İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Müasir təhsil diskursunda məktəbin cəmiyyətdəki rolu və onun effektivliyinin ölçülməsi kriteriyaları ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biridir. Qloballaşan dünyada neoliberal təhsil siyasətlərinin təsiri ilə məktəblərin fəaliyyəti getdikcə daha çox standartlaşdırılmış imtahan nəticələri və ali təhsil müəssisələrinə qəbul faizləri kimi kəmiyyət indikatorları ilə qiymətləndirilir. Valideynlər övladlarını "ali məktəbə qəbul faizi yüksək olan" təhsil müəssisələrinə yerləşdirməyə çalışır, media fərqlənən məktəbləri toplanan yüksək ballarla təqdim edir, hətta təhsil idarəçiləri də çox vaxt keyfiyyət hesabatanı bu rəqəmlər üzərində qururlar.
Lakin müasir pedaqogika və qlobal təhsil tendensiyaları göstərir ki, nə qədər əhəmiyyətli və vacib olsa da, məktəbin uğurunu yalnız ali məktəbə qəbul sayı ilə ölçmək həm elmi, həm də sosial baxımdan yanlış bir yanaşmadır. Bu, təhsilin fəlsəfəsini, onun insan kapitalı formalaşdırmaq missiyasını dar bir çərçivəyə həbs edir. "Test təhsili" təhlükəsini və repetitorluq asılılığını gücləndirir. Bir çox hallarda şagirdlərin qəbul imtahanındakı uğuru məktəbdəki tədrisin keyfiyyətindən daha çox, ailələrin repetitorlara xərclədiyi resursların nəticəsi olur. Məktəbin bu uğuru bütünlüklə öz adına çıxarması isə təhsil sistemindəki real vəziyyəti pərdələyir.
Universitetlərə qəbul imtahanları adətən standartlaşdırılmış testlər üzərindən aparılır. Bu imtahanlar şagirdin analitik təfəkkürünü, yaradıcılığını, komandada işləmək bacarığını və ya emosional intellektini deyil, daha çox yaddaş tutumunu və spesifik imtahan texnikalarını ölçür.
Bu akademik mərkəzçi yanaşma təhsil müəssisələrini sadəcə imtahanlara şagird hazırlayan mexaniki bir struktura çevirərək, təhsilin fundamental sosial və pedaqoji missiyasını arxa plana keçirir. Nəticədə, məktəbin fəaliyyətinin keyfiyyət göstəricisi şagirdin şəxsiyyət kimi formalaşması ilə deyil, yalnız topladığı test balları ilə ölçülür.
Halbuki məktəb təkcə akademik biliklərin ötürüldüyü məkan deyil, həm də fərdin sosiallaşdığı, etik dəyərləri mənimsədiyi, tənqidi təfəkkür və emosional intellekt qazandığı sosiokulturoloji mühitdir. Qiymətləndirmə sisteminin yalnız universitetlərə qəbul göstəricilərinə fokuslanması isə şagirdlərdə psixoloji gərginliyə, fərdi potensialın məhdudlaşdırılmasına və əmək bazarının real tələblərindən yayınmaya gətirib çıxarır.
Məktəbin əsas vəzifəsi təkcə akademik bilik ötürmək və şagirdləri ali məktəbə hazırlamaqla məhdudlaşmamalı, sosial-emosional, etik və peşəkar bacarıqlara malik hərtərəfli fərdlər formalaşdırmaq olmalıdır. Təhsil müəssisələrinin effektivliyi şagirdlərin rifahını və şəxsi inkişafını əks etdirən çoxölçülü qiymətləndirmə indikatorları ilə ölçülməlidir.
Təhsil sistemində standartlaşdırılmış testlərin və ali məktəblərə qəbul göstəricilərinin yeganə uğur meyarı kimi qəbul edilməsi, pedaqoji prosesin təşkilinə də köklü şəkildə təsir edir. Məktəblərin reytinq xalları uğrunda mübarizəsi tədris metodologiyasında "Teaching to the Test" (yalnız imtahana yönəlik tədris) fenomeninin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu şəraitdə müəllimlər şagirdlərdə tənqidi düşüncə, analitik təhlil və yaradıcı problem həlletmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək əvəzinə, vaxtı yalnız test suallarının mexaniki həlli texnikalarını öyrətməyə sərf etməyə məcbur olurlar.
Bu yanaşma həmçinin təhsildə dərin struktur bərabərsizliyini alovlandırır. Akademik göstəricilər üzərində qurulmuş qiymətləndirmə modeli incəsənət, idman və ya praktiki təşkilatçılıq meylləri, qabiliyyətləri olan, peşə məktəblərinə və ya kolleclərə yönələn şagirdləri "uğursuzlar" kateqoriyasına aid edir. Nəticə etibarilə, fərdi potensialı və şagirdlərin müxtəlif qabiliyyətlərini nəzərə almayan bu birtərəfli sistem onların böyük bir qisminin istedad və bacarıqlarının kölgədə qalmasına, erkən yaşlardan təhsil mühitindən uzaqlaşmasına və təhsilə yadlaşmasına səbəb olur.
