Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
“Tarix dərslər”i rubrikasındayıq.
Yaxın Şərqin və Anadolu regionunun orta əsr tarixini araşdırarkən diqqət çəkən siyasi qurumlardan biri də Kilikya bölgəsində, müasir Türkiyənin cənub-şərqi, Çukurova ərazisində meydana gəlmiş feodal erməni dövlət quruluşudur.
1080-ci ildən 1375-ci ilə qədər mövcud olan bu qurum, həm Böyük Səlcuqlu İmperiyasının yürüşləri, həm Səlib yürüşləri, həm də Monqol istilaları və Məmlük dövlətinin ekspansiyası dövründə fərqli xarici güclərlə qurduğu hərbi-siyasi ittifaqlarla tanınır.
Bölgəyə köç və hökmdarlığın yaranması (1080–1198)
Ondan başlayaq ki, ermənilərKilikya bölgəsinin aborogün sakinləri deyil, saxtalaşdırdıqları tarixə baxmayaraq, onların bölgədə ilk kütləvi məskunlaşması Bizans İmperiyasının demoqrafik yerdəyişmə siyasəti və XI əsrdə Böyük Səlcuqlu ordularının Cənubi Qafqaz və Anadoludakı fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Bizans imperatorları şərq sərhədlərində tampon zona yaratmaq və daxili ərazilərdə üsyan potensialını azaltmaq məqsədilə erməni feodallarını və əhalisini Kilikyanın dağlıq və düzənlik ərazilərinə köçürmüşdülər. Necə ki illər sonra ruslar eyni məqsədlə onları İrəvan və Qarabağ xanlıqları ərazilərinə köçürmüşdülər.
1071-ci ildə Malazgirt döyüşündən sonra Bizansın Anadoludakı mərkəzi nəzarəti zəiflədi. Səlcuqlu irəliləyişi qarşısında Bizansın Kilikya qubernatoru olan Filaret Varajnuni bölgədə müvəqqəti bir idarəçilik qursa da, onun ölümü ilə ərazi kiçik feodallar arasında bölündü.
Bundan istifadə edən Ruben adlı yerli feodal 1080-ci ildə dağlıq Kilikyada, Vahka qalası ətrafında müstəqil knyazlığın, Rubenilər sülaləsinin əsasını qoydu. Bəlli bir müddət knyazlıq şəklində idarə olunan bu qurum, 1198-ci ildə II Levonun, I Levon, Müqəddəs Roma İmperatoru VI Henri və Papa III Selestindən kral tacı alması ilə rəsmən krallıq statusu qazandı və mərkəzi Sis, müasir Kozan şəhəri seçildi.
Yeni araşdırma qeydi: Bizans-erməni kilsə qarşıdurması
Kilikya knyazlığının ilk dövrlərində ermənilərin pravoslav Bizans ilə münasibətləri heç də həmişə müttəfiqlik xarakteri daşımırdı. Bizans erməni Qriqorian kilsəsini "ortodoksiyadan kənar" saydığı üçün daxili dini təqiblər mövcud idi. Rubenilər Bizansa qarşı müqavimət göstərə bilmək üçün yerli xristian süryanilərlə yaxınlaşmış və bölgədəki dağlıq qalaların, məsələn Anavarza, coğrafi üstünlüyündən sığınacaq kimi istifadə etmişdilər.
Səlibçilər və qərb dövlətləri ilə ittifaq (1096–1250)
Kilikya dövlətinin mövcudluğunu qoruyub saxlamasında ilk böyük xarici dəstək Avropadan gələn Səlibçilər oldu. I Səlib Yürüşü zamanı Toros dağlarını aşan Avropa cəngavərlərinə ərzaq, bələdçilik və hərbi logistika dəstəyi verən Kilikya hakimləri, bunun müqabilində həm Bizansın, həm də bölgədəki Türk-Müsəlman bəyliklərinin təzyiqinə qarşı qoruma qazandılar.
Bu dövrdə Kilikya zadəganları arasında Qərb, Latın-Frank mədəniyyəti, feodal idarəetmə qaydaları və titulları geniş yayıldı. Avropanın Antakya Knyazlığı, Qüds Krallığı və Kipr Krallığı kimi Latın dövlətləri ilə sülalə nigahları bağlandı. Fransız dili sarayda ikinci rəsmi dil statusu aldı, hüquq sisteminə isə "Antakya Assizləri" inteqrasiya edildi.
Yeni araşdırma qeydi: İtalyan dəniz respublikalarının rolu
Kilikya sadəcə hərbi ittifaqlarla deyil, Aralıq dənizi ticarətində oynadığı rolla güclənmişdi. Krallıq Venesiya və Genuya dəniz respublikalarına Ayas, Lajazzo limanından gömrüksüz istifadə hüququ vermişdi. Bura Avropadan gələn malların daxili Asiyaya, Şərqdən gələn ipək və ədviyyatın isə Avropaya daşındığı mühüm beynəlxalq tranzit qovşağı idi. Kral xəzinəsinin əsas gəliri bu gömrük rüsumlarından formalaşırdı.
Monqol ittifaqı və Yaxın Şərqdəki rolu (1236–1260)
XIII əsrin ortalarında Yaxın Şərq coğrafiyasına Monqol istilası damğasını vurdu. Monqolların Anadolunu, 1243-cü il Kösedağ döyüşü ilə Rum Səlcuqlularını məğlub edərək, və İranı ələ keçirməsindən sonra Kilikya kralı I Hetum, Hetumilər sülaləsi imperiyanın məhv olmaması üçün monqollarla birbaşa diplomatik əlaqə qurmaq qərarına gəldi.
