərin ixtiyar yaşında yazılır. 1943-cü ildə qələmə alınmış bu əsəri oxuduqca adama elə gəlir ki,  əsər 38 yaşılı bir şairin yox, 80-85 yaşlı müdrik bir müdrikin nəsihətləridir. Əslində bu nəsihət böyük söz ustadının təkcə oğlu, körpə Babəkə deyil, bütünlüklə bütün övladlara , gənclərə ünvanlanmış nəsihətləridir.Poema şairin oğluna maraqlı bir xatırlatması ilə başlayır və bu başlanğıcda əslində özu ilə oğlunu yaşadığı mühiti, yaşam tərzini müqayisələndirir:

Mən kənddə böyüdüm, sənsə şəhərdə,

Sən beşikdə yatdın, mənsə yəhərdə.

Yatdım boz otlaqda boz dovşan kimi...

Gözümüz dünyaya açılan kimi,

Mən çomaq götürdüm, sən kağız, qələm,

Çomaq bir aləmdir, qələm bir aləm...

 Məzmun və həcm etibarı ilə fərqlənən, 13 hissədən ibarət bu poemada müəllif  yüksək sənətkarlıq və poetik qüdrətlə oğlu körpə Babəkə həm öyüd verir, həm də qarısında müqəddəs vəzifələr müəyyənləşdirir. Əsəri  oxuduqca şairin fikirlərinin vüsətinin şahidi olursam. Şairin xəyalında, arzularında balaca Babək tədricən böyüyür və  böyüdükcə şairin ona qarşı arzu və istəkləri də, həm də bu arzu istəklərlə yanaşı göləntiləri də böyüyür və bu vüsətə uyğun olaraq şairin nəsihətləri də fərqlənir,  daha da  ibratəmiz xarakter alır:

Dolandı sənələr, dolandı aylar,

Gah dondu, gah coşdu, bulandı çaylar...

...Odur hey fırlanır bayaqdan bəri,

Girdablar içində saman çöpləri.

Onları seyr edib, düçündükcə sən,

Batıb burulğanda, itir gözündən.

Həyatın da belə girdabları var,

Qərq olur üzməyi bacarmayanlar...

Bu misralar şairin balaca, lakin xəyalında artıq böyümüş Babəkə ilk öyüdü kimi təqdim olunur. Üzməyi bacarmırsansa dəryaya baş vurma, sularda qərq olarsan.

Bu bir həqiqətdir ki, “Vətən” anlayışı hər bir fərdin ən incə və ən ali hisslərinin ünvanıdır. Vətəni sevməyin, onu sevdirməyin  başlanğıcı ana südü , ana laylası, ata öyüdü , ata nəsihətidir. Bu sevginin bir yolu da onun nağıllarından, dastanlarından, bayatılarından, folklorundan xalq ədəbiyyatından keçir. Ustad sənətkarımız Osman Sarıvəlli də ən gözəl, ən ülvi və ən kövrək şeirləri  məhz bu mövzuya həsr etmişdir. Lakin həmin hisslər poemada daha güclü, daha qabarıq, sadə, səmimi və poetik şəkildə təqdim olunur və poemanın bu hissəsinin sonunda müəllifin öyüdü atalar misalı kimi səslənir “Sən axtar çəkinmə, axtaran tapar” :

... Xalqın əzəməti, fikri, xəyalı,

Onun hissi zövqü, ağlı, kamalı,

Sanma bir qılıncda, bir hünərdədir,

Onlar bu sazlarda, bu sözlərdədir...

...Hər kiçik bayatı xalqın səsidir,

Kamal dünyasının xəzinəsidir,

Nağıllar dərindir bir ümman kimi,

Xəyal göylərində uç tərlan kimi,

“Boş əfsanələr”də də həqiqət ara,
Sən axtar çəkinmə, axtaran tapar.

