İlhamə Qəsəbova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixində ən ağır və ağrılı hadisələrdən biri kimi yadda qalmışdır. 1992-ci ilin fevralında baş verən bu hadisə təkcə insan itkiləri ilə deyil, həm də yüzlərlə insanın əsir və girov götürülməsi ilə nəticələndi. Bu ağır taleyi yaşayanların arasında qadınlar xüsusi yer tuturdu. Əsirlikdən qayıdan qadınların həyat hekayələri yalnız fiziki sağ qalmanın deyil, həm də güclü sosial və psixoloji dirənişin nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Əsirlik həyatı insan psixologiyasına dərin izlər buraxır. Qadınlar üçün bu sınaq daha mürəkkəb və çoxqatlı olmuşdur. Onlar yalnız şəxsi iztirablarını deyil, eyni zamanda ailə üzvlərinin itkisinin ağrısını, uşaqların taleyinə görə narahatlığı və gələcəyə dair qeyri-müəyyənliyi də yaşamalı olmuşlar. Buna baxmayaraq, bir çox qadın əsirlikdən qayıtdıqdan sonra həyatlarını yenidən qurmağa, ailələrini ayaqda saxlamağa və cəmiyyətə inteqrasiya olunmağa böyük iradə nümayiş etdirmişdir.

Bu dirənişin əsas mənbələrindən biri sosial dayaqlar olmuşdur. Ailə bağları, yaxınların dəstəyi və cəmiyyətin mənəvi həmrəyliyi qadınların travma ilə mübarizəsində mühüm rol oynamışdır. Digər tərəfdən, milli kimlik, vətən sevgisi və ədalətə inam kimi mənəvi dəyərlər də onların psixoloji dayanıqlığını gücləndirmişdir. Bu amillər qadınların yalnız sağ qalmasına deyil, həm də yaşadıqları ağır təcrübəni mənəvi gücə çevirməsinə imkan vermişdir.

Psixoloji baxımdan bu qadınların həyat hekayələri travmadan sonra dirçəliş (post-travmatik inkişaf) nümunəsi kimi də dəyərləndirilə bilər. Onların bir çoxu başlarına gələnləri unutmasa da, bu xatirələri yaşamaq və danışmaq vasitəsilə həm şəxsi sağalma prosesinə töhfə vermiş, həm də tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət etmişdir. Bu baxımdan Xocalı əsirliyindən qayıdan qadınların xatirələri yalnız fərdi talelərin hekayəsi deyil, həm də kollektiv yaddaşın və milli dirəniş ruhunun mühüm tərkib hissəsidir.  Xocalı əsirliyini yaşamış qadınların sosial-psixoloji dirənişi insan iradəsinin və mənəvi gücünün parlaq nümunəsidir. Onların həyat yolu göstərir ki, ən ağır sınaqlardan belə çıxmaq, həyatı yenidən qurmaq və gələcəyə ümidlə baxmaq mümkündür. Bu hekayələr həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillərin mənəvi tərbiyəsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Xocalı faciəsi zamanı sakin əsir və girov götürülmüş qadınların arasında bu ağır taleyi yaşayan insanlardan biri də səkkiz gün erməni əsirliyində qalmış Durdanə Ağayevadır. Onun həyat hekayəsi müharibənin insan taleyinə vurduğu yaraları və eyni zamanda insan iradəsinin gücünü göstərən təsirli nümunələrdən biridir.

Faciəli hadisələr zamanı Durdanə Ağayeva digər Xocalı sakinləri kimi doğma yurdunu tərk etməyə məcbur qalmışdı. Lakin qaçqınlıq yolunda o, erməni silahlıları tərəfindən əsir götürülür və günlərlə ağır şəraitdə saxlanılır. Əsirlik dövrü onun üçün həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan son dərəcə çətin bir sınaq olur. Qeyri-insani münasibət, qorxu, qeyri-müəyyənlik və doğmalarının taleyi barədə narahatlıq bu günləri daha da ağırlaşdırırdı.

Buna baxmayaraq, Durdanə Ağayeva əsirlikdə olduğu müddətdə ruhdan düşmür. Onun yaşamaq istəyi, doğmalarına qovuşmaq ümidi və mənəvi gücü bu ağır günlərə tab gətirməsinə kömək edir. Səkkiz gün davam edən əsirlikdən sonra o, azad edilir və yenidən həyatla üz-üzə qalır. Lakin əsirliyin psixoloji izləri onun yaddaşında ömürlük qalır.

Azadlığa qovuşduqdan sonra Durdanə Ağayeva həyatını yenidən qurmaq üçün böyük iradə göstərir. O, yaşadıqlarını unutmasa da, bu acı xatirələri bir həqiqət kimi gələcək nəsillərə çatdırmağı özünə borc bilir. Onun danışdığı xatirələr müharibənin dəhşətlərini, mülki insanların üzləşdiyi faciəni və xüsusilə qadınların yaşadığı iztirabları anlamaq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Durdanə Ağayevanın taleyi yalnız fərdi həyat hekayəsi deyil, həm də Xocalı şahidlərinin ümumi ağrısının bir parçasıdır. Bu hekayə insanın ən ağır şəraitdə belə yaşamaq və dirənmək gücünə malik olduğunu göstərir. Onun həyat mübarizəsi həm tarixi yaddaşın qorunmasına, həm də Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasına xidmət edən canlı şahidlik kimi dəyərləndirilir.

