Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1943-ci ildə Stalinqrad cəbhəsində mühasirəyə düşən 100 minlik alman ordusunun 10 min əsgəri Mingəçevir su anbarının və bir sıra digər tikintilərə cəlb edilib, sizlərə bu barədə danışmaq istəyirəm.

1945-ci il payızın sonlarında Mingəçevir SES-in tikintisi başlayanda buraya işçi qüvvəsi kimi 10 min alman hərbi əsiri gətirilib. Bu qərar SSRİ Xalq Komissarları Soveti tərəfindən verilib. Almanlar tikintinin ərazisində yaradılan 444 nömrəli hərbi əsirlər düşərgəsində yerləşdiriliblər.

Bunlar 1942-1943-cü illərdə general feldmarşal Fridrix Fon Paulüsün komandanlığı altında Stalinqrad cəbhəsində vuruşan 6-cı ordunun əsgərləri idi. Hərbi əsirlərdən Mingəçevir SES-in tikintisi ilə yanaşı, sonrakı illərdə şəhərin salınmasında da istifadə edilib.

Hərbi əsirlərin bir qismi regionun sərt iqlim şəraitinə dözməyərək dünyalarını dəyişiblər. Şəhərin kənarında, Boz dağın ətəklərində xüsusi bir yer ayrılaraq onlar burada dəfn olunub. Hər bir qəbrin üstündə nömrələnmiş kiçik dəmir lövhə basdırılıb. Tək bircə, Ernst Kruqer adlı hərbçinin sinəüstü daşı var. Hazırda isə burada 911 qəbir var və dövlət tərəfindən mühafizə olunur.

Azərbaycan və Almaniya arasında mədəni və tarixi körpü rolunu oynaya biləcək unikal bir əsər illərdir ki, diqqətdən kənarda qalıb. Söhbət İkinci Dünya müharibəsindən sonra 1945-1950-ci illərdə Mingəçevir şəhəri ərazisində əsirlik həyatı yaşamış alman əsgəri Villi Deşin qələmə aldığı “Düşərgə gündəliyi” adlı xatirələr toplusundan gedir. Alman dilində yazılmış bu gündəlik hazırda Mingəçevir Tarix Muzeyində nümayiş olunur.

Villi Deş xatirələr toplusunda yazır:

“1945-ci ilin şaxtalı qışında Moskvada Kursk vağzalında ac-susuz və ağır xəstə halda yük vaqonlarına doldurulmuşduq. Taqətsiz bir neçə günlük səfərdən sonra Ukraynaya çatdığımızı bildirdilər. Daha sonra cənuba, Azərbaycana aparıldığımızı söylədilər. Bu xəbər biz ac, ümidsiz əsirlər üçün bayram sevincinə çevrildi. Azərbaycana, türklərin məmləkətinə gedəcəyimizə görə çox sevinmişdik”.

O, Azərbaycana çatdıqları ilk anları da belə xatırlayır:

“Ac-susuz "Nasosnı" stansiyasına çatdıq. Türklər bizə çörək, siqaret atırdı. Bu, türklər adına unudulmaz və qürurverici bir addım idi”.

“Düşərgə gündəliyi” əsəri yalnız şəxsi xatirələrlə deyil, həm də tarixi faktlarla zəngindir. 1945-1948-ci illər ərzində Mingəçevirə neçə nəfər əsirin gətirildiyi, neçə nəfərin yol boyu həyatını itirdiyi, sağ qalanların isə 1950-ci ilə qədər Almaniyaya dönmək fürsəti qazandığı bu gündəlikdə yer alır. Villi Deş Azərbaycan xalqının göstərdiyi humanizm və xeyirxahlıqdan geniş şəkildə bəhs edir və onların sayəsində həyatda qalaraq yenidən doğma vətəninə qovuşduqlarını minnətdarlıqla qeyd edir.

Uzun illər Mingəçevir Tarix Muzeyinin direktoru olmuş Nofəl Məmmədəliyevin sözlərinə görə, 1998-ci ildə Villi Deş dörd keçmiş düşərgə yoldaşı ilə birlikdə Almaniyadan Azərbaycana gələrək Mingəçevirdə alman əsirlərinin dəfn olunduğu qəbiristanlığı ziyarət edib. Həmin səfər zamanı Villi Deş gündəliyinin bir nüsxəsini muzeyə hədiyyə edib. O vaxtdan bəri bu kitab ziyarətçilərin böyük marağına səbəb olub.

“Təəssüf ki, biz yalnız ziyarətçilərə qısa məlumat verməklə kifayətlənirik. İstərdik ki, bu əsər təkcə Azərbaycan dilinə deyil, bir neçə dünya dilinə də tərcümə olunsun. Çünki bu gündəlikdə xalqımızın böyüklüyü, humanistliyi və dünyəviliyi barədə çox dəyərli məlumatlar var. Ən önəmlisi isə bu əsər Azərbaycan-Alman dostluğuna əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Təəssüf ki, maraqlananlar olsa da, indiyədək kitab tərcümə olunmayıb", - Muzey bələdçisi deyibdir.

Bu gün susqun qalan bu gündəlik, əslində, xalqlar arasında unudulmamalı olan insanlıq və dostluq hekayəsini səssizcə pıçıldayır.

Onun tərcüməsi və geniş yayılması, həm Azərbaycan tarixinin bir səhifəsinin daha dolğun işıqlandırılması, həm də mədəni əlaqələrin dərinləşməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə etibarilə, Mingəçevirdəki Alman əsirləri qəbiristanlığı keçmişin ağrılarını susqunluqla danışan, insanlar düşünməyə vadar edən bir məkandır. Burada zaman dayanmış kimi görünür, lakin bu sükut tarixə çağırışdır. Müharibələrin fəsadlarını unutmamaq, insana hörmətlə yanaşmaq və belə faciələrin təkrarlanmaması üçün dərs çıxarmaq bu qəbiristanlığın mesajlarıdır. Bu baxımdan, Mingəçevir Alman əsirləri qəbiristanlığı həm tarixi, həm də maddi baxımdan dərin məna daşıyan bir yaddaş məkanı olaraq yaşayır və yaşadılmalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Mina Rəşidin uşaq miniatürləri təqdim edilir.

BİZ QALİB GƏLƏCƏYİK!

Bu gün avtobusda tanınmış, sevimli yazıçımız Sevinc Nuruqızının bir hekayəsini oxudum və elə təsirləndim ki, təəssüratımı sizinlə paylaşmaq istədim.

Deməli, bacı-qardaş yemək süfrəsi arxasında müharibədən danışırlar, yemək yadlarından çıxıb. Çünki onların atası Vətən müharibəsində döyüşür, anası əsgərlərə xidmət edir. Onların qarşısında iki qaynanmış yumurta və iki kartof var.

Uşaqlar yeməklərini dəsmala büküb anasındanxəlvət tez yola düşürlər. Onlar öz paylarını maşınla yoldan keçənəsgərlərə verməyə aparırlar. Həmin gün də çox soyuq, yağışlı hava olur. Əsgər maşınlarının heç biri onların yanında saxlamır. Nəhayət, maşınların ən sonuncusu gəlir. Maşında olan zabitlərdən biri uşaqların paltarlarından düzəltdikləri bayrağı görür, onların həyəcanını hiss edir və maşını saxlatdırır. Uşaqlar sevincək tez ona tərəf qaçır və əllərindəki balaca hədiyyəni həyəcanla zabitə uzadırlar. Kişi bu mənzərə qarşısında quruyub qalır, gözləri dolur. Təbəssümlə uşaqların əlindən hədiyyəni alır və öz-özünə deyir: BİZ QALİB GƏLƏCƏYİK!

Bax əsl yazıçı sözünün gücü budu, başqa nə demək olar, əsər özü hər şeyi deyir. Ona görə mən Sevinci dünya şöhrətli hesab edirəm, elə kifayət qədər uğurları da bunu deyir... Nə yaxşı varsan, Sevinc Nuruqızı!

LALƏNİN NAĞILI

İlıq yaz günündə qaratikan kolunun yanında bir lalə bitdi. O böyüdü, incə, düyməli boynunu günəşə sarı çevirdi. Günəş laləni salamladı. Lalə yanağında qara xalları olan gözəl bir çiçək açdı və ətrafına gülümsədi.

Onu görən bütün quşlar, böcəklər, çiçəklər sevindilər... Təkcə qaratikan kolu təkəbbüründən tikanlarını çeynədi. Laləyə nifrətlə baxdı... Lalə bunu hiss etsə də, özünü bilməzliyə vurdu. Axı o, qaratikan kolunu da sevirdi...

Düşünürdü ki, bu qısa ömründə ancaq yaxşı işlər görsün, heç kəsə, heç nəyə zərər verməsin. Qaratikan isə bütün günü onu fikirləşirdi. Görəsən, hansı yolla laləni məhv eləsin?..

Bir gün o, tikanlarından ox düzəltdi. Amma külək onun hiyləsindən xəbər tutdu, laləni düşmən oxundan xilas elədi. Qaratikan yeni bir plan qurmağa başlayarkən lalə öz qısa, mənalı ömrünün sona yaxınlaşdığını hiss edirdi. Amma o bundan heç də kədərlənmirdi. Düşünürdü ki, bu, Yaradanın hökmüdü. Bir çiçək açır, o biri solur...

Lalə gözlərini təbəssümlə yumdu. Onun ləçəkləri son dəfə küləyin nəğməsi ilə havada oynadı və sonsuzluğa qovuşdu. Bir azdan yeni, balaca düymədən qəşəng bir çiçək açıldı və günəşə gülümsədi...

Bəs qaratikan kolu necə oldu? Qaratikan uzun və xeyirsiz bir ömür yaşadı. Amma hər kəsin bir sonu da var axı. Bir gün insanlar ətrafı təmizləyərkən ona od vurub yandırdılar. Qaratikanın acı tüstüsü başından çıxdı...

XƏYAL GÜCÜ

Selcan adlı balaca bir qız anasıyla kasıb bir daxmada yaşayırdı. O, xəyallar qurmağı çox sevərdi. Məsələn, hərdən uçuq-sökük daxmalarını xəyalında yaraşıqlı bir evlə əvəz edirdi. Ətrafında hər şeyi dəyişərək özünə gözəl bir dünya qurmağı bacarırdı. Buna görə də heç bir ehtiyac onun məsum çöhrəsindəki işıqlı təbəssümə kölgə sala bilmirdi.

Bir gün Selcan yenə xəyal dünyasında harasa çıxıb getmişdi. Gözlərini açanda qarşısında gözəl, yaraşıqlı bir ev gördü. Qız çaş-baş qaldı. Axı bu evi o, xəyalında görmüşdü. Elə bu vaxt evdən bir səs eşidildi: Kömək edin, kömək edin... Selcan evə yaxınlaşdı, qapını açıb içəri keçdi. Evin küncündə yıxılıb qalmış qoca qarı onu görəndə sevindi: Əlini mənə ver, qalxım, gözəl balam. Nə yaxşı gəldin, səni Allah yetirdi... Qız nənənin ayağa qalxmasına kömək etdi, ona su gətirdi. Nənə ona təşəkkür edib kim olduğunu soruşdu. Selcan hər şeyi danışdı. Təkcə kasıb olduqlarını söyləmədi. Qadın ona şirin kökələr, dadlı meyvələr verib yola saldı.