Poemanı oxuduqca, şairin dilinin təmizliyinə, saflığına, sadəliyinə və gözəlliyinə qibtə etməli olursan. Müəllif nəsihətlərini təbiət təsvirləri ilə paralel ifadə edərək, metaforalarla, təşbehlərlə zənginləşdirməsi onun nəsihətamiz fikirlərini daha təsirli, daha anlaşılan və təlqin edici edir. Poemadan bir parçaya diqqət edək:

Odur, görürsənmi, ağ buludların,

Bəyaz yanağında qara xal süzür.

Xal deyil, vüqarlı bir qartal süzür...

...Quzum, könlüm kimi uçmaq istəsən,

Əzəl yaxşı bağlan, bu torpağa sən.

Təbiət vurğunu olan, təbiətin gözəlliklərini dərindən duyan,  onu  ilahi bir məhəbbətlə sevən, onun nemətlərinə-hər çiçəyinə, gülünə, yarpağına bütün qəlbi ilə bağlı olan şair, övladını da bu gözəlliyi duymağa, dərk etməyə, onu sevməyə dəvət edir. Müəllif yaxşı bilir ki, insanın cəmiyyətə hərtərəfli inkişafı üçün bu gözəlliklər da vacib şərtlərdəndir və həmin gözəlliklər vətən deyilən məhfumun hissəcikləridir. Və şair həmin gözəllikləri səmimi və  təmiz duyğularla, poetik ifadələrlə təqdim edərək oxucunu bu ifadələri ilə ovsunlayır, bu gözəllikləri sevməyi tövsiyyə edir:

Bir gün bu yerlərə dönüb gəlirkən,

Topla xumar gözlü bənövşələrdən.

Bir az geçikdinmi, nanə, üzərrik,

Özəkli baldırğan, çiçəkli yemlik,

Keşniş,kəklikotu, çobanəppəyi,

Lalə, xoruz gülü, qaymaq çiçəyi,

Qulançar, quzqulaq, tərə, köbələk,

Albalı, qarağat, moruq, çiyələk.

Bunlar şirin nemət, şirin diləkdir,

Sevməyən, sevməsin, mənə gərəkdir.

Aydındır ki, təbiət dediyimiz Böyük Yaradan bütün canlıların ən mükəmməli olan insana da doğub-törəmək, çoxalamq, nəsil artırmaq kimi möçüzəli bir imkan verib. Lakin digər canlılardan fərqli olaraq insan təkcə nəsil artırmaqla kifayətlənmir. Onun başlıca missiyası cəmiyyət üçün layiqli vətəndaş, layiqli övlad yetirməkdən ibarətdir. Ata-ana övlada təkcə nəsil davamçısı kimi yox, həm də onun gen yaddaşının, nəsil şəcərəsinin, arzularının və əməllərinin davamçısı, həyatının davamı kimi baxır. Məhz min illərdən bəri həm şifahi xalq ədəbiyyatında , həm də yazılı ədəbiyyatımızda öyüdlər, nəsihətlər bu ali məqsədə xidmət edir. Bu öyüd və nəsihətlər isə övladın şəxsində bütün gəncliyə ünvanlananda ictimailəşir, milliləşir, bəşəriləşir:

Durma qonaq kimi, doğma elində,

Odur görürsənmi dağın belində.

Təkcə bir ağac var –armud ağacı.

Onu mən basdırdım öz əllərimlə-

Suvardım, bitirdim, əməllərimlə.

Onunla yanaşı bir şitil basdır,

Günbəgün boy atsın göylərə, uzun,

Onlar bizim kimi yanaşı dursun.

Poemanın finalı xüsusilə maraqlıdır. Şair əsərin sonunda oğlu Babəkin şəxsində gəncliyi daha böyük amallara səsləyir. Zəhməti, əməyi ön plana çəkir, çalışmağa çarpışmağa, yüksək məslək və idellar uğrunda mübarizəyə, eyni zamanda xeyirxahlığa, insanlığa, məhəbbətə, sədaqətə və etibara səsləyir:

Kömürdən almaz çək, yarpaqdan ipək,

Daşdan gövhər çıxart, buluddan şimşək,

Gətir, ildırımın məğrur səsini,

Qumru bulaqların zümzüməsini.

