Nemət Tahir,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
Tarixin hansı unudulmuş qəhrəmanlarımdan söhbət gedir? Birinci Dünya müharibəsində şaftalı çərdəyi toplayan qız skautlardan. “Bu nə qəhrəmanlıq olsun ki belə” deyə sual etməyə tələsməyin. Səbrinizi basıb oxuyun.
Tarixin ən qanlı toqquşmalarından biri olan Birinci Dünya müharibəsi (1914–1918) yalnız cəbhədəki əsgərlərin deyil, həm də arxa cəbhədəki mülki insanların, xüsusilə də uşaqların böyük fədakarlıqlarına şahidlik edib. Bu fədakarlıqlardan ən qeyri-adi və maraqlısı isə "Şaftalı çərdəyi kampaniyası"dır.
Ölümcül qaz hücumları və yeni təhlükə
1915-ci ildən etibarən müharibə meydanlarında xlor və xardal kimi kimyəvi zəhərli qazlardan istifadə edilməyə başlandı. Bu ölümcül qazlar minlərlə əsgərin həyatına son qoyurdu. Əsgərləri qorumaq üçün təcili olaraq effektiv qaz maskalarının istehsalına ehtiyac yarandı.
Niyə məhz şaftalı çərdəyi?
Amerikalı və britaniyalı alimlər apardıqları araşdırmalar nəticəsində aşkar etdilər ki, adi odun kömürünə nisbətən şaftalı, ərik, gilas çərdəkləri və qoz qabıqlarının yandırılması ilə əldə edilən aktivləşdirilmiş kömür zəhərli qazları daha yüksək səviyyədə süzür və özünə hopdurur. Bu çərdəklərin sıx quruluşu mikroskopik ölçüdə əla bir "karbon süngəri" yaradaraq toksinlərin keçməsinin qarşısını alırdı.
"Çərdəyi qoru, əsgəri xilas et!" (Do Your Bit – Save the Pit)
1917–1918-ci illərdə ABŞ hökuməti, Qırmızı Xaç və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə birlikdə ölkə daxilində nəhəng bir toplama kampaniyası başlatdı. Bu kampaniyanın ön cəbhəsində isə qız və oğlan skautlar (izcilər) dayanırdı. Böyük fədakarlıq: Həmin dövrdə cəmi bircə əsgər qaz maskası filtrinin hazırlanması üçün təxminən 200 ədəd şaftalı çərdəyi və ya 1 kq-a yaxın qoz qabığı tələb olunurdu.
Şəkildə gördüyünüz gənc qız skautlar kimi minlərlə uşaq küçə-küçə, ev-ev gəzərək, bazarlarda stendlər quraraq tonlarla çərdək topladılar. Hətta Vaşinqtondan olan 13 yaşından kiçik üç qız skaut ölkədə hamıdan çox çərdək topladığı üçün rəsmi olaraq "Çərdək çempionu" elan edilmişdi.
Toplanan bu çərdəklərin hamısı xüsusi dövlət zavodlarına göndərilir, orada yüksək temperaturda oksigensiz mühitdə yandırılaraq qaz maskalarının filtrlərinə yerləşdirilirdi. Həmin dövrün uşaqları üçün bu, sadəcə bir oyun deyil, cəbhədəki atalarının və qardaşlarının həyatını xilas etmək üçün real bir mübarizə idi.
Tarixin bu kiçik, lakin təsirli detalı bizə sübut edir ki, bəzən ən böyük qələbələr və xilasetmə missiyaları ən adi görünən materialların və ən kiçik qəhrəmanların arxasında gizlənir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.08.2026)