Selcan sevinə-sevinə evlərinə gəldi və olanları anasına danışdı. Anası kimsəsiz nənəyə hər gün baş çəkməyi qərara aldı. Ana-bala hər gün gedib ona yardım edirdilər. Bir gün qarı öyrəndi ki, onlar uçuq daxmada yaşayırlar. O, bir vəsiyyətnamə yazdırdı. Bir neçə gündən sonra qarı dünyasını dəyişdi. Məlum oldu ki, nənə Selcanın xəyalında gəzdirdiyi o yaraşıqlı evi və bütün varidatını ona bağışlayıb...

Hə, balaca dostum, deyirlər, nəyi ürəkdən istəsən və ona can atsan, bir gün o arzuna çatarsan...

XEYİRXAH RƏNGLƏR

Rənglər yan-yana düzülmüşdü. Qara rəng yenə ağ rəngə söz atmağa başladı:

– Sən ağappaq turp kimisən. Rəngin elə ağarıb ki, elə bil kimdənsə bərk qorxmusan. Sənə bir ləkə düşsə, çətin təmizlənərsən, ha, ha, ha...

Ağ rəng bu dəfə ona cavab vermək istəmədi. Düşündü ki, onsuz da ona cavab verməyin mənası yoxdur. Qara yenə öz bildiyini edəcək. Ona qoşulduqca daha da həddini aşacaq. Qara isə söz ehtiyatı bitənə qədər danışdı. Axırda gördü ki, ona baş qoşan yoxdur. Pərt oldu...

Bir azdan rənglər əl-ələ verib bir uşaq evciyini rəngləməyə yollandılar.

Heç kəs qara rəngin əlindən tutmadı. “Kobud, qoy tək qalsın” – deyə, dostları ondan uzaq durdular...

Rənglər göyçək bir qızcığazın evciyini elə gözəl bəzədilər ki, uşaq sevincindən atılıb-düşdü. Sonra üzünü rənglərə tutub dedi:

– Sağ olun, mənim əziz, mehriban dostlarım. İndi mən qonaq çağıra bilərəm. Gör nə qəşəng evim oldu!

Rənglər yorulmuşdular. Onlar bir ağacın kölgəsində oturub dincəlməyə başladılar. Çəhrayı rəng dostlarına dedi:

– Biz gərək həmişə xeyirxah işlər görək. Gördünüz, balaca qız necə sevindi. Yoxsa qara rəng kimi, ona-buna söz atır. Elə bil başqa işi-gücü yoxdur. Səhər də ağ rəngi incitdi...

Bütün rənglər Çəhrayının dediklərinə şərik oldular. Qara isə boynu bükük, tək qalmışdı. Rəngi də lap qaralmışdı. Deyəsən, səhvini başa düşmüşdü. Başını qaldırıb bir kəlmə belə söyləmirdi...

JALƏNİN ƏLLƏRİ

Biri vardı, biri yoxdu, Jalə adında qəşəng bir qız var idi. Jalə həmişə əllərini əzizləyərdi. Ona su verən, çörək kəsən, oyun oynayan, rəqs edən əllərinə bir möcüzə kimi baxardı. Bir gün o, həmişə mehriban olan, birgə çalışan əllərinin mübahisəsini eşitdi. Jalə buna çox təəccübləndi.

Düşündü ki, yəqin, kimsə onları yoldan çıxarıb. Yoxsa əllər heç vaxt mübahisə etməzdilər.

Sağ əl sol ələ deyirdi:

– Sən çox zəifsən. Mənsiz bir işin öhdəsindən gələ bilməzsən. Mən səndən güclüyəm, güclü...

Sol əl incimiş halda ona cavab verdi:

– Sən də mənsiz bir işə yaramazsan. İstəyirsən, Jalədən soruş...

Jalə o anda dilləndi:

– Mənim əziz əllərim, gözəl əllərim, deyin görüm, sizə nə olub ki, mübahisə edirsiniz?

Sol əl dilləndi:

– O, məni bəyənmir, zəif olduğumu söyləyir...

– Sən ona inandın?

– İnanmasam da, incidim, axı mən onu çox sevirdim.

– Sağ əl qızardı, o an özünü tənha hiss etdi və barmaqlarını aşağı saldı.

Jalə iki əlini birləşdirdi və onlara sığal çəkdi.

Əllər kövrəldi və bir-birinə möhkəm sarıldılar.

Jalə artıq söz deyib sağ əli incitmək istəmədi, onsuz da o, səhvinianlamışdı. İndi bu atalar sözünü ona xatırlatmaq qalırdı:

– Dostlar, bilin ki, tək əldən səs çıxmaz. Siz birlikdə daha güclüsünüz!

MƏKTƏBƏ GEDƏN KUKLA

Kuklam danışmır, mənə cavab vermir, amma çox ağıllıdı. Hirsli, kobud adamlardan kukla yaxşıdı, düşünürəm. Hələ altı yaşım olmamış atam dedi ki, sən böyümüsən, bir torba oyuncağımı kəndə, uşaqlara apardı.

Atamdan xəlvət toplanı götürüb gizlətdim. Nə yaxşı, elə eləmişəm. Mənim toplanım çox qəşəngdi. Oyuncaqlarımı başqasına verəndən sonar darıxdım. Bilmədim, nə edim, birdən ağlıma gəldi ki, özümə kuklalar tikim. İndi çoxlu kuklam var. Sizə kuklam haqqında maraqlı əhvalat danışmaq istəyirəm. Mən hazırlığa gedəndə çantamda ağıllı kuklamı da özümlə aparmışdım. Anam bunu sonra gördü və gülümsədi. Anamın da oyuncaqlardan, kukladan xoşu gəlir. Deyir ki, oyuncaqlarla oynayan uşaqlar daha mehriban, daha ağıllı olurlar. Onların kiçik yaşlarından gözəl bir dünyası olur. Əksinə, oyuncaqla oynamayan uşaqlar hirsli olur, başqalarını sevmirlər. Bir dəfə də birinci sinifdə oxuyanda kuklamı məktəbə aparmışdım. Kuklama təzə don tikmişdim, onu müəllimə göstərdim.

Kuklam müəllimin xoşuna gəldi.

Məncə, kuklam da məktəbə getdiyi üçün o gün çox sevinmişdi...

MƏNİM GÖZƏL DİNİM

Hazırlığa gedəndə müəllimdən soruşdum:

– Müəllim, “Bismillah” demisən?

Müəllim güldü və soruşdu:

– O nə deməkdi?

– Allahın adıyla! – tez ona cavab verdim.

– Allahın adıyla! – tez ona cavab verdim.

Evdə bunu eşidəndə hamı güldü. Çünki heç kim müəllimə belə sual verməzmiş. Amma indi bir az da böyümüşəm və həmin suala görə heç peşman deyiləm. Çünki mən dinimizi – İslamı çox sevirəm. Dinimiz bizə yaxşı oxumağı, tərbiyəli olmağı, doğru danışmağı, bir-birimizə kömək etməyi öyrədir. İslam dininin peyğəmbərinin kim olduğunu blirsiniz?

Muhəmməd (s) İslamın sonuncu peyğəmbəridir. O, çox mehriban, qayğıkeş insan olub. Uşaqları çox sevib və böyükləri onlara qarşı ədalətli olmağa çağırıb.

VASVASI, PİNTİ VƏ VİRUSUN NAĞILI

Dünyanın dərdi azmış kimi, bu yandan da virus – Covid-19 adlı bəla gəlib onu bürüdü. İndi sizə kimdən deyim, dünyanın dərdini daha da artıran, aləmi bir-birinə vuran iki tip eybəcərdən. Onlardan birinin adı Vasvası, o biri isə tayı-bərabəri olmayan Pintidi.

Bu virusun gəlişi ilə ən çox əl-ayağa düşən Vasvası oldu. O nələr elədi,

nələr… Az qala evinin damını-daşını yuyub-üfləyib yenidən yerinə qoysun. Evdə uşaqlar nəzarətə alındılar, tərpənmək icazəli oldu. Arvad isə, onun işi hamıdan çətin oldu, karantində üzünə bütün qapıların bağlandığı vaxtda dərddən az qaldı havalanıb göyə uçsun. Belə çətin anlarda bir görün necə dəhşətli hadisə baş verdi. Belə ki, Vasvasının evinə Pinti qonaq gəldi. Pinti sanki bir yel kimi bircə göz qırpımında evə daxil oldu. Vasvası gördü, iş işdən keçib artıq. Qışqırıq saldı, ay haray, qoymayın, indi ürəyim partlayacaq!

Pinti düz bir aydı onlardan qaçıb gedib. Vasvası hələ də evi təmizləməkdə davam edir, amma ürəyi rahat olmur ki, olmur. Bütün bunları izləyən Covid-19 həddini aşan Vasvasıya baxaraq öz-özünə dedi:

–Ay yazıq, vallah, sən məndən betər virussan. Sənin o qara, kif basmış ürəyini əlli litr bahalı şampunla da yusan, təmizlənməz...

Sonra da Pintiyə nəzər saldı. Gördü Pinti də həddini aşıb. Yerdən, ayaq altından şirnini götürüb körpə uşağa verir. Virus yenə özündən çıxdı və öz-özünə deyinməyə başladı:

– Ay bədbəxt, özün cəhənnəm, o körpəni niyə zəhərləyirsən? Məndən qorxmursanmı gəlib yapışam boğazından, gözün kəllənə çıxa? Maskan hanı, ay başıboş? Dərin beş qəpiyə dəyməz, yüz manatı haradan alıb cərimə ödəyəcəksən? Sənə bu geniş dünya yaraşmır, deyəsən, heç kimi saymırsan. Di öl, sənə belə yaxşıdı. Qoy həyat onun qədrini bilənlərin olsun...

Virus sonra dönüb Vasvasının yanına gəldi. O baxıb nə görsə, yaxşıdı?

Evdə hamı – uşaqlar da, anaları da qan ağlayır, əllərini göyə açıb yalvarırlar ki, ey uca Yaradan, Sən özün bizi bu zalımdan qurtar.

Virus:

– Bu da sənin payın, canını heç nəylə məndən qurtara bilməyəcəksən. Virus elə virusa yaraşır, – dedi.

Beləcə Covid-19 həm də xeyirxahlığı ilə yadda qaldı. Onun sayəsində

bir külfətin canı beləcə əziyyətdən qurtardı...

Bütün bu olanlara tamaşa edən qoca Dünya öz-özünə pıçıldadı:

– Bax gördünüzmü mənim bir günahımın olmadığını! Üstümə şər atmaqdan qurtarın artıq, yoxsa Covid-19 kimi başınıza çox bəlalar gələcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İmran Verdiyev, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi 

Qədim yəhudi zərb-məsəllərindən birində deyilir: “Sən kimə daha çox inanırsan – mənə, yoxsa öz gözlərinə?” Gözlərimin gördüyü, beynimin dərk etdiyi reallıq mənə erməni iddialarından tamamilə fərqli mənzərəni göstərərək deyir ki, ermənilərin saz-söz sənəti heç yerli-dibli olmayıb. Alimlərimizin də dediyi kimi “bu sənəti erməni etnik mədəniyyətinə gətirən və onu bu xalqa sevdirən xristian və alban mənşəli türklər” olub.