Zəmilərdən sünbül, bağçalardan bar,

Dərələrdən vüsət, dağlardan vüqar...

Ana yurdumuzun nəyi var gətir,

Məhəbbət, sədaqət, etibar gətir.

Osman Sarıvəlli yaradıcılığına kiçik bir nəzər yetirmək deməyə əsas verir ki, o, hansı mövzuya müraciət edibsə, nədən yazıbsa əsərlərinin hamısnın dilı son dərəcə sadə və səimi, xalq ruhuna doğmadır.  Onun əsərlərində dağ havasının saflığı, qayalardan süzülüb gələn dupduru  bulaq suyunun sərinliyi var.  Bu sadə və səmimilik, ürəyəyatımlılıq, həssalıq və duyumluq   müəllifinə ümumxalq sevgisi qazandırıb, həm şəxsiyyəti, həm də yaradıcılığı yaddaşlara köçüb. Mən  çalışdım ki, ustad şairimizin yaradıcılığına bir səyahət etməklə onun əsas məqamləri barədə qısa da olsa müasir oxuculara məlumat verim. Məqsədimə çatdığımı oxucular deyə bilər.

P.S:

“Hər kim yüz il yaşamasa, günah onun özündədir”-deyirdi ustad şair, 50 yaşında ömrü yarımçıq qalmış, dostu Səməd Vurğuna həsr etdiyi şeirində. Ömrünün son illərində yaxın qohumu, mərhum dostumuz şair-publisist Eldar Nəsibli Sibirelə keçən günlərindən xatirələrini danışanda tez-tez  deyirmiş: ”Dünyada əbədi bircə dünyadı, Ona da gümanım qalmayıb daha”. Eldar Nəsibliyə deyirdi ki, 100 yaş yaşamağa gümanı yoxdur. Heç 85 yaşını o taya adlaya bilmədi,  əbədiyyətə qovuşdu. Lakin 85 illik ömründə harda oldusa, nə yazdısa, nədən yazdısa xalqına, vətəninə, elinə, obasına, xalqına məhəbbəti onun yaradıcılığının  ana xəttini təşkil etdi:

Keçir qoşun kimi, sənələr bir-bir,

Aləmdə nə varsa, heç nə dəyişmir.

Dəyişir səmtini Ay ,Günəş, ulduz,

Bir şey dəyişməyir dünyada yalnız.

Sizi düşündürən o sirr, o hikmət,

O böyük həqiqət , o böyük qüvvət,

Nə malım, nə mülküm, nə dövlətimdir,

O mənim xalqıma məhəbbətimdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.12.2025)

Cahangir Namazov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Müasir dünya ədəbiyyatının ən mürəkkəb, ən mübahisəli və ən cəsarətli yaradıcılarından biri — avstriyalı yazıçı, 2004-cü il Nobel mükafatı laureatı Elfride Yelinekin “Aşiqlər” (Die Liebhaberinnen) romanını oxuyub bitirdim.

Bu roman Yelinekin nə qədər dürüst, barışmaz və acı həqiqəti deməkdən çəkinməyən bir yazıçı olduğunu bir daha sübut edir. O, cəmiyyəti bəzəmir, həyatı pərdələyib göstərmir. Əksinə, insani münasibətlərin daxili mexanizmini, sevgi adı altında gizlənən maraqları, zorakılığı və iqtisadi məcburiyyətləri soyuq realizmlə açıb göstərir.

Romanda Brigitte və Paula ayrı-ayrı fərdlər deyil, ictimai sistemin məhsulu kimi təqdim olunur. Onların həyatı seçimlərə deyil, əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş ssenarilərə tabe olur:

— qadının dəyəri nikah vasitəsilə ölçülür,

— sevgi sosial lift rolunu oynayır,

— kişi isə sabitliyin mənbəyi kimi qəbul edilir.

