İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Lev Tolstoy (1828–1910) — dünya ədəbiyyatının ən böyük yazıçılarından biri, rus realizminin zirvələrindən sayılan romançı, filosof və ictimai fikir adamıdır. Onun yaradıcılığında insanın mənəvi axtarışları, vicdan, sevgi, ailə, ölüm, müharibə, sosial ədalətsizlik və həyatın mənası kimi mövzular mühüm yer tutur.

Lev Nikolayeviç Tolstoy 9 sentyabr 1828-ci ildə Rusiya imperiyasının Tula quberniyasındakı Yasnaya Polyana malikanəsində zadəgan ailəsində anadan olub. Ailəsi qədim rus zadəgan nəslinə mənsub idi. Anası o çox kiçik yaşda ikən, atası isə uşaqlıq dövründə vəfat edib. Tolstoy və bacı-qardaşları qohumlarının himayəsində böyüyüblər.

Gənclik illərində Kazan Universitetində təhsil alıb, lakin universiteti bitirməyib. Sonralar hərbi xidmətə başlayıb və Qafqazda və Krım müharibəsində iştirak edib. Bu təcrübələr onun sonrakı yaradıcılığına ciddi təsir göstərib.

Tolstoyun ən məşhur əsərləri:

“Hərb və sülh” — dünya ədəbiyyatının ən möhtəşəm romanlarından biridir. Napoleon müharibələri fonunda rus cəmiyyətinin, ailələrin və ayrı-ayrı insanların həyatını təsvir edir.

“Anna Karenina” — sevgi, ailə, xəyanət, cəmiyyət və insanın daxili ziddiyyətləri haqqında psixoloji roman.

“Dirilmə” — sosial ədalətsizlik, vicdan və mənəvi yenilənmə məsələlərini ön plana çıxarır.

“Uşaqlıq”, “Yeniyetməlik”, “Gənclik” — yazıçının avtobioqrafik xüsusiyyətlər daşıyan əsərləri.

“İvan İliçin ölümü” — ölüm qarşısında insanın həyatını və seçimlərini yenidən dəyərləndirməsindən bəhs edən fəlsəfi povest.

“Kreytser sonatası”

“Hacı Murad”

“Ata Sergi”

“İnsan nə ilə yaşayır?”

“İki qoca”

“Hərb və sülh”

“Hərb və sülh” Tolstoyun ən böyük əsəri hesab olunur. Romanda 1805–1812-ci illərin müharibələri, Napoleonun Rusiyaya yürüşü və rus zadəgan cəmiyyətinin həyatı geniş şəkildə təsvir edilir. Əsərin əsas qəhrəmanları arasında Pyer Bezuxov, Andrey Bolkonski və Nataşa Rostova xüsusi yer tutur. Tolstoy burada yalnız müharibəni təsvir etmir.

 O, insanın tarix qarşısındakı rolunu, hakimiyyətin mahiyyətini, təsadüf və zərurət məsələsini də araşdırıb. Anna Karenina Tolstoyun ən məşhur psixoloji romanlarından biridir. Romanın mərkəzində Anna Kareninanın faciəli həyatı dayanıb. Lakin əsərin mövzusu yalnız məhəbbət və xəyanət deyil.

Tolstoy eyni zamanda ailə münasibətlərini, qadının cəmiyyətdəki mövqeyini, sosial normaları, kəndli həyatını və insanın xoşbəxtlik axtarışını araşdırır. Romanın məşhur başlanğıc fikri ailə anlayışına Tolstoyun münasibətini çox təsirli şəkildə ifadə edir: “Bütün xoşbəxt ailələr bir-birinə bənzəyir...”

Tolstoy həyatının sonrakı mərhələsində ciddi mənəvi və fəlsəfi axtarışlara başlayıb. O, zənginlikdən, şöhrətdən və dəbdəbədən uzaqlaşmağa çalışıb. Onun düşüncəsində insanın mənəvi kamilliyi, vicdan, sadə həyat, zorakılığın rədd edilməsi, mərhəmət, əmək, insan sevgisi, mənəvi məsuliyyət əsas anlayışlara çevrilib.

Tolstoy müharibəyə, ölüm cəzasına və zorakılığa qarşı çıxıb. Onun dini-fəlsəfi baxışları ənənəvi kilsə təlimindən ciddi şəkildə fərqlənib və bu səbəbdən Rus Pravoslav Kilsəsi 1901-ci ildə onu xaric etdiyini elan edib. Tolstoyun Azərbaycan və Qafqaz tarixi baxımından maraqlı əsərlərindən biri “Hacı Murad” povestidir.

Əsərin hadisələri Qafqaz müharibələri dövründə cərəyan edir. Tolstoy Hacı Murad obrazında yalnız hərbi lideri deyil, mürəkkəb xarakterə malik, azadlıq və ləyaqət uğrunda mübarizə aparan insanı göstərməyə çalışır. Əsər onun ölümündən sonra, 1912-ci ildə nəşr olunub. Tolstoy ömrünün sonlarında öz həyat tərzi ilə əsərlərində müdafiə etdiyi mənəvi prinsiplər arasında ziddiyyət hiss edib.

 O, Yasnaya Polyananı tərk etmək qərarına gəlib. 1910-cu ilin oktyabrında evindən ayrıldıqdan sonra səfər zamanı xəstələnin və 20 noyabr 1910-cu ildə, 82 yaşında, Astapovo dəmir yolu stansiyasında vəfat edib. Tolstoy Yasnaya Polyanada, ailəsinin məzarlarının yerləşdiyi ərazidə dəfn olunub.

Tolstoyun böyüklüyü yalnız çox yazmasında deyil. O, insanın daxili dünyasını son dərəcə dərin şəkildə araşdırıb. Onun qəhrəmanları ideal insanlar deyil — səhv edən, peşman olan, sevən, nifrət edən, qorxan və öz həyatının mənasını axtaran insanlardır. Tolstoyun yaradıcılığını bir cümlə ilə ifadə etmək lazım gəlsə, belə demək olar:

Tolstoy insanı xarici görünüşü ilə deyil, vicdanı, seçimləri və daxili mübarizəsi ilə təsvir edən yazıçıdır. Onun əsərləri bu gün də dünyanın müxtəlif dillərində oxunur və “Hərb və sülh” ilə “Anna Karenina” dünya romanının ən mühüm nümunələri arasında qəbul edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.09.2026)