Zəfərin kəşfiyyatçı simalarından biri: şəhid Baş Leytenant Nəbi Hüseynov

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı şanlı Zəfər, düşmən istehkamlarını darmadağın edən Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) fədakarlığı sayəsində mümkün oldu. Bu elit qoşun növünün ön sıralarında vuruşan, dərin zəkası və sarsılmaz cəsarəti ilə seçilən kəşfiyyat rəhbərlərindən biri də baş leytenant Nəbi Hüseynov idi. O, həm Aprel döyüşlərində, həm də İkinci Qarabağ müharibəsində düşmənə ağır zərbələr vuraraq şəhadətə qovuşmuşdur.

 Erkən illəri və peşəkar hərbi təhsili

Nəbi Hüseynov 9 iyul 1992-ci ildə Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kəndində ziyalı bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Uşaq yaşlarından hərb sənətinə, xüsusilə kəşfiyyata böyük maraq göstərən Nəbi, hərbçi olmaq qərarını erkən yaşlarında verir.

Orta təhsilini bitirdikdən sonra o, Azərbaycanın ən nüfuzlu hərbi təhsil ocaqlarında mükəmməl hazırlıq keçir:

 Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə daxil olaraq hərbi intizamın əsaslarını mənimsəyir.

 Liseyi bitirdikdən sonra Heydər Əliyev adına Ali Hərbi Məktəbdə ali hərbi təhsil alır və buranı uğurla başa vuraraq "leytenant" rütbəsi qazanır.

 Xüsusi təyinatlı qoşunlarda xidmət və Aprel döyüşləri

Ali Hərbi Məktəbi bitirdikdən sonra Nəbi Hüseynov fiziki və psixoloji dözümlülüyün yüksək səviyyədə tələb olunduğu Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin tərkibinə seçilir. Ağır və çətin XTQ kurslarını uğurla tamamlayaraq peşəkar kəşfiyyatçı kimi xidmətə başlayır.

O, 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində fəal iştirak edir. Lələtəpə yüksəkliyinin və digər strateji mövqelərin azad edilməsində, düşmənin ön xətt müdafiə sistemlərinin iflic edilməsində kəşfiyyatçı kimi mühüm tapşırıqları yerinə yetirir. Bu döyüşlərdə qazandığı təcrübə onu ordunun ən etibarlı kəşfiyyat qrup komandirlərindən birinə çevirir. Göstərdiyi xidmətlərə görə vaxtından əvvəl baş leytenant rütbəsi ilə təltif olunur.

 Vətən müharibəsi və sarsılmaz komandirlik yolu

27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda, baş leytenant Nəbi Hüseynov kəşfiyyat qrupu ilə birlikdə dərhal ən təhlükəli ön xətt əməliyyatlarına cəlb olunur. Onun qrupu düşmən arxasına sızaraq mühüm koordinatları təyin edir və ordumuzun irəliləməsi üçün yolları təhlükəsiz hala gətirirdi.

Nəbi Hüseynovun rəşadətli döyüş xəritəsi:

 Müharibənin ilk günlərində çətin relyefə malik Murovdağ zirvəsinin və ətrafındakı strateji yüksəkliklərin azad edilməsi əməliyyatlarına rəhbərlik etmişdir.

 Daha sonra cənub cəbhəsinə keçərək Hadrut qəsəbəsinin və ətraf kəndlərinin düşməndən təmizlənməsində kəşfiyyat qrupu ilə birlikdə misilsiz şücaətlər göstərmiş, düşmənin çoxlu sayda canlı qüvvəsini şəxsən məhv etmişdir.

 Şəhadət zirvəsi

9 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli rayonunun azadlığı uğrunda gedən olduqca şiddətli və qanlı döyüşlərdən birində baş leytenant Nəbi Hüseynov rəhbərlik etdiyi qrupu ilə birlikdə düşmənin böyük bir qüvvəsinin müqavimətini qırarkən qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. O, son nəfəsinə qədər mövqeyini tərk etməmiş, tabeliyindəki əsgərlərə nümunə olmuşdur.

Şəhidimizin nəşi böyük izdihamla doğma Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kənd qəbiristanlığında hərbi ehtiramla torpağa tapşırılmışdır.

 Yüksək dövlət təltifləri

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi, ərazilərimizin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən göstərdiyi misilsiz igidlik və cəsarətə görə baş leytenant Nəbi Hüseynov ölümündən sonra Prezident İlham Əliyevin sərəncamları ilə ölkəmizin ən ali hərbi mükafatlarına layiq görülmüşdür:

   1. "Qarabağ" ordeni (Azərbaycanın ən nüfuzlu hərbi ordenlərindən biri)

   2. "Vətən uğrunda" medalı

   3. "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı

   4. "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı

   5. "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı

Baş leytenant Nəbi Hüseynov həm peşəkar kəşfiyyat taktikası, həm də sarsılmaz vətənpərvərliyi ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin və xalqımızın qəlbində əbədi bir qəhrəman olaraq yaşayacaqdır. Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunda Vətən müharibəsi və onun cəmiyyətə, fərdlərə olan mənəvi-psixoloji təsirləri hələ də ən çox müraciət olunan fundamental mövzulardandır. Rejissor Şirin Əhmədovun 2023-cü ildə ərsəyə gətirdiyi "Qütb ulduzu" bədii filmi də məhz bu qəbildən olan, müharibənin görünməyən tərəflərini – arxa cəbhədəki ailələrin daxili iztirablarını, böyük itkilər qarşısında göstərdikləri dözümü və sarsılmaz vətənpərvərliyi bədii dillə təsvir edən qiymətli bir ekran əsəridir.