Qaraqoruma səfər: 1254-cü ildə I Hetum şəxsən Monqol İmperiyasının mərkəzi olan Qaraqorum şəhərinə səfər edərək Böyük Monqol Xanı Möngke Xan ilə görüşdü və təbəəliyi qəbul etdi.
Hərbi ittifaq: Bu müqaviləyə əsasən Kilikya monqollara vergi ödəyir və hərbi kontingent təmin edirdi. Bunun müqabilində monqollar Kilikyanı dağıntılardan azad etdi, sərhədlərini Rum Səlcuqlularının əleyhinə genişləndirdi.
Bağdad və Suriya yürüşləri: 1258-ci ildə Hülakü xanın Bağdadı işğal etməsi və 1260-cı ildə Hələb və Dəməşqin tutulmasında Kilikya erməni ordusu Monqol-İlxani qoşunlarının tərkibində fəal iştirak etdi.
Yeni araşdırma qeydi: Müttəfiqlikdən çox "vassallıq"
Tarixi sənədlər göstərir ki, I Hetumun Monqol xanından aldığı yarlıq əslində krallığı monqolların tam iradəsindən asılı vəziyyətə salmışdı. Kilikya monqollar üçün Yaxın Şərqdə bir növ irəli sürülmüş hərbi baza rolu oynayırdı.
Məmlüklərin hücumları və krallığın süqutu (1261–1375)
Kilikya-Monqol ittifaqı Misir Məmlük Sultanlığını kəskin hərəkətə keçməyə vadar etdi.
Əyn Cəlut döyüşü, 1260: Məmlüklərin Əyn Cəlut döyüşündə monqolları məğlub etməsindən sonra Yaxın Şərqdə güclər nisbəti dəyişdi.
Məmlük intiqam yürüşləri: Məmlük sultanları Baybars, Qalavun və əl-Əşrəf Xəlil monqolların bölgədəki ən aktiv müttəfiqi olan Kilikya üzərinə ardıcıl cəza yürüşləri təşkil etdilər. 1266-cı ildə Məmlük ordusu Mari döyüşündə erməni qüvvələrini darmadağın etdi, kralın oğlu Levon əsir götürüldü, paytaxt Sis qarət olundu və ticarət limanı olan Ayas yandırıldı. Bu zərbədən sonra krallıq iqtisadi və hərbi olaraq heç vaxt özünə gələ bilmədi.
Daxili dini böhran və Lusinyanlar: XIV əsrdə daxili uniya çəkişmələri dövləti daxildən parçaladı. Hakimiyyət fransız mənşəli Lusinyan sülaləsinə keçsə də, Avropadan gözlənilən yeni səlibçi yardımı gəlmədi.
1375-ci il süqutu
1375-ci ildə Məmlük ordusu yerli türkman bəyliklərinin, Ramazanoğullarının dəstəyi ilə mərkəz Sis şəhərini və sonuncu kral VI Levonu əsir götürərək Kilikya Erməni Krallığının mövcudluğuna tamamilə son qoydu. Əsirlikdən azad edilən sonuncu kral öncə İspaniyaya, daha sonra Fransaya sığınmış və 1393-cü ildə Parisdə vəfat edərək Sen-Deni bazilikasında dəfn olunmuşdur.
Katolikosun gedişi
Artıq 15-ci əsrdə bu ərazidə təşəkkül tapmış Kilikiya dövlətinin ermənilərə əsla aidiyytı qalmamışdı. Və ən vacibi – erməni katalikosluğu yerli çarlıqla ixtilafda olduğu üçün 1431-ci ildə Kilikiyanı tərk edərək üzü şimala özünə yeni vətən axtarmağa yollanmışdır. Bizim İrəvan xanlığı ərzisindəki Üçmüədzin (Üçkilsə) qəsəbəsindəki üç nəhəng alban kilsəsini görüb də bizim Qaraqoyunlu hökmdarlığından söğönacaq istəmişdi. Həmin o verilən sığınacaq da sonradan İrəvan xanlığında erməni hegemonluğunun rüşeymi oldu.
Vacib qeyd
Kilikya Erməni Hökmdarlığı tarixi baxımdan sırf Anadolunun cənubunda, müəyyən tarixi-siyasi şəraitin bəxş etdiyi güc boşluğundan yararlanaraq təşəkkül tapmış feodal bir qurumdur. Onun mövcudluğu Böyük Səlcuqlu, Bizans, Səlibçilər, İlxanlılar və Məmlüklər kimi nəhəng güclər arasında manevr etmək hesabına təxminən 300 il davam etmişdir.
Lakin bu dövlətin təməlləri daxili hərbi gücə deyil, tamamilə xarici qüvvələrin və Aralıq dənizi ticarətinin aktivliyinə bağlı idi. Monqolların bölgədən çəkilməsi, Latın dövlətlərinin süqutu və Məmlüklərin mütləq regional üstünlüyü təmin etməsi ilə bu feodal qurum tarix səhnəsindən silinmişdir.
Unutmayaq ki Kilikiya dövlətinin erməni mənbələrində verilən tarixi saxta erməni tarixinin bir hissəsidir, bu saxtakarlıqlar tarix çox da uzaq olmadığı üçün real faktlar qarşısında tam aciz görünür.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.09.2026)
