Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycanın müstəqillik və milli azadlıq hərəkatı tarixində xüsusi, cəsur və dramatik bir səhifənin müəllifi rejissor, dissident və milli fədai Cahid Hilal oğlu Şirinovdur Cahid Hilaloğlu. O, Sovet İttifaqının ən qəddar və vahiməli dövrlərində, Kommunist rejiminin qadağalarına meydan oxuyaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağını Bakının mərkəzində, Qız qalasının zirvəsində dalğalandıran ilk şəxsdir. Onun apardığı gizli mübarizə, çəkdiyi sürgün əzabları və müəmmalı ölümü onu müasir tariximizin ən parlaq istiqlal rəmzlərindən birinə çevirmişdir.
Şəxsi profili və həyat xronologiyası
Doğum tarixi və yeri: 1928-ci il, Ağdam şəhəri, Azərbaycan SSR
Vəfat tarixi və yeri: 30 may 1991-ci il 63 yaşında, Ağdam şəhəri Müəmmalı avtoqəza nəticəsində
Dəfn yeri: Ağdam rayonunun Mərzili kənd qəbiristanlığı
Peşəsi və fəaliyyəti: Teatr rejissoru, milli hərəkatçı, siyasi dissident
Ailəvi bağlılığı: Xalq artisti, tanınmış aktrisa Naibə Allahverdiyevanın ögey atasıdır
Arazı keçən 13 yaşlı körpə və milli düşüncənin oyanışı
Cahid Hilaloğlu 1928-ci ildə Ağdamda doğulsa da, kiçik yaşlarında ailəsi ilə birgə Bakıya köçmüşdür. Atası neft mədənlərində çalışarkən, Cahid paytaxtın 13 saylı məktəbində təhsil alırdı. Onun taleyini dəyişən ilk böyük hadisə 1941-ci ilin avqustunda baş verir: Sovet ordusu Cənubi Güney Azərbaycanı işğal edərkən, 13 yaşlı Cahid valideynlərindən gizli şəkildə qoşun birləşmələrinə qoşulub Arazı keçir.
İki il boyunca Cənubi Azərbaycanda qalan və buradakı xalqın məşəqqətlərinə, eyni zamanda vətənin iki yerə bölünməsi faciəsinə canlı şahid olan Cahid, Bakıya tamamilə fərqli bir milli təfəkkürlə qayıdır. 1947-ci ildə Bakıdakı 1 saylı orta məktəbi bitir və Azərbaycan Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə qəbul olur. İnstitut illərində ətrafına özü kimi milli düşüncəli fikirdaşlarını toplayaraq gizli anti-sovet ideyalarını bölüşməyə başlayır.
Qız qalasında dalğalanan istiqlal: 28 may 1957-ci il
1952-ci ildə institutu bitirən Cahid, M.F.Axundov adına Opera və Balet Teatrında işə düzəlir. 1956-cı ildə Sovet ordusunun Macarıstandakı azadlıq hərəkatını və Tiflisdəki daxili nümayişləri qan içində boğması Cahid və dostlarının rejimə qarşı nifrətini pik həddə çatdırır. Onlar xaricə qaçıb mühacirətdəki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin liderləri ilə birlikdə fəaliyyət göstərməyi planlaşdırsalar da, sərhədlərin bağlılığı buna imkan vermir.
Cahid Hilaloğlu və dostu Çingiz Abdullayev həmin dövrün milli fədaisi sovet rejiminin gözünü qorxutmaq və xalqa mübarizə mesajı vermək üçün tarixi bir qərar qəbul edirlər: 28 may 1957-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 39-cu ildönümündə Bakının ən mühüm simvolu olan Qız qalasının üzərinə üçrəngli, ay-ulduzlu milli bayrağı sancmaq.
