Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Soykökü, erkən illəri və hərbi təhsili
Səməd bəy Sadıq bəy oğlu Mehmandarov 16 oktyabr 1855-ci ildə Lənkəranda anadan olmuşdur. O, əslən Şuşanın qədim və nəcib bəy nəsillərindən olan Mehmandarovlar şəcərəsinə mənsub idi. Bakı gimnaziyasında ibtidai təhsilini bitirdikdən sonra hərb sənətinə böyük maraq göstərmiş və 16 yaşında Sankt-Peterburqdakı məşhur II Konstantinov hərbi məktəbinə daxil olmuşdur. 1875-ci ildə buranı praporşik rütbəsi ilə bitirərək peşəkar artilleriyaçı kimi hərbi karyerasına başlamışdır.
Port-Artur qəhrəmanı və Rusiya imperiyası ordusundakı şöhrəti
Səməd bəy Mehmandarov dünya hərb elmində özünü əvəzsiz bir artilleriya strateqi kimi sübut etmişdir:
Port-Artur müdafiəsi (1904–1905): Rus-yapon müharibəsi zamanı Port-Artur qalasının müdafiəsində Şərq cəbhəsinin artilleriyasına rəhbərlik etmişdir. Yaponların amansız hücumları qarşısında göstərdiyi misilsiz şücaətə və taktiki savada görə general-mayor rütbəsi və IV dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif olunmuşdur. Qala təslim edilərkən yapon komandanlığı onun cəsarətinə heyran qalaraq silahını özündə saxlamasına icazə vermişdir.
Birinci dünya müharibəsi: Müharibə dövründə general-leytenant rütbəsində 21-ci piyada diviziyasına və 2-ci Qafqaz ordu korpusuna komandanlıq etmişdir. Lodz əməliyyatında alman qoşunlarının mühasirəsini yararaq rus ordusunu böyük bir fəlakətdən xilas etmiş, bu xidmətinə görə tam artilleriya generalı rütbəsinə ucalmışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və milli ordunun qurulması (1918–1920)
1917-ci il inqilabından sonra Səməd bəy Mehmandarov istefaya çıxaraq Vətənə qayıdır. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra milli ordunun formalaşdırılması ən vacib vəzifəyə çevrilir:
Müdafiə naziri təyinatı: 1918-ci il dekabrın 25-də general Səməd bəy Mehmandarov AXC-nin Hərbi naziri (müdafiə naziri), onun müavini isə digər dahi hərbçimiz — general Əliağa Şıxlinski təyin olunur.
Orduda nizam-intizam və milliləşdirmə: Mehmandarov çox qısa müddətdə sıfırdan nizam-intizamlı, peşəkar bir ordu qurmağı bacarır. O, orduda Azərbaycan dilinin rəsmi dövlət dili kimi işlənilməsi, hərbi terminlərin ana dilimizə çevrilməsi və milli atributların tətbiqi barədə tarixi əmrlər imzalayır. Onun rəhbərliyi ilə milli ordumuz Qarabağda erməni separatçılarının üsyanını yatırır və Lənkərandakı qondarma qurumu ləğv edərək ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin edir.
Sovet dövrü və ömrünün son illəri
1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinski həbs olunaraq Moskvaya aparılır. Lakin Nəriman Nərimanovun birbaşa müdaxiləsi və Leninə məktubundan sonra bu iki dahi general repressiyadan xilas edilərək Bakıya qaytarılır.
Səməd bəy Mehmandarov 1921–1928-ci illərdə Bakıda fəaliyyət göstərən Birləşmiş Komandirlər Məktəbində (indiki Heydər Əliyev adına Hərbi İnstitutun sələfi) hərbi elmdən dərs deyir, gənc azərbaycanlı hərbi kadrların, o cümlədən gələcək general Həzi Aslanovun yetişməsində böyük rol oynayır.
Dahi sərkərdə 12 fevral 1931-ci ildə Bakıda vəfat etmiş və Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Sonradan park salınması ilə əlaqədar olaraq məzarı itirilsə də, onun adı Azərbaycan xalqının qəlbində ordumuzun banisi kimi əbədi olaraq yaşayır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.10.2026)
