İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Ədəbiyyat və Konstitusiya ilk baxışdan fərqli sahələr təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə onları birləşdirən əsas məqam insana, onun hüquq və azadlıqlarına, ləyaqətinə və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətinə münasibətdir. Ədəbiyyat insanın mənəvi dünyasını, azadlıq və ədalət axtarışlarını bədii söz vasitəsilə ifadə edir, Konstitusiya isə bu dəyərlərin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. Başqa sözlə, ədəbiyyat insanın haqqını mənəvi müstəvidə müdafiə edir, Konstitusiya həmin haqqın hüquqi təminatını yaradır. Qısası, konstitusiya və ədəbiyyat cəmiyyətin, insanın və dövlətçiliyin inkişafında iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan mühüm müstəvilərdir.
Əsl ədəbiyyat yalnız həyat hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, həm də cəmiyyətdəki haqsızlıqları, ziddiyyətləri və mənəvi problemləri üzə çıxarır. Əsrlər boyu yazıçı və mütəfəkkirlər ədalət, bərabərlik, insan ləyaqəti, vicdan və azadlıq məsələlərinə müraciət etmişlər. Nizami Gəncəvinin ədalətli hökmdar və insan məsuliyyəti haqqında düşüncələri, Füzulinin insanın mənəvi azadlığına və daxili aləminə verdiyi dəyər bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu əsərlərdə müasir konstitusion hüququn konkret müddəalarını axtarmaq düzgün olmazdı. Lakin onların ifadə etdiyi mənəvi prinsiplər sonrakı dövrlərdə demokratik cəmiyyətlərin əsas dəyərləri ilə səsləşir.
Azərbaycan ədəbiyyatında hüquq və azadlıq düşüncəsinin inkişafında XIX əsr maarifçilik hərəkatı xüsusi mərhələ təşkil edir. Mirzə Fətəli Axundzadə cəhalətə, özbaşınalığa və köhnəlmiş ictimai münasibətlərə qarşı çıxaraq cəmiyyətin yeniləşməsini, idarəçilikdə islahatları və azad düşüncəni müdafiə edirdi. Onun əsərlərində insanın düşüncə azadlığı ilə cəmiyyətin tərəqqisi arasında sıx əlaqə yaradılırdı. Həsən bəy Zərdabi isə “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə xalqın maariflənməsinə, ictimai problemlərin müzakirəsinə və insanların öz taleyinə münasibət bildirməsinə şərait yaratmağa çalışırdı. Beləliklə, maarifçilik yalnız təhsilin yayılması deyil, həm də hüquqi və ictimai şüurun formalaşması istiqamətində mühüm addım idi.
XX əsrin əvvəllərində bu düşüncələr daha geniş ictimai-siyasi məzmun qazandı. Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə nəşr olunan Molla Nəsrəddin jurnalı cəhaləti, sosial bərabərsizliyi, qadın hüquqsuzluğunu və məmur özbaşınalığını kəskin tənqid edirdi. Yazıçının “Ölülər” əsərində insanın sərbəst düşünmək imkanından məhrum edilməsi, həqiqətin gizlədilməsi və cəhalətin cəmiyyət üzərində hökmranlığı göstərilir. Bu əsərlərin əsas ideyası insanın düşünmək, sorğulamaq və öz fikrini ifadə etmək haqqının qorunmasının vacibliyidir.
Həmin dövrdə ədəbiyyatda və publisistikada inkişaf edən azadlıq, bərabərlik və milli özünüdərk ideyaları 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Mayın 28-də qəbul edilmiş İstiqlal Bəyannaməsi demokratik dövlətçilik və vətəndaşların hüquq bərabərliyi prinsiplərini dövlət səviyyəsində ifadə etdi. Cümhuriyyət mövcud olduğu 23 ay ərzində ayrıca Konstitusiya qəbul edə bilməsə də, İstiqlal Bəyannaməsi müstəqil dövlətin əsas hüquqi prinsiplərini müəyyənləşdirən mühüm sənəd oldu. Beləliklə, uzun müddət ədəbi və ictimai fikirdə formalaşan azadlıq və hüquq düşüncəsi real dövlətçilik təcrübəsi ilə birləşdi.
