İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Dünyaya göz açanda insana bir ad verilir. Bu ad zaman keçdikcə onun şəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir, ailəsinin yaddaşında, el-obasının xatirəsində, nəhayət, xalqının mənəvi dünyasında özünə yer tutur. Lakin ad yalnız bir şəxsi başqalarından fərqləndirən söz deyil. O, həm də tarixin, dilin, mədəniyyətin, dünyagörüşünün və milli yaddaşın daşıyıcısıdır. Buna görə də ad məsələsinə təkcə şəxsi seçim və ya ailə ənənəsi kimi deyil, milli kimliyimizin mühüm göstəricilərindən biri kimi yanaşmaq lazımdır.

İnsanın adı dünyaya gəlişi ilə qazandığı ilk mənəvi sərvətlərdən, ömür boyu daşıdığı ən əziz əmanətlərdən biridir. Heç kəs öz adını özü seçmir, amma onun mənasını, mahiyyətini və mənəvi yükünü dərk edərək yaşadır. Bəzən bir adın arxasında bütöv bir nəslin tarixçəsi, bir elin adət-ənənəsi, xalqın qəhrəmanlıq salnaməsi dayanır. Elə adlar var ki, onları eşidəndə qədim türk dünyası, elə adlar da var ki, dilə gətirəndə Azərbaycan torpağının minilliklərdən süzülüb gələn mədəniyyət xəzinəsi göz önündə canlanır. Deməli, ad həm keçmişdən gələn səs, həm bu günün gerçəkliyi, həm də gələcəyə ünvanlanan mənəvi bildirişdir. 

Azərbaycan xalqının ad sistemi onun zəngin tarixi keçmişinin canlı nümunələrindəndir. Əsrlər boyu müxtəlif ictimai-siyasi hadisələr, dini inanclar, mədəni əlaqələr və dil prosesləri adlarımızın formalaşmasına təsir göstərib. Qədim türk mənşəli adlar, milli qəhrəmanlarımızın və tarixi şəxsiyyətlərimizin adları, dini-mənəvi dəyərlərlə bağlı adlar bu sistemin müxtəlif qatlarını təşkil edir.

Alpər, Oğuz, Bəxtiyar, Elçin, Tural, Aytən, Aygün, Günel və s. kimi adlar xalqımızın dil və mədəniyyət dünyasında özünəməxsus yer tutur. Xüsusilə Oğuz, Alpər, Bəylər kimi adlarda qədim türk cəmiyyətinin qəhrəmanlıq, igidlik və ictimai mövqe anlayışlarının izlərini görmək mümkündür. Bununla belə, hər bir adın mənşəyini və ilkin mənasını müəyyənləşdirərkən elmi etimologiyaya əsaslanmaq vacibdir. Adın xalq arasında yayılmış izahı ilə onun tarixi mənşəyi həmişə üst-üstə düşməyə bilər.

“Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında advermə hadisəsi xüsusi məna daşıyır. Dastanda ad çox vaxt qəhrəmanın göstərdiyi igidlik, qazandığı şöhrət və cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə əlaqələndirilir. Bu, qədim türk dünyasında adın sadəcə çağırış vasitəsi olmadığını, insanın mənəvi və ictimai kimliyini ifadə etdiyini göstərir. Ad qazanmaq üçün əməl göstərmək düşüncəsi insanın öz adına layiq yaşaması ideyasını da ön plana çəkir.

Bu gün həmin ənənəyə müraciət etmək keçmişə kor-koranə qayıtmaq demək deyil. Əksinə, milli yaddaşımızın qaynaqlarını öyrənmək, adlarımızın arxasında dayanan mənaları araşdırmaq və onları gələcək nəsillərə düzgün çatdırmaq deməkdir.

Ad və ana dili – milli varlığın iki mühüm dayağıdır. Milli kimliyin ən əsas dayağı isə  dildir.   Dil yalnız fikirlərimizi ifadə etdiyimiz vasitə deyil; o, dünyanı necə qavradığımızı, hansı dəyərləri yaşatdığımızı və özümüzü hansı mədəniyyətə mənsub bildiyimizi göstərən mənəvi sərvətdir. 

