İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Qədim dövrlərdən bəri insan özünü dərk etmək, ətraf aləmlə təmas qurmaq və daxili dünyasının gizlinlərini üzə çıxarmaq üçün müxtəlif vasitələrə əl atmışdır. Lakin heç bir vasitə onun mənəvi varlığını söz qədər dəqiq, dolğun və şəffaf ifadə edə bilməmişdir. Nizami Gəncəvinin də dediyi kimi: “Sözün də su kimi lətafəti var, hər sözü az demək daha xoş olar”. Əgər su həyatın fiziki mənbəyidirsə, söz də insanın mənəvi dünyasının, düşüncə və xarakterinin güzgüsüdür. Güzgü qarşısında dayanan şəxs öz zahiri görünüşünü, geyimini, üzündəki kədər və ya sevinci necə görürsə, insanın dilindən tökülən hər bir söz də onun daxili aləmini, mənəviyyatını, tərbiyəsini və intellektual səviyyəsini eyni dəqiqliklə əks etdirir. Güzgü yalan danışmadığı kimi, fasiləsiz axan söz axını da insanın əsl mahiyyətini gizlətməyə imkan vermir. Söz insanın düşüncəsinin geyimidir; bu geyim nə qədər səliqəli, zərif və mənalı olarsa, daxili dünya da bir o qədər zəngin görünər.
Sözün bu şəffaf əks etdirmə xüsusiyyəti, ilk növbədə, fərdi müstəvidə – şəxsiyyətin və xarakterin təcəssümündə özünü büruzə verir. Çünki söz yalnız səs dalğalarının toplusu deyil, həm də fikrin, duyğunun və dünyagörüşünün formalaşmış təzahürüdür. Bir insanın istifadə etdiyi söz ehtiyatı, seçdiyi ifadələr, nitqinin tonu və vurğusu onun kimliyini müəyyən edən əsas göstəricilərdir.
Aristotelin “Danış, səni görüm” kəlamı tam da bu məqama toxunur. İnsan susduğu müddətdə onun daxili aləmi başqaları üçün qapalı bir sandıqdır. Lakin o, danışmağa başladığı andan etibarən sandığın qapağı açılır və daxildəki cavahirat və ya lazımsız qırıntılar hər kəsə bəyan olur.
İnsanın nitq mədəniyyəti ilə daxili dünyası arasındakı bu qırılmaz bağ həm nəzakət və əxlaq, həm də zəka müstəvisində reallaşır. Xeyirxah, həssas və nəzakətli bir insanın sözləri onun daxili istiliyini əks etdirir; belə şəxslər qarşısındakını incitməmək üçün ifadələrini diqqətlə seçir, sözün ağırlığını tərəziyə qoyurlar. Əksinə, kobud, qəzəbli və ya riyakar insanların nitqindəki təhqiramiz və yalan ifadələr onların qarşıdakı insana münasibətindən çox, öz daxili natamamlıqlarının və mənəvi aşınmalarının göstəricisidir. Eyni zamanda, düşüncənin dəqiqliyi nitqin dəqiqliyini şərtləndirir. Aydın, məntiqi və ardıcıl danışan insan nizamlı təfəkkürə sahib olduğu halda, məntiqsiz və dağınıq söz yığını zəkanın tənbəlliyinə və daxili xaosuna işarə edir. Bu baxımdan söz, qarşı tərəfə ötürülən güclü bir enerjidir. Xoş söz insanı ruhlandıra, ona yaşamaq və yaratmaq həvəsi verə bildiyi halda, ehtiyatsız söylənilmiş acı bir söz ürəkdə dərin yaralar aça bilər. İmadəddin Nəsiminin və Məhəmməd Füzulinin poeziyasında sözün qüdrəti, onun ruhu müalicə edən və ya məhv edən gücü dəfələrlə tərənnüm olunmuşdur.