Yelinek məhz burada romantik mifləri darmadağın edir. Bu əsərdə: sevgi — hiss deyil, strategiyadır,

nikah — müqavilədir,

xoşbəxtlik isə — statistik yalandır.

Ən dəhşətlisi odur ki, bu qadınlar açıq zorakılığın qurbanı deyillər. Yelinek bizə bunu göstərir:

onlar məcbur edilmir — özləri razılaşaraq, yavaş-yavaş yox olurlar.

Bu isə zorakılığın ən səssiz, ən “normal” formasıdır.

O, güzgü tutur.

Qadının cəmiyyətdə necə “uyğunlaşması”, arzularından imtina etməsi, bədənini və ruhunu gələcək adı ilə qurban verməsi — bütün bunlar romanda hissiz, demək olar ki, mexaniki dillə təqdim olunur. Məhz bu soyuq üslub oxucunu narahat edir, əsəblərini gərir, daxili müqavimət oyadır.

Yelinek bilərəkdən gözəllikdən qaçır.

Çünki bu dünyada hiss etməyə yer qalmayıb.

O, belə bir sual vermir: “Buna hazırsanmı?”

Sadəcə deyir:

 — acı,

— doğru,

— barışmaz.

Elfride Yelinek hamının sevdiyi yazıçı deyil.

Çünki o, ovutmur.

Oyadır.

Narahat edir.

Düşünməyə məcbur edir.

Məhz buna görə “Aşiqlər” sadəcə sevgi haqqında roman deyil.

Bu — sevgi adı ilə haqq qazandırılan zorakılıq, qadın taleyi və cəmiyyət tərəfindən “normal” sayılan ruhi köləlik haqqında bir əsərdir.

Bu romanı oxuyarkən bir daha anladım: ədəbiyyatın vəzifəsi yalnız gözəllik yaratmaq deyil, həqiqəti deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.12.2025)

"Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor və bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda Bakı şəhəri Texniki Humanitar liseydir.

 Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR

Kamalə Rəfayıl qızı Mirzoyeva 13.12.1969-cu il tarixində Göyçay şəhərində doğulmuşdur. 1976-1986-cı illərdə Bakı şəhəri 31 nömrəli məktəbdə təhsil alıb, məktəbi Xüsusi nümunəli attestatla bitirmişdir.

1986-1991-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin fizika fakultəsində təhsil almış, Universiteti Fərqlənmə Diplomu ilə başa vurmuşdur.

2018-ci ildə Montreux Bisiness School-da təhsil alıb və MBA üzrə magistr dərəcəsi almışdır. Hal-hazırda Odlar Yurdu Universitetinin psixologiya fakültəsinin doktorantıdır.

1991-1995-ci illərdə 267 saylı məktəbdə, 1995-2011-ci illərdə 167 saylı məktəbdə, 2011-2016-cı illərdə Akademik Zərifə Əliyeva adına liseydə fizika müəllimi kimi  fəaliyyət göstərmişdir.

2016-2021-ci illərdə 291 saylı Araz Ekologiya liseyinin direktoru vəzifəsini daşıyıb, 2021-ci ildən bu günə qədər Texniki Humanitar liseyin direktoru vəzifəsində çalışır.

“İlin müəllimi” müsabiqəsinin qalibi, “Qabaqcıl Təhsil İşçisi” fəxri adının daşıyıcısıdır.