 Filmin süjeti və əsas mövzusu

Ekran əsərinin mərkəzində yeganə oğulları Muradı əsgərliyə yola salan bir ailənin hekayəsi dayanır. Filmin əvvəli Azərbaycan cəmiyyətinə xas olan ənənəvi "əsgər yola salma" coşqusu ilə başlayır. Atanın oğlunu böyük qürurla, sanki bir toya-bayrama hazırlaşırmış kimi sevinclə xidmətə göndərməsi, ananın isə daxili narahatlığı və intizarı arasındakı təzad ilk dəqiqələrdən tamaşaçını ekran qarşısına bağlayır.

Muradın xidmət etdiyi dövrdə İkinci Qarabağ müharibəsi başlayır. Ailənin günləri, ayları yalnız oğullarından gələcək bir zəng, xoş bir xəbər ümidi ilə keçir. Müharibənin amansız qanunları ailənin qapısını döyür və onların yeganə övladının şəhidlik zirvəsinə ucalması xəbəri gəlir. Film bu nöqtədən etibarən ümummilli kədəri və şəhid valideynlərinin yaşadıqları ağır psixoloji vəziyyəti, kədərlə qürurun vəhdətini sarsıdıcı şəkildə təqdim edir.

Aktyor heyəti və obrazların təhlili

Filmin uğurlu alınmasında və duyğuların tamaşaçıya tam ötürülməsində Azərbaycanın tanınmış və peşəkar sənətkarlarının rolu böyükdür:

Məmməd Səfa (Ata rolu) – Övladını itirən, daxilən parçalansa da, Vətən qarşısında dik durmağa çalışan bir Azərbaycan kişisinin, məğrur şəhid atasının obrazını böyük ustalıqla canlandırıb.

Hüsniyyə Mürvətova (Ana rolu) – Övlad həsrəti ilə yanan, hər telefon zəngində ürəyi titrəyən və böyük faciə ilə üzləşən ananın fəryadını, psixoloji sarsıntılarını yüksək emosionallıqla ifadə edib.

 Tunar Əlizadə (Murad) – Vətənə xidmət borcunu şərəflə yerinə yetirən və əbədiyyətə qovuşan gənc əsgər obrazını uğurla təqdim edib.

 Filmdə həmçinin Tamerlan Ağarzayev, Elməddin Zakirli, Elmar Fərzəli və Əlizamin Məmmədov kimi aktyorlar yer alıb.

 Bədii dəyəri və mükafatları

"Qütb ulduzu" sadəcə bir ailənin dramı deyil, Vətən müharibəsində canını fəda etmiş yüzlərlə şəhidimizin və onların ailələrinin ortaq ağrısı, ortaq qürurudur. Film vizual dili, dramaturji xətti və dialoqlarının real həyatdan götürülməsi ilə diqqət çəkir. Ssenarinin dolğunluğu kinotənqidçilər tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir. Elə bunun nəticəsidir ki, film Bakı Qısa Film Festivalında "Ən yaxşı ssenari" nominasiyasının qalibi olmuşdur.

Təxminən 41 dəqiqə davam edən bu ekran əsəri həm kinoteatrlarda, həm də müxtəlif xatirə tədbirlərində geniş tamaşaçı auditoriyasına nümayiş etdirilmiş, tamaşaçılara vətənpərvərlik, fədakarlıq və tarixi yaddaş dərsi keçmişdir. Filmin adı olan "Qütb ulduzu" isə şəhidlərimizin bu xalq üçün heç vaxt sönməyəcək bir yol göstərən işığa çevrilməsinin rəmzi rəsmdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

İstifadə etdiyimiz təqvimdəki ayların adının necə yarandığı yəqin ki, hər birimiz üçün maraqlıdır. Bu ayların adı qədim Roma təqvimindən götürülüb. Qədim Romada çoxallahlılıq mövcud idi. Romalılar təqvimdəki ayların hər birini onların adları ilə əlaqələndirib və tanrılarının şərəfinə adlandırıblar.

YANVAR - qədim zamanlarda hər bir başlanğıcın tanrısı hesab edilən Roma allahı Yunusun adı ilə əlaqələndirilib.

FEVRAL - bu ayın ortasında Romada Dies Februtus adlı yaz bayramı keçirildiyi üçün bu cür qeyd olunub.

MART - Romanın müharibə allahı Marsın şərəfinə qoyulub.

APREL - Latın feli olan “aparire” sözündən götürülüb ki, bunun da mənası açmaq deməkdir. Həmin ayda Romada çiçəklər açarmış.

MAY - Romanın yaz ilahəsi olan Mayinin adından götürülüb.

İYUN – Bu ayın adının necə yarandığı barədə müxtəlif fikirlər var. Ehtimala görə, bu aya Roma ilahəsi Yunonun adı verilib. Lakin, “iyun” sözünün yaranması haqqında başqa bir fikrə görə, bu ayın adı birinci Roma konsulu (Romada yüksək vəzifəli şəxs) Yuni Brutun şərəfinə adlandırılıb.

İYUL - Roma imperatoru Yuli Sezar bu ayda anadan olduğu üçün onun adı ilə əlaqələndirilib.

AVQUST - Roma imperatoru Oktavianın adının sonuna artırdığı Avqust (mənası “müqəddəs” deməkdir) sözündən götürülüb. Məhz, Yuli Sezardan sonra hakimiyyətə gələn Oktavian təqvimə özünün şərəfinə Avqust ayını daxil etdirib.

SENTYABR - Latınca “setrem” ( yeddi ) sözündən yaranıb. Çünki, qədim Roma təqvimində il martdan başlanırmış. Sentyabr qədim Roma təqviminin yeddinci ayı imiş.