Filologiya elmləri doktoru İ.Cəfərsoy türkdilli xristian aşıqlar barədə qısa məlumatda bildirir: "Ə.İrəvanlının 1958-ci ildə nəşr olunan kitabında əlli-altmış (onların sayı qat-qat çox olmuşdur-İ.V.) türkdilli erməni aşığının yaradıcılığı haqqında məlumat verilir. Əslində onların çoxu erməni deyildi, xristian qıpçaqlar, peçeneqlər, berendeylər idi”.

İ.Sarıyeva isə “Erməniləşdirilmiş türkdilli xristian aşıqlara - Sayat Novadan Qul Eğaza və Aşıq İzaniyədək” adlı məqaləsində yazır ki, “Sayat Nova (Sayat Nəva) başda olmaqla onlarla türk xristian aşıqvar... Təbii, bəzi ermənilər olub ki, Azərbaycan aşıqlarının yanında (çox zaman balabançı və ya dəmkeş olaraq-İ.V.) bu sənətə maraq göstəriblər, amma bu o anlama gəlmir ki, aşıq sənəti onlara məxsusdur. Çünki ermənilərdə tarixən aşıq olmayıb”.

1912-ci ildə İzmirdə nəşr edilən, həm ermənicə, həm də türkcə yazan erməni aşıqlarının şeirləri toplanmış kitabın müqəddiməsində xristianşünas araşdırmaçı da yazır ki, bunların hamısı mənşə etibarilə türklərdir.

Çünki aşıq sənətində və aşıq şeirlərində, nəğmələrində türkün milli ruhunun sәsi aydın duyulur. Bu ruh erməniyə yaddır. Ona görə onlar sazda nə qədər yaxşı çalıb-oxusalar da,şəmkirli Aşıq Muradın qeyd etdiyi kimi “bizim kimi oxuya bilmirdilər”. Çünki ruh, o ruh deyildi. Min yaşlı “Qabusnamədə” deyildiyi kimi, “onların ruhunda, xarakterində və təbiətində ancaq murdarlıq vardır”.

 Məhz bunları nəzərə alan məşhur mütəxəssis A.Koroşşenko hələ 1896-cı ildə “Moskva xəbərləri” qəzetində dərc olunan “Şərq, daha çox Qafqaz musiqisi üzərində müşahidələr” məqaləsində qeyd edirdi ki, “…ermənilərin özlərinin xalq musiqisi yoxdur”.

Onlar yalnız əhatəsində yaşadıqları xalqların folklorunu və musiqisini yamsılamaqla məşğul olmuşlar. “Ozan mədəniyyətindən istifadə edib "qusan sənətini" ortaya çıxarmışlar. Tarixi inkişafın mərhələlərini başa düşməyərək ozan sənətinin aşıq sənətinə keçdiyi anlarda özlərinin ozan sənəti ilə bağlılığını iddia edib tez-tələsik Azərbaycan aşıq sənətini təqlid etməyə başlamışlar”.

Filosof, şair və publisist M.Nalbandyan yazırdı ki, “Erməni aşıqlarını yalnız erməni ailələrində doğulduqlarına görə erməni hesab etmək olar. Qədim nəğmə və mahnıların, havaların əksəriyyəti azərbaycanlılardan götürülüb. Mən ermənilərin yaşadıqları çox yerləri dolaşmışam, həmişə də çalışmışam ki, sırf ermənicə deyilmiş bir söz eşidəm. Lakin həmin sözü dinləmək indiyə kimi nəsibim olmayıb”.

Görünür, elə buna görə də fransız tarixçi J.Ş.Deserbye  qeyd edirmiş ki, ”Erməni danışıq dili türk, tatar dilinin bir dialektidir.”

Onlar hətta öz təxəllüslərini də bizim aşıqların təxəllüslərinə bənzətmiş, bizim musiqi alətlərimizdən, şeir formalarımızdan və hacavatlarımızdan istifadə etmişlər. Məlum olduğu kimi, türk aşıqları şeir yaradıcılığında həmişə ənənəvi havacata əsaslanırlar. Haqverdiyan adlı bir erməni 80-ə yaxın aşıq havacatlarının tamamilə türklərə aid olduğunu yazırdı. Sənətşünas və professor Q.Levonyan isə açıq şəkildə etiraf edirdi ki: “Erməni aşıqlarının həm özlərinə götürdükləri adların, həm də onların şeir və mahnılarının adlarının hamısı Azərbaycan dilindədir”. 

Professor A.Bayramov “Azərbaycan dilindən erməni dilinə keçmiş etnoqrafik və onomastik vahidlər” məqaləsində tamamilə haqlı olaraq yazır: “Dilimizin gözəlliyi, emosional-poetik xüsusiyyətləri, axıcılığı, söz sırasının poetik durumu bütün dövrlərdə erməniləri məftun etmiş, onlar hazır söz qəliblərindən və deyimlərdən yetərincə faydalanmışlar. Azərbaycan türkcəsinə aid olan sözlərin başqa dillərdə işlədilməsi yaxşıdır, amma sözləri və sözlərin ifadə etdiyi əşya və məfhumları özlərinə çıxmaları elmi saxtakarlıqdır”.

Aşıq yaradıcılığının mayası türkün ruhundadır. Erməni ruhunda isə yaradıcılıq yoxdur, “aşıqlıq qüdrətinə varmaq, onu yaşatmaq hünəri yoxdur! Heç “qafiyə cəhətdən yoxsul”, “həmahəng sözləri məhdud miqdarda” olan erməni dili özü də buna imkan vermir. Erməni heç vaxt saz-söz sənəti yaratmaq iqtidarında olmayıb, o, sadəcə, məharətli təqlidçidir, plagiatçıdır, oğrudur - vəssalam.   

 Türk mədəni dəyərlərinə sahib çıxmaq cəhdi isə erməni xislətinin bariz nümunəsidir. Erməni tarixçisi M. Xorenlinin (V-VI əsrlər) də dediyi kimi, “İndi olduğu sayaq, keçmişdə də elmə, şifahi ötürülən mahnılara həvəsləri olmayan, ona görə də kəmağıl, nadan və vəhşi qalan qədim hayların” tör-töküntülərinin birbaşa piratçılıq metodları ilə Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsinə aid olan, türkün milli-mәnәvi vә dini-irfani dәyәrlәrlә süslәnmiş saz-söz sənətini yalandan erməni mədəni mülkiyyəti hesab etməkləri absurddur. Öz yazıçıları V.Papazyanın qeyd etdiyi kimi, “Cahil, savadsız, vəhşi və ilk öncə şüursuz və əsasən soyğunçuluq və quldurluqla məşqul olan, şimal vəhşiləri kimi ov hesabına yaşayan”, bədii təfəkkürü yerlə sürünən, bədii-estetik   zövqü biabırçı vəziyyətdə olan ermənilərin intellektual-idraki məzmun daşıyan aşıq ədəbiyyatına malik olmasını iddia etməsi doğrudan da gülməlidir. Bu bədbəxtlər başa düşmürlər ki, aşıqlıq “ruh və yaşam biçimidir”, bu “geyim” onların əyninə biçilməyib.   Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, professor M.Qasımlı  müsahibələrinin birində deyir ki, “Şəmkirdə erməni aşıq Yervant vardı, o Azərbaycan dilində çalıb-oxuyurdu. Hər dəfə mənə deyirdi ki, erməni dili aşığa uyğun deyil, saza yatmır. Sazın sırf Azərbaycan hadisəsi olduğunu öz dili ilə söyləyirdi”.

 Əsil həqiqəti isə  erməni tədqiqatçısı və ədəbiyyatşünası S.Palasanyan hələ 1886-cı ildə Sank Peterburqda nəşr etdirdiyi “Erməni nəğmələri” kitabında yazmışdı: “Biz hansı xalqın təsiri altında oluruqsa, onun mahnılarını da özümüzünki hesab edirik və özümüzünkü kimi təqdim edirik”. Bu, bir etiraf idi. Ermənilərin belə etirafları isə çoxdur, lap çox. Lakin unutmayaq ki, bu etiraflar səmimiyyətdən yox, onların həqiqət qarşısında aciz qalmaqlarından irəli gəlir.

Şəkildə: Sayat Nova

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Real hadisələr əsasında

          İyirmi səkkiz yaşında bir yazıçıya gələn zəng belə olmamalıydı. 11 ildən sonra kimdənsə nömrəsini tapan sinif yoldaşı “Alo?”dan sonra deməməliydi:

-Gözün aydın, sinif yoldaşımız da nənə oldu axı!

         Bu, olmamalıydı! Yox, olmamalıydı!  İyirmi səkkiz yaş nə idi ki? Yenə məktəbə gedən uşağın anası olmağı keçmək olardı...

           Yazıçı kinayə ilə gülümsədi:

         -Ana olmağı deyil, ana olmamağı bağışlamır bizim cəmiyyət.

         Əlindəki telefona baxdı. Danışıq bitmişdi. Haçan? Bir də baxdı telefona. Danışıq 28 saniyə çəkmişdi. Demək, sinif yoldaşı elə o xəbəri verməkçün zəng eləmişdi. Sonra da... Danışığı kim sonlandırmışdı: sinif yoldaşı, yoxsa yazıçı? Nə mənası vardı artıq?!

         Əsas odur ki, iyirmi səkkiz yaşında nənə olan sinif yoldaşının kimliyini bilirdi. Zəng edən adını çəkməmişdi onun, amma yazıçı bilirdi söhbətin Eynurədən getdiyini. 9 uşaqlı ailənin üçüncü qızı, 13 yaşında ərə gedən, 14 yaşında qızı Aynurəni qucağına alan Eynurə - ata-anasının, qonşuların çağırdığı adla Eliş.

         Sinif yoldaşı olmamışdan öncə qonşu idilər. Evlərinin arasında kəndin klubu və tibb məntəqəsi yerləşirdi. O kənddə niyəsə hamı kasıb idi. Amma hamı özünü Eynurəgilin  ailəsindən varlı sayırdı; o qədər ac-yalavac bir həyat yaşanırdı Hüseynovların döşəməsiz, pəncərəsiz evində. Yazıçı iki, bəlkə də üç dəfə olmuşdu uşaqkən o evdə. Hamı evə ayaqqabı ilə girirdi, pəncərələrdə şüşəni əvəzləyən qalın sellofan imkan vermirdi ki,  gün işığı o yana, bir azacıq təmiz hava girsin evə. 

         Hüseynovlarda gördüyü palçıq döşəmədən, kirli qablardakı kifli yeməklərdən, uşaqların bir-birinə söyüşlə müraciət etməsindən danışan qızcığaza anası bərk-bərk tapşırmışdı:

         -Eliş bizə gəlsə, həyətdə onunla oynaya bilərsən. Amma onlara getmə ha! Getsən, xəstələnəcəksən.