Məktəb fərdin cəmiyyət daxilində formalaşdığı əsas sosioloji məkandır. Sosioloji nəzəriyyələrə əsasən, təhsil müəssisəsinin fundamental öhdəliklərindən biri şagirdlərdə sosial-emosional bacarıqları (Social-Emotional Learning), empatiyanı, etik, milli-mənəvi dəyərləri və vətəndaşlıq məsuliyyətini aşılamaqdır. Məktəb mühiti şagirdə komandada işləmək, münaqişələri konstruktiv idarə etmək və fərqli baxış bucaqlarına hörmətlə yanaşmaq vərdişləri qazandırmalıdır.
Məktəbin fəaliyyətinin həqiqi keyfiyyəti onun məzunlarının 5, 10 və ya 15 ildən sonra harada olması ilə ölçülməlidir. Universitetə daxil olan, lakin ilk ildəcə universiteti tərk edən və ya məzun olduqdan sonra iş tapa bilməyən fərd təhsil müəssisəsinin uğuru sayıla bilməz. Əksinə, orta məktəbi bitirib cəmiyyət üçün faydalı, məsuliyyətli bir vətəndaş olan, öz peşəsini sevən fərdlər məktəbin daha böyük uğurudur.
Bundan əlavə, müasir əmək bazarının tələbləri ilə akademik imtahan proqramları arasında ciddi uçurum mövcuddur. Müasir dövrdə işəgötürənlər üçün kəmiyyət göstəricilərindən ziyadə, adaptasiya olunma qabiliyyəti, rəqəmsal savadlılıq, emosional intellekt və mürəkkəb problemləri həlletmə bacarığı ön plana çıxır. Yalnız universitetə qəbul yönümlü tədris alan məzunlar ali təhsil müəssisəsinə daxil olsalar da, real iş mühitində və sosial həyatda ciddi adaptasiya çətinlikləri ilə üzləşirlər.
Qlobal təhsil təcrübəsi göstərir ki, akademik nailiyyətlərlə şagirdin hərtərəfli inkişafı arasında balans yaradan ölkələr daha dayanıqlı nəticələr əldə edirlər. Məsələn, Finlandiya təhsil modelində məktəblərin fəaliyyəti standartlaşdırılmış mərkəzi imtahanlarla deyil, şagirdlərin psixoloji rifahı (well-being), sosial layihələrdə iştirakı və fərdi irəliləyişi əsasında dəyərləndirilir. Bu modeldə məktəblər arasında rəqabət əvəzinə əməkdaşlıq, mexaniki əzbərçilik əvəzinə isə tədqiqat yönümlü öyrənmə əsas götürülür.
Alternativ qiymətləndirmə sistemləri məktəbin uğurunu kompleks göstəricilərlə ölçməyi təklif edir. Buraya şagirdlərin məktəb mühitində psixoloji təhlükəsizlik səviyyəsi, icma xidmətləri və könüllülük fəaliyyətlərinə cəlb olunma dərəcəsi, dərnək, incəsənət və idman uğurları, eləcə də məzunların peşə təhsilinə və ya birbaşa əmək bazarına uğurlu inteqrasiyası və s. daxildir.
Nəticə etibarilə, tədqiqatlar da sübut edir ki, məktəbin fəaliyyətinin və effektivliyinin yalnız ali təhsil müəssisələrinə qəbul göstəriciləri ilə qiymətləndirilməsi təhsilin fundamental sosial, pedaqoji və insani missiyasını məhdudlaşdırır. Standartlaşdırılmış imtahan mərkəzçiliyi tədris prosesini mexanikləşdirərək şagirdlərin fərdi potensialını kölgədə qoyur, təhsildə bərabərsizliyi dərinləşdirir və XXI əsrin tələb etdiyi tənqidi təfəkkür, emosional intellekt və sosial məsuliyyət kimi kritik bacarıqların formalaşmasına mane olur. Təhsil müəssisəsi sadəcə akademik biliklərin sınaqdan keçirildiyi sınaq meydanı deyil, fərdin hərtərəfli şəxsiyyət kimi formalaşdığı sosiokulturoloji mühit olaraq bərpa edilməlidir.
Bu baxımdan təhsil siyasətini həyata keçirən qurumlar qiymətləndirmə mexanizmlərində unidimensional (təkölçülü) kəmiyyət göstəricilərindən imtina edərək holistik (çoxölçülü) qiymətləndirmə modelinə keçid etməlidirlər. Məktəblərin reytinq xallarına və uğur meyarlarına şagirdlərin psixoloji rifahı, sosial-emosional inkişafı, icma xidmətlərində iştirakı, idman, incəsənət və peşə-əmək istiqamətlərindəki fərdi irəliləyişləri və s. də daxil edilməlidir.
Yalnız akademik nailiyyətlərlə şəxsi inkişaf arasında balans yaradan, hər bir fərdin unikal potensialını dəyərləndirən təhsil modeli cəmiyyətin dayanıqlı inkişafına və yetkin, məsuliyyətli vətəndaşların yetişməsinə xidmət edə bilər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(17.09.2026)