OKTYABR - Latınca “okto” (səkkiz) sözündən əmələ gəlib. Çünki, bu ay qədim Roma təqvimində səkkizinci ayı hesab olunurmuş.

NOYABR - Latınca “novem” (doqquz) sözündən yaranıb. Noyabr qədim Roma təqviminin doqquzuncu ayı olduğundan belə adlandırılıb.

DEKABR - Latınca “desem” (on) sözündən əmələ gəlib. Dekabrın gəlişi qədim Roma təqvimində onuncu aya təsadüf etdiyindən ona bu ad verilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Ağdamda “Xanı” ləqəbli əfsanəvi kəşfiyyatçı, şəhid baş gizir Səyyaf Əhmədovun xatirəsinə həsr olunmuş Alpaqut Turan döyüş sənəti üzrə I Açıq Qarabağ turniri keçirilib

8 iyul 2026-cı il tarixində Ağdam Olimpiya İdman Kompleksində “Xanı” ləqəbli əfsanəvi kəşfiyyatçı, şəhid baş gizir Səyyaf Əhmədovun xatirəsinə həsr olunmuş Alpaqut Turan döyüş sənəti üzrə I Açıq Qarabağ turniri keçirilib. Turnirdə Ağdam Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini Xəqani Nəzərov, şəhid ailələri, qazilər və rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri iştirak ediblər.

Turnir əvvəlcə Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə açıq elan olunmuş, Ulu öndər Heydər Əliyevin və şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilmişdir. Daha sonra çıxış edən RİH başçısının müavini Xəqani Nəzərov ölkəmizdə idmana göstərilən dövlət qayğısından, idmançılara yaradılmış şəraitdən bəhs edərək yarış iştirakçılarına uğurlar arzulamışdır.

Yarışın sonunda qaliblər mükafatlandırılmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Dünyada ən çətin ölüm bilirsiniz necə olur? İnsanın özünü öldürmədən ölməsi. Bəziləri bu seçimi ip ilə, bəziləri güllə ilə, bəziləri isə qəfil acı şərbət içərək edir. Fəqət bunlardan daha ağır bir ölüm var. Yaşayaraq ölmək. Yəni ayaqüstə.

Van Qoq özünü tapança ilə sinəsindən vurdu. Mayakovski özünü güllələdi. Silviya Plat Londondakı mənzilində intihar etdi. Nitsşe dəli oldu. Kafka həyatına qara pərdələr endirərək heç zaman işığa çıxmadı. Virgina Woolf II Dünya Müharibəsinin yaratdığı əzaba görə 1941-ci ildə ciblərinə daş dolduraraq özünü Ouse Çayına ataraq intihar etdi. Sadiq Hidayət 1951-ci ildə Parisdə yaşadığı mənzildə dəm qazını açaraq, həyatına son qoydu. Tolstoy isə evini tərk edib bir qatar stansiyasında soyuqdan öldü. Və bu yolda bir çox adını çəkmədiyim məşhurlar ömürün acı şərbətini içərək gedər gəlməz yollarla əbədiyyətə qovuşdu.

Onlardan fərqli olaraq, Cek London, Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar, Necip Fazıl Kısakürək, Bəşir Fuad intihar etmədilər. Onlar hisslərini ipdən asdılar. Mənəvi sarsıntı keçirərək həyata gözlərini əbədi yumdular. Deyilənə görə insan həyatı tam anlayanda intihar edir. Bəlkə də insanın öz həyatından qaçması bir növ özündən imtinadır.

Mənə görə ölüm bədənin yox hisslərin ölməsidir. Bu hisslərdə birdən-birə baş vermir. İnsan əvvəl heyrətini itirir, sonra sevincini, sonra qorxusunu, ən sonda isə hislərini. İnsan gəzə, danışa, kitab oxuya, gülə və ağlaya bilər. Amma bu onun daxili dünyasının da xarici görünüşü kimi olduğu anlamına gəlməz. Xalq şairi Məmməd Araz deyirdi: “Ölə-ölə yazmıram, yaza-yaza ölürəm”.

Cəmiyyət uzun illər intiharı yalnız fiziki hadisə kimi anlayıb və dərk edib. İp, silah, dərman və yaxud uçurum deyən kimi ağlımıza ilk intihar gəlir.  Fəqət görünməyən intiharlar var ki heç kim onları qəzetlərdə tirajlamır, heç kim onların tarixini qeyd etmir.

İnsanın heyrət hissini itirməsi əslində ən böyük intihardır. Düşünün ki, səhər oyanıb heç nəyə sevinmir, heç nəyi gözləmir və ən əsası yazmaq istərkən söz tapa bilmirsiniz. Elə hey qaçır, qaçır, lakin yenə də eyni yerdə dönüb durursunuz. Tolstoy ömrünün sonunda evini tərk edib bir qatar stansiyasında soyuqdan dondu. Tarix bunu təbii ölüm kimi yazdı.

Bəs görəsən Tolstoy ömrünün sonunda nədən qaçırdı? Ailəsindən, şan- şöhrətli titulundan, öz vicdanından, yoxsa artıq tab gətirə bilmədiyi həyatdan? Sizə elə ən ağır intihar da elə bu deyildi?

Çünki fiziki ölüm bir an çəkir. Amma hisslərin ölümü illərlə davam edir. İnsan hər gün bir az daha azalır. Bir az daha səssizləşir. İçindəki işıq tədricən sönür. Və bir gün hamı onun sağ olduğunu düşünərkən, o artıq çoxdan ölmüş olur. Ən dəhşətlisi də budur ki, heç kəs ağlamır, heç kəs yas saxlamır.

