İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Almanlar haqlı olaraq BertoltBrextadı ilə öyünürlər. Kimdir Brext? Çoxunuz üçün əlbəttə ki təqdimata ehtiyac yoxdur. Bertolt Brext (alm. Bertolt Brecht, 1898–1956) — XX əsrin ən mühüm alman dramaturqlarından, teatr nəzəriyyəçilərindən, şairlərindən və rejissorlarından biridir.

O, xüsusilə “epik teatr” nəzəriyyəsinin yaradıcısı kimi tanınır. Brextin teatr haqqında düşüncələri yalnız Almaniyada deyil, bütün dünya səhnə sənətinə böyük təsir göstərib.

Onun yaradıcılığının əsas xüsusiyyətləri cəmiyyətə tənqidi münasibət, sosial ədalətsizlik, müharibə, yoxsulluq, hakimiyyət, kapitalizm, insanın mənəvi seçimi və fərdin cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyəti kimi mövzulardır.

Bertolt Brext 10 fevral 1898-ci ildə Almaniyanın Auqsburq şəhərində anadan olub. Tam adı Eugen Berthold Friedrich Brecht'dir. Atası kağız fabrikində rəhbər vəzifədə çalışıb. Ailənin nisbətən təminatlı həyat şəraitinə baxmayaraq, Brext uşaqlıqdan cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasındakı fərqləri müşahidə edib.

Gənc yaşlarından ədəbiyyata maraq göstərən Brext şeirlər və kiçik səhnə əsərləri yazmağa başlayıb. Birinci Dünya müharibəsi onun dünyagörüşünə ciddi təsir göstərib. Müharibənin insan həyatını məhv etməsi və cəmiyyətə gətirdiyi dağıntılar sonralar onun yaradıcılığında mühüm mövzulardan birinə çevrilir.

1917-ci ildə Münhen Universitetində tibb təhsili almağa başlayıb. Lakin ədəbiyyat və teatrla daha çox maraqlandığı üçün universitet təhsilini yarımçıq qoyub. Brextin ilk yaradıcılıq mərhələsində ekspressionizm cərəyanının təsiri hiss olunur. Onun erkən pyesləri ənənəvi dramaturgiyanın qaydalarından uzaqlaşması ilə seçilib

İlk diqqət çəkən əsərlərindən biri “Baal” pyesidir. Ardınca “Gecənin nağaraları” və “Şəhərlərin cəngəlliyində” kimi əsərləri meydana gəlir. Brext ənənəvi teatrın tamaşaçıya sadəcə emosional təsir göstərməsini kifayət hesab etmirdi. Onun fikrincə, tamaşaçı səhnədə gördükləri haqqında düşünməli, hadisələri təhlil etməli və cəmiyyətə suallar verməli idi.

Brextin dünya teatrına ən böyük töhfəsi epik teatr anlayışıdır. Ənənəvi dramatik teatrda tamaşaçı hadisələrin emosional təsirinə qapılır, qəhrəmanlarla özünü eyniləşdirir və hadisələri sanki real həyat kimi yaşayır. Brext isə tamaşaçının səhnədə baş verənlərdən müəyyən məsafə saxlamasını istəyirdi.

Bunun üçün o, “yadlaşdırma effekti” (Verfremdungseffekt) adlandırılan üsuldan istifadə edib. Bu üsulun məqsədi tamaşaçıya:

“Sən sadəcə hadisəni izləmə, onun səbəbini və nəticəsini düşün.” mesajını vermək idi.

Məsələn, aktyor obrazı tamamilə “yaşamaq” əvəzinə bəzən obraz haqqında tamaşaçıya məlumat verə bilərdi.

 Səhnə dəyişiklikləri gizlədilməyə bilər, musiqi hadisənin emosional təsirini gücləndirməkdən çox onu şərh edə bilərdi. Beləliklə, Brextin teatrında tamaşaçı passiv müşahidəçi deyil, düşünən və mühakimə edən şəxs olmalı idi. Brextin ən məşhur əsərlərindən biri “Üçqəpiklik opera”dır.