         Bir ilin 300 gününü canının harasısa ağrıyan uşaq bir daha Elişgilə ayaq basmamışdı. Amma Eliş həftədə, ən azı, üç dəfə onlara gəlir, həyətdə oynayır, evlərinə qayıtmadan da qarnını doyururdu. Arıq, qarayanız, dodaqları sanki sol tərəfdən azacıq yuxarı dartılmış kimi görünən Elişin ən sevdiyi oyun “qız ərə vermə” idi. Bu oyunu kimdən öyrənmişdi, yoxsa özündən uydurmuşdu, kimsə bilmirdi.  Çubuqdan qız düzəldər, köhnə parçalardan ona don tikərdilər. Sonda Eliş başqa çubuq tapıb gətirər, deyərdi:

         -Bunu da ər edək! Qızı ərə verək ki, canımız qurtarsın!

         Məktəbdə eyni sinifdə oxumaları da təsadüf olmuşdu. 34 uşağın bir sinifə sığmayacağını deyən direktor  lövhənin ortasından uzun xətt çəkmiş, bir tərəfə “1A”, o biri tərəfə “1B” yazmışdı.  Bütün hərfləri tanıyan, “Əlifba” kitabını əzbərdən söyləyən uşağın adını  “1B”nin altından yazandan sonra müəllimlər bir-birinə aman vermədən demişdilər:

         -Mənim qızımı da “B”-yə sal, ay Əhliman müəllim!

         -Mənim oğlumu da! Bəlkə o qıza baxıb oxuya...

         -Mənim qızım...

         ...Beləcə, “1B”də gələcəyin yazıçısının sinif yoldaşlarının əksəriyyəti müəllim uşaqları olmuşdu. Sonra nə yaşanmışdı, direktor niyə o qərarı vermişdi, yazıçı xatırlamırdı. Siyahının ən sonuna “Hüseynova Eynurə” yazılmışdı. Çubuq qızlarını ərə verməkdən yorulmayan iki qızcığaz sinif yoldaşı olmuşdular.

         Həftənin birinci günü dərsə gələn Eliş ikinci günü gəlmirdi. Üçüncü günü də ya gələrdi, ya da, ən azından, gecikərdi. Bircə dəftəri olardı... Qələm sarıdan həmişə korluq çəkər, ondan-bundan istəyərdi. Böyük bacılarının paltarlarından əlinə keçəni geyinərdi. Və çox vaxt əyninə yekə olan paltarlardan kəsif kir qoxusu gələrdi. Hərdən hansısa müəllim dilə gələr, onu danlayardı:

         -Oxumursan, adını-soyadını yazammırsan, barı, təmiz paltar geyin gəl, ay Eynurə!

         Qız utanıb-çəkinmədən ayağa qalxar, gülə-gülə deyərdi:

         -Day yumuram ey, ay müəllim. Mən hansı paltarı yuyuramsa, ya Mətiş, ya da Nəmiş onu geyinir. Qoymurlar axı təmizini mən geyinim.

         Mətiş Hüseynovların böyük qızı Mətanət, Nəmiş ikinci qız Nərminə idi.  Biri 8-ci sinfi bitirən kimi, rayon mərkəzindən evli kişiyə qoşulub getdi. Biri isə hələ 16 yaşındaykən oğlan uşağı doğdu. Atasının kim olduğunu soruşanlara deyirdi:

         -Əflatunun oğlunun toyunda çalan aşıq varıydı ha, tovuzlu, odur.

         Qəribədir ki, əynindəki cırıq paltara, kirli saça, içinə su dolan cırıq qaloşa görə bir-birinə lağ edən, ayama qoşan kənd əhalisi Nərminəyə pinə eləməmişdi. Əksinə, yazıqları gəlmişdi:

         -Yazıq Nərminə, indi o uşağa nəylə baxacaq? Özü yemək tapmır vaxtında, körpəni necə doyuracaq?

         Və bir gün Nərminə də, körpəsi də kənddən çıxıb harasa getdilər... Onlar kənddən qeybə çəkiləndə Eynurənin 12 yaşı vardı, 6-cı sinif şagirdi idi.  Bapbalaca canını dişinə tutub yazdan payızadək kəndi əhatələyən dağlarda gün keçirərdi. Yazda moruq yığıb satar, özündən balaca bacı-qardaşlarına sorma konfetlər, rəngli, şirin tozlar alırdı. O tozları bir vedrə suya qatanda şirə olurdu... Yay uzunu odun qıranların dalınca gəzər, yaylığının arasına baltadan pırtan qıtmıxları doldurar, öz aləmində qışa yanacaq hazırlayardı. Payızda isə meşə fıstığı, zoğal, əzgil, kolarmudu yığıb satar, özünə bir ətək, qardaşına köynək, bacısına corab almağa çalışırdı. Pulu nəyə çatsa, onu alırdı... Elişin bazarı kənd klubunun pilləkəninin başı olardı. Yığdıqlarını ora düzər, böyründə oturub qonşu uşaqlarla “Beş-daş”, “Mak-mak” oynayardı. Amma hər oyundan cəmi bir dəfə oynardı, ikinci oyun mütləq “qız ərə vermə” olardı...

         Basalağın arvadları bir-birinə hay salardı:

         -Eliş yaxşı zoğal yığıb!

         Pulu olan pul götürərdi, olmayan yumurta, pendir, kartof, toyuq - kimin nəyi varsa, yollanardılar Elişin yanına. Kimsənin ağlına da gəlməzdi onun haqqını kəsmək, bazarlıq eləmək. Çox vaxt Elişin yanında tərəzi də olmurdu. 3 yumurta gətirənə bir əsgər cəmi moruq verir, 1 toyuq gətirənə vedrəni uzadır, deyirdi:

         -Mən sənə borclu! Sabah da bir vedrə gətirərəm!

         Yaz açılandan don düşənə, yollar çətinləşənə qədər hər gün klubun bərisində-dördyolda arançı maşını dayanardı. Bu kənddə yetişməyən meyvə-tərəvəz, xırdavat malları, pal-paltar, kauçuk qablar, sintetik parçalar - itik adına axtarılan, pitik adına işə yarayan nə vardısa, arançıların maşınında tapmaq olurdu.  Basalağın arvadlarından aldığı pendiri, yumurtanı, toyuğu Eliş burada paltara, şokolada, sorma konfetə çevirərdi.

         Yazıçının yaxşı yadındaydı, bir gün anası da bir vedrə kartof götürüb arançı maşınına yaxınlaşmışdı:

         -Yaxşı plov qazanı gətiribsiniz, eləmi? Dedilər, gəldim almağa.

         Arançı qoca kişi sevincək başını vedrəyə doğru əymişdi:

         -Qırmızı kartofdu o? Əsl soyutmalıqdır ki! Hə, hə, ən gözəlini altda qoymuşam, bu saat verərəm!

         Arançı qazanı tapıb çıxaranacan Eliş qoltuğunda beçə maşının yanını kəsdirmişdi:

         -Dayı, ay dayı! Ələ yapışan kağızlardan gətirmisən? Ondan ver bizə çoxlu! Çoxlu ha!

         Kişi beçənin səsinə belini dikəltmişdi:

         -Bıy, sənsən? Beçəni bəri ver!

         Kişi beçəni maşının içinə atıb, oradan bir ovuc saqqız çıxarmışdı:

         -Bu saqqızların içindədir o yapışan kağızlar. Alın, çeynəyin, kağızları da  yapışdırın.

         Yazıçının anası başını bulamış, Elişə demişdi:

         -Bax, o beçəni aparıb anana versən, bir qazan yemək bişirər, yeyərsiniz, qarnınız doyar. Bir ovuc saqqızla noldu? Ağlınız artdımı?

         Eliş hırıldamışdı:

         -Aparıb verəndə bişirirlər, atamla xəlvətcə yeyirlər. Bizə vermirlər axı...

          Hə, Eliş öz faciəsini komediyaya çevirməyi bacarmışdı hələ o yaşda ikən... İyirmi səkkiz yaşın insana verdiyi günahkarlıq hissi ilə yazıçı bunu düşünürdü. Bir də, Elişin “özünü ərə vermə” oyununu necə oynadığını....

         7-ci sinifi təzəcə bitirmişdilər. Klubun pilləkəninin başında Elişin sürü yolundan yığdığı quşəppəyilər vardı. Saat başı quşəppəyi azalır, Elişin yanına qoyduğu iri, bir böyrü qırıq səbətin içində yumurta, pendir peyda olurdu. Kimsə bir təndir çörəyi də gətirmişdi. Çörək bayat idi, amma Eliş ondan bir parça qoparıb dişinə çəkməkdə gecikmədi. Sonra üzünü evlərinə tutub bacı-qardaşlarını çağırdı:

         -Gülüş, Yeqiş, Nüsüş, hey! Ay Lalə! Ay qız! Nüsüşşşşş! Qaqa, çörək var ey, çörək!

         Küçənin o başından bir-birinin dalına düzülüb gələn irili-xırdalı uşaqları görəndə yazıçının babası içini çəkmişdi:

         -İraq olsun! Elə bil Bahəddinin dişi itinin küçükləri qəssab Namazın çəpərinin dibindəki sümükləri gəvələməyə gəlir...

         Yazıçı bu bənzətməyə ürəkdən gülmüşdü... Amma babasının gözündə yaş görmüş, susmuşdu. Babası udqunub üzünü öz evinə sarı çevirmişdi:

         -A kişinin qızı (arvadını belə çağırardı ta əzəldən), o bişirdiyin təndir çörəyindən üçünü bəri elə, bu uşaq aparsın o yetimlərə versin!

         Nəvə çoxbilmiş-çoxbilmiş demişdi:

         -Yetim niyə olurlar ey?! Ataları da var, anaları da!

         -Onlar atalı-analı yetimdir, - Baba hirslə koğasını yerə vurmuş, aralanmışdı.

Nəvənin apardığı 3 təndir çörəyi də elə o pilləkənin başındaca parçalanıb yeyilmişdi... Eliş çörək tikəsinin üstünə quşəppəyi də qoymuşdu:

-Təndir çörəyinin qırağını xoşlayıram ey!

Yazıçı üz-gözünü turşutmuşdu:

-Quşəppəyini sürü yolundan yığırsan axı, inəklər, qoyunlar ayaqlayır onu. Niyə yumamış yeyirsən?

-Göy ot mundarlıq götürməz! –Eliş elə tonda demişdi ki bu sözləri, elə bil, qarıyıb müdrikləşmişdi.

Sonra da əyilib pıçıldamışdı:

-Sabah Xanpəri bulağınacan gedəcəyəm. Orada yaxşı baldırğan olur deyirlər. Kəlbəcərli Dünya xala var ha, deyir baldırğan gətir, turşu qoyacağam.  Əvəzində Nüsüşə çəkmə verəcək. Oğlunun ayağı yekəlib, keçənilki çəkməsi ayağına gəlmirmiş.