Van Qoqu düşün. Dünyanın ən rəngli tablolarını çəkən adam həyatının böyük hissəsini qaranlıq otaqlarda keçirdi. İnsanlara günəşi çəkirdi, amma özü işıq tapa bilmirdi. İnsan bəzən başqalarına verə bilmədiyi şeyi yox, ən çox ehtiyac duyduğu şeyi yaradır. Bəlkə də buna görə ən kədərli şairlər sevgi şeirləri yazırlar. Çünki insan ən çox ehtiyac duyduğu şeyi yaradır.

Texnologiya inkişaf etdikcə daxilimizdəki boşluq da böyüyür. Hamı danışır, amma heç kim eşitmir. Hamı görünür, amma heç kim başa düşülmür. Artıq məcbur oluruq sosial şəbəkələrdə öz həyatımızın vitrinini quraq. Bəlkə də intiharın başlanğıcı elə budur. Əvvəlcə arzularımızı, sonra ümidlərimizi, sonra uşaqlığımızı, sonra inandığımız insanları itiririk. Və ən dəhşətlisi odur ki, bütün bunlardan sonra özümüzü itiririk. Özümüzü itirdiyimiz an isə yaşamaqla mövcud olmaq arasındakı sərhəd də yoxa çıxır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk xalqlarıdır. Bu dəfə Türklərlə bağlı spesifik məlumatlar barədə danışacağıq.

Türk xalqlarının tarixi ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan biri "türk" adının ilk dəfə VI əsrdə Göytürk dövlətinin rəsmi adı kimi tarixə düşməsidir. Bundan əvvəl Hunlar və digər türk tayfaları mövcud olsa da, dövlət səviyyəsində "Türk" adından ilk istifadə Göytürklərə məxsusdur.

Türk tarixinin ən qədim yazılı abidələri hesab edilən Orxon kitabələri VIII əsrdə Bilgə Xaqan, Kül Tigin və Tonyukukun şərəfinə ucaldılmışdır. Bu kitabələr yalnız türk tarixinin deyil, dünya epiqrafikasının da ən qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Yazılarda dövlət idarəçiliyi, xalqın birliyi, vətən sevgisi və hökmdarın məsuliyyəti haqqında dərin siyasi fikirlər əks olunmuşdur.

Qədim türklər arasında "qurd" müqəddəs sayılırdı. Boz qurd gücün, azadlığın və yolgöstərənliyin rəmzi hesab olunurdu. Çin salnamələrində türklərin mənşəyi ilə bağlı Asena adlı dişi qurd əfsanəsi qeyd edilir və bu rəvayət türk mifologiyasının ən məşhur nümunələrindən biri sayılır.

Hun hökmdarı Mete Xan tərəfindən eramızdan əvvəl 209-cu ildə yaradılan hərbi sistem tarixdə ilk nizamlı süvari ordularından biri hesab olunur. Onun tətbiq etdiyi onluq hərbi təşkilat sistemi sonrakı əsrlərdə Göytürklər, Səlcuqlular, Monqollar və Osmanlılar tərəfindən də istifadə edilmişdir.

Göytürklər dəmiri müqəddəs metal hesab edirdilər. Tarixi mənbələrdə onların mahir dəmirçilər olduqları qeyd edilir. Dəmir emalı sahəsində qazandıqları təcrübə həm silah istehsalında, həm də dövlətin iqtisadi gücünün artmasında mühüm rol oynamışdır.

Türk hökümdarları arasında qadınların dövlət idarəçiliyində iştirakı diqqət çəkən xüsusiyyətlərdən biri idi. "Xatun" titulunu daşıyan hökümdar xanımları xarici elçiləri qəbul edir, mühüm dövlət məclislərində iştirak edir və bəzən hökümdarla birlikdə fərmanlara möhür vururdular. Bu ənənə bir çox orta əsr dövlətlərindən fərqlənirdi.

Qədim türklər istiqamətləri rənglərlə ifadə edirdilər. Göy şərqi, ağ qərbi, qara şimalı, qırmızı isə cənubu simvolizə edirdi. Məhz buna görə Qara dəniz şimal istiqamətində, Ağ dəniz isə qərb istiqamətində yerləşən dəniz kimi adlandırılmışdır.

Türk xalqları arasında ən uzun qəhrəmanlıq dastanı qırğızların "Manas" eposudur. Təxminən yarım milyon misradan ibarət olan bu əsər dünyanın ən həcmli şifahi dastanlarından biri hesab edilir və nəsillər boyu yaddaş vasitəsilə qorunub saxlanılmışdır.

Osmanlı imperiyasında istifadə olunan tuğ dövlət hakimiyyətinin əsas rəmzlərindən idi. Tuğun üzərindəki at quyruqlarının sayı hökmdarın və ya sərkərdənin rütbəsini göstərirdi. Bu ənənənin kökləri qədim türk dövlətlərinə qədər gedib çıxır.

Qədim türklər ilin başlanğıcını baharın gəlişi ilə əlaqələndirirdilər. Novruz bayramı yalnız təbiətin oyanmasını deyil, həm də yeni həyatın, bolluğun və birlik ruhunun başlanğıcını ifadə edirdi. Bu bayram min illərdir türk xalqları arasında yaşamağa davam edir.

Türk dillərində "Tanrı" sözü qədim dövrlərdən bəri göyü və ali yaradıcı qüvvəni ifadə etmək üçün işlədilmişdir. Orxon kitabələrində də bu anlayışa tez-tez rast gəlinir və dövlətin taleyinin Tanrının iradəsi ilə bağlı olduğu vurğulanır.

İpək Yolunun ən mühüm hissələrinə nəzarət edən türk dövlətləri əsrlər boyu Çin ipəyinin, Mərkəzi Asiya atlarının, qiymətli daşların və müxtəlif sənətkarlıq məhsullarının Avropaya daşınmasında əsas vasitəçi olmuşlar. Bu, türk dövlətlərinin iqtisadi və siyasi nüfuzunu əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır.

