İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Stanisław Lem — XX əsrin ən böyük polyak yazıçılarından biri, filosof, futurist və xüsusilə elmi-fantastika ədəbiyyatının ən mühüm nümayəndələrindən hesab olunur. Onun əsərlərində kosmos, yadplanetli həyat, süni intellekt, texnologiyanın gələcəyi, insan şüuru, elm və insanın özünü dərk etməsi kimi mövzular ön plana çıxır. Əsərləri 40-dan çox dilə tərcümə olunub və dünya üzrə milyonlarla nüsxə satılıb.

Stanisław Lem 12 sentyabr 1921-ci ildə Lvovda — həmin dövrdə Polşanın tərkibində olan, bu gün isə Ukraynaya daxil olan şəhərdə anadan olub. Atası Samuel Lem otorinolarinqoloq, yəni qulaq-burun-boğaz həkimi idi. Lem uşaqlıqdan qeyri-adi maraq və güclü təxəyyülü ilə seçilib. Öz avtobioqrafik yazılarında uşaqlığını maraqlı, bəzən yumoristik şəkildə təsvir edib. O, erkən yaşlarından oxumağa, müxtəlif əşyaları araşdırmağa və mexanizmlərin necə işlədiyini öyrənməyə həvəs göstərib.

1939-cu ildə orta məktəbi bitirib və Lvovda tibb təhsili almağa başlayıb. Lakin İkinci Dünya müharibəsi onun həyatını kökündən dəyişdirib. 1941-ci ildə Almaniyanın Lvovu işğal etməsindən sonra Lem təhsilini davam etdirə bilməyib. Müharibə illərində müxtəlif işlərdə çalışıb, o cümlədən mexanik köməkçisi və qaynaqçı olub. Sonradan yenidən tibb təhsilinə qayıdıb. 1946-cı ildə ailəsi ilə birlikdə Lvovdan Krakov şəhərinə köçüb və Yaqellon Universitetində tibb təhsilini davam etdirib. Lakin həkim kimi işləmək əvəzinə ədəbiyyata yönəlib.

 Lemin ilk əsərlərindən biri “Marsdan gələn adam” (Człowiek z Marsa) olub. Əsər 1946-cı ildə hissə-hissə dərc olunub. 1948-ci ildə ilk ciddi romanı olan “Transfiqurasiya xəstəxanası” üzərində işləməyə başladı. Əsər senzura səbəbindən dərhal nəşr olunmayıb. Onun yazıçılıq karyerasında dönüş nöqtəsi “Astronavtlar” romanının 1951-ci ildə nəşr olunması olub. Kitabın uğuru Lemə elmi-fantastika sahəsində daha geniş yazmaq imkanı verib.

Lemin adı ən çox “Solaris” romanı ilə bağlıdır. Roman 1961-ci ildə nəşr olunub və onun yaradıcılığının zirvələrindən biri hesab edilir. Əsərdə insanın yadplanetli həyat forması ilə əlaqə yaratmaq cəhdi təsvir olunub. Lakin “Solaris” sadəcə kosmos haqqında roman deyil. Əsərin əsas suallarından biri budur: İnsan həqiqətən özündən tamamilə fərqli bir zəkanı anlaya bilərmi?

Lem burada yadplanetliləri sadəcə “başqa planetdən gələn canlılar” kimi təqdim etmir. O, insanın kainatı öz düşüncə və təcrübəsinə uyğun şəkildə anlamağa çalışmasının məhdudluğunu göstərib. Bu səbəbdən “Solaris” həm elmi-fantastika, həm də fəlsəfi roman kimi qəbul edilib. Lem.in rəsmi saytında da əsər dünya elmi-fantastikasının əsas klassiklərindən biri kimi təqdim olunub.

“Solaris”də əsas mövzular

- İnsan və yadplanetli zəka

- Şüur və yaddaş

- Sevgi və itki

- İnsan psixologiyası

- Kainatın dərk edilməsi

- Elmin imkanları və məhdudiyyətləri

- “Başqasını” anlamağın mümkünsüzlüyü

- İnsanların özlərini kainatın mərkəzi hesab etməsi

Əsas əsərləri

Lemin çox zəngin yaradıcılığı var. Qeyd etdik ki, “Solaris” onun ən məşhur romanıdır. Ən məşhur digər əsərlərindən bəziləri:

“Məğlubedilməz”

Kosmik ekspedisiya və naməlum planetdə qarşılaşılan sirli hadisələr haqqında elmi-fantastik romandır.

“Eden”

Naməlum planetdə yad sivilizasiya ilə qarşılaşan insanların hekayəsidir.

“Ulduz gündəlikləri”

İjon Tiçi adlı kosmik səyyahın macəralarından ibarət satirik əsərlər toplusudur.

“Kiberiada”

Lem yaradıcılığının ən maraqlı və yumorlu nümunələrindəndir. Robotlar, texnologiya, elm və insan cəmiyyəti haqqında fəlsəfi fikirlər fantastik və satirik formada təqdim olunur.

“Ulduzlardan qayıdış”

Uzaq gələcəkdə Yerə qayıdan kosmonavtın tamamilə dəyişmiş insan cəmiyyəti ilə qarşılaşmasından bəhs edir.

“Lord Voosunun gündəliyi”

Kosmos, insan xarakteri və texnologiya mövzularını birləşdirən əsərlər silsiləsidir.

“Uğursuzluq”

Lemin sonrakı dövrünün mühüm əsərlərindən biridir və insanla yad sivilizasiya arasındakı əlaqənin uğursuzluq ehtimalını araşdırır.

“Futurologiya konqresi”

Gələcək cəmiyyət, texnologiya, gerçəklik və insan şüurunun manipulyasiyası haqqında satirik və fəlsəfi əsərdir.

“Kiberiada”nın xüsusi yeri

“Kiberiada” Lemin yaradıcılığında ayrıca yer tutur. Burada Trurl və Klapavsi adlı iki robot ixtiraçının macəraları təsvir olunub. İlk baxışdan əsər sadəcə fantastik və yumorlu görünə bilər. Əslində isə Lem:

- insan təbiətini,

- hakimiyyət ehtirasını

- müharibəni

- elmin məsuliyyətini

- texnologiyanın təhlükələrini

- cəmiyyətin absurd tərəflərini

- robotların dünyası 

vasitəsilə satirik şəkildə göstərir.

Stanisław Lem 27 mart 2006-cı ildə Krakovda, 84 yaşında vəfat edib. Onun ölümündən sonra da əsərləri dünya ədəbiyyatında öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.09.2026)