-Niyə Nüsrətə Nüsüş deyirsən axı?  Axırına “üş” artırırsan, qız adı olur ey!

-Nəəəm...- Eliş  çiynini çəkmişdi, -Atam elə deyir. Hələ çox içəndə hamımıza birdən “Üş yığını” deyir.

İki sinif yoldaşı bir-birinə qoşulub uğunmuşdular...

Ertəsi günü axşamtərəfi kəndə hay düşmüşdü: “Elişi  gədəbəyli bir oğlan Xanpəri bulağından o yana götürüb qaçıb”.  Sinif yoldaşı onu bir də avqustda  görmüşdü. Gədəbəyli oğlan evi bir çemodan pay götürüb Hüseynovlara barışığa gəlmişdi. Qonşular yığılıb Hüseynovların evini süpürüb-silmiş, həyətdə qəşəng stol açmışdılar. Qumaş arvad iki xoruz kəsib qızartmışdı, Nübar bostanındakı göy-göyərtidən yığıb kətə bişirmişdi, Məleykə iri şirəli qazanda dovğa gətirmişdi, Gülşən bir təknə kürə çörəyini tək gətirə bilmədiyi üçün Xanbaba kişinin qızı Səhmanı köməyə çağırmışdı. Təkcə yazıçının ailəsi bu barışıq stoluna heç nə aparmamışdı. Aparmaq o yana, həmin gün anası pərdələri çəkmiş, uşaqlarına bərk-bərk tapşırmışdı:

-Eşiyə çıxmayın ha! Əl boyda uşağı  meşədən oğurlayıb aparıblar, utanmayıb barışıq da edirlər. Bunlar heç, bunlar uşağın başından çoxdan keçiblər.

Yazıçı anasının cümləsindəki “bunlar”ın Elişin ata-anası olduğunu yaxşı bildiyindən heç nə soruşmamışdı...  Eşiyə çıxmaq nədir, pərdəni azacıq aralayıb Elişgilin həyətinə tərəf boylanmağa da ürək eləməmişdi o gün. Onun nəzərində də Eliş boyda qızlar ərə getməməliydilər. Hələ özlüyündə utanırdı da: “Sentyabrda dərsə gedəndə sinif rəhbərimiz məndən Elişi soruşsa nə deyəcəyəm? Deyim ki, Eliş məktəbi qurtarmamış ərə gedib? Müəllim məni danlamazmı ki, axı siz qonşuydunuz, niyə qoydun ərə getsin?”  Birdəncə qulağına Elişin səsi gəlmişdi:

-Bıy, yayın günü pərdələri niyə bağlayıblar a? Bıyyy!

Anası təəccüblə pərdəni qaldırıb həyətə boylanmışdı:

-Eliş? Nə yaxşı gəlmisən?

-Nəmm... Hamı orda yeyib-içir. Məni də buyurub-çağıran yoxdur. Ürəyim yemək istəmədi. Dedim, gedim sinif yoldaşımla bir az oyun oynayım mən də. Gör nə vaxtdan oynamırıq ey!

Anası gülümsəyərək qızına baxmışdı:

-Get oyna həyətdə Elişlə, get. Amma  ona qoşulub evlərinə getmə ha! Elə həyətdə oynayın, mən də sizə qarpız-pendir gətirərəm, yeyərsiniz.

Qızcığaz aynabəndi hərlənib pilləkənə çataçatda ona elə gəlmişdi ki, anası üzünü divara tutub ağlayır. Bir istəmişdi ondan niyə ağladığını soruşsun, bir də düşünmüşdü: “Qəfildən Elişi evə çağırarlar, onunla oynaya bilmərəm”. Qaçaraq özünü Elişə çatdırmışdı. Eliş bu dəfə “qız ərə vermə” oynamamışdı. İndi o, daha maraqlı oyun bilirdi: “Ərə qulluq eləmə”. Kirəmitdən masa düzəltdilər, üstünə gülxətmi ləçəyindən boşqab qoydular, alma saplaqlarından çəngəl-qaşıq düzəltdilər... “Qazan nədən olsun?”-deyə fikirləşirdilər ki, yazıçının anası əlində iri sini yanlarına gəldi. Qarpızı, pendiri,  kəpəkli soba çörəyini görən Eliş  kirəmitin rəngi çıxmış barmaqlarını bir-birinə sürtmüşdü:

-Elə ürəyim bunu istəyirdi, ay xala!

Eliş kirli əlləriylə çörəkdən kəsir, qarpızdan götürür, pendirdən çörəyin arasına ovxalayırdı. Hər tikəsinin sonunda ürəkdən köks ötürürdü. Yazıçı bu mənzərəyə baxan anasının əlini yanağına söykəməsini, gah öz qızına, gah da Elişə baxmasını heç zaman unutmamışdı. Handan-hana kiminsə çağırmasıyla elə əlində çörək-qarpız yeyə-yeyə gedən Elişin dalınca baxıb:

-Anan ölsün, anan! O narkoman anan ölsün! –deməsi də yaddan çıxası söz olmamışdı.

...Növbəti ilin martında uşaqlar Novruz şənliyi üçün səhnəciklər hazırlamışdılar. Yazıçı həmin şənlikdə söylədiyi şeiri indi də əzbərdən deyə bilər. O şeiri özü uydurmuşdu... Onda hələ şair olmağın, yazıçı olmağın nə anlama gəldiyini bilmirdi, amma özündən uydurduğu şeiri hamı sevmişdi. Direktor səhnədə çıxış edəndə onun adını xüsusi çəkmiş, belə bir ağıllı, nizamlı övlad yetişdirdikləri üçün valideynlərinə təşəkkür düşdüyünü demişdi. Evə həmin həvəslə gəlmişdi - direktorun adını çəkdiyi yeganə uşaq olmağın fərəhini hələ bir həftəlik bayram tətili boyunca yaşayacaqdı! 

Evdə onu sükut qarşılamışdı. Atası harasa getmişdi... Anası isə səssiz-səmirsiz onu qucaqlayıb bağrına basmış, dəqiqələr boyunca eləcə durmuşdu. Bu, qızcığaz  üçün yeni bir şey idi. Quruldayan mədəsi də anasının eyninə gəlməmişdi. Halbuki səhər onu şənliyə yola salanda: “Sənə qəşəng qaşıqxəngəli bişirəcəyəm! Kartofu bol olacaq”-demişdi. Başı anasının sinəsində gözünü hərləyib odun sobasının üstünə baxmışdı. Qazan orada idi. Korun-korun yanan sobanın üstünə kartof dilimləri də düzülmüşdü. Bəs niyə anası onu qucaqlayıb oturub? Niyə  qoymur ki, qızı əynini dəyişsin, əl-üzünü yusun, gəlsin anasının çəkdiyi qaşıqxəngəlini yeməyə? Hələ o kartof dilimləri... İyi asta-asta otağı bürüyür!  Dodağını marçıldatması anasını sanki yuxudan oyatmışdı. Qızının başını əlləri arasına alıb üzündən öpmüş, yavaşca pıçıldamışdı:

-Elişin bu gecə bir qızı olub. Adını Aynurə qoyublar. Bax ha,  Gülüşdən, Yeqişdən hansısa gəlib səni çağırsa, getmə ha! Kitabxanadan sənə maraqlı kitab gətirmişəm. “Kapitan Qrantın uşaqları”. Tətildə onu bitirərsən, sonra da fikirlərini inşa kimi yazarsan. Yaxşımı?

-Yaxşı! –deyən  uşağın fikrində “Aynurə” adı kiçicik bir yer eləmişdi özünə...

         ...Çağıran tapılmışdı, yazıçı anasının sözünə qulaq asıb getməmişdi Elişin atası evinə. Uşağın qırxı çıxandan sonra Eliş Gədəbəyə - ər evinə qayıtmışdı. Növbəti payızda kartof yığımı zamanı bir gün Eliş qucağında körpəsi həyətlərində peyda olmuşdu. Gülə-gülə demişdi:

         -Xala, qızımı bilirsən niyə gətirmişəm sizə? Sən o vaxt qızlarının kuklalarına paltar tikirdin ey, qırçınlı-zadlı, onlardan ver qızıma geyindirim də! Onlar mənim qızıma olar. Bax, kukla boydadır elə!

         Anası ağlaya-ağlaya sandığından çıxardığı iki dəst uşaq paltarını Elişin dizinin dibinə qoymuş, sonra demişdi:

         -Yaxşı  qızılqor sıxması bişirmişəm, gətirim yeyirsənmi?

         Eliş qızılqor sıxmasını ovcuna doldurub yeyə-yeyə o biri əliylə beş-daş oynayırdı. Arada-bərədə də döşəkçənin üstündə, yorğançanın arasında yatan qızına tərəf boylanırdı. Qabın dibini sıyırandan sonra üzünü sinif yoldaşına tutmuşdu:

         -Qızılqor süd artırırmı görən?

         Sinif yoldaşı mat-mat ona baxmışdı:

         -Ay Eliş, qızılqor gövdəsi qırmızı olandır ey, kartofun aralarında bitən. Sən deyən südlüdür, qırırsan, gövdəsindən süd axır. Onun mövsümü keçib ta, qocalıb, toxumlayıb. Südlü iyulda yeyilir. Bilmirsənmi?

         Eliş əlini sinəsinə qoyub uğunmuşdu:

         -Yox ey, qanmırsan ha! Məndən də süd gəlir, bu uşaq onu içir!

         ...Sonra illər keçmişdi. Yazıçı məktəbi bitirmiş, şirinli-acılı tələbəlik yaşamış,  ailəsi şəhərə köçəndən sonra böyük şirkətlərdən birində redaktor kimi işləməyə başlamışdı. İndi-iyirmi səkkiz yaşında yaxşı kitab redaktoru kimi tanınırdı. Bu illər ərzində öyrəndiyi fəlsəfələrdən biri də bu idi: “Geriyə baxmaq geridə qalmaqdır bəzən”. Amma gerinin - yaşanmışların  əlində güzgü qırığı dalınca düşməsini anlamasının məqamı gəlib çatmışdı demək... 

         -Yaxşı... Yaxşı, o məqam gəlib çatıbsa, çatıb. Bəs niyə belə? Niyə Eynurənin qızı Aynurənin də anasının taleyini yaşaması kimi?

         Yazıçı bu suallara cavab tapa bilməyəcəyini bilirdi. Hardan bildiyi ilə bağlı fikri yox idi... Nənəsinin dilinin əzbəri olan bir məsəl  əvvəlcə Eynurənin narkoman anasının görkəmində gəlib dayandı gözlərinin önündə. O narkoman ana ki, 9 uşağın heç birinin taleyi onu zərrə qədər də maraqlandırmamışdı. Ana olmaq onun üçün doğmaqdan ibarət idi.  Yazıçının birdən ağlına gəldi: “Bəlkə heç doğum sancısı da çəkməyib, bədbəxt.  Onda da hallı olurmuş, çox güman...” Məşhur məsəl qəfildən Eynurənin cildində göründü gözünə. Öz faciəsini komediyaya çevirmək bacarığını o qız haradan alırdı? Həmişə, hər şeyə gülürdü... O ucuzluqda gülüşü anasının cibindən, yoxsa yastığının altından oğurlayırdı Eliş?  Uşaq ağlıyla o həblərin asılılıq yaratdığını bilmirdi bəlkə də bədbəxt qız...