Türk xalqlarında "qurultay" dövlət idarəçiliyinin əsas institutlarından biri idi. Hökmdarlar mühüm qərarları tayfa başçıları və hərbi rəhbərlərin iştirakı ilə keçirilən qurultaylarda müzakirə edir, müharibə, sülh və varislik kimi məsələlər kollektiv şəkildə həll olunurdu.

Müasir dövrdə türk xalqları Avropa və Asiyanı əhatə edən ən geniş etno-linqvistik birliklərdən biridir. Onların ortaq tarixi, dili və mədəni irsi min illər ərzində formalaşaraq bu gün də elmi araşdırmaların əsas mövzularından biri olaraq qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”in Gülüş klubunda bu gün sizlərə AYB üzvü Coşqun Xəliloğlunun qısa təmsilləri təqdim edilir.

İXTİSAR

Sintezator çıxandan

Düşdü tar ixtisara,

Kamança çalınmadı,

Qaval qaldı avara.

GİTARA YAZISI

Gitara çap etdirdi,

Qəzetdə belə yazı:

-Qocalıb, əldən düşüb,

Çalmaq günahdı, Sazı.

MİKROFON

Natiqi danışdıran,

-Mikrofon dedi, - mənəm.

O, ağzın açır-yumur,

Yorulur mənim çənəm.

BƏXTSİZ QOZ

Müğənni söz açırdı,

Tərifindən badamın.

Qoz dedi: - Xoş taleyi,

Bəxti ola adamın.

ŞAMAMA ƏRİZƏSİ

Şamama ərizə yazdı:

-Yaman şişibdir Qovun,

Xahişimiz budur ki,

Onu bostandan qovun.

LƏKDƏN ÇIXAN ÇİYƏLƏK

Tərəvəzlər birləşib

Yazdılar Çiyələkdən:

-Artıq bizi bəyənmir,

Çalışır çıxsın ləkdən.

SARMAŞIQ

Sarılıb gül-çiçəyə,

Keflə yaşar Sarmaşıq.

Amma döşünə döyər:

-Mənəm bağa yaraşıq.

SOVKAQURDU GİLEYİ

-Pambıq yaman azalıb,

Çətindir eyləmək tab,

Bəs bizdən niyə  yazmır,

Görən “Qırmızı kitab”.

HAQSIZLIQ

Yarpız dedi: - Haqsızlıq

Öldürəcəkdir məni.

İnsanlar niyə məndən

Çox sevirlər nanəni.

HÖRÜMÇƏK İRADI

-Bilin, Baramaqurdu

Toxuya bilmir ipək,

Bu işin içrasını

Özüm aparım gərək.

MİLÇƏK XƏBƏRDAĞRLIĞI

Kürsüdən çıxış edib

Belə söylədi, Milçək:

İnsanlar, ayıq olun,

Ziyankardı hörümçək.

SOĞANIN İRADI

Soğan: - İylidir,

Öddür, sarımsaq.

Niyə yaşayır,

Görən bu sarsaq.

BİRİNCİ ÇÖRƏK

Kartof dedi, “Gəliblər

İnsanlar mənə kələk,

Buğda  məndən sonradır,

Mənəm “Birinci çörək”

BOZBAŞ TƏNQİDİ

Bozbaş tənqid edirdi

Yığıncaqda Salatı:

-Süfrəmizə yaraşmır,

Şübhəlidir həyatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xoş gördük, əziz oxucularım. Rubrikamda növbəti görüşümüz ənənəvi müəlliflərimizdən olan Əlizadə Nuri ilədir.

Bir dəfə bəxtim gətirdi,

Dedilər ki: "zər tutursan".

Qəm əkib-biçirəm deyə

Sən məni rəncbər tutursan?

Şair yenə mükəmməldir, görürsünüzmü?

Xoş mütaliələr.

ƏLİZADƏ NURİ,

“NƏ OLSUN Kİ BİR MİSRASAN…”

Bir dəfə bəxtim gətirdi,

Dedilər ki: "zər tutursan".

Qəm əkib-biçirəm deyə

Sən məni rəncbər tutursan?

Bu ömürmüş, yoxsa çaymış?

Bir söz imiş, bir hecaymış.

Dünya səndən balacaymış-

Sən nə qədər yer tutursan?!

Bir nəfərsən, min sırasan,

Kirpiyimdə sırsırasan...

Nə olsun ki, bir misrasan-

Gör neçə əsər tutursan?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.07.2026)

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şəmil Sadiq Monqolıstanda, Ötükəndə çəkilən “Bir Bəlgəsəl yolçuluğu” adlı proqramda iştirak edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” Şəmil Sadiqin Ötükən xatirələrini təqdim edir.

Ötükən sənədli filmi və ya ayaqlar altında qalan tariximiz…

Əziz dostum, dəyərli Türk sevdalısı, yazar və yayınçı Suat Turgutun dəvəti, Serkan Koçun təşkilatçılığı ilə “Bir Belgesel Yolculuğu” adlı proqramda iştirak etdim. Təxminən 8 günlük Monqolustan səfəri baş tutdu. Açığı, yanvar ayından bu səfərə hazırlaşırdım. Çünki bu, mənim üçün sadəcə bir turistik gəzinti deyildi; həm elmi, həm mənəvi, həm də şəxsi baxımdan çox önəmli bir yolçuluq idi.