Sovet dövründə isə ədəbiyyatda insan, bərabərlik, sosial ədalət və azadlıq məsələləri müxtəlif formalarda davam etdirildi. Cəfər Cabbarlının “Sevil” əsərində qadının hüquqsuz vəziyyətdən çıxması və cəmiyyətdə şəxsiyyət kimi formalaşması, Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında isə milli azadlıq, ana dili və sərbəst düşüncə məsələləri ön plana çəkilirdi. Bununla belə, həmin dövrün ədəbi yaradıcılığı ciddi ideoloji məhdudiyyətlərlə üzləşirdi. Ədəbiyyatda müdafiə olunan azadlıq və ədalət idealları ilə mövcud siyasi reallıq arasında yaranan ziddiyyət yazıçıların yaradıcılığında mühüm mövzulardan birinə çevrilirdi.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycanda hüquqi dövlət quruculuğunun yeni mərhələsini başlatdı. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi. Bu sənəddə insan hüquq və azadlıqları, qanun qarşısında bərabərlik, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı və digər fundamental hüquqlar dövlətin əsas hüquqi prinsipləri kimi təsbit olundu.
Müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyasında əksini tapan bu prinsiplər milli ədəbiyyatımızın müxtəlif mərhələlərində müdafiə edilmiş bir sıra ideyalarla səsləşir. Məsələn, Cəlil Məmmədquluzadənin düşüncə azadlığı uğrunda mübarizəsi ilə Konstitusiyanın 47-ci maddəsində təsbit olunan fikir və söz azadlığı arasında məzmun yaxınlığı vardır. Həsən bəy Zərdabinin maarifçilik fəaliyyəti də insanların məlumat əldə etmək və ictimai həyatda iştirak etmək hüquqlarının əhəmiyyəti ilə səsləşir. Bu, ədəbi əsərlərin birbaşa hüquqi normalar yaratması deyil, ictimai düşüncədə formalaşan dəyərlərlə sonradan qanunvericilikdə təsbit edilən prinsiplərin mənəvi və tarixi bağlılığıdır.
Ədəbiyyatla Konstitusiyanın ən mühüm kəsişmə nöqtələrindən biri söz azadlığıdır. Ədəbiyyatın inkişafı sərbəst düşüncə və ifadə imkanlarından asılıdır. Yazıçı cəmiyyətdəki problemləri tənqid etmək, həqiqəti söyləmək və ictimai münasibətlərə öz mövqeyini bildirmək imkanına malik olmalıdır. Çünki tənqid olmayan yerdə nöqsanlar görünməz qalır, fərqli düşüncəyə hörmət göstərilməyən cəmiyyətdə isə inkişaf çətinləşir. Söz azadlığı yalnız yaradıcı insanların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin tərəqqisi üçün zəruri şərtdir.
Bununla yanaşı, hüquqi dövlətin möhkəmliyi yalnız qanunların mövcudluğu ilə ölçülmür. İnsanların həmin qanunlara hörmət etməsi, bir-birinin hüquqlarını tanıması və azadlığın məsuliyyət tələb etdiyini anlaması da vacibdir. Konstitusiya insanın hüquqlarını müəyyənləşdirir, ədəbiyyat isə bu hüquqların mənəvi dəyərini dərk etməyə kömək edir. Başqa sözlə, konstitusiya ilk növbədə toplumun, xalqın və dövlətin ümumi mənafeyini, hüquqi-siyasi sistemini və nizamını müəyyən edir. Ədəbiyyat isə daha çox fərdin daxili aləmindən, insanın mənəvi narahatlıqlarından, ümumbəşəri dəyərlərdən və hisslərdən çıxış edir. Qanun insanın hansı hüquqlara malik olduğunu göstərir, ədəbiyyat isə başqasının haqqına hörmət etməyin, ədalətli və vicdanlı olmağın əhəmiyyətini insanın şüuruna çatdırır.
Nəticə etibarilə, ədəbiyyat və Konstitusiya insan və cəmiyyət münasibətlərinin iki mühüm ifadəsidir. Ədəbiyyat insanın vicdanına və mənəvi dünyasına, Konstitusiya isə onun hüquqi mövcudluğuna müraciət edir. Onların ortaq məqsədi insanın azad, ləyaqətli və ədalətli cəmiyyətdə yaşamasına xidmət etməkdir. Hər iki anlayış milli dövlətçilik ənənələri, suverenlik və vətəndaşlıq ideyaları üzərində birləşir.
Konstitusiya insanın haqqını hüquqi baxımdan qoruyur, ədəbiyyat isə ona haqqın, azadlığın və ədalətin dəyərini dərk etdirir. Hüquqla mənəviyyatın, qanunla vicdanın bir-birini tamamladığı cəmiyyətdə isə ədalət yalnız yazılı norma və ya gözəl arzu olaraq qalmır, həyat prinsipinə çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.10.2026)