          “Eynurə necə ana olmuşdu, görəsən?”-deyə fikirləşmək yazıçının heç yadına da düşmədi. Cavab sinif yoldaşının telefonda ona dediyi cümlə idi: “Gözün aydın, sinif yoldaşımız da nənə oldu axı!”

         Bu dəfə nənəsinin sevimli məsəli özünü yazıçının dodaqlarının ucundan eşiyə atdı:

         -Anası gəzən ağacı balası budaq-budaq....

         Yazıçını indi də başqa dərd götürdü: “Eynurənin qızı Aynurənin körpəsi qızdır, ya oğlan?”                                                                                                                  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)        

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor və bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 246 nömrəli məktəb-liseydir.

Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR:

Həşimov Elmar Həşim oğlu 03.02.1971-ci ildə Zaqatala rayonu Qımır kəndində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 246 nömrəli məktəb-liseyin birinci sinfinə qəbul olmuş, 1987-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir.

1987-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1992-ci ildə ali təhsilini başa vurmuşdur. 1992-ci ildə Azərbaycan Texniki Universitetinin nəqliyyat fakültəsinə qəbul olmuş, 1996-cı ildə həmin universiteti bitirmişdir.

31.08.1996-cı il tarixindən 15.11.1996-cı il tarixinədək Bakı şəhəri Binəqədi rayonu R.İmanov adına 205 nömrəli tam orta məktəbdə fizika və riyaziyyat müəllimi vəzifəsində çalışmışdır.

02.11.1996-cı il tarixindən 20.06.1998-ci il tarixinədək Azərbaycan Respublikası DİN-in Daxili qoşunlarının 99713 saylı hərbi hissəsində siyasi və sosial işlər üzrə bölmədə şəxsi heyətlə iş üzrə təlimatçı vəzifəsində xidmət etmişdir.

31.08.1998-ci il tarixindən 01.11.2004-cü il tarixinədək Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 205 nömrəli tam orta məktəbdə hərbi rəhbər və riyaziyyat müəllimi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

04.11.2004-cü il tarixindən 02.05.2005-ci il tarixinədək Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 83 nömrəli məktəb-liseydə riyaziyyat müəllimi, eyni zamanda tərbiyə işləri üzrə direktor müavini vəzifəsində çalışmışdır. Pedaqoji fəaliyyəti dövründə bir neçə  seminar, təlim və konfranslarda iştirak etmişdir.

02.05.2005-ci il tarixindən 20.11.2007-ci il tarixinədək Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 135 nömrəli tam orta məktəbdə ali təhsilli riyaziyyat müəllimi və tərbiyə işləri üzrə direktor müavini vəzifəsində işləmişdir.

20.11.2007-ci il tarixindən 17.10.2022-ci il tarixinədək Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 143 nömrəli tam orta məktəbin direktor vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.

17.10.2022-ci il tarixindən etibarən Bakı şəhəri Binəqədi rayonu 246 nömrəli məktəb-liseyində direktor vəzifəsində çalışır.

ŞAGİRD:

Mən, Hüseyn Xəlilzadə, 17 avqust 2012-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. Hazırda Bakı şəhəri 246 nömrəli məktəb-liseyin 8-ci sinfində təhsil alıram. Tədris prosesində dərslərə məsuliyyətlə yanaşır, verilən tapşırıqları vaxtında və düzgün yerinə yetirməyə, bilik səviyyəmi daim artırmağa çalışıram.

Məktəbdə oxuduğum müddət ərzində müxtəlif tədbir və müsabiqələrdə iştirak etmişəm. 6-cı sinifdə Respublika Fənn Müsabiqəsində informatika fənni üzrə iştirak edərək qızıl medala layiq görülmüşəm. Bu nailiyyəti informatika fənninə olan dərin marağımın və direktor,müəllimələrimin köməyi ilə əldə etmişəm.

İnformatika mənim əsas maraq sahələrimdəndir. Boş vaxtlarımda proqramlaşdırma, alqoritmlər və informasiya texnologiyalarının əsasları ilə bağlı əlavə biliklər əldə edir, bu sahədə bacarıqlarımı inkişaf etdirməyə çalışıram. Gələcəkdə informatika sahəsində biliklərimi daha da təkmilləşdirərək uğurlu nəticələr əldə etməyi və cəmiyyət üçün faydalı bir mütəxəssis olmağı qarşıma məqsəd qoymuşam.

Boş zamanlarımı həm də mütaliə ilə də dəyərləndirirəm. Mənim bədii kitablara marağım təsadüfi deyil. Bu maraq daxili dünyamın zənginləşməsinə olan ehtiyacdan yaranır. Bədii əsərlər vasitəsilə fərqli obrazların həyatı ilə tanış olur, onların sevinclərini və kədərlərini hiss edirəm. Oxuduğum hər kitab mənə yeni düşüncə tərzi qazandırır, hadisələrə daha dərin və anlayışlı yanaşmağı öyrədir. Bədii ədəbiyyat xəyal gücümü inkişaf etdirir, dilimin və ifadə qabiliyyətimin formalaşmasına kömək edir. Kitab oxuyarkən sanki real dünyadan ayrılıb başqa bir aləmə daxil oluram. Bu aləmdə mən həm özümü tapır, həm də həyatı daha yaxşı dərk edirəm. Buna görə də bədii kitablar mənim üçün sadəcə asudə vaxt deyil, həm də mənəvi inkişaf mənbəyidir.

ESSE:

Süni intellekt – insan zəkasının güzgüsü və gələcəyin açarı

Müasir dövr elmin və texnologiyanın misilsiz sürətlə inkişaf etdiyi bir mərhələdir. Bu inkişaf insan həyatının bütün sahələrinə təsir göstərir və yeni anlayışların yaranmasına səbəb olur. Belə anlayışlardan ən önəmlisi süni intellektdir. Süni intellekt insan zəkasının imkanlarını texnoloji müstəvidə əks etdirən, məlumatları toplayan, analiz edən, öyrənən və bu biliklər əsasında qərarlar verə bilən sistemdir. O artıq yalnız elmi fantastikanın mövzusu deyil, real həyatın ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmişdir.

Süni intellektin cəmiyyətə ən böyük töhfələrindən biri təhsil sahəsində özünü göstərir. Ağıllı təhsil platformaları şagirdlərin bilik səviyyəsini müəyyən edir, onların fərdi qabiliyyətlərinə uyğun öyrənmə üsulları təqdim edir. Bu yanaşma hər bir şagirdin potensialını üzə çıxarmağa imkan yaradır. Müəllimlər isə süni intellektin köməyi ilə tədris prosesini daha planlı və məqsədyönlü şəkildə təşkil edə bilirlər. Nəticədə, təhsil təkcə məlumat ötürülməsi deyil, düşünmə və analiz bacarıqlarının formalaşdırılması prosesinə çevrilir.

Tibb və elmi araşdırmalar sahəsində də süni intellekt əvəzsiz rol oynayır. Böyük həcmdə məlumatların qısa müddətdə təhlil edilməsi, xəstəliklərin erkən mərhələdə aşkarlanması və müalicə üsullarının təkmilləşdirilməsi bu texnologiyanın müsbət nəticələrindəndir. Süni intellekt insan həyatını qorumağa xidmət edərək, elmin humanist mahiyyətini daha da gücləndirir. Bundan əlavə, sənaye və istehsal sahələrində avtomatlaşdırma prosesləri təhlükəsizliyi artırır və resurslardan daha səmərəli istifadə olunmasına şərait yaradır.

Bununla belə, süni intellektin yaratdığı imkanlarla yanaşı, müəyyən təhlükələr də mövcuddur. İnsanların texnologiyaya həddindən artıq güvənməsi müstəqil düşünmə və yaradıcılıq qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Avtomatlaşdırma nəticəsində bəzi peşələrin aradan qalxması sosial problemlərə, xüsusilə işsizlik riskinin artmasına yol aça bilər. Digər tərəfdən, şəxsi məlumatların qorunması məsələsi süni intellekt dövründə daha da aktuallaşır. Bu texnologiyanın yanlış və nəzarətsiz istifadəsi etik və hüquqi problemlər yarada bilər.

Mənim fikrimcə, süni intellekt nə təhlükə, nə də möcüzədir – o, insanın özünün yaratdığı güclü bir alətdir. Bu alətin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə birbaşa insanın məsuliyyətindən asılıdır. Süni intellekt insan ağlını əvəz etməməli, onu tamamlamalıdır. Düşünən, yaradan və qərar verən tərəf yenə də insan olmalıdır. Texnologiya isə bu yolda bizə kömək edən vasitə kimi çıxış etməlidir.

Beləliklə, süni intellekt müasir dünyanın inkişafında mühüm rol oynayan bir qüvvədir. Ondan düzgün, etik və məqsədyönlü şəkildə istifadə edildikdə cəmiyyətin elmi, sosial və mədəni tərəqqisinə böyük töhfələr verə bilər. Gələcəyin uğurlu və təhlükəsiz olması üçün əsas şərt insan zəkası ilə süni intellekt arasında sağlam tarazlığın qorunmasıdır. Məhz bu tarazlıq bizi daha da inkişaf etmiş və düşünən bir cəmiyyətə aparan əsas açardır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Harun Soltanov və Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çıxaq on dörd mərtəbəli binanın başına (Sumqayıtda uzun illər ən hündür bina məhz 14 mərtəbəli bina olub -red.), buraxaq özümüzü səmanın 16-cı qatına. Çox möhkəm gülək o anda, elə gülək ki, külək hər yerə yaysın xoşbəxtliyimizdə gizlənən kədəri.

 Gedək dağları, dənizləri, meşələri kəşf edək, əllərimizdə kəsik izləri, dizlərimizdə yara, üst-başımız toz-duman olsun. Qıraqdan baxanlar dəli desinlər qoy bizə. Qoy bizə bizdən başqa heç kim inanmasın, heç kim sevməsin bizi.

Hə, arada lağa qoyub avara desinlər bizə, amma biz yenə də, köklərimizi eyni torpağa bağlayaq. Üzümüzə eyni-gülüşlərimizə bulaşmış külək və ya küləyə bulaşmış külək vursun, eyni yağışın altında islanaq biz.

Hər kəsdən küsək, hər şeydən qaçaq, amma bir-birimizə hər zaman doğma olaq. Bəlkə birgə böyüyək, bəlkə hər zaman sonsuz uşaqlıq yaşayaq. Amma ruhumuzu çirkləndirməmək üçün əllərimizi ayırmayaq.

Yağış yağanda çətirdən imtina edək, soyuq damcıların üzümüzə toxunmasına icazə verək. Yeməklərin dadını yox, onların arxasındakı hekayəni hiss edək. Yaxşı ya pis, fərqi yoxdur – bir loxma belə bizi uzaq bir yerə apara bilər.