Bu səfər mənim üçün kökündən başqa məna, başqa yük daşıyırdı. Kitablarda oxuduğum, dərslərdə danışdığım, xəritələrdə yerini göstərdiyim, amma ruhumda həmişə uzaq bir çağırış kimi qalan yerlərə gedirdim. Ötükənə, Orxon vadisinə, Kül Tiginin, Bilgə xaqanın, Tonyukukun daş yaddaşına… Türkün ilk yazılı sözünün ucaldığı torpaqlara…

28 nəfərlik bir qrup idik. Türkiyədən, Avropadan gələn dostlarımız vardı, Azərbaycandan isə mən dəvət edilmişdim. Amma bir an belə özümü tək hiss etmədim. Çünki hamımızın amalı, qayəsi, sevdası eyni idi: Türk dünyasının qədim izlərini görmək, Orxon yazılarımızın, daş abidələrimizin, balbalların, kurqanların, müqəddəs yaddaş məkanlarının izinə düşmək…

Bu səfərin ən önəmli tərəfi də məhz bu idi: Türk tarixinin daş yaddaşına toxunmaq. Kül Tigin, Bilgə xaqan, Tonyukuk, Şiveet Ulaan, Külçur və adını saymaqla bitməyən onlarla abidə… Kitablarda oxuduğumuz, xəritələrdə gördüyümüz, dərslərdə danışdığımız o yerlərin qarşısında dayanmaq tamam başqa hissdir. İnsan orada sadəcə baxmır ki, sanki min il əvvəlki yaddaşı ilə üz-üzə gəlir.

Orxon yazılarının qarşısında dayananda bir daha anlayırsan ki, daşlar bir tarixdir. O daşların üstündə sadəcə hərflər yox, bir millətin ağlı, dövlət düşüncəsi, kədəri, xəbərdarlığı, qüruru və gələcəyə ünvanladığı səsi var. Bilgə xaqanın, Tonyukukun sözü bu gün də bozkırın küləyində yaşayır. Sanki daş susmur, sadəcə bizim onu eşidəcək qədər sakitləşməyimizi gözləyir.

Kül Tigin kompleksində, Bilgə xaqanın abidəsi önündə, Tonyukukun daşları arasında, balbalların sıralandığı o geniş çöllərdə insan istər-istəməz öz içində başqa bir sualla qarşılaşır: Biz bu yaddaşa nə qədər sahib çıxmışıq? Bu daşlar yalnız keçmişdirmi, yoxsa hələ də sabaha baxan bir gözmü? Amma təəssüflə qeyd edim ki, Monqolıstan dövləti bu tarixə nəinki sahib çıxmır, heç dəyər də vermir. O qədim yazılar hələ də heyvanların oylağı olaraq qalır, yağışın, küləyin altında məhv olub gedir. Bu mənzərə sözsüz ki, adamı içdən ağrıdır.

Monqolustan çölləri qəribədir. İlk baxışda boşluq kimi görünür. Amma o boşluğun içində böyük bir səs var. Bozkırın sakitliyi insanın içindəki səs-küyü azaldır. Günlərlə yol getdikcə anlayırsan ki, bu torpaqlar insana sadəcə mənzərə göstərmir, həm də onu soyundurur: tələskənlikdən, gündəlik qayğılardan, şəhər səsindən, süni təntənədən… Bir sən olursan, bir də göylər. Elə aydın, elə sonsuz bir göy ki, sanki Tanrının qapısından boylanırsan!

Qrupumuz çox maraqlı idi. Kiçiyimizin 15 yaşı, böyüklərimizin isə 83-84 yaşı vardı. Amma nə gənclər “yoruldum” dedi, nə də yaşlı professorlarımız, müəllimlərimiz, ziyalılarımız. Gecə-gündüz yol getdik. Bəzən saatlarla asfalt yolda, bəzən torpaq yolda, bəzən də kilometrlərlə piyada irəlilədik. Elə gün olurdu ki, günümüzün 8-10 saatı yolda keçirdi. Bəzən bir balbalı, bir məzar daşını, bir kurqanın qalıqlarını görmək üçün saatlarla yol gedirdik. Kənardan baxana bəlkə qəribə gələr: bir daş üçün bu qədər yol gedilərmi? Amma o daş sənə kim olduğunu xatırladırsa, niyə də yox!

Yol boyu maraqlı söhbətlər, rəvayətlər, xatirələr, bilgi paylaşımları oldu. Mədəniyyətimizdən, tariximizdən, inanclarımızdan, Türk dünyasının bu günü və sabahından danışdıq. Bəzən “Çırpınırdı Qara dəniz” oxuduq, bəzən Turan marşı səsləndi, bəzən “Ayrılıq” mahnısı ilə kövrəldik. Açığı, belə səfərlərdə yolun özü də bir məktəbə çevrilir. Hətta bəzən avtobus sinif otağı olur, bozkır ağıllı lövhə, daşlar isə dərsliyin özü…

Bu səfərdə məni düşündürən məqamlardan biri də qədim mərasim yerləri, sunak daşları, qurban və törən məkanları oldu. Bəzi abidə komplekslərinin arxasında gördüyümüz, ortası deşik olan daşlar, balballar sadəcə “maraqlı arxeoloji detal” deyil. Onlar bizə qədim türklərin ölüm, xatirə, ruh, qurban, mərasim və göylə əlaqə düşüncəsi haqqında danışır. İnsan o daşlara baxanda anlayır ki, qədim türk üçün məzar yalnız ölüm yeri deyildi; həm də mərasim yeri, yaddaş mərkəzi, ruhla toplumun görüş nöqtəsi idi.

Balballar isə ayrıca bir dünyadır. Səssiz dayanırlar, amma sanki hər biri bir igidin, bir savaşın, bir andın, bir keçidin xatirəsini daşıyır. Daşlaşmış insan fiqurları kimi görünürlər, amma əslində daşlaşmış yaddaşdırlar. Onların yanında dayananda insan təkcə keçmişi düşünmür, həm də öz dövrünü sorğulayır: Biz bu gün nəyin balbalını ucaldırıq? Hansı dəyəri sabaha daşıyırıq?