Fərdlərin daxili dünyasını şəkilləndirən və ifadə edən bu güc, təbii olaraq fərdi çərçivədən çıxaraq cəmiyyət və mədəniyyət müstəvisinə adlayır. Çünki dil bütöv bir cəmiyyətin mənəvi pasportudur; bir xalqın dildə saxladığı, yaşatdığı və gündəlik həyatda istifadə etdiyi sözlər onun tarixi keçmişini, dəyərlər sistemini və dünyagörüşünü göstərir. Bu mənəvi pasportun ən parlaq mənzərəsi ədəbiyyatda və cəmiyyətin ümumi dil mədəniyyətində görünür. Bir millətin ədəbiyyatı onun mənəvi güzgüsüdür; şair və yazıçıların qələmə aldığı sözlər dövrün ictimai-siyasi iqlimini, cəmiyyətin dərdlərini və arzularını özündə yaşadır. "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarındakı, Molla Pənah Vaqifin qoşmalarındakı və ya Mirzə Ələkbər Sabirin satiralarındakı sözlər öz dövrünün canlı mənzərəsini bugünkü nəslə ötürən güzgülərdir. Paralel olaraq, gündəlik həyatda istifadə olunan leksikon, jargonlar və dilə daxil olan yad ifadələr sosial mühitin keyfiyyətindən xəbər verir. Dilin korlanması, arxaikləşməsi və ya kobudlaşması cəmiyyətdə mənəvi dəyərlərin zəifləməsinin birbaşa təzahürüdür. Sözün qədrini bilməyən cəmiyyətlərdə qarşılıqlı hörmət və etibar da tədricən itir.
Lakin cəmiyyətin və fərdin bu mənəvi güzgüsü müasir dövrün gətirdiyi texnoloji yeniliklər qarşısında ciddi sınaqla üz-üzə qalmışdır. İnformasiya texnologiyalarının və sosial şəbəkələrin sürətlə inkişaf etdiyi rəqəmsal əsrdə sözün çəkisi və məsuliyyəti ciddi dəyişikliyə uğramış, bir növ "çatlamış güzgülər" mühiti yaranmışdır. Əvvəllər bir söz demək üçün uzun-uzadı düşünülər, "sözü ağzında bişirib sonra çıxarmaq" prinsipinə riayət olunardısa, bu gün sosial media platformalarında düşünülmədən yazılan və paylaşılan minlərlə söz klaviaturanın bir toxunuşu ilə milyonlara çatır. Bu sürət və anonimlik sözün "güzgü" funksiyasında dərin təhriflər yaradır. İnsanlar virtual aləmdə öz real şəxsiyyətlərini gizlətməyə çalışaraq saxta sözlər, nifrət nitqi və süni təriflər arxasında gizlənirlər. Lakin bütün təhriflərə baxmayaraq, virtual mühitdəki aqressiya, dezinformasiya və səthi münasibətlər də bir güzgüdür – bu xaos müasir insanın daxili tənhalığını, mənəvi boşluğunu və diqqət aclığını, dövrümüzün mənəvi böhranını bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyur.
Nəticə etibarilə, "Söz güzgüdür" ifadəsi sadə bir bədii təşbeh deyil, həyatın, fərdin və cəmiyyətin dərininə işləyən fəlsəfi bir həqiqətdir. İnsanın dilindən çıxan hər bir kəlmə onun kimliyinin, tərbiyəsinin, vicdanının və zəkasının möhürüdür. Biz başqalarını mühakimə edərkən və ya özümüzü təqdim edərkən unutmamalıyıq ki, işlətdiyimiz hər bir ifadə ilk növbədə öz daxili dünyamızı qarşı tərəfə sərgiləyir. Ləkəli bir güzgü obyekti düzgün göstərmədiyi kimi, saxta, qərəzli və natəmiz sözlər də insanın həqiqi mənzərəsini təhrif edir. Özünü dərk etmək, cəmiyyətdə hörmət qazanmaq və mənəvi saflığı qoruyub saxlamaq istəyən hər bir fərd ilk növbədə öz nitqinə, söz seçiminə diqqət yetirməlidir. Böyük Füzuli demişkən “Artıran söz qədrini sidq ilə qədrin artırar”.
Söz güzgüsünü şəffaf, təmiz və ləkəsiz saxlamaq həm özümüzə, həm də mənsub olduğumuz cəmiyyətə qarşı ən böyük mənəvi borcumuzdur. Çünki düzgün söz düzgün insanın, düzgün insan isə sağlam cəmiyyətin əsasıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(25.09.2026)
