İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Fridrix Vilhelm Nitsşe (Friedrich Wilhelm Nietzsche) — alman filosofu, yazıçı, şair və mədəniyyət tənqidçisidir. O, XIX əsrin ən çox müzakirə edilən filosoflarından biri olub, insanın azadlığı, mənəviyyat, din, həyatın mənası və fərdi inkişaf haqqında fikirləri ilə dünya fəlsəfəsinə böyük təsir göstərib.
Nitsşe dindar ailədə 15 oktyabr 1844cü ildə dünyaya gəlib. Atası Karl Lüdviq Nitsşe lüteran keşişi idi. Atasını hələ uşaq ikən itirən Fridrix anası, nənəsi, xalaları və kiçik bacısı Elizabetlə birlikdə böyüyüb. O, uşaqlıqdan elmə, musiqiyə, ədəbiyyata və qədim mədəniyyətlərə böyük maraq göstərib. Bonn və Leypsiq universitetlərində klassik filologiya üzrə təhsil alıb. 1869-cu ildə, cəmi 24 yaşında Bazel Universitetində klassik filologiya professoru olub. Bu, onun elmi karyerasında mühüm hadisə idi.
Nitsşe yalnız nəzəriyyələr irəli sürən filosof deyildi. O, insanın özünü tanımasını, cəmiyyətin qəbul etdiyi dəyərləri sorğulamasını və həyatına məsuliyyətlə yanaşmasını vacib hesab edirdi.
1. İnsan özünü aşmalıdır
Nitsşenin fəlsəfəsində insanın dünənki vəziyyətindən daha irəli getməsi, zəif cəhətlərini tanıması və öz imkanlarını inkişaf etdirməsi mühüm yer tutur. O, insanın başqalarının fikirlərinə kor-koranə tabe olmaq əvəzinə, öz həyatını şüurlu şəkildə qurmasını müdafiə edirdi.
2. Ənənəvi dəyərlərin sorğulanması
Nitsşe cəmiyyətdə doğru və yanlış hesab edilən fikirlərin necə yarandığını araşdırıb. O, insanların bəzi əxlaqi qaydaları düşünmədən qəbul etməsini tənqid edir, onların mənşəyini və insan həyatına təsirini araşdırmağa çağırıb.
3. Həyatı qəbul etmək
Onun düşüncəsinə görə, həyat yalnız sevincdən ibarət deyil. Əzab, uğursuzluq, itki və çətinliklər də insan təcrübəsinin bir hissəsidir. İnsan həyatın çətinliklərinə baxmayaraq, yaşamağa və özünü inkişaf etdirməyə davam etməlidir.
4. Azad düşüncə
Nitsşe insanın müstəqil düşünməsinə xüsusi əhəmiyyət verib. O, hazır cavabları qəbul etməkdənsə, suallar verməyi, araşdırmağı və öz mövqeyini formalaşdırmağı vacib sayıb.
5. “Əbədi qayıdış” ideyası
Nitsşenin məşhur fəlsəfi ideyalarından biri də əbədi qayıdışdır. Bu düşüncə insanı belə bir sual üzərində düşünməyə sövq edir: Əgər həyatını bütün sevincləri və ağrıları ilə yenidən, eyni şəkildə yaşamalı olsaydın, buna razı olardınmı?
Bu fikir insanın öz seçimlərinə və yaşadığı həyata münasibətini dərin şəkildə nəzərdən keçirməsinə imkan verir.
Ən məşhur əsərləri
1. Zərdüşt belə deyirdi (Also sprach Zarathustra, 1883–1885)
Nitsşenin ən məşhur əsərlərindən biridir. Kitabda Zərdüşt adlı obraz vasitəsilə insanın özünü aşması, mənəvi inkişafı və həyatın mənası kimi mövzular bədii-fəlsəfi dillə təqdim olunur.
2. Xeyir və şərdən o tərəfdə (Jenseits von Gut und Böse, 1886)
Əxlaq, həqiqət, filosofların düşüncə tərzi və cəmiyyətin qəbul etdiyi dəyərlər haqqında tənqidi fikirlərini əks etdirir.
3. Əxlaqın genealogiyası haqqında (Zur Genealogie der Moral, 1887)
Əxlaqi anlayışların tarixi mənşəyini, günahkarlıq hissini və insanların yaxşı ilə pisi necə müəyyənləşdirdiyini araşdırır.
4. Faciənin musiqi ruhundan doğuluşu (Die Geburt der Tragödie, 1872)
Qədim yunan mədəniyyəti, faciə sənəti, musiqi və incəsənətin insan həyatındakı rolu haqqındadır.
5. Şən elm (Die fröhliche Wissenschaft, 1882)
Həqiqət, azadlıq, bilik, həyatın mənası və insanın öz dəyərlərini yaratması kimi məsələləri əhatə edir.
Nitsşe həyatı boyu sağlamlıq problemlərindən əziyyət çəkib. Bu səbəbdən 1879-cu ildə universitetdəki professor vəzifəsindən ayrılıb. Sonrakı illərdə İsveçrə, İtaliya və Fransanın müxtəlif şəhərlərində yaşadı, əsərlərinin böyük hissəsini isə bu dövrdə yazıb.
1889-cu ilin yanvarında Turində ağır psixi və nevroloji böhran keçirib. Ömrünün qalan hissəsində müstəqil elmi və ədəbi fəaliyyətini davam etdirə bilmədi.
1900-cü il avqustun 25-də vəfat edib. Ölümündən sonra onun əsərləri fəlsəfəyə, ədəbiyyata, psixologiyaya və incəsənətə böyük təsir göstərib. Bacısı Elizabet onun yazılarının sonrakı nəşrlərində iştirak etsə də, bəzi materialların təqdimatı Nitsşenin fikirlərini təhrif edən mübahisələrə səbəb olub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(15.10.2026)
