İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Bu gün doğum gününü qeyd edən Kolson Vaythed (Colson Whitehead) müasir Amerika ədəbiyyatının ən tanınmış yazıçılarından, roman müəlliflərindən və esseistlərindən biridir. O, xüsusilə Amerika tarixinin ağrılı səhifələrini, köləlik dövrünü, irqi ayrı-seçkiliyi, sosial ədalətsizliyi və insanın yaşamaq uğrunda mübarizəsini əks etdirən əsərləri ilə məşhurdur.
Vaythed iki dəfə nüfuzlu Pulitzer mükafatına layiq görülmüş nadir yazıçılardandır. Onun yaradıcılığı tarixi hadisələri bədii təxəyyül, alleqoriya, sosial tənqid və psixoloji müşahidələrlə birləşdirməsi ilə seçilir. Kolson Vaythed 6 noyabr 1969-cu ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərində anadan olub.
O, Manhettendə böyüyüb. Uşaqlıq və gənclik illərini Nyu-Yorkun mədəni və ictimai mühiti əhatəsində keçirib.
Gənclik dövründən ədəbiyyata, musiqiyə və mədəniyyətə maraq göstərib. Ali təhsilini Harvard Universitetində alıb. Universiteti bitirdikdən sonra jurnalistika sahəsində fəaliyyətə başlayıb.
O, məşhur The Village Voice nəşrində çalışaraq televiziya, kitab və musiqi haqqında resenziyalar yazıb. Jurnalistlik fəaliyyəti onun yazı üslubunun formalaşmasına, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini müşahidə etməsinə və hadisələrə tənqidi yanaşmasına kömək edib. Sonralar əsas diqqətini bədii ədəbiyyata yönəldərək romanlar yazmağa başlayıb.
Vaythedin ilk romanı The Intuitionist (İntuitivist) 1999-cu ildə nəşr olunub. Əsərin hadisələri lift müfəttişlərinin çalışdığı xüsusi bir idarədə cərəyan edir. Romanda iki fərqli düşüncə məktəbi, peşəkar rəqabət, hakimiyyət münasibətləri və cəmiyyətin gizli strukturları təsvir olunur.
Maraqlıdır ki, yazıçı adi görünən lift müfəttişliyi mövzusundan istifadə edərək daha geniş ictimai və fəlsəfi məsələlərə toxunub. Roman ədəbi tənqidçilərin diqqətini cəlb edib və Vaythedin gələcəkdə böyük uğurlar qazanacağının ilk işarələrindən biri olub.
2001-ci ildə onun ikinci romanı John Henry Days (Con Henri günləri) nəşr olunub. Əsər Amerika folklorunun məşhur qəhrəmanlarından biri olan Con Henri obrazı ətrafında qurulub. Burada tarix, mifologiya, media, şöhrət və Amerika cəmiyyətinin xüsusiyyətləri araşdırılır.
Kolson Vaythed müxtəlif janrlarda əsərlər yazıb. Onun kitablarında tarixi roman, detektiv, fantastika, satira və sosial dram elementlərinə rast gəlmək mümkündür.
- The Colossus of New York (2003) - Nyu-Yorkun nəhəngi
Nyu-York şəhərinə həsr olunmuş esse toplusudur. Yazıçı şəhərin küçələrini, insanlarını, gündəlik həyatını və dəyişən simasını təsvir edir.
- Apex Hides the Hurt (2006) - Zirvə ağrını gizlədir
Bir şəhərin adını dəyişdirmək üçün dəvət olunan mütəxəssisin hekayəsidir. Əsərdə adlandırma, kimlik, tarix və cəmiyyətin özünü necə təqdim etməsi məsələləri araşdırılır.
- Sag Harbor (2009) - Saq-Harbor
1985-ci ilin yayında Lonq-Aylenddə yaşayan afroamerikalı yeniyetmələrin həyatından bəhs edir. Dostluq, gənclik, ailə münasibətləri və şəxsiyyətin formalaşması əsərin əsas mövzularıdır.
- Zone One (2011) - Birinci zona
Post-apokaliptik janrda yazılmış romandır. Hadisələr zombi epidemiyasından sonra dağıntılar içində qalmış Nyu-Yorkda cərəyan edir. Əsər qorxu və fantastika ilə yanaşı, insan təbiəti və cəmiyyətin dağılması mövzularını da əhatə edir.
- The Noble Hustle: Poker, Beef Jerky & Death (2014) - Nəcib fırıldaq: Poker, qurudulmuş ət və ölüm
Qeyri-bədii əsərdir. Yazıçı 2011-ci ildə keçirilmiş Dünya Poker Çempionatında iştirak təcrübəsini yumor və şəxsi müşahidələrlə qələmə alıb.
Ən məşhur əsər
The Underground Railroad (Yeraltı dəmir yolu)
2016-cı ildə nəşr olunan bu roman yazıçının beynəlxalq miqyasda tanınmasını təmin edib. Əsərin baş qəhrəmanı Kora adlı gənc qadındır. O, ABŞ-ın Corciya ştatında yerləşən pambıq plantasiyasında köləlik şəraitində yaşayır. Ağır həyat şəraitindən xilas olmaq istəyən Kora Sezar adlı başqa bir kölənin köməyi ilə qaçmağa qərar verir.
Əsərin ən maraqlı xüsusiyyəti müəllifin tarixdə həqiqətən mövcud olmuş köləlikdən qaçış şəbəkəsini — Underground Railroad sistemini fantastik şəkildə həqiqi yeraltı dəmir yolu kimi təsvir etməsidir.
Romanlarının əsas mövzuları:
- Köləlik və insan hüquqları;
- İrqi ayrı-seçkilik;
- Azadlıq və insan ləyaqəti;
- Zülmə qarşı mübarizə;
- İnsan iradəsi və yaşamaq arzusu.
Əsər 2017-ci ildə bədii ədəbiyyat üzrə Pulitzer mükafatını qazanıb. Bundan başqa, 2016-cı ildə ABŞ Milli Kitab Mükafatına layiq görülüb. 2021-ci ildə roman əsasında rejissor Barri Cenkins tərəfindən televiziya mini-serialı da çəkilib.
Mükafatları
1. Young Lions Fiction Award
2. Anisfield-Wolf Book Award
3. MacArthur Fellowship
4. National Book Award
5. Pulitzer Prize – The Underground Railroad
6. Arthur C. Clarke Award
7. Pulitzer Prize – The Nickel Boys
8. Library of Congress Prize for American Fiction
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.11.2026)