Səhər tezdən maşının baqajında oturub gün doğumuna baxaq. Buludlara baxıb dünyanın fırlanmasını sorğulayaq. Dənizin sahilə vuran ləpələrini qovuşmamış birinin eşq nəğməsi kimi dinləyək; necəki sahil və dəniz qovuşa bilmir.

Həyatı sorğulayaq. Sahildəki kənd yollarında qaranlığı deşən işıqların arxasından gələn səslərə qulaq asaq. Yad insanlara baxıb onları başa düşməyə çalışaq – ya da sadəcə özümüzü daha yaxşı anlayaq.

İtirilmiş gücləri axtarmayaq - bəlkə də onları süd dişlərimizi salanda itirdik deyə heç vaxt qazanmamışıq. Amma indi tapdıqlarımız daha dəyərlidir – susub dinləmək, sadəcə nəfəs almaq. Çarpayının altının qaranlığını bir daha unutmayaq - qorxmaq bəzən ən dürüst hissdir.

Gecənin ortasında qalıb yuxunun bizi harasa aparmasına icazə verək. Birlikdə yuxularımızı paylaşaq, hər biri yeni bir macəranın başlanğıcı olsun.

Küçədə dayanıb əllərimizi havaya qaldıraq, dünyaya meydan oxuyurmuş kimi gülək. Dostların yaratdığı oyunlara qoşulmayaq; öz qaydalarımızı tapaq.

Təpələrdən yuvarlanmaq əvəzinə, zirvələrdə dayanıb küləyin necə sərt olduğunu hiss edək. Hər kəsin izah etdiyi nağıllara qulaq asmayaq, öz hekayəmizi danışaq. Sərxoş olub, sərxoşlara baxıb gülək. Yaxşı valideyn olub övladlarımızı özümüzdən qorumağı öyrənək.

Təsadüflərdən qorxaq, amma onlardan qaçmayaq. Çünki hər təsadüf bizi bir möcüzəyə aparır.

Hər kəsdən küsək, hər şeydən qaçaq, amma bir-birimizə hər zaman doğma olaq. Yaxşı ya pis, fərqi yoxdur – bir-birimizin yanında olmaq, həyatın mənası olsun.

Bəlkə birgə böyüyək, bəlkə də hər zaman sonsuz uşaqlıq yaşayaq.

Amma ruhumuzu çirkləndirməmək üçün əllərimizi heç vaxt ayırmayaq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şərəfli yolu seçin, doğru yolu seçin. Bu üçündən biri gəlsin başımıza: ya qalib olaq, ya qazi olaq, ya şəhid olaq. Başqa bir seçim heç bir Azərbaycan əsgərində ola bilməz. 

           Babək Səmidli

Bu gün onun – bu sözlərin müəllifinin, şəhid polkvnikimizin doğum günüdür.

7 yanvar 1974 - cü ildə dünyaya göz açan Babək Səmidli 1980-ci ildə Göyçay şəhəri 6 nömrəli orta məktəbə daxil olub və 1991-ci ildə həmin orta məktəbi bitirib. 1993-cü ildə Türkiyə Respublikasının Ankara şəhərində yerləşən Quru Qoşunları Ali Hərbi Məktəbinə daxil olub və 1997-ci il, 30 avqust tarixində oradan motoatıcı ixtisası üzrə məzun olub.

Babək  Səmidli Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 1-ci Ordu Korpusunun ideoloji iş və mənəvi-psixoloji təminat üzrə komandir müavini, İkinci Qarabağ müharibəsinin şəhididir.

2020-ci il noyabrın 23-də Babək Səmidli Suqovuşan ərazisində minaya düşüb və şəhid olub.

 O, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi, Rusiya tərəfinin sülhməramlıları və Ermənistan tərəfinin rəsmilərindən ibarət qrupun üzvü olub. Qrupun məqsədi döyüş meydanında qalan meyidlərin çıxarılması olub. Mina partlaması nəticəsində həmçinin 4 erməni rəsmisi və 1 rus sülhməramlısı da yaralanıb.

Babək Səmidli noyabrın 24-də Göyçay şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub. Ölümündən sonra "Zəfər" ordeni, "Vətən uğrunda" medalı, "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

BİR DAHA ƏFV FƏRMANI BARƏDƏ

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Bir neçə ay bundan öncə məhkumlar haqqında bir yazı yazmışdım:

“Onlar gün saymır, bir gün azadlığa oyanmaq ümidi ilə yuxuya gedirlər.” Bəli, o gün bu gündür.

Xatırlayaq, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin amnistiya elan olunması təşəbbüsü əsasında ötən ilin sonu - dekabrın 19-da Milli Məclis tərəfindən qəbul edilən Amnistiya aktının icrasına 3-4 gündən sonra başlanıldı. Minlərlə məhbus cəzasının tamamlanmamış hissəsindən azad olundu. Bunu düşünmək sevindiricidirsə, gör hiss etmək və yaşamaq nə qədər gözəldir.

Bu təşəbbüslə ümumilikdə 20 min nəfər dövlətin humanizm siyasətindən faydalana bildi. Təkcə 20 min yox, nəzərə alsaq ki, onları evlərində qarşılayan ailə üzvləri, doğmaları, dost-tanışları var, onda bu rəqəmin miqyası daha da böyüyərək yüz minlərlə insanı əhatə edir. Bu da göstərir ki, verilən qərar təkcə məhbusun deyil, bütöv ailələrin taleyini işıqlandırır.

Onlar illərdi gün üzünə yox, azadlığa həsrət idi. Bəlkə də heç nə üçün gün saymayan bu insanlar ölkə başçısının amnistiya elan olunması təşəbbüsü ilə azadlığa qovuşdular.

Ömürlük? Deyə bilmərik. Ümidin səngidiyi, sözün yaddan çıxdığı bu məkana qayıtmağı yenidən düşünmək, yəqin ki, ağılsızlıq olardı. Həyatın dayandığı, xəyalların insan beynini diddiyi bu yeri arzulamaq isə dəhşətdir.

Düşünün, cəzaçəkmə müəssisəsində vaxtın bitməsini gözlədiyin halda anidən qərar verilir və sən cəzanın bitməmiş hissəsindən islah olunmuş hesab edilirsən. Mən buna yenidən həyat vermək kimi baxıram. Yəni cəmiyyətə yenidən bir insan qaytarılır. O insan özü də anlayır ki, həbsxanadan kənarda günlər bir-birinə bənzəmir. Saatlar Nuh əyyamından qalmış kimi paslanmayıb. Fəsillər rəngarəngdir. Orada insan yaşadığının yox, həm də nəfəs aldığının fərqinə varır.

Bəzi məhkumlar üçün islah evi bir oyanış, bir diriliş, yenidən özünü tapmaq yoludur. Bəziləri üçün isə sadəcə həyatda qalmaq uğrunda mübarizədir. Onlar burada nə qədər “yaxşı” olduqlarını desələr də, susqunluqlarında tamam başqa bir həqiqət danışır. Bu həqiqətin adı vicdan əzabıdır. Çünki bu divarlar azadlıq üçün bağlı, həqiqət üçün isə açıqdır.

Kim bilir, bəlkə də onların içində min bir peşmançılıq hissi var. Gün işığı pəncərələrinə toxunmadığı üçün azadlığın nə olduğunu çoxdan unudublar. Elə düşünürlər ki, onları heç kəs xatırlamır, heç kəs can yandırmır və hər kəsin yadından çıxıblar. Elə hiss edirlər ki, peşmançılıqlarını görən də, duyan da yoxdur.

İçəridə günlər bir-birinə o qədər bənzəyir ki, sevdiklərini yalnız xatirələrindəki üzlərdən tanıyırlar. Elə evdəkilər də dustaqla bərabər dustaqlaşır, demək olar. Özlərinə vurulan zərbəni dolayısı ilə canlı mərmi kimi onlara tuşlayırlar.

Ümidin bitdiyi yerdən başlayır bəzən həyat. Bir sözlə, bir imza ilə, bir təşəbbüslə. Ölkə başçsının verdiyi bu təşəbbüs imkan verdi ki, azadlığı dadan məhkumlar ayaqlarının, əllərinin, gözlərinin qədrini bilsinlər. Özlərini pis və zərərli vərdişlərdən uzaq tutsunlar. Daima ətraflarında  bir nəfər olsun. Onları bir baxışla, bir sözlə dayandıra biləcək biri.

Unutmayaq: azadlıq sahib olmaq yox, onu qoruya bilməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insanlarla münasibətlərin ən maraqlı tərəfi ondadır ki, biri sənə çox dəyər verdikdə, onu itirməkdən qorxursan. İnsanlar rahat olduqda təşviş hiss etmirlər, amma hiss edirlər ki, enerjiləri və diqqətləri qiymətləndirilir.

Eyni zamanda, maraqlıdır ki, insanlar çox vaxt onları incidən, yaralayan insanlara qarşı daha güclü hisslər bəsləyirlər. Buna görə də bəzən münasibətlər gözlənilməz yollarla inkişaf edir və bağlanma daha dərin olur. İnsan öyrəşir, alışır və enerjisini payladıqca qarşı tərəfin diqqətini də axtarmağa başlayır.

Amma o getdikdə, boşluğu dərindən hiss edir, itkinin ağırlığı altında qalır və bununla da münasibətin enerjisi daha da əhəmiyyətli görünür.

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən Psixoloq Sevinc Həbibova vurğulayıb ki, insanlar bir araya gəlmək üçün ilk növbədə Allahı sevməlidirlər: "Hansı münasibətdə birinci Allah varsa, o sevgi qalib gələcək".

Psixoloq, bir nümunə ilə məsələni psixoloji cəhətdən izah edib:

"Tutaq ki, bir insan hər gün yazır: “Salam, sabahın xeyir”. Bunu sabah da edir, digər günlər də edir. Bu zaman da qarşı tərəf artıq ona öyrəşir. Öyrəşəndə isə şüuraltına yerləşdirir. Elə ki, bir gün mesaj gəlməsə, qarşı tərəf boşluq hiss edir. İnsan arxasıyca düşdükcə, yəni, bir insana çox dəyər verəndə, sevəndə, qayğı göstərəndə depo dolmuş olur. Depo dolanda da o insan qarşı tərəfə artıq heç nə vermək istəmir. Çünki qayğı ilə bəslənib, itirmə qorxusu yoxdur.  Amma insan ona verilən  qayğı qəfil kəsiləndə artıq o enerjini axtarır. İnsanlar bir-birinin yanında olarkən deyirlər: “O insanda nəsə var, sanki məni özünə  çəkir”. Bu enerjidir və hamımıza aiddir. İnsanlar rahat olduqda təşvişə düşmür."

Psixoloq qeyd edir ki, enerji bitən kimi, ilgi itən kimi insanlar qarşı tərəfi axtarmağa başlayır.  Bu “Qaçan qovalanır” prinsipidir.

