İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Qalib ölkəyik, bu gün daha səylə və diqqətlə tariximizi öyrənməli, tarixi qəhrəmanlarımızı tanımalıyıq. Gəlin Seyid Cəfər Pişəvəri barədə danışaq.
Bu ad əlbəttə ki çoxunuza tanışdır. Təbriz, Ərdəbil, Xoy, Mərənd, Urmiya qoxur bu şanlı ad.
Seyid Cəfər Pişəvəri (1892–1947) — XX əsr Azərbaycan siyasi tarixinin ən mübahisəli və mühüm simalarından biri, jurnalist, siyasi xadim və 1945–1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda yaradılmış Azərbaycan Milli Hökumətinin rəhbəri olub.
Pişəvəri 26 avqust 1892-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Xalxal bölgəsinin Zeyvə kəndində anadan olub. Gənc yaşlarında siyasi fəaliyyətə qoşulub, sonralar Rusiyada və İranda baş verən siyasi proseslərin təsiri altında kommunist hərəkatında iştirak edib. O, jurnalistika ilə də məşğul olur, siyasi və ictimai mövzulu yazılar yazıb.
1920-ci illərdə İranda kommunist siyasi təşkilatlarında fəaliyyət göstərib. 1945-ci ildə Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Demokrat Firqəsi fəaliyyətə başlayıb. Həmin ilin dekabrında Təbrizdə Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub və Pişəvəri onun rəhbəri olub.
Milli Hökumət dövründə:
Azərbaycan türkcəsinin dövlət idarələrində və təhsildə istifadəsinə geniş imkan yaradılıb, məktəblərin və təhsil sisteminin inkişafına diqqət yetirilib, Təbriz Universitetinin yaradılması istiqamətində addımlar atılıb, torpaq və sosial məsələlər üzrə islahatlar həyata keçirilib, Azərbaycan Milli Məclisi fəaliyyət göstərib,yerli idarəçilik və mədəniyyət sahəsində dəyişikliklər edilib.
Bu hökumət Sovet İttifaqının siyasi və hərbi dəstəyinə ciddi şəkildə arxalanıb. İran hökuməti isə bunu ölkənin ərazi bütövlüyünə təhlükə kimi qiymətləndirib. 1946-cı ildə Sovet qoşunlarının İrandan çıxmasından sonra İran ordusu Azərbaycana daxil olub və Milli Hökumət süqut edib.
Pişəvəri və tərəfdarlarının böyük hissəsi 1946-cı ilin sonunda Sovet Azərbaycanına keçib. O, Bakıda yaşamağa başladı və siyasi fəaliyyətini burada davam etdirib. 11 iyun 1947-ci ildə Pişəvəri avtomobil qəzası nəticəsində həlak olub. Onun ölümü ilə bağlı sonrakı illərdə müxtəlif versiyalar irəli sürülüb.
Hadisənin qəza, yaxud sui-qəsd olması barədə mübahisələr bu günə qədər mövcuddur. Pişəvərinin irsi Azərbaycan tarixində iki fərqli baxışın kəsişdiyi mürəkkəb mövzudur. Bir tərəfdən o, Cənubi Azərbaycanda ana dilinin, təhsilin və yerli siyasi özünüidarənin genişləndirilməsinə çalışan milli-siyasi lider kimi təqdim olunur.
Digər tərəfdən, onun rəhbərlik etdiyi Milli Hökumətin Sovet İttifaqından güclü asılılığı və həmin dövrdəki geosiyasi şərait onun fəaliyyətinin qiymətləndirilməsini daha mürəkkəb edib. Bu səbəbdən Seyid Cəfər Pişəvərini yalnız “milli qəhrəman” və ya yalnız “Sovet layihəsinin rəhbəri” kimi təqdim etmək tarixi hadisələrin bütün tərəflərini əhatə etmir. Onun fəaliyyəti II Dünya müharibəsindən sonrakı İran–SSRİ münasibətləri, Azərbaycan məsələsi və Soyuq müharibənin başlanğıcı kontekstində araşdırılmalıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.08.2026)