Bu yolçuluqda monqollarla, Tuva türkləri ilə, Avropada yaşayan türklərlə, Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gəlmiş insanlarla tanış oldum. Yeni dostluqlar qazandıq, bir-birimizdən çox şey öyrəndik. Sevdik, sevildik, paylaşdıq, danışdıq, düşündük. Sosial şəbəkələrdə başlayan tanışlıqlar artıq gerçək dostluqlara çevrildi.

Bir qrupun içində yol getmək də ayrıca təcrübədir. İnsan bəzən özünü də başqasının aynasında görür. Kimisi səssizliyi ilə öyrədir, kimisi zarafatı ilə yorğunluğu azaldır, kimisi bilgisi ilə söhbətə dərinlik qatır. Bu səfərdə yaş fərqi, ölkə fərqi, peşə fərqi aradan qalxdı. Hamımız bir yolun yolçusuna, dərvişinə çevrildik. Bəzən yorulduq, bəzən güldük, bəzən kövrəldik, bəzən də susduq. Amma o susqunluğun içində də böyük bir anlaşma vardı. Sərkan bəy, Aşkın Koray bəy qrup rəhbəri olaraq böyük səbir və məsuliyyət göstərdilər. Belə səfərlərdə hər kəs yorulur, bəzən kaprizlər, problemlər, kiçik narazılıqlar olur. Amma bütün bunların içində hamıya sayğı ilə, sevgi ilə yanaşmağa çalışdılar. Sərkan bəyin bu işi bir sənədli filmə çevirməsi isə ayrıca önəmlidir. Ümid edirəm ki, bu film Türk dünyasının gənclərinə, xüsusilə də Orxon abidələrini, qədim Türk yaddaşını tanıtmaq baxımından böyük fayda verəcək.

Səfər bitdi. İstanbul Hava Limanında artıq hər kəs öz yoluna ayrıldı. İnsan səfərin bitdiyini hava limanlarında daha yaxşı anlayır. Bir az əvvəl eyni avtobusda, eyni süfrədə, eyni yolda olan insanlar birdən-birə müxtəlif qapılara, müxtəlif şəhərlərə, müxtəlif həyatlara dağılır. Amma bəzi səfərlər insanın içində yox olmur. Monqolustan mənim üçün elə səfərlərdən oldu.

Mən də vətənə qayıtdlm. Amma içimdə qəribə bir rahatlıq var. Sanki ruhum bir az saflaşdı, dünyagörüşümə yeni qatlar əlavə olundu, yaddaşım yeni bilgilərlə zənginləşdi. Bu səfərdə təkcə yeni yerlər görmədim, həm də öz içimdə bəzi köhnə suallara qayıtdım. Türk olmaq nədir? Yaddaşa sahib çıxmaq nədir? Tarixlə fəxr etmək kifayətdirmi, yoxsa onu anlamaq, öyrətmək və yaşatmaq da lazımdır?

Bu səfər mənim üçün bir missiya idi. Bir ədəbiyyatçı, millətini sevən yazıçı, dilçi və təhsil adamı olaraq gördüklərimi, öyrəndiklərimi imkanım daxilində paylaşmağa çalışdım. Sosial şəbəkələrdə yazdım, danışdım, göstərdim, izah etdim. Nə qədər bacardım, onu siz bilirsiniz, əziz dostlar. Amma gücüm çatdığı qədər bu borcu yerinə yetirməyə çalışdım.

Çünki məncə, belə səfərlərin əsas mənası yalnız gedib görmək deyil. Əsas məsələ gördüyünü öz millətinin yaddaşına daşımaqdır. Bir gənc bu yazılardan sonra Orxon abidələri ilə maraqlanacaqsa, bir müəllim dərsində Bilgə xaqandan danışacaqsa, bir oxucu Tonyukukun adını ilk dəfə eşidib araşdıracaqsa, deməli bu yolun mənası var.

İnşallah, bu yolçuluqlar davam edər. İndi könlümdə Altayları, Sibir türklərini görmək arzusu var. Bir gün Meksikanı da ziyarət etmək, oranın yerli xalqları ilə, qədim mədəniyyət izləri ilə tanış olmaq istəyirəm. Çünki insan dünyanı gəzdikcə yalnız başqalarını tanımır, həm də özünü daha yaxşı anlayır.

Bu səfər sadəcə bir səfər olmadı. Bu, daş yaddaşa doğru yol oldu.

Bu, bozkırın nəfəsini içinə çəkmək oldu. Bu, min il əvvəlki sözümüzlə bugünkü ruhumuzun görüşü oldu.

Bu, bir az da özümüzə qayıdış idi.

Bir sözlə, Unudulmaz oldu.

Yolumuz ağ olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.07.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün sizə nağıl danışmaq istəyirəm, elə bir nağıl ki, onu sizə xatırlada bilsin. Amma heç ağlınıza da gətirməyin, bu nağılımın sonunda göydən üç alma düşməyəcək...

Deməli, biri var idi, biri yox idi. Bu dünyada Səyavuş adında, Aslan soyadında bir aktyor var idi...

Deyirdi ki:- “Mən teatr aləminin ən xoşbəxt aktyoru olmuşam. Gülüş ustası Lütfəli Abdullayevi həmişə özümə müəllim bilmişəm. Doğrudur, o, mənə heç zaman dərs keçməyib, amma mənəvi ustadım olub. Bu yaşıma kimi çox sayda rol oynamışam. Artıq qocaldığımı etiraf edirəm. Bu yaşdan sonra özümə ancaq can sağlığı arzulayıram. Amma görürəm ki, Türkiyəlilər qocaman sənət adamlarının sənətlərini də yüksək qiymətləndirir, onlara müəyyən rollar verirlər. Bizdə isə aktyoru çərlədib yorğan-döşəyə salırlar.”