Ana dilimizdəki adlar bu sərvətin mühüm bir hissəsidir. Ana dili xalqın ruhudursa, milli adlar həmin ruhun fərdi ifadələridir. Onların səslənişində dilimizin ahəngi, söz quruluşunda milli düşüncəmizin izləri, mənalarında isə xalqımızın arzu və idealları yaşayır. Bəzən bir adın tərkibindəki qədim söz xalqın uzaq keçmişinə işıq salır, başqa bir ad isə nənə və babalarımızın həyat fəlsəfəsini, dünyaya baxışını üzə çıxarır. Adlarımız dilimizin tarixini, söz yaradıcılığı imkanlarını və xalqımızın təfəkkür tərzini əks etdirir.

Adlarımızın milli xüsusiyyətlərini qorumaq dilimizin saflığına və zənginliyinə qayğı ilə də bağlıdır. Bununla belə, milli kimliyi yalnız adın mənşəyi ilə ölçmək düzgün olmazdı. Müxtəlif xalqlardan gələn, lakin Azərbaycan cəmiyyətində əsrlər boyu işlənərək mənimsənilən adlar da mədəni irsimizin bir hissəsinə çevrilə bilər. Çünki milli mədəniyyət həm qədim kökləri qoruyur, həm də tarixi inkişaf prosesində yeni qatlarla zənginləşir. Əsas məsələ adın hansı dildən gəlməsindən daha çox, onun tarixini, mənasını və mədəni mühitimizdəki yerini dərk etməkdir. Milli kimlik öz köklərinə bağlılıqla yanaşı, başqa mədəniyyətlərə hörmət etməyi də ehtiva edir.

Ailədə uşağa ad seçilməsi məsuliyyətli və düşünülmüş qərar olmalıdır. Çünki valideynin övladına verdiyi ad onunla birlikdə ömür yoluna çıxır. Bu ad məktəbdə səslənir, sənədlərdə yazılır, dostlar arasında işlənir, illər sonra isə övladın öz nəslinə ötürə biləcəyi bir ailə yadigarına çevrilir. Unutmayaq ki, övladımıza verdiyimiz ad gələcəyə ünvanlanan ismarışdır, bir ömürlük əmanətdir.

Bəzən valideynlər ad seçərkən yalnız onun dəbdə olmasına, səslənişinə və ya məşhur şəxslə bağlılığına üstünlük verirlər. Halbuki adın mənasını, mənşəyini, düzgün yazılışını və tələffüzünü də nəzərə almaq lazımdır. Uşağa verilən ad onun gələcəkdə qürurla daşıya biləcəyi, mənasını öyrənəndə mənəvi yaxınlıq hiss edəcəyi bir ad olmalıdır.  

Tarixi şəxsiyyətlərin, elm və sənət adamlarının, xalq qəhrəmanlarının adlarını yaşatmaq milli yaddaşın qorunmasına xidmət edə bilər. Lakin adın özü insanı böyük etmir. İnsanın əməlləri, əxlaqı, biliyi və cəmiyyətə faydası onun adına məna qazandırır. Tarixdə iz qoymuş insanların adlarını övladlarımıza verməklə yanaşı, onların həyatını, mübarizəsini və mənəvi keyfiyyətlərini də tanıtmalıyıq. Əks halda, ad yadda qalsa da, onun daşıdığı ideya unudula bilər.

Hər bir valideyn övladına ad verərkən əslində öz ailəsinin və xalqının gələcəyinə də müəyyən mənada söz verir. Bu sözün mahiyyəti budur: övladımız öz keçmişini tanısın, dilini sevsin, mənsub olduğu xalqın dəyərlərinə hörmət etsin və insanlıq qarşısında məsuliyyətini dərk etsin.

Qloballaşan dünyada xalqlar arasında mədəni əlaqələrin genişlənməsi təbii prosesdir. Yeni adların yayılması, fərqli mədəniyyətlərdən təsirlənmək və ad seçimində müxtəlifliyə üstünlük vermək də bu prosesin bir hissəsidir. Lakin yenilik axtarışı milli adlarımızın unudulmasına, onların mənalarının araşdırılmamasına və tarixi yaddaşdan uzaqlaşmasına səbəb olmamalıdır. Adların unudulması milli yaddaşın zəifləməsi təhlükəsini yaradır.

Əgər bir xalq öz adlarının mənşəyini, tarixi şəxsiyyətlərinin adlarını, qədim dastanlarında işlənən şəxs adlarını öyrənmirsə, zaman keçdikcə həmin adların daşıdığı mədəni məna da zəifləyə bilər. Halbuki hər bir ad dil tarixinin, etnoqrafiyanın, folklorun və mənəvi mədəniyyətin araşdırılması üçün qiymətli mənbədir. Öz adının mənasını bilən insan kökünü daha dərindən dərk edər.