ŞAGİRD

Mən, Leyli Qurbanzadə, Texniki-Humanitar liseyin 11-ci sinfidə təhsil alıram. Uşaqlıqdan etibarən təbiət elmlərinə, ətraf mühitə, canlı dünyaya marağım məni yeni biliklər almağa, daim maraqlı bir məlumat kəşf etməyə yönəlmişdir. 2022-ci ildə 7-ci sinifdə Respublika fənn müsabiqələrinin keçirilməsini öyrəndim və orada iştirak etmək qərarına gəldim. Biologiya fənnini seçdim, çünki mənim fikrimcə, biologiya indiki elmin və gələcəyin ən önəmli və ən maraqlı sahələrindən biridir.  Əzmlə çalışaraq, orada qızıl medala layiq görüldüm. Novbəti il beynəxalq biologiya olimpiadasının hazırlıq dərslərinə dəvət aldım və orada biologiyanı daha dərin öyrənməyə başladım, onun daha geniş və daha maraqlı bir elm olduğunu gördüm. 9-cu sinifdə də həmin dərslərdə iştirak etməyi davam etdim. 2023-2024 ildə keçirilmiş Respublika fənn Olimpiadalarında bürünc medala layiq görüldüm. Həmin ilin yay aylarında isə beynəxalq elm olimpiadasının hazırlıq dərslərində iştirak etdim.10-cu sinifdə olimpiadaya yenidən qatılmağa qərarına gəldim. Hədəfim birinci yer idi. Və öz üzərimdə işləyərək, bacarıqlarımı daha da mükəmməl edərək nəhayət ki, qızıl medala layiq görüldüm. Olimpiadalarda iştirak etmək mənə sanki elmin tamamilə yeni bir qapısını açdı, məni daha dərin fikirləşməyi, öyrəndiklərimi real həyat hadisələrində tətbiq etməyi öyrətdi. Arzum gələcəyin savadlı bir həkimi olmaqdır. Bilirəm ki, bu yol heç də asan olmayacaq, amma həm də çox maraqlıdır. İnanıram ki, bir insanın başqalarına kömək etməsi, birinin həyatını qurtarması, bəlkə də, həyatda ən şərəfli işlərdən biridir.

ESSE

 İnsan və Kainat

İnsan öz yarandığı andan etibarən ətraf mühitin ən mühüm sirrlərini kəşf etməyə çalışmışdır. Və hər kəs bunu özünə məxsus bir yol ilə etmişdir. Bioloqlar canlı aləmi - okeanların dərinliklərində yaşayan ən kiçik orqanizmlərdən tutmuş təbiətin ən mükəmməl yaratığı insanı öyrənməyi seçmişlər. Fiziklər və astronomlar isə planetlərin, ulduzların, qalaktikaların- kainatın sirlərini araşdırmışlar. Bəs bütün bu obyektlər arasında hansısa bir əlaqə varmı?

Təəccüblü olsa da, alimlər insanın və kainatın quruluşu arasında çoxlu oxşarlıqlar aşkar etmişlər. Bizim tərkibimizdə olan elementlər öz başlanğıcını kosmik tozdan götürmüşdür. İki sistem arasında sadədən mürəkkəbə doğru keçid quruluş prinsipi görülür. Hər iki obyektdə enerji və maddə mübadiləsinin oxşar proserlər əsasında getməsi müşahidə olunur. İtalyanlı alimlər insan beyni və kosmik şəbəkənin demək olar ki, eyni olmaqlarını sübüt etmişlər. Bunlar bir-birinə oxşadıqları ilə birgə, həm də eyni quruluş prinsipinə, eyni riyazi və fiziki qanunlara tabedirlər.

Bəzən insanlar gecə səmasına baxarkən sanki orada özlərinin bir parçasını tapmağa çalışırlar. Onlar kosmik dumanlığı insan gözünə oxşadırlar, ulduzların ölümünü isə bir hüceyrən yaranmasına bənzədirlər, kosmik şəbəkə ilə beynin oxşarlığını görürlər.