 Əsərin musiqisini Kurt Vayl bəstələyib. Əsər 1928-ci ildə Berlində tamaşaya qoyulub və böyük uğur qazanıb. Pyesdə cinayət aləmi, yoxsulluq, pul, hakimiyyət və cəmiyyətin ikili standartları satirik şəkildə təsvir edilib. Əsərin əsas qəhrəmanı Maki Messerdir. O, cinayətkar və quldur obrazı olsa da, Brext onu yalnız “pis insan” kimi təqdim etmir.

Əsas sual cəmiyyətin özüdür: İnsanı cinayətə aparan yalnız onun şəxsi xarakteridir, yoxsa onu formalaşdıran sosial mühit də məsuliyyət daşıyır? Bu yanaşma Brext dramaturgiyasının əsas xüsusiyyətlərindəndir.

Brextin ən mühüm əsərlərindən biri “Ana Kuraç və onun uşaqları”dır. Əsərdə müharibə şəraitində yaşayan səyyar satıcı qadın Anna Firlinq — Ana Kuraç təsvir olunub. O, müharibədən qazanc əldə etməyə çalışıb. Lakin müharibə tədricən onun bütün övladlarını əlindən alıb. Əsərin əsas ideyalarından biri budur:

Müharibə heç kimin xeyrinə deyil; hətta ondan qazanc götürdüyünü düşünən insan belə sonda onun qurbanına çevrilə bilər.

Brext burada müharibəni qəhrəmanlıq romantikası ilə deyil, onun arxasında dayanan sosial və iqtisadi maraqlarla göstərib.

“Qalileyin həyatı”

Bu əsərdə məşhur italyan alimi Qalileo Qalileyin həyatı təsvir olunub. Brext Qaliley obrazı vasitəsilə elm, hakimiyyət və vicdan arasındakı münasibətləri araşdırıb. Əsərdə çox mühüm bir sual ortaya çıxır: Alim həqiqəti bildiyi halda hakimiyyət qarşısında geri çəkilə bilərmi? Brext üçün Qaliley yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, həm də intellektual məsuliyyətin simvoludur.

“Sezuanın yaxşı adamı”

Əsərin əsas qəhrəmanı Şen Te adlı qadındır. O, yaxşılıq etmək istəyir, lakin yaşadığı cəmiyyət onun xeyirxahlığını daim istismar edir. Brext burada çox maraqlı fəlsəfi problem qoyur:

Ədalətsiz cəmiyyətdə həqiqətən yaxşı insan olaraq qalmaq mümkündürmü? Şen Tenin yaxşılıq etmək arzusu ilə həyatda qalmaq məcburiyyəti arasında qalması əsərin əsas konfliktini təşkil edib.

“Kavkaz təbaşir dairəsi”

Bu əsər də Brextin mühüm dramaturji nümunələrindəndir. Əsərin mərkəzində Qruşa adlı qadının uşağa göstərdiyi fədakarlıq dayanıb. Əsərin məşhur ideyası ondan ibarətdir ki, uşağın həqiqi anası yalnız onu dünyaya gətirən qadın deyil, ona qayğı göstərən və onun üçün fədakarlıq edən qadındır.

Müharibə Brext yaradıcılığının ən mühüm mövzularından biridir. Birinci və İkinci dünya müharibələri onun dünyagörüşünə ciddi təsir edib. O, müharibənin romantikləşdirilməsinə qarşı çıxıb. Brext üçün müharibə qəhrəmanlıq səhnəsi deyil, ilk növbədə: insan itkisi, aclıq, yoxsulluq, ailələrin dağılması, mənəvi böhran, iqtisadi maraqlar demək idi. Onun əsərlərində müharibənin arxasında dayanan sosial və iqtisadi mexanizmlər xüsusilə diqqət çəkir.

1933-cü ildə Adolf Hitler hakimiyyətə gəldikdən sonra Brext Almaniyanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb. Onun əsərləri nasistlər tərəfindən arzuolunmaz hesab edilib. Brext əvvəlcə Avropanın müxtəlif ölkələrində yaşayıb. Sonralar Danimarka, İsveç, Finlandiya kimi ölkələrdə olub. İkinci Dünya müharibəsi dövründə ABŞ-a gedib.