 Üç il düşmən əsirliyində qalmış Səidə də Azərbaycan qadınının yaşadığı fiziki və psixoloji sarsıntıları, onun taleyində əks olunan acı həqiqətləri müharibə və əsirlik travmasının insan psixologiyasına təsirini göstərən dramatik bir həyat hekayəsinin təqdimatıdır. Əsərdə üç il düşmən əsirliyində yaşamış Səidənin taleyi və onun  sonrakı həyatında formalaşan psixoloji vəziyyəti olduqca təsirlidir. Səidənin əsirlikdə başına gələnlər əsasən travmatik yaddaş, sosial təcrid və insanın daxili dünyasında yaranan psixoloji müdafiə mexanizmləridir.

Səidənin xatirələrində bahar obrazı xüsusi simvolik məna daşıyır. Adətən yenilənmə və ümid rəmzi olan bahar onun yaddaşında əksinə, qorxu və ağrı ilə assosiasiya olunur. Bu, travma sonrası yaddaşın necə dəyişdiyini və insanın müəyyən zaman və məkan simvollarını psixoloji ağrının tetikleyicisinə çevirdiyini göstərir. Qadının sözlərində baharın təbiətdə həyatın oyanışını ifadə etməsinə baxmayaraq, onun yaddaşında qan və ölüm qoxusu müharibə travmasının dərinliyini ortaya qoyur.

Səidənin əsirlikdən sonra seçdiyi həyat tərzi Durdanə Ağayevadan çox fərqlidir.  Onun Dürdanə Ağayevadan fərqli olaraq cəmiyyətdən uzaqlaşması, kimliyini gizlətməsi və özünü “ruhi xəstə” kimi tanıtdırması – travma sonrası sosial təcridin və özünü müdafiə instinktinin nəticəsidir.  Bu davranış forması psixologiyada travmatik təcrübədən sonra yaranan özünütəcrid və güvən böhranı ilə izah olunur. Qadının insanlarla deyil, bir itlə emosional bağ qurması isə onun itirdiyi ailə və övlad hissinin simvolik kompensasiyasıdır. O, iti “oğlum Ruslandır” (Meyxoş Abdullanın “Əsir qadın” romanında hadisələr real gerçəkliklə qələmə alınıb) adlandıraraq analıq hissini başqa bir obyekt üzərində yaşatmağa çalışır. Bu, psixoloji travmadan sonra yaranan substitusiya və emosional boşluğun doldurulması mexanizminə nümunədir.

Əsərdəki təsvirlər – köhnə, qaranlıq və baxımsız ev mühiti – qadının daxili psixoloji vəziyyətinin metaforası fiziki məkanın dağılmış və tərk edilmiş görünüşü onun daxili dünyasında baş verən sarsıntılarıdır. Bunlar əsirlikdən qayıtdıqdan sonra bir qadının  insan psixologiyasında yaratdığı emosional gərginliyi göstərir.

Hər iki qadın obrazı- Dürdanə Ağayeva və Səidə xanım müharibə və əsirliyin insan psixikasında yaratdığı dərin izləri, yaddaş travmasını və insanın yaşamaq üçün yaratdığı psixoloji müdafiə mexanizmlərini təsirli şəkildə təqdimidir. Onların taleyi yalnız fərdi bir həyat hekayəsi deyil, həm də müharibənin insan ruhuna vurduğu sağalmaz yaraların simvolik ifadəsidir.

Xocalı faciəsi zamanı əsir düşmüş qadınların taleyi müharibənin insan həyatına və psixologiyasına vurduğu dərin yaraları aydın şəkildə göstərir. Bu hadisələri yaşamış qadınların həyat hekayələri yalnız fərdi talelərin təsviri deyil, həm də müharibə travmasının sosial və psixoloji nəticələrinin canlı ifadəsidir. Əsirlik şəraitində yaşanan qorxu, qeyri-müəyyənlik, fiziki və mənəvi təzyiqlər onların yaddaşında silinməz izlər buraxsa da, bu qadınlar böyük iradə və mənəvi güc nümayiş etdirərək həyatlarını yenidən qurmağa çalışmışlar.

Durdanə Ağayeva kimi real şahidlərin xatirələri və Meyxoş Abdullanın “Əsir qadın” əsərində təqdim olunan Səidə obrazı əsirlik travmasının müxtəlif tərəflərini göstərməklə yanaşı, insanın ən ağır sınaqlara belə dözə bilən mənəvi potensialını da ortaya qoyur. Hər iki nümunə göstərir ki, müharibənin yaratdığı sarsıntılar insan psixikasında uzunmüddətli izlər buraxsa da, sosial dəstək, milli-mənəvi dəyərlər və yaşamaq iradəsi bu travmaların öhdəsindən gəlməkdə mühüm rol oynayır.

Xocalı əsirliyini yaşamış qadınların həyat hekayələri həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də müharibə travmasının sosial-psixoloji aspektlərinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu talelər insan iradəsinin gücünü, qadınların mənəvi dözümlülüyünü və milli yaddaşın formalaşmasında onların mühüm rolunu göstərən dəyərli həyat nümunələri kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)