İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Dünyanın ən qədim stolüstü oyunlarından biri olan nərd, yalnız bir əyləncə vasitəsi deyil, həm də insan sivilizasiyasının, fəlsəfəsinin və riyazi təfəkkürünün ən parlaq göstəricilərindən biridir. Çox qədim tarixi olan bu oyun, əsrlər boyu hökmdarların saraylarından şərq çayxanalarına, qədim ticarət karvanlarından müasir beynəlxalq turnirlərə qədər böyük bir yol qət etmişdir.
Nərd oyununun ilk rüşeymlərinə Qədim Mesopotamiya, Şərqi İran və Misir ərazilərində təsadüf edildiyi təxmin olunur. Bu oyunun adının Sasani hökmdarı I Ərdəşirin şərəfinə "Nərdəşir" (sonralar “nərd” şəklinə düşmüşdür) adlandırıldığı göstərilir. Nərd Azərbaycan xalqının da məişətində, sosial həyatında, şifahi və yazılı ədəbiyyatında xüsusi yeri olan oyunlardan biridir. Azərbaycan mədəniyyətinin və məişətinin ayrılmaz bir hissəsidir.
Azərbaycan ərazisində nərd və ona bənzər zər oyunlarının tarixi antik və erkən orta əsrlər dövrünə gedib çıxır. Tarixi və arxeoloji mənbələrə əsasən, nərd oyunu Azərbaycanda VI–VII əsrlərdən (Sasani dövrü və Ərəb xilafəti zamanı) geniş yayılmağa başlamışdır. Arxeoloji tapıntılar da bunu sübut edir. Bərdə, Qəbələ, Mingəçevir, Beyləqan (Örenqala) və Şamaxı kimi qədim ticarət və mədəniyyət mərkəzlərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı fil sümüyündən, heyvan buynuzundan və daşdan yonulmuş zərlər, habelə nərd daşlarına bənzər fiqurlar aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar göstərir ki, böyük İpək Yolu üzərində yerləşən Azərbaycan şəhərlərində nərd artıq yüksək təbəqənin və ticarət karvanlarının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.
Nərdin Azərbaycan mədəniyyətindəki dərin izləri dahi klassiklərimizin yaradıcılığında da aydın görünür. Klassik poeziyada nərd taxtası kainat, zərlər tale və qismət, daşların hərəkəti isə insan ömrü və seçimləri kimi rəmzləndirilmişdir. Məsələn, klassik Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin", "İsgəndərnamə" əsərlərində nərd oyununun simvolikasına, zər atılmasına və həyatın sürprizlərinə toxunmuşdur.
Şərq mistisizmində və hürufilikdə, Nəsiminin və Füzulinin əsərlərində nərd kainatı və ya yeri, 24 xana günün 24 saatını, 4 hissə (qarşılıqlı 12 xana) 4 fəsli və 12 ayı, 30 daş (15 ağ və 15 qara) ayın 30 gününü, ağ və qara rənglər gecə və gündüzü, zərlər taledən gələn bəxti təmsil edib, tez-tez fəlsəfi metafora kimi istifadə olunmuşdur. Strategiya və gedişlər isə insanın öz iradəsi və seçimləri ilə taleyini idarə etmək bacarığını simvolizə edir. Füzuli şeirlərində "bəxt zəri" və "fələyin gərdişi" məhz nərd terminologiyasından qaynaqlanır.
Şərq dünyasının ən qədim zəka idmanlarından hesab olunan nərd, Azərbaycanda təkcə adi bir vaxtkeçirmə və ya əyləncə vasitəsi deyil, eyni zamanda dərin fəlsəfəsi, sosial ünsiyyət rolu və etik qaydaları olan milli-mədəni fenomendir.
Azərbaycan nərd məktəbi özünəməxsus qaydaları və varyasiyaları ilə seçilir. Ölkəmizdə ən çox oynanılan və sevilən nərd növləri bunlardır: uzun nərd, döymə (qısa) nərd və Gülbahar.
Nərd oyununda zərlərin farsca adlandırılması, oyunun tarixən Sasani İmperiyası (İran və Azərbaycan ərazisi) sarayında sistemləşdirilməsi, uzun əsrlər boyu Yaxın və Orta Şərqdə fars dilinin ədəbiyyat, mədəniyyət və saray dili olması ilə birbaşa bağlıdır. Azərbaycan və türkdilli xalqların nərd mədəniyyətində fars rəqəmləri mənimsənilsə də, bəzi kombinasiyalarda türk sözü olan "beş"dən də (farsca pənc əvəzinə) istifadə edilir (məsələn, şeş-beş). Bu da dilimizin əsrlər boyu bu oyuna verdiyi lokal ahəngin göstəricisidir.
Nərd nəsilləri bir-birinə bağlayan, yaşlılarla gəncləri eyni stol arxasında əyləşdirən, zəka, diqqət və bəxtin sintezindən doğan canlı bir xalq irsidir. Bu gün nərd təkcə təsadüfə (zərə) dayanan oyun deyil; ehtimal nəzəriyyəsi, risklərin idarə edilməsi və psixoloji dözümlülük tələb edən qədim zəka idmanıdır.
Nərd yalnız evlərdə oynanmır. O həm də çayxana mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bakı, Gəncə, Şəki, Lənkəran, Naxçıvan və digər bölgələrimizdə çayxana təkcə çay içilən yer deyil, sosial ünsiyyət, qonşuluq və dostluq münasibətlərinin möhkəmləndiyi bir məkandır.
Azərbaycanda nərd oynamağın özünəməxsus yazılmamış qaydaları var: zərin taxtadan kənara düşməməsi, daşların şaqqıltı ilə vurulması, "zəri (bəxti) gətirən", “nərdi qoltuğuna vermək”, uduzan tərəfin çay hesabını ödəməsi, rəqibinə çay süzməsi və s. dostluq zarafatları bu mədəniyyətin ləzzətli elementləridir.
Müasir Azərbaycanda nərd həm məişət oyunu, həm də idman növü kimi yaşamaqdadır. Məmləkətimizdə ilk rəsmi nərd çempionatı hələ 1947-ci ildə keçirilmişdir. Müstəqillik dövründə isə Nərd Federasiyası və müxtəlif nərd klubları fəaliyyət göstərmiş, milli çempionatlar və beynəlxalq turnirlər təşkil edilmişdir.
Azərbaycanda nərd taxtalarının hazırlanması xüsusi bir tətbiqi sənət növünə çevrilmişdir. Qoz, fıstıq, palıd və çinar ağaclarından hazırlanan, üzəri incə şəbəkə, oyma, nəqş və ya miqyaslı relyeflərlə (Bakı qalaları, Qarabağ atları, Nizami obrazları və s.) bəzədilən nərd taxtaları həm də dəyərli bir suvenir və hədiyyə hesab olunur.
Nərd sadəcə zərlərin və daşların oyunu deyil, insanın bəxtlə ağıl, təsadüflə iradə arasındakı münasibətini əks etdirən özünəməxsus bir həyat fəlsəfəsidir. Nərd taxtası ətrafında formalaşan ünsiyyət, dostluq və çayxana mədəniyyəti onun cəmiyyətimizdəki sosial əhəmiyyətini daha da artırır. Gedişat bu qədim oyunun Azərbaycan həyatında hələ uzun illər yaşayacağını göstərir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.09.2026)