Hadisənin icrası və həbs:
Cahid öz əlləri ilə tikdiyi Azərbaycanın üçrəngli bayrağını gizlicə Qız qalasının zirvəsinə qaldırır və dalğalandırır. Səhər açılarkən Bakı sakinləri sovet qırmızısının fonunda müstəqil Azərbaycanın bayrağını görərək böyük şok və qürur yaşayırlar. Lakin bu hadisə SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsini KQB dərhal hərəkətə keçir. Genişmiqyaslı axtarışlardan sonra Cahid Hilaloğlu və onun fikirdaşları həbs olunur.
Sürgün və işgəncələr:
1957-ci ildə rus və erməni müstəntiqlərin rəhbərliyi ilə keçirilən saxta və ağır məhkəmə prosesi nəticəsində Cahid Hilaloğlu 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilərək Rusiya ucqarlarına, Mordoviya həbs düşərgələrinə sürgün edilir bəzi ilkin sovet qeydlərində cəzanın 4 ili rəsmiləşdirilsə də, ümumi məhrumiyyət və nəzarət illəri onun bütün gəncliyini əhatə etmişdir.
Sürgündən sonra: Bitməyən KQB təqibi və teatr fəaliyyəti
Ağır həbs və sürgün həyatından sonra Bakıya dönən Cahid Hilaloğluna paytaxtda fəaliyyət göstərməyə, böyük layihələrə rəhbərlik etməyə icazə verilmir. Xüsusi xidmət orqanları KQB onun hər addımını izləyir, iş yerlərindən süni bəhanələrlə uzaqlaşdırırdılar.
1976-cı ildə Bakıdan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalan cəsur rejissor doğma yurduna Ağdama qayıdır və orada yeni açılmış Ağdam Dövlət Dram Teatrında rejissor kimi fəaliyyətə başlayır. Ömrünün sonunadək bu teatrda milli ruhlu pyeslərə quruluş verir, gənc aktyor nəslinin yetişməsində rol oynayır.
30 may 1991: Müəmmalı və faciəvi ölüm
Cahid Hilaloğlu Azərbaycanın müstəqilliyə doğru getdiyini, 1988-ci ildə başlayan Meydan hərəkatını və üçrəngli bayrağın yenidən meydanlarda dalğalandığını böyük qürurla izləyirdi. Lakin Sovet imperiyasının xüsusi xidmət orqanları onun bu müstəqillik gününü canlı görməsinə imkan vermədilər.
30 may 1991-ci ildə Ağdam şəhərində Cahid Hilaloğlunu dövlət nömrə nişanı və kimliyi bilinməyən, qəfil peyda olan bir "Volqa" avtomobili vurur. Ağır xəsarətlər alan böyük sənətkar və fədai hadisə yerindəcə dünyasını dəyişir. Dönəmin dissidentləri və müasir tarixçilər bu hadisənin sıradan bir qəza olmadığını, KQB-nin milli düşüncəli insanları aradan qaldırmaq üçün tez-tez istifadə etdiyi xüsusi planlaşdırılmış sui-qəsd olduğunu vurğulayırlar. O, Ağdamın Mərzili kəndində torpağa tapşırılmışdır.
Ali dövlət ehtiramı və irsi
Cahid Hilaloğlunun ölümündən cəmi bir neçə ay sonra Azərbaycan öz müstəqilliyini elan etdi və onun vaxtilə canı bahasına Qız qalasına qaldırdığı bayraq dövlətin rəsmi simvoluna çevrildi. 2026-cı ilin iyun ayında onun Mərzili kəndindəki məzarı dövlət və media nümayəndələri, Xalq artisti Naibə Allahverdiyeva və qohumlarının iştirakı ilə rəsmi olaraq ziyarət edilmişdir. Hazırda onun xatirəsini yaşatmaq üçün "Cahid Hilaloğlu" adına xüsusi mükafatlar təsis olunmuş, həyatından bəhs edən bədii əsərlər və pyeslər hazırlanmaqdadır.
Cahid Hilaloğlu, qaranlıq sovet illərində sönməyə qoymadığı istiqlal məşəli ilə Azərbaycan xalqının qəlbində əbədi yaşayacaqdır. Ruhu şad olsun!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.09.2026)