Sevinc Həbibova, həmçinin,  Nizami Gəncəvinin cümləsini  xatırladaraq maraqlı şəkildə fikrini izah edib:

“Əgər insan öz nəfsinə hakim çıxarsa, o bütün dünyaya qalib gələr”. Burada nəfsi işə salırlar və qarşı tərəf deyir: “Mən onu istəyirəm, olmasa, nə edəcəyəm?” Amma insan hər şeyə öyrəşir. Oğlanla, qız danışırlarsa və onlar "istəmək" olmayanda belə bağlantıya öyrəşirlər. Bəzən bağlılıq daha güclü və effektiv olur. Bir müddətdən sonra insanlar unudur. Məsələn, seansa gələn biri 3-4 aydan sonra deyir: “Mən xatırlamıram”. Bu fikir hər kəsə aid deyil. İnsanlar var ki, ciddi qərarlıdır, nə istədiyini bilir, hara getdiyini bilir. Amma bugünkü gündə insanlar elə bil ki, həmişə varmış kimi davranır. Düşünürlər: “Bu adam məni istəyirsə, mən lap yaxşısına layiqəm. Ona görə də ən yaxşısını tapmalıyam”. Amma həqiqətdə “ən yaxşı” deyə bir şey yoxdur.

Bəzən biri deyir: “O məni çox istəyir, məni gətirir, aparır, mənə hədiyyələr alır, pis və yaxşı günlərdə yanımdadır. Amma məni başqa adam da istəyir”. Baxın, görün nə qədər qarışıq duyğular var. Əgər onun həqiqətən istəyi varsa, o hər zaman istədiyini seçəcək".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qarabağ sanki möcüzə diyarıdır. Doğulanda artıq səs tembrindən körpənin gələcəkdə gözəl xanəndə olacağını bəlli etdirir. Suyundandımı, havasındandımı, bilən yoxdur.

Sabir Novruzov 22 iyul 1944-cü ildə Ağcabədidə dünyaya gəlib. Xan Şuşinskini, Seyid Şuşinskini, Yaqub Məmmədovu, Zülfü Adıgözəlovu özünün müəllimləri sayıb. Aqibətindən danışan S. Novruzov bu sənətə bağlanmağının səbəbi barədə bunları deyib:

"Orta məktəbdə oxuyarkən "Pionerlər evi"nə gedərdim. Qarmon dərsi almışam. O gözəl günlər indi də yadımdan çıxmır. Toylarda Əlif kişiyə, Yaqub Məmmədova qulaq kəsilirdim, daim öyrənirdim. Zahid Novruzov vardı, o da gözəl oxuyan idi.

1956-cı ildə bizi Bakıya gətirdilər, "Neftçilər klubu"nda çıxış etdik. Oxuyan zaman bir nəfər səhnəyə çıxdı, dedi ki, bu oğlanın gələcəyi var. "Qarabağ şikəstəsi" oxuyanda heyrətləndilər, apardılar səsimi fondda yazdılar. Yadımdadır, 1957-ci il idi, Şuşadakı istirahət evində gizlində oxuyurdum. Sən demə, direktor mənə göz qoyurmuş, oxuyan kimi məni apardı kluba. Sonra bildim ki, bu, məşhur tarzən Qurban Pirimovdur. Dedi ki, Qurban əmi, bir uşaq gətirmişəm, buna qulaq as.

Ağsaç kişiydi, soruşdu ki, oğlum, nə oxuyacaqsan? Dedim "Bəyənmir məni"ni oxuyacağam. Dedi xalq mahnılarından nə bilirsən? "Bəh-bəh", "Arazbarı" oxudum, bəyəndi. O zaman Şuşanın ən gözəl, dinc vaxtları idi. Oxuyandan sonra həlim səslə dedi ki, canım, sən mənə Cabbarı xatırlatdın. İnanın ki, artıq söz danışmıram. Dedi həddi-büluğa çatanda oxuma, bir az gözlə.

Elə həmin axşam Qurban əmi məni Şuşadakı şeir-sənət məclislərindən birinə apardı. Seyid əmini başında ağ papaqla gözəl xatırlayıram. Cürət edib ona yaxın gedə bilməzdim. Soruşdu ay Qurban, bu uşaq kimdir? Dedi ağa, yaxşı səsi var. Onun "Çahargah"ı indi də qulaqlarımdadır".

Sabir Novruzov belə sənətkarlardan görüb-götürdüyünə görə özünü xoşbəxt sayıb: "O zamanlar radio vardı, gecə-gündüz ona qulaq asardıq. İndiki gənclər televizorun qabağından çəkilmirlər, özü də ruhumuza yad olan verilişlərə daha çox baxırlar. Zülfü əminin mahnıları ruhuma keçib. Tanınmış xanəndələrin plastinkalarına qulaq asmaqdan doymazdım. O vaxtlar indiki kimi maqnitofon yox idi. Xan Şuşinskini, Seyid Şuşinskini, Cabbar Qaryağdıoğlunu, Yaqub Məmmədovu, Zülfü Adıgözəlovu müəllimlərim hesab edirəm.

Mən peşəkar musiqi təhsili almamışam. Amma musiqiyə bu dərəcədə bağlanmağım görünür ki, aqibətdən imiş. Radionun "Qızıl Fondu"nda, televiziyada xeyli ifalarım qorunur. 1956-cı ildə televiziya açılan zaman orada canlı oxumuşam. Keçmiş SSRİ-nin çox yerlərində qastrollarda olmuşam. Səsim əvvəlki kimi yerindədir. Azərbaycanda dövlət səviyyəsində muğama qayğı var. Bu, məni çox sevindirir. Heç bir oxuyanı qınamaq fikrində deyiləm. Mən istəyirəm ki, qədimlərimizdən gələn ənənə itməsin.

Gərək xanəndə həmişə öz halında qalsın. Xanəndə halında israrlı olarsa, toydakılar onun inadının qarşısında dura bilməz. Xalq mahnılarımızdan, muğamlarımızdan əbədi hansı qüdrət var? Muğam bir auditoriya, xanəndə bir müəllim rolundadır burada, o, sözün həqiqi mənasında dərs deməlidir. Muğamlarımız insanı ruhən, mənən təmizləyir, həyata, yaşamağa-yaratmağa inamını artırır. Bu, bəşər tarixin də tayı-bərabəri olmayan ilahi bir musiqidir".

Muğamatda insan ömrünün bütün mərhələləri musiqinin ecazkar diliylə ifadə olunur. Xanəndə inanırdı ki, oxuyurdu: "Mən muğam ifaçılığında özünəməxsusluğu, bənzərsizliyi əsas sayıram. Məsələn, "Mirzə Hüseyn Segahı"nı dəfələrlə tamamilə fərqli şəkildə oxumuşam. İnsanın səsi, nəfəsi başqasınkına qətiyyən oxşamır. Gərək insanın böyüklüyünü muğamatda ifadə etməyi bacarasan.

Muğamat başdan-ayağa sirrdir, sehrdir. Xan əmi heç yadımdan çıxmır. 1976-cı ildə Filarmoniyada məşq edirdik. Dedi ki, Sabir, bala, məşqdən sonra məni gözləyərsən, sənə sözüm var. O zaman onun mənə dediyi söz indiki kimi qulaqlarımdadır. Dedi ki, oğlum, bəxtinə belə səs düşüb, aqibətinə xəyanət eləmə. Mən onun məsləhətinə əməl etdim, səsimi qorudum. Dilimə içki vurmuram, soyuqdan-istidən qoruyuram. Gərək səs bulaq kimi çağlaya, heç vaxt qurumaya, boğulmaya".

Xanəndənin muğam oxuyarkən hansı şairlərin qəzəllərindən və necə istifadə etməsi məsələsi son dərəcə vacib amildir. Görürsən, hazırda bəzi xanəndələrin repertuarında daha çox Əliağa Vahiddən oxumaq dəbdədir. Amma Füzulidən oxuyanlar çox olsa da, nədənsə Nəsimidən oxuyanlar azdır. Füzuli ilahi aşiqlik rəmzidir, Nəsimidə insana sevgi aşiqliklə, cəngavərliklə birləşir. S. Novruzov daha çox Füzulidən, Nəbatidən, Sabirdən, Vahiddən və başqalarından oxuyub: 

"Əruz vəznində yazılanları oxumaq həmişə ürəyimcə olub. Əkrəm Cəfər kimi tanınmış əruzşünasla söhbətlərimizi yaxşı xatırlayıram. Orta məktəb illərində həmişə Seyid Əzim Şirvaninin kitabı qoltuğumda olardı. Xalqımız çox incə qəlblidir. Bu, onun həyatın, mədəniyyətin bütün sahələrində dediyi böyük sözlə bağlıdır".

Xanəndə Güney Azərbaycanda da konsertlər verib:

"Tehranda Yaqub Məmmədovla verdiyimiz konsertlər indi də xatirimdən çıxmır. Təbrizdə toyda iştirak etmişəm, orada həmçinin ustad şairimiz Şəhriyarın oğlu ilə tanış olmuşam, xeyli söhbətləşmişəm. Güneydə yaşayan soydaşlarımız Azərbaycan milli musiqisinin, muğamlarımızın vurğunudurlar.

Orada Savalan adlı tanınmış şairlə görüşdüm, şairlər məclisində iştirak etdim. Orada gözəl səsi olan xanəndələrimiz var. Belə məqamları görəndə çox sevindim. Ana sazımızın Güney Azərbaycanda bu gün də əvvəlki möhtəşəmliyi ilə yaşaması məni həddən artıq sevindirdi".

Muğamat bütün Şərqdə geniş yayılıb. Bu, danılmazdır ki, muğamları ən yaxşı şəkildə Azərbaycan türkləri qoruyub, saxlayıblar. Təbiidir ki, farslarda da muğamat gözəl ifadə olunur, hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri mövcuddur: "Azərbaycanda muğam ifaçılığının zəngin ənənələri var. Bəli, digər tərəfdən də hər bir xalq muğama öz ruhunun tələbinə uyğun yanaşır. Elə muğamlar var ki, İranda çox, bizdə isə az oxunur. Məsələn, "Humayun", "Orta Mahur", "Bayatı-Qacar" bu qəbildəndir".

Qarabağdan olan xanəndələr etiraf edirlər ki, indi əvvəlki dövrlərdəki kimi səslər yoxdur. Bunun da səbəbini o torpaqlarda doğulan uşaqların didərginliyində görürlər. Sabir müəllim deyirdi ki, bu amillər danılmazdır:

"Hərçəndi ki, yurd itirmək ağır dərddir, bu, heç bir sözə, ifadəyə sığmır; amma mən inanıram ki, bütün itkilərimizə baxmayaraq heç vaxt bu səslər xalqımızdan əskik olmayacaq. Çünki bu xalqın halında o imkan var. Uşaq həmin səsi ananın bətnindəcə alır, doğulandan sonra anasının laylasını eşidir, deməli, xalqın ruhu yaşayır, ölmür. Səs ölmür, itmir, həmişəlikdir. Necə oldu ki, Seyiddən, Xandan sonra bu qədər yeni səslər əmələ gəldi? Bu o deməkdir ki, nə qədər dünya durur, muğamat xalqımızın ruhunda qalacaq".

Sənətkar 2007-ci ildə əməkdar artist fəxri adına layiq görülüb.

7 yanvar 2009-cu ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)