Lakin ABŞ-da da uzun müddət qala bilmir. 1947-ci ildə ABŞ Konqresinin Amerikaya qarşı fəaliyyətləri araşdıran komitəsi qarşısında sorğu-suala çəkilib. Bundan sonra ABŞ-dan ayrılıb və Avropaya qayıdıb. Berliner Ensemble Brextin teatr fəaliyyətinin ən mühüm mərhələlərindən biri Berliner Ensemble teatrının yaradılmasıdır.

1949-cu ildə Şərqi Berlində bu teatrın fəaliyyətinin əsası qoyulub. Brext burada öz teatr nəzəriyyəsini praktik şəkildə həyata keçirib. Berliner Ensemble sonradan Brext teatrının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilib və onun teatr üsulları dünyanın müxtəlif ölkələrində yayılıb. Brextin şairliyi Brext yalnız dramaturq və rejissor deyildi.

O, həm də güclü şair idi.

Onun poeziyasında mühüm yer tutan mövzular bunlardır:

müharibə

sevgi

ölüm

yoxsulluq

sosial ədalətsizlik

siyasi hakimiyyət

insanın məsuliyyəti

Brextin şeirlərinin dili çox vaxt sadə və danışıq üslubuna yaxın olub. Lakin bu sadəliyin arxasında ciddi fəlsəfi fikir dayanır. O, bəzən ən sadə cümlə ilə çox ağır bir sual qoyub. Brext dramaturgiyasını bir neçə əsas xüsusiyyətlə xarakterizə etmək olar:

1. Tamaşaçını düşündürmək

O, tamaşaçının yalnız ağlamasını və ya gülməsini yox, “Niyə belə oldu?” sualını verməsini istəyirdi.

2. Yadlaşdırma effekti

Tamaşaçı hadisəyə tam emosional şəkildə qapılmamalı, ona kənardan baxaraq düşünməlidir.

3. Sosial problemlər

Brext fərdi faciələrin arxasında cəmiyyətin quruluşunu axtarırdı.

4. Hakimiyyətin tənqidi

Hakimiyyətin, iqtisadi maraqların və sosial bərabərsizliyin insan həyatına təsirini araşdırırdı.

5. Müharibəyə qarşı mövqe

Müharibənin insan və cəmiyyət üçün dağıdıcı nəticələrini göstərirdi.

6. Açıq suallar

Brext əsərlərində hər şeyi hazır cavabla bitirməyə çalışmırdı. Tamaşaçının özü nəticə çıxarmasını istəyirdi.

Brextin yaradıcılığı dünya teatrının müxtəlif istiqamətlərinə təsir etdiyi kimi, Azərbaycan teatr və dramaturgiyasının inkişafında da maraq doğuran sənət hadisələrindən biri olub. Onun əsərləri müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulub, dramaturgiyası və epik teatr prinsipləri teatrşünaslıq və ədəbi tədqiqatlarda öyrənilib.

Brextin teatr konsepsiyasının Azərbaycan üçün maraqlı tərəflərindən biri də tamaşaçının yalnız hadisəni seyr etməsi deyil, ictimai problemlər haqqında düşünməyə sövq edilməsidir.

Vəfatı

Bertolt Brext 14 avqust 1956-cı ildə Şərqi Berlində, 58 yaşında vəfat edib.

O, ölümündən sonra da dünya teatrının ən çox öyrənilən dramaturq və teatr nəzəriyyəçilərindən biri olaraq qalıb. Bu gün onun əsərləri dünyanın müxtəlif teatrlarında tamaşaya qoyulur və teatr məktəblərində onun nəzəriyyəsi öyrənilir.

Bəs Brexti bir cümlə ilə necə ifadə etmək olar?

Bertolt Brext tamaşaçını səhnədə gördüyü hadisəyə ağlamağa deyil, onun səbəbləri haqqında düşünməyə məcbur edən dramaturq idi.

Onun teatrının əsas sualı təxminən belə səslənir: “Dünyanı olduğu kimi qəbul etməliyik, yoxsa onu dəyişdirmək mümkündür?”

Məhz buna görə Brext sadəcə dramaturq deyil, teatrın tamaşaçıya münasibətini dəyişdirən sənət düşünürü hesab olunur.

Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.08.2026)