Təbiətin, Kainatın və insanın bütün sirrlərini kəşf etmək üçün bizi hələ uzun bir yol gözləyir. Ola bilsin ki, bəzi sualların cavablarını biz heç də tapmayacayıq. Amma, mənim fikrimcə, öz daxili dünyası ilə, öz fikirləri və arzuları ilə, öz sevinci ilə, öz kədəri ilə, bəzən öz qəddarlığı və mərhəməti ilə, ən əsası- yeni biliklərə olan marağı ilə insan özlüyündə kəşf edilməyi və anlaşılmağı gözləyən ayrıca bir kainatdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.12.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Polşanın keçmiş prezidenti, Nobel Sülh Mükafatı Laureatı Lex Valensanın ABŞ prezidenti  Donald Trampa yazdığı məktub olduqca diqqətçəkəndir, düşünürəm ki, məktuba diqqət yetirməyiniz yaxşı olar:

“Zati-aliləri, cənab Prezident,

Biz sizin prezident Zelenski ilə söhbətinizi qorxu və ikrahla izlədik. Rusiyaya qarşı mübarizədə ABŞ-ın maddi yardımına görə Ukraynadan minnətdarlıq gözləməyiniz təhqirdir.

Minnətdarlığı Putin Rusiyasının hücumuna məruz qalan azad dünyanın dəyərlərini və vətənlərinin müdafiə etmək üçün 11 ildən artıqdır ki, qanlarını tökən qəhrəman Ukrayna əsgərlərinə etmək lazımdır.

Azad dünyanın simvolu olan bir ölkənin lideri bunu necə qəbul edə bilməsin?

Sizin söhbətiniz zamanı Oval kabinetdəki ab-hava bizə təhlükəsizlik xidmətlərində və kommunist məhkəmələrində dindirilmələri xatırlatdı. O vaxt prokurorlar bizə deyirdilər ki, bütün səlahiyyətlər onlardadır, bizdə isə yoxdur.

Əməkdaşlıq etməkdən və zülmə görə minnətdarlıq bildirməkdən imtina etdiyimiz təqdirdə bizi həbslə hədələdilər. Prezident Zelenskiyə qarşı bu cür rəftar edilməsi bizi dəhşətə gətirir.

Tarix göstərir ki, Birləşmiş Ştatlar demokratik dəyərlərdən və avropalı müttəfiqlərindən uzaqlaşdıqda, sonda özünü təhlükəyə qarşısında qoyur.

Vilson bunu 1917-ci ildə ABŞ I Dünya Müharibəsinə girəndə başa düşdü. Ruzvelt bunu 1941-ci ildə Per-Harbordan sonra başa düşdü ki, Amerikanı müdafiə etmək həm Sakit okeanda, həm də Avropada döyüşmək deməkdir.

Prezident Reyqan və ABŞ-ın maliyyə dəstəyi olmasaydı, Sovet imperiyasının dağılması qeyri-mümkün olardı. Reyqan SSRİ-ni “şər imperiyası” adlandırdı və ona qarşı qətiyyətlə mübarizə apardı.

Biz qalib gəldik və bu gün Reyqanın heykəli Varşavada ABŞ səfirliyinin qarşısında dayanır.

Cənab prezident, hərbi və maliyyə yardımı Ukraynanın müstəqilliyi, Avropanın və bütün dünyanın azadlığı uğrunda tökülən qanla müqayisə oluna bilməz.

İnsan həyatı qiymətsizdir. Sovet Rusiyasındakı kommunist rejiminin keçmiş siyasi məhbusları olaraq qanını və azadlığını qurban verənlərə minnətdarlığımız göz qabağındadır.

Biz ABŞ-ı nüvə silahından imtina müqabilində Ukraynanın sərhədlərini qorumaq üçün birbaşa öhdəliklər qoyan 1994-cü il Budapeşt Memorandumuna əməl etməyə çağırırıq.

Bu zəmanətlər qeyd-şərtsizdir və heç yerdə belə yardımın sadə iqtisadi sövdələşmə olduğu deyilmir".

İmza:

Lex Valensa, keçmiş siyasi məhbus, “Həmrəyliy”in lideri, Polşa prezidenti.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.12.2025)