Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tarixi çox vaxt kişilər yazıb. Amma qadınlar onun kölgəsində dayanıb, səsləri ilə, yaradıcılıqları ilə, hətta barmaqları qırılsa da, ruhları ilə tarixə meydan oxuyublar. Tarixdə qadın olmaq… bu, yalnız var olmaq deyil. Bu, hər gün ölümün, zülmün, təhqirin və qorxunun içindən keçmək, amma hər gecə yenidən doğulmaq və öz ruhunu qorumaq deməkdir.

Xədicə Qayıbova: musiqi ilə üsyan

Xədicə Qayıbova yalnız Azərbaycan musiqisinin deyil, qadın müqavimətinin də simvoludur. Repressiya dövründə onun barmaqları qırılmış, səsi susdurulmuş, amma ruhu öz akordu ilə üsyan etmişdi. “Vətən Xainlərinin Arvadları” tamaşasında tanış olduğum o qadın, hər notunda yalnız musiqi deyil, həyat eşqi, qadınlıq və müqaviməti üfürürdü. Hər akord millətin ruhunu yaşadırdı. Xədicə yalnız musiqi ilə deyil, barmaqları qırılsa da, həyat eşqini qoruyaraq tarixə yazıldı.

"Mən qadınam… bəli, qadın. Amma bu yalnız zəiflik deyil. Mənim barmaqlarım qırıla bilər, amma notlarım qırıla bilməz. Onlar mənim musiqimi susdura bilməz. Hər bir akord, hər bir melodiya… bu xalqın ruhunu daşıyır. Mən yalnız musiqi deyiləm — mən müqavimət, mən həyat eşqi, mən qadınlığın səsiyəm."

Şükriyyə Cavad: sürgün və sədaqət

Şükriyyə Cavad sürgün gecələrində danışırdı:

"Mənim Cavadım, ömür gün yoldaşım… dözəcəyəm, hər gün dözəcəyəm və küllərimdən doğulacağam. Nə olursa olsun, mən onlara boyun əyməyəcəm. Sənin adına xain dedizdirməyəcəm."

O, tualetin sidiyi ilə özünü qoruyurdu, amma ruhunu heç bir zorakılıq sarsıda bilmirdi. Onun fəryadı belə idi:

"Məndən iyrənirsiz, amma əsas odur ki, insan özü özündən iyrənməsin."

Şükriyyə yalnız sevgi ilə yaşamadı; o, sürgün və repressiyanın bütün dəhşətinə qarşı müqavimət göstərdi, sədaqət və dözüm nümunəsi oldu.

Dilbər Axundzadə: sevgi ilə havalanmaq

Dilbər Axundzadə isə sevgi ilə havalanmışdı. Hər gecə Mikayıl Müşfiqin şeirləri ilə yatır, ruhunu onun sözlərinə bağlayırdı:

"Hardasan ay Müşfiq? Onlar məni çox incidirlər, sən mənə qıymazkən onlar mənə zülm verirlər. Onlara de ki, mənə toxunmasınlar, onlar məni yaman günə qoydular."

Fiziki gücü yox idi, amma ruhunu heç kim əymədi. Ölüm onun bədənini aldı, amma sevgi və şeirlər onun qanadları oldu. Repressiya dövründə onun yalnız bədəni deyil, ruhu da sınmağa çalışıldı, amma o öz səsini qorudu.

Ümmügülsüm Sadıqzadə: millətin istiqlalı və qadın müqaviməti

Ümmügülsüm Sadıqzadə isə səsini heç vaxt itirmədi. Hər sözü, hər hecası millətin istiqlalı və qadın müqaviməti ilə titrəyirdi. Həbsxana, sürgün, