İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan dramaturqu, nasir Süleyman Sani Axundov 3 oktyabr 1875-ci ildə Şuşa şəhərində bəy ailəsində anadan olub. O, uşaq yaşlarında atasını itirdiyi üçün dayısı Səfərəli bəy Vəlibəyovun himayəsində böyüyüb. 1885–1894-cü illərdə Qori Müəllimlər Seminariyasında təhsil aldıqdan sonra III dərəcəli rus-tatar məktəbinə müəllim təyin edilib. O, ömrünün sonuna kimi pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub, yazıçı, jurnalist kimi tanınıb.

 1906-cı ildə Bakıda çağrılan Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayında iştirak edib. 1908-ci ildə A.Şaiq, M.Mahmudbəyov və başqa qabaqcıl maarif xadimləri ilə birlikdə Azərbaycan pedaqoji fikri tarixində mütərəqqi bir hadisə olan məşhur "İkinci il" dərsliyini tərtib edib. 1918-ci ildə Bakıda sovet hakimiyyəti qurulanda o, Azərbaycanda ilk maarif komissarı kimi maarif sahəsində böyük həvəslə çalışıb. 1920-ci ildə Qarabağ İnqilab Komitəsinin qərarı ilə Süleyman Sani bir sıra partiya və dövlət tapşırıqlarını yerinə yetirir.

Qarabağ və Zəngəzurda məktəb, uşaq evi, klub, qiraətxana və başqa mədəni-maarif ocaqlarının açılmasında fəal iştirak edir. Azərbaycan mədəni-maarif işlərinin möhkəmlənməsinə çalışır. 1920–1921-ci illərdə Qarabağ vilayətinin maarif şöbəsinin müdiri, 1922–1930-cu illərdə Bakıda məktəb müdiri vəzifələrində çalışıb. 1922-ci ildə "Azərbaycan Ədib və Şairlər İttifaqı"nın ilk sədri seçilib. 1922-ci ildə S.Sani M.Mahmudbəyov, S.Əbdürrəhmanzadə, F.Ağazadə, A.Şaiq, Ə.Əfəndizadə ilə birlikdə "Yeni türk əlifbası" dərsliyini yazır.

1923-cü ildən nəşrə başlayan "Maarif və mədəniyyət", "Şərq qadını" jurnallarında dövrün tələbləri ilə səsləşən bir sıra hekayələrini çap etdirir. Ədəbi və pedaqoji fəaliyyətinə görə 1932-ci ildə ona "Əmək Qəhrəmanı" adı verilib. 1921-ci ildən 1930-cu ilədək fasiləsiz Bakı Soveti üzvü, Bakı İcraiyyə Komitəsinin namizədi və Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü olub. İlk yaradıcılıq əsəri "Tamahkar" komediyasıdır. O bu əsərini Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" əsərinin təsiri ilə 1899-cu ildə yazıb. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edim ki Süleyman Sani Axundov həmsoyadı Mirzə Fətəli Axundovdan fərqlənmək üçün ərəbcə "ikinci" mənasını daşıyan "sani" sözünü özünə ləqəb götürüb.

Bu komediyasında o, dövrün bir sıra mənfiliklərinə, o cümlədən xəsisliyə, tamahkarlığa, qadın əsarətinə qarşı çıxmış, İmran, Gülzar, Şərəf xanım kimi müsbət surətlər yaradaraq yeni nəsli həqiqətə, fədakarlığa sövq etməyə, oxucu və tamaşaçılarda gözəl həyat arzuları oyatmağa çalışıb. 1907-ci ildə qələmə aldığı "Dibdat bəy", "Türk birliyi" adlı komediyaları ilə Azərbaycan teatr səhnəsinə siyasi-ictimai mövzu gətirib. "Laçın yuvası", "Qaranlıqdan işığa", "Şahsənəm və Gülpəri", "Səadət zəhmətdədir", "Molla Nəsrəddin Bakıda", "Eşq və intiqam" və s. pyeslərin müəllifidir.

Süleyman Sani Axundov həm də orijinal nasirdir. "Qonaqlıq" (1905), "Kövkəbi-hürriyyət" (1905), "Yuxu" (1905) onun ilk hekayələridir. O bu klassik əsərlərini 1905-ci il inqilabının təsiri ilə yazıb. Yazıçı "Tutuquşu" (1909) hekayəsində də aktual məsələyə toxunub. Ədib təxminən bir səhifə həcmində olan bu hekayəsində təqlidçiləri, ana dilinə xor baxanları tutuquşunun simasında ifşa edib.

Süleyman Sani Axundovun yazdığı "Qan bulağı" (1923), "Ümid çırağı" (1923), "Cəhalət qurbanı (1923), "Nə üçün" (1925), "Təbrik" (1925), "Sona xala" (1926), "Namus" (1926), "Mister Qreyin köpəyi" (1927), "Son ümid" (1927), "İki dost, iki düşmən" (1927), "Gənc maşinistka və qoca yazıçı" (1935) hekayələri Azərbaycan nəsrinin qiymətli nümunələrindəndir. XX əsr Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının formalaşmasında, inkişafında da onun böyük xidməti vardır. Ədib "Qorxulu nağıllar" (1912–1914) başlığı altında yazdığı "Əhməd və Məleykə", "Abbas və Zeynəb", "Nurəddin", "Qaraca qız", "Əşrəf" ilə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında forma, məzmun, üslub yenilikləri gətirib.

Kitabları

1. Əsərləri. Bakı: 1936.

2. Seçilmiş əsərləri (tərtib edəni Abbas Zamanov). Bakı: 1951.

3. Seçilmiş əsərləri (tərtib edəni Nadir Vəlixanov). I cild. Bakı: 1968.

4. Seçilmiş əsərləri (tərtib edəni Nadir Vəlixanov). II cild, Bakı: 1968.

5. Hekayələr və pyeslər (tərtib edəni Nadir Vəlixanov). Bakı: 1975.

6. Seçilmiş əsərləri (tərtib edəni və ön sözün müəllifi: Nadir Vəlixanv). Bakı: 2005

Bakı və Şirvan şəhərlərində mərkəzi küçələrdən biri və Bakı şəhərində bir məktəb Süleyman Sani Axundovun adını daşıyır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Əzizə İsmayılovanın məqaləsini təqdim edir. 

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında "Baş" tamaşasının premyerası baş tutub. Xalq yazıçısı Elçinin eyniadlı romanı əsasında səhnələşdirilən tamaşanın premyerası Elçinin xatirəsinə ithaf edilib.

Tamaşanın quruluşçu rejissoru və səhnələşdirmənin müəllifi Əməkdar incəsənət xadimi, Dövlət mükafatı laureatı Mehriban Ələkbərzadədir.

Əzizə İsmayılova yazır...

Sentyabrın 26-da Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında "Baş" tamaşasının premyerası baş tutub.

Xalq yazıçısı Elçinin eyniadlı romanı əsasında səhnələşdirilən tamaşanın premyerası Elçinin xatirəsinə ithaf edilib.

Tamaşanın quruluşçu rejissoru və səhnələşdirmənin müəllifi Əməkdar incəsənət xadimi, Dövlət mükafatı laureatı Mehriban Ələkbərzadədir.

Əslində bu, tamaşaya ikinci baxışım idi, çünki iyun ayında baş tutan ictimai baxışında iştirak etmişdim. Premyera ictimai baxış zamanı beynimdə sual kimi qalan bəzi məqamlara da aydınlıq gətirmiş oldu və məhz bu gün öz təəssüratımı bölüşmək istəyi yaratdı.

Şəxsi baxış bucağımdan doğan mülahizələrimə keçməzdən əvvəl xüsusi vurğulamaq istəyirəm ki, teatr biliciləri, necə deyərlər, "qüsurlarıma baxmasınlar". Bu, sıradan bir tamaşaçı baxışı, tamaşaçı təəssüratıdır - heç bir halda bu sahədə söz sahibi olmaq göstəricisi deyil...

Səhnə əsərində təkcə tarixi hadisələr deyil, həm də metafizik müstəvi ön plana çıxarıldığı üçün janr olaraq "Baş" tamaşası tarixi-metafizik dram janrındadır.

Bir məsələni vurğulamaq istərdim, səhnə əsəri tamaşaçısından müəyyən hazırlıq - ən azı, tarixi hadisələrin xronologiyası, obrazların tarixdəki kimlikəri barədə minimum biliyə sahib olmağı tələb edir. Rejissorun ötürmək istədiyi mesajların heç bir fon biliyi olmayan tamaşaçı üçün nə dərəcədə effektiv ola biləcəyi haqqında fikir söyləmək bir qədər çətindir.

Məsələn, tamaşanın iyun ayında baş tutan ictimai baxışından sonra, rejissorun hadisələrə baxış bucağı, proseslərə yanaşması məcbur etdi ki, verilən mesajları tam qavramaq üçün həm əsərin özünü oxuyum, həm də bəzi tarixi hadisələrə göz gəzdirim.

Yazının sonda deməli olduğum nəticələrindən birini əvvələ gətirməli olsam, deyə bilərəm ki, əsərin əsas ana xətti olan Qafqazın rus imperiyası tərəfindən işğalı dövrünü, gürcüəsilli rus generalı, Rusiyanın Qafqazdakı qoşunlarının baş komandanı olan Sisianovun Bakıya yürüşü və ondan sonra baş verən faciəvi hadisələrlə yanaşı, Azərbaycan insanının tarixi yaddaşı, milli kimlik və işğal qarşısında davranışlarını tamaşaçıya çatdırmaq üçün M.Ələkbərzadənin bütün imkanlarını səfərbər etməyə çalışdığı diqqətdən yayınmır.

"Baş"ın süjet xətti Bakıda Sisianovun başının kəsilib Fətəli şah Qacara göndərilməsi və bundan sonrakı gərgin mənəvi-siyasi hadisələr fonunda qurulub.

Gəncəli Cavad xanın Sisianovla qarşılaşması zamanı aralarında keçən dialoq, Cavad xanın və qarabağlı İbrahim xanın öldürülmə səhnələri, Sisianovun kəsilmiş başının Qacarın sarayına gətirilməsi kimi səhnələr tamaşanın ən təsirli səhnələrindən hesab oluna bilər.

Tamaşanın mahiyyətinə vardıqca aydın olur ki, rejissorun əsas məqsədi yalnız mövcud tarixi hadisələri səhnədə canlandırmaq deyil, həm də "insan - hakimiyyət - işğalçı" münasibətlərini simvolik planda tamaşaçıya çatdırmaqdır. Bu mənada tamaşa həm tarixi, həm də fəlsəfi məna daşımış olur.

Zənnimcə, rejissorun əsərə bu cür üçlü prizmada yanaşmasını, onun daim qabartmağa çalışdığı milli kimlik və bundan sonra "hakimiyyət - insan - tarix" üçbucağının səhnədə inikası kimi də səciyyələndirmək olar.

Ümumilikdə, M.Ələkbərzadənin quruluş verdiyi tamaşaları izləyən, yaradıcılığı ilə yaxından tanış olan hər kəs onun hadisələrə yanaşmada özünəməxsus dəst-xəttinin olduğunun fərqindədir. O, bir növ klassikanı modern interpretasiya etməyi, tamaşaçını komfort zonasından çıxarmağı və səhnədə baş verən hadisələrin mərkəzinə gətirməyi, düşünməyə vadar etməyi sevən rejissorlardan hesab olunur.

Məsələn, qısa bir haşiyə çıxaraq deyim ki, onun Hüseyn Cavidin "İblis" əsəri əsasında hazırladığı "İblis və..." tamaşasındakı dekonstruktiv yanaşma, metaforik vizuallıq və dinamik mizanlı səhnələr tamaşaçının özünü bir növ hadisələrin mərkəzində hiss etməyə və düşünməyə vadar edir - əslində kimdir, nədir İblis?...

Bənzər rejissor yanaşması "Baş" tamaşasında da müşahidə olunur desəm, yəqin ki, səhv etmiş olmaram.

Real tarixi obrazların gerçəkliyi, metafizik səhnə elementləri, vizual baxımdan səhnədə işıqların quruluşu, dekorasiya və geyim vasitəsilə dövrün estetik atmosferinin yaradılması, nəhayət hakimiyyətin zorakılığı və fərdin faciəsi arasında dramatik toqquşmalardan doğan psixoloji gərginlik "Baş" tamaşasında da tamaşaçını rejissorun ünvanladığı "Əgər baş yoxdursa, bədən hara gedə bilər?" və ya "Biz kimik - baş, yoxsa bədən?" kimi ritorik suallar ətrafında düşünməyə vadar edir.

Bəlkə də bu səbəbdən M.Ələkbərzadə səhnədə yer alan aktyor ansamblından sadəcə tarixi hadisələrin təqdimat vasitəsi olan obrazlar toplusu kimi deyil, həm də bir rejissor kimi çatdırmaq istədiyi fəlsəfi ideyanın canlı daşıyıcıları kimi istifadə edib.

Səhnədə yer alan 30-a yaxın aktyorun hər birinin öz obrazlarını daha dolğun canlandırması - psixoloji gərginlik, daxili parçalanmalar, qərarsızlıq, gərginlik və həyəcan tamaşaçıya yüksək peşəkarlıqla təqdim olunur. Heç bir aktyor tamaşaçı gözündən yayınmır. Maraqlıdır ki, səhnədə baş rol, ikinci, üçüncü dərəcəli, epizodik rol anlayışı yoxdur - sanki səhnənin ən ön planında olanından, ən son planında olanına kimi hamı baş roldadır.

Baş verən hadisələr fonunda bəzən elə təəssürat yaranır ki, rejissor səhnədə yer alan bu qədər aktyorla yanaşı, bəstəkarı da, işıqçını da, rəssamı da, hətta bəzi məqamlarda tamaşaçı ilə göz təması zamanı səhnədə yaranan sükutu da danışdıra bilib.

Səhnədə sərgilənən özünəməxsus aktyor oyunu ilə yanaşı kostyumlar, işıq, dekorasiya, musiqi və bütün digər elementlər tamaşaçını tarixi hadisələrin mərkəzinə aparmağa, səhnənin emosional yükünün daha da gücləndirilməsinə xidmət edir ki, bu da tamaşanın repertuarda uzun müddət xüsusi yer tutacağına şübhə doğurmur.

Əlbəttə ki, hər bir tamaşanın uğuru həm də aktyor seçiminə bağlı bir məsələdir ki, "Baş"da da bu seçim, el dilində desək, obrazların boyuna biçilmiş şəkildədir.

Yeri gəlmişkən, M.Ələkbərzadə həm də aktyor seçimində olduqca prinsipial yanaşma sərgiləyən rejissor kimi tanınır. Hətta bununla bağlı müsahibələrinin birində belə bir fikir səsləndirmişdi: "Mən hətta şəxsən danışmadığım aktyoru belə baş rola dəvət etmişəm. Münasibətim yaxşı olmasa da, istedadlıdırsa, aktyoru istedadına görə qiymətləndirmişəm. Mən bu prosesdə öz şəxsi prinsiplərimdən keçərəm, tamaşamın uğursuz olmasını keçmərəm. Mən tamaşa naminə hər şey edərəm. Tamaşa mənim üçün ən ali nəticədir".

Görünür, bu ali prinsip "Baş" tamaşasında da öz sözünü deyə bilib. Belə ki, 30 nəfərlik aktyor ansamblında yer alanlar - Xalq artistləri Rafiq Əzimov, Hacı İsmayılov, Kazım Abdullayev, Əməkdar artistlər Füzuli Hüseynov, Vəfa Rzayeva, Elnar Qarayev, Anar Heybətov, Rövşən Kərimduxt, Kazım Həsənquliyev, Elxan Quliyev, Elşən Rüstəmov, Mətləb Abdullayev, Ayşad Məmmədov və digərləridir.

Nizam pozulmasın və diqqətdən kənarda qaldıqlarını zənn etməsinlər deyə, tamaşanın uğurlu alınmasında əməyi keçən quruluşçu rəssam, Əməkdar mədəniyyət işçisi İlham Elxanoğlu, geyim üzrə rəssam Vüsal Rəhim, işıq üzrə rəssam Rafael Vaqifoğlu, bəstəkar Azər Hacıəsgərli, rejissor assistentləri Ceyran Başaran və Nərmin Həsənovanın da adlarını xüsusi vurğulamaq istəyirəm.

İnanıram ki, "AzDrama"nın 153-cü teatr mövsümündə ilk premyerası olan "Baş" tamaşası uzun müddət repertuardakı ən çox izlənilən tamaşalar siyahısında yer alacaq.

Bu gün anşlaqla keçən premyera və susmaq bilməyən tamaşaçı alqışı da dediklərimə əyani sübut ola bilər.

Siz həmişə yaradın, əziz adamlar! Siz yaradanda çox MÖHTƏŞƏM OLURSUNUZ!

 

Fotolar: Oxu.az-dan götürülübdür. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı “Qısa fikirlər xəzinəsi”ndə bu dəfə Lüdviq Vitgenşteynin aforizmlərini təqdim edir. Toplayanı və tərtib edəni: C.Məmmədovdur.

Allaha inanmaq – həyatın mənası olduğunu anlamaq deməkdir... Allaha inanmaq o deməkdir ki, həyatın anlamı var.

***

Nəyə isə inanan kəs nədən buna inandığı sualına cavab vermək məcburiyyətində deyil.

***

Əsl mömin olan kəs üçün faciəvi heç nə yoxdur.

***

Yeganə fəlsəfə professoruyam ki, Aristoteldən heç vaxt bircə kəlmə belə oxumamışam.

***

İnsan tez-tez sözün sehrinə düşür. Məsələn, “bilmək” sözünün...

***

Öz-özünü aldatmaqdan daha çətin heç nə yoxdur.

***

Məntiqdə təsadüfi heç nə yoxdur.

***

Xoşbəxt bir insan qorxmamalıdır. Ölüm qarşısında belə...

***

İnan! Bundan ziyan gəlməz.

***

Bilmirəm niyə burdayıq, amma əyləncə üçün olmadığına əminəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Tələbə yaradıcılığı rubrikasında sizlərə BDU Jurnalistika fakültəsinin tələbəsi Fatimə Məmmədovanın bir essesini təqdim edir.

İnsan həyatında ən çox nəyi səhv edir? Deyirlər ki, insan səhv etmək üçün yaradılıb. Amma bəlkə də ən böyük səhv ürəyini elə birinə verməkdir ki, gün gələr o ürəyi susdurar, sındırar, paramparça edər. Ən böyük yanılmaq güvəndiyin birinə inanmaq, sonra yolun ortasında tək qalmaqdır. Yaşam olmayan bir adaya aylarla yol gedib, səni orada qoyub geri dönmək kimi.

Bəzən aylarla qurduğun xatirələrin üstünə çıxıb basırlar, sanki onların heç bir mənası yoxmuş kimi. Hər kəs səhv edir, bəli, amma bəzən bu səhv insanın həyatının qalan bütün illərinə damğa vurur. Elə an gəlir ki, səhvini yalnız o yeri görəndə anlayırsan bir zamanlar ən çox görmək istədiyin adam gözlərinə görünəndə yenidən dağılır ürəyin. Birinə dəyər verirsən, amma o, güvənini və sevinclərini əlindən alır. İçindəki saf duyğuları ən sərt sözlərlə boğur. Və sən bacarmırsan - nifrət etməyi bacarmırsan. Nifrət etməyə özünü məcbur edirsən, amma ürəyin yenə də bağışlamağa meylli qalır. İnsan ən çox bu məqamda əzilir: nə sevməkdən vaz keçir, nə də nifrət edə bilir. İki dünyanın arasında boğulur.

Sonra yaddaşla mübarizə başlayır. Xatirələrdən qaçmaq olmur. Addımlar səni yenə də tanış küçələrə aparır - artıq izi-tozu silinmiş məkana. İçində gizli bir ümidlə: bəlkə bu dəfə ağrı azalacaq. Gedirsən o yerlərə, saatlarla oturursan. Düşünürsən: “Burada tanımışdım...” İndi isə həmin küçələr sənin səssizliyinə şahidlik edir. Bir vaxtlar gülüşlərinin səsləndiyi divarlar indi göz yaşlarını dinləyir.

Əvvəllər “bitməsin” dediyin xatirələr indi qəlbinə yük kimi çökmüşdür. Əvvəllər bütün gücünlə “mənim” dediyin insan indi səni acı sözləri ilə boğur. Və sən anlayırsan: insan ən çox sevdiyi yerdə, ən çox güvəndiyi insanda yanılır. Ən çox inandığı yerdə səhv edir. Amma bu səhv dərs olmur. Çünki qəlb yalnız bir dəfə qırılmır - qəlb hər gün bir az da dağılır.

Amma bütün bunlara baxmayaraq, yenə də ümid edirsən. Düşünürsən ki, bir gün həyat səni başqa bir səhvə deyil, düz yola aparacaq. Çünki insan yaşadığı acı ilə böyüyür. Və bəlkə də onun ən böyük səhvi - bütün bu ağrıların içində yenə də sevə biləcəyinə inanmasıdır.

Nifrət etmək asan deyil. Çünki nifrət üçün əvvəlcə sevməyi tam unutmaq lazımdır. Amma yaddaşdan silinməyən xatirələr var: bir səs, bir baxış, bir cümlə... Onlar heç vaxt itmirlər. Ona görə də insan bəzən nifrət edə bilmir. Bəzən bir baxış, bir etinasızlıq, bir laqeydlik - ən ağır qırıq olur. O qırıq içində qalır və daim sızılayır.

Paramparça olmuş duyğuları yığmaq çox çətindir. Hər parça kəsikdir - əlinə batır, canını acıdır. Toplasan da əvvəlki kimi olmur. İçində daimi bir çat qalır. Və o çat sənin yeni “mən”ini yaradır. Daha ehtiyatlı, daha susqun, amma həm də daha güclü bir “mən”.

Xatirələri unutmaq bu qədər asan idisə, insan niyə onların yaranmasına imkan versin? Əgər sonda o xatirələrin uğrunda bir qəlb qırılacaqdısa... Və sonda yalnız bir söz deyə bilirsən: “Mən onu heç vaxt bağışlamayacam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həmişə biz İlyas Əfəndiyevdən bəhs edəndə, yazırdıq ki, mərhum xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyev xalq yazıçısı Elçinin atasıdır. Çox təəssüf ki, indi mərhum xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyev mərhum xalq yazıçısı Elçinin atası idi yazırıq. Allah hər ikisinə rəhmət eləsin.

Görkəmli yazıçı İlyas Əfəndiyev 1914-cü il may ayının 26-da Qaryaginin (indiki Füzuli rayonu) hal-hazırkı Saracıq kəndində tanınan və hörmətli tacir ailəsində anadan olub. İ. Əfəndiyev anası haqqında yazmışdır:

 "Anam keçmiş müsəlman qızları kimi, evdə mollakunə adamlardan dərs almışdı. Ərəb və rus əlifbalarında yazıb-oxuyurdu. O, mütaliəni çox sevirdi və Azərbaycan dilində çıxan kitabların, demək olar ki, hamısını oxumuşdu. Mənə ərəb və latın əlifbalarında yazıb-oxumağı da o öyrətmişdi. Uşaq vaxtı anam bizə oxuduğu kitablardan hədsiz-hesabsız əhvalatlar danışardı. Onun oxuyub bizə nağıl elədiyi "Ərmənusə", "İngilis xanımı", "Hind racəsi", "Rüstəm və Zöhrab", "Əlif Leyla" və sairə kitablar indi də yadımdadır. Füzulinin "Leyli və Məcnun" əsərini də mən ilk dəfə anamdan eşitmişdim. Məndə güclü mütaliə həvəsi məhz anamın təsirilə oyanmışdı".

Danışılan bu əhvalatlar, nağıl və əfsanələr İlyasın incə qəlbinə təsir etmiş, onun sonralar bir yazıçı kimi formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. İ.Əfəndiyev bu haqda yazmışdır: "…bunları bizə danışanda mənim xəyalımda heyrətli bir aləm yaranırdı və bu aləmin qəhrəmanları, onların igidlikləri uzun zaman gözümün qabağından getmirdi. Mən onların iztirabları ilə həyəcanlanıb pərişan olur, qələbələrinə sevinirdim və getdikcə xəyalımda yaranan bu aləm mənə real həyatdan, təsadüf etdiyim insanlardan (yalnız anamdan başqa) daha artıq xoş gəlirdi… O aləm daha şirin, daha cazibədar görünürdü".

Yazıçı hələ uşaq yaşlarından zəhmətə alışmış, mütaliəyə böyük maraq göstərmiş, məktəbə getməzdən əvvəl yazıb-oxumağı öyrənmiş, çoxlu kitablar mütaliə etmişdir. 1921-ci ildə birinci sinifə gedən İlyas 1930-cu ildə pedaqoji təmayüllü iki dərəcəli orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. Məktəbin direktoru Cəmil bəy Vəzirov, müəllimləri Mehdi Mehdizadə, Cümşüd Zülfüqarlı, Bəylər Ağayev və b. idi.

Ədəbiyyata gəldiyi ilk illəri belə xatırlayır: "Qaryagində coğrafiya müəllimi işlədiyim vaxtlar yadıma düşür. Uzun qış gecəsi idi, çöldə qar-çovğun vardı. Adətim üzrə mütaliə edirdim. Darıxır, qəribə hisslər keçirirdim. Birdən elə bil ilahidən məndə bir fikir yarandı ki, buradakı həyatımı, ürəyimi əzən, sıxan düşüncələrimi şəhərdəki bir dostuma məktub formasında yazım. Bu güclü hissin qarşısında davam gətirə bilmədim. Özüm də bilmirəm nə iş idi, oturdum, bir də gördüm ki, hekayə yazıram. Növbəti gün də, ondan sonra da belə oldu. Dalbadal 9 hekayə yazdım".

Bədii yaradıcılıq sahəsində ilk uğurlu addımlarını 30-cu illərin axırlarında atmağa başlayan Əfəndiyev, bundan əvvəl bir jurnalist kimi qələmini sınağa çəkib. Yazıçının tərcümeyi-halında indiyə qədər qaranlıq qalmış, daha dəqiq desək, səhv işıqlandırılan  məsələlərdən biri də İ. Əfəndiyevin ilk mətbu əsərinin nə vaxt çap olunmasıdır. Bu məlumatın dəqiq olmamasının bir səbəbi də, müəyyən mənada, yazıçının özü ilə əlaqədardır. Belə ki, 1938-ci ilin son aylarından etibarən intensiv şəkildə yaradıcılığa başlayan İ. Əfəndiyevin imzası dövri mətbuat səhifələrində tez-tez görünməyə başlayıb.

Onun bir sıra məqalə, oçerk və hekayələri respublikanın müxtəlif qəzetlərində dərc olunurdu. Yalnız 1938-ci ilin sonlarında, 1939-cu ilin ilk iki ayında yazıçının "Yeni yol" qəzetində "Buruqlar arasında" adlı ilk oçerki, "Bataqlıq soldatları" kinofilminə yazdığı ilk resenziyası, "Aşağı mətbuata rəhbərliyi canlandırmalı" adlı ilk məqaləsi, "Namuslu fəhlələrin sırasını çoxaltmalı", "Şərəf və iftixar işi" adlı yazıları işıq üzü görüb. Bu illərdə "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" də İ. Əfəndiyevin ilk yazılarına yer verirdi. Yazıçının ilk mətbu hekayəsi olan "Berlində bir gecə" əsəri də bu aylarda oxuculara çatdırılıb.

İlk mətbu əsərilə əlaqədar yazır: "1939-cu ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında "Gözlənilməyən sevgi" adlı ilk hekayəm çıxdı. Bundan az sonra "Kənddən məktublar" kitabım nəşr olundu." Bu qeyri-dəqiq məlumat yazıçının son illərdə dərc etdirdiyi bir sıra yazılarında da verilib. Və yazıçının bu məlumatına əsaslanan jurnalist və ədəbiyyatşünaslar da həmin səhvi təkrar ediblər. İlk mətbu hekayəsi hesab etdiyi "Gözlənilməyən sevgi" əsərindən xeyli əvvəl, yazıçının bir sıra hekayə, oçerk və məqalələri artıq respublika mətbuatında dərc olunmuşdu

Kənddə coğrafiya müəllimi işləyərkən yazdığı hekayələrini götürüb Bakıya gələn İ. Əfəndiyev onları Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi işləyən yazıçı Əbülhəsənə göstərir. Hekayələri oxuyan Əbülhəsən onları bəyənir və çapını məsləhət görür. Beləliklə də, yazıçının "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı işıq üzü görür. İ. Əfəndiyev "Dostumuzu xatırlayarkən" adlı xatirələrində bu haqda yazıb.

Əbülhəsən xeyirxahlıq edərək İ. Əfəndiyevin yaradıcılıq yolunun başlanğıcında yaşıl işıq yandırmış oldu, "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı İlyas Əfəndiyevə "ədəbiyyat dünyasına", yazıçılar aləminə çıxmasına imkan verdi.

Pyeslər

1. "İntizar"(1940-cı illər-Yazıçı Mehdi Hüseynlə birgə yazmışdır.);

2. "İşıqlı yollar"

3. "Bahar suları"

4. "Atayevlər ailəsi"

5. "Sən həmişə mənimləsən", yaxud "Boy çiçəyi"

6. "Mənim günahım"

7. "Odlu səhradan gəlmiş şeytan"

8. "On manatlıq lüstr"

9. "Bizə inan"

10. "Unuda bilmirəm"

11. "Məhv olmuş gündəliklər"

12. "Mahnı dağlarda qaldı"

13. "Qəribə oğlan"

14. "Bağlardan gələn səs"

Uşaq hekayələri

- "Ceyran ovu";

- "Maraqlı hadisə";

- "Qoruqlarda";

- "Yasəmən ağacı";

- "İz ilə";

- "Ovçunun nağılı";

- "Zəmidə bir turac səslənirdi".

Hekayələr

- "Kənddən məktublar" kitabından

"Qızbəs xala";

"Qarımış oğlan";

"Mirzə İman";

"Xəncər hekayəsi".

- "Aydınlıq gecələr" kitabından

"Gözlənilməyən sevgi";

"Apardı sellər Saranı";

"Durna";

"Qəhrəman ilə bülbülün nağılı";

"Kiçik bir poema";

- "Hekayələr" kitabından

"Görüş";

"Gülaçar";

"Su dəyirmanı".

- "Sən ey böyük yaradan" kitabından

"Yusif və Esfir";

"Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə";

"Sən ey böyük yaradan";

"Abidin yuxusu";

"Həyatın əbədi ahəngi";

"Sağsağan";

İsa - Musa

Povestlər

"Kənddən məktublar"

"Aydınlıq gecələr"

"Torpağın sahibi";

"Qaçaq Süleymanın ölümü"

Romanlar

1. "Söyüdlü arx"

2. "Körpüsalanlar"

3. "Geriyə baxma, qoca" (avtobioqrafik əsərdir);

4. "Xan çinar";

5. "Dağlar arxasında üç dost"

6. "Sarıköynəklə Valehin nağılı"

Filmoqrafiya

Atayevlər ailəsi

Bircəciyim

Bizi dağlarda axtarın

Çarvadarların izi ilə

Geriyə baxmağa dəyər

Mükafatları

1. "Şərəf nişanı" ordeni

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

4. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1972 (Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında "Mahnı dağlarda qaldı" tamaşasına görə)

5. "Oktyabr inqilabı" ordeni

6. "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adı

7. "Lenin" ordeni

8. "Şöhrət" ordeni

İlyas Əfəndiyev 1996-cı il oktyabr ayının 3-də Bakı şəhərində dünyasını dəyişib və Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Bu gün onun anım günüdür.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün 3 oktyabrdır. 

Bu gün dünyaya gəlmiş mədəniyyət xadimləri kimlərdir? Əlifba sırası ilə təqdim edirəm:

ƏLƏKBƏR HÜSEYNZADƏ

Azərbaycanın teatr və kino aktyoru, əməkdar artist. 1913-cü ildə tamaşaya qoyulmuş “Arşın mal alan” tamaşasında Soltan bəy rolunu oynayıb, tarixə bu rolun ən yaxşı ifaçısı kimi düşüb. “Arşın mal alan” filmində də bu obrazı ustalıqla canlandırıb və Stalin mükafatına layiq görülüb. 

1887-ci ildə Bakıda anadan olub, 1967-ci ildə burada da vəfat edib. 

İNTİQAM YAŞAR

Gənc şair, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin başqanı. Müxtəlif illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, TÜRKSOY-un, Gənclər və İdman Nazirliyinin, Mədəniyyət Nazirliyinin mükafatçısı olub. 

“Adını çəkirəm”, “Evdə yoxam” kimi maraqlı kitablar müəllifidir. 

1990-cı ildə Gədəbəy rayonunda anadan olub. 

YİCİN LOTER QOR VİDAL

Amerikalı yazıçı, ssenarist, romançı, dramaturq. Brodvey pyesləri ilə çox məşhurlaşıb. 

1925-ci ildə Nyu-York ətrafında doğulub, 2012-ci ildə Kaliforniyada vəfat edib. 

QVEN STEFANİ

ABŞ müğənnisi, repçi, dəb dizayneri, aktrisa.

Pop və rok musiqisində yetərincə uğurları var, amma daha çox yeni dalğa musiqisi ilə populyardır. Elektronik musiqisi dünya hitləri sırasında yer alır, səsi messo-sopranodur.

1969-cu ildə Kaliforniyada dünyaya gəlib. 

LUİ ARAQON

Dünyaşöhrətli fransız yazıçı, şair, ictimai xadim. Fransa sürrealizminin banisi. Sosializmə hədsiz meyil salmış, hətta SSRİ tərəfindən Lenin mükafatına da layiq görülmüşdür. Sonradan Stalin repressiyalarından xəbər tutanda bərk sarsılmışdır. “Tamamlanmamış roman” onun yaradıcılığının zirvəsidir.

1897-ci ildə Parisdə anadan olub, 1982-ci ildə orada da vəfat edib. 

SERGEY YESENİN

Rus şairi, tarixdəki ən lirik rus şairlərindən biri. Cəmi 30 il yaşayıb və özündən sonra 30 kitab qoyub. 1924-25-ci illərdə bir müddət Bakıda - Mərdəkanda yaşayıb. Həyat yoldaşı ən tanınmış balerina olan Aysedora Dunkanla münasibətləri, yazışmaları bir çox sonrakı nəsillər üçün romantik sentimental irs sayılıb. 

1895-ci ildə Ryazanda doğulub, 1925-ci ildə Leninqradda vəfat edib. 

SÜLEYMAN SANİ AXUNDOV

Görkəmli Azərbaycan yazıçısı, dramaturqu, maarifçisi. Ədəbiyyat tariximizə “Qaraca qız” da daxil olmaqla Qorxulu nağılları ilə düşüb.

Sovetlər dönəmində Azərbaycanda yaradılmış ilk yazarlar birliyinin - Azərbaycan Ədib və Şairlər İttifaqının ilk sədri seçilib (1922).

1875-ci ildə Şuşada anadan olub, 1939-cu ildə Bakıda vəfat edib. 

Allah bütün vəfat edənlərə rəhmət eləsin, sağ olanlara cansağlığı versin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz!

Zərb məsələ çevrilmiş bu sözləri növbəti dəfə bu gün şəhidimiz Amid Heydərov üçün səsləndirəcəyik.

Amid Heydərov 1988-ci il mayın 20-də Lerik şəhərində anadan olub. Azərbaycan Ordusunun mayoru olan Amid Heydərov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.

Amid Heydərov oktyabrın 3-də Cəbrayılın azad edilməsi zamanı şəhid olub. Lerik şəhərində dəfn olunub.

2021-ci ildə Lerik şəhərində Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı mayor Amid Heydərovun xatirəsinə yaradılmış parkın, bulaq kompleksinin açılış mərasimi keçirilib.

2021-ci ildə Lerik şəhəri 2 saylı Körpələr Evi-uşaq bağçasına Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Amid Heydərovun adı verilib.

Mükafatları

1. "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi" yubiley medalı

2. "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" yubiley medalı

3. "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı

4. "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı

5. "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" medalı (ölümündən sonra)

6. "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)

7. "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

8. "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.10.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Yalçın Türkaydır.

Şüirlərin orfoqrafiyasına toxunulmayıbdır.

Yalçın Türkay

Təbriz

ÖLÜMƏ DAYİR BİLDİRİŞ

Hadisədən neçə mənzil uzaqda

Əlləri ciblərində,

Yüyürürdü usu pərişan!!

Bir təkcə getdiyi yolu duyurdu -

Bir də yalnızlığını...

Gərgin idi – didərgin idi

Yol uzunu birbaşa durmadan yüyürürdü -

Yüyürürdü - dururdu;

Dururdu və göy üzünə baxıb gülürdü!!

Hadisə baş vermədən,

Baş alıb yola çıxdı...

O yola çıxdığında ölüm evinə girdi!

O yola çıxdığında ölüm evini yıxdı!

Hadisədən neçə mənzil uzaqda

Əlləri ciblərində

Yüyürürdü usu pərişan...

Yüyürürdü özündən,

Yüyürürdü ölümdən,

               Ölümdən yüyürürdü

                              Ölümə doğru...

“Ədəbiyyat  və incəsənət”

(02.10.2025)