Bir az müdrik, bir az çılğın, bir az da əhlikeyf idi. Onun teatr və kino sənətimizin ayaqda qalmasında xidmətləri, tamaşa və bədii filmlərə verdiyi öz töhfələri  olub. Yaratdığı obrazlarla diqqət mərkəzində olan unudulmaz sənətkar dövrünün eybəcərliklərini ustalıqla ifşa edərək, tamaşaçının yaddaşına həkk etdirə bilib...

Bir vaxtlar onunla eyni kollektivdə çalışan Əməkdar incəsənət xadimi, rejissor Bəhram Osmanov deyirdi: “Səyavuş Aslanla münasibətlərimiz çox gözəl olub, mən onu kifayət qədər çox istəyirdim. Səyavuş müəllim çox yaxın adamım olub. Sadəcə olaraq, son bir-iki ildə aramızda anlaşılmazlıq oldu. Mən həmişə onun nazı ilə oynamışam. Gördüm ki, onun nazı ilə həddindən artıq çox oynamağım artıq digər aktyorlara pis təsir edir. O da bundan çox ərköyünlük edir. Məcbur olub, Səyavuş Aslanı “Arılar arasında” tamaşasından çıxartdım. Bildiyimə görə, ondan sonra kifayət qədər çıxıb mənim haqqımda danışdı. Bu, onun öz fikirləridir. Səyavuş Aslan Azərbaycan teatrının çox mötəbər aktyorlarından biridir, amma daha böyük aktyor ola bilərdi...”

Səyavuş Aslan insan kimi kəskin təzadlı xarakterə malik olub. O, özü qədər sevdiyi qadın üçün göz yaşları tökməyi də, onu dəlixanaya saldırmağı da bacarırdı. Hətta bəzi brend mağazalardan bir kostyum istəməkdən belə utanmırdı, həm də cəsarət göstərib ölkə rəhbərindən özü üçün deyil, gənc aktyorlar üçün təqaüd xahiş edə də bilirdi. Şan-şöhrət, uğur, ailə xoşbəxtliyi eyni vaxtda gəldiyi kimi, bir-bir əldən çıxa da bilərmiş. Və bir gün Səyavuş Aslanın da başına bu olaylar gəldi. O, heç bir qadının fitnəsinə uymazdı, Ofeliya Aslan onun üçün bütün başqa qadınlardan üstün idi. Amma onun şöhrətinə heyran olan qadınlar vardı ki, ona rahatlıq vermirdilər. Bəlkə də onun xoşbəxtliyinə elə haqqında yayılan şayiələr son qoydu. Bu şayiələrdən usanan həyat yoldaşında psixoloji problemlər baş qaldırdı. Elədir, o da ailəsini sevirdi, amma qayğı göstərmək, bu sevgini onlara yaşatmağı bacarmırdı...

Bəli, biri var idi, biri yox. Bu dünyada Səyavuş Aslan adında bir aktyor var idi. Taleyinə yazılan ömrü son saniyəsinədək yaşayıb sonda Bərzəxə köçdü. Bu dünyada çox mükafatlar almışdı- Azərbaycanın xalq artisti, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü idi. Sinəsini "Şöhrət" və "Şərəf" ordenləri bəzəyirdi. Amma Allahın ona o dünyada mükafatı nə olacaq, deyə bilmərəm. Yəqin ki, dəmirdən olmayacaq...

Köməçkçisi işləmiş Sədaqət xanım aktyorun ömrünün finalını bir vaxtlar belə təsvir edirdi: “İnanın, 5 aydan çoxdur ki, xalqın sevimli sənətkarı olan Siyavuş Aslanın evində çalışıram. Otaqları yığıram, yeməyini hazırlayıram, yorğan-döşəyini, paltarlarını yuyuram, iynələrini vururam, dava-dərmanlarını verirəm. Lakin bu müddət ərzində bircə dəfə də görmədim ki, hər hansı bir aktyor zəng vurub və ya gəlib Siyavuş müəllimin səhhəti ilə maraqlansın. Sənətkara qarşı bu qədər biganəlik olmaz axı. Xəstənin gözləri həmişə qapıda olur. Mən bilirəm ki, o bu saat diqqət istəyir. Adam görəndə çox sevinir. Bütün günü evdə qalır, darıxır. Heç kəs nə zəng vurub halını soruşur, nə də əllərində 1 kilo alma tutub qapısını açıb onu yoluxmağa gəlir. Heç nə lazım deyil, elə maraqlanmaqları Siyavuş müəllim üçün böyük şeydir.

Oğlu Çingiz Siyavuş müəllimə demişdi ki, yanına jurnalist gələcək, səninlə bağlı yazı hazırlayacaq. Tez ayağa qalxıb oğluna dedi ki, üzümü taraş elə. Mənə də dedi ki, saçımı dara. O, xəstə anında da insanların gözünə xəstə kimi görünmək istəmir. İstəmir ki, kiminsə ona yazığı gəlsin. Çox vaxt isə xəstəliyini tamam unudur. Elə bilir, əvvəlki kimi, yenidən teatra üz tutacaq, inanın, teatr üçün çox darıxır. Əyləşib televizor qarşısında tamaşalara baxmaq istəyir...”

Nə isə, Siyavuş Aslanın vəfatının 13-cü ildönümü də oldu. Ruhu şad olsun!

…Hə, axı demişdim, bu dəfə göydən alma düşməyəcək. Di salamat qalın!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.07.2026)