Bu baxımdan adlarımızın toplanması, mənşəyinin elmi şəkildə araşdırılması, qədim adların lüğətlərinin hazırlanması, bölgələrimizdə qorunub saxlanılan advermə ənənələrinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərdə, kitabxanalarda, mədəniyyət müəssisələrində və ailələrdə bu istiqamətdə aparılan maarifləndirmə işi milli yaddaşın möhkəmlənməsinə kömək edə bilər.

Xüsusilə yaşlı nəslin yaddaşında yaşayan qədim adlar və onların verilməsi ilə bağlı rəvayətlər toplanmalıdır. Çünki yazılı mənbələrdə əksini tapmayan bəzi yerli ənənələr yalnız şifahi yaddaş vasitəsilə qorunur. Bu məlumatların sənədləşdirilməsi gələcək tədqiqatçılar üçün də dəyərli material yarada bilər.

Milli kimlik yalnız adımızda deyil, dilimizdə, davranışımızda, düşüncəmizdə, tariximizə münasibətimizdə və xalqımıza bağlılığımızda təzahür edir. Ad bu kimliyin başlanğıc nöqtələrindən biri olsa da, onun tam ifadəsi insanın həyat tərzində üzə çıxır.

Atalar deyir ki, “Ad adamı bəzəməz, adam adı bəzəyər”.İnsan özü öz adını doğrultmalıdır. Əgər adımızda igidlik mənası varsa, bu, başqalarına qarşı sərtlik deyil, haqqı qorumaq və çətinliklər qarşısında mətin dayanmaq kimi başa düşülməlidir. Adımız elm və biliklə bağlıdırsa, ömrümüzü öyrənməyə və öyrətməyə həsr etməliyik. Adımızı böyük bir şəxsiyyətin xatirəsinə daşıyırıqsa, onun yaxşı əməllərini yaşatmağa çalışmalıyıq. Beləliklə, adla əməl arasında mənəvi körpü yaranır. Çünki insan dünyaya adla gəlir, amma bu adı öz əməlləri ilə yaşadır. Gözəl ad insana yaraşıq verər, gözəl əməllər isə həmin adı ucaldar. Unutmayaq ki, ad qoymaq valideynin arzusu, o ada layiq yaşamaq isə övladın məsuliyyətidir.

Xalqımızın tarixində öz adını şərəflə yaşadan minlərlə insan olub. Onların bir qismi qəhrəmanlığı, bir qismi elmi, bir qismi sənəti, bir qismi isə sadə və vicdanlı əməyi ilə yadda qalıb. Deməli, adın böyüklüyü yalnız onun qədimliyində və ya məşhurluğunda deyil, onu daşıyan insanın həyatına verdiyi mənada da axtarılmalıdır.

Ad insanın özünə məxsusdur, lakin onun daşıdığı dil və mədəniyyət bütöv bir xalqın sərvətidir. Bu sərvəti qorumaq hər birimizin mənəvi borcudur.

Adlarımız milli kimliyimizin güzgüsü, tarixi yaddaşımızın nişanəsi və ana dilimizin mənəvi xəzinəsidir. Onlarda xalqımızın keçmişi, dünyagörüşü, arzuları və gələcəyə baxışı yaşayır. Hər bir adın arxasında bir tarix, hər bir tarixin arxasında isə insan taleyi dayanır.

Biz adlarımızı qorumaqla yalnız sözləri və səsləri yaşatmırıq. Biz dilimizin qədimliyini, mədəniyyətimizin zənginliyini, nəsillər arasındakı mənəvi bağlılığı qoruyuruq. Bu bağlılıq qırılmadıqca xalqın yaddaşı da yaşayır, milli kimliyi də möhkəmlənir.

Unutmayaq ki, övladımıza verdiyimiz ad keçmişdən gələn bir əmanət olmaqla yanaşı, gələcəyə ünvanlanan mesajdır. Bu mesajda ana dilimizə məhəbbət, tariximizə ehtiram və milli varlığımıza sədaqət ifadə olunur.

Adımız bizimlə doğulur, bizimlə yaşayır, əməllərimizlə məna qazanır. Onu şərəflə daşımaq isə həm şəxsi ləyaqətimizin, həm də milli kimliyimizə hörmətimizin göstəricisidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.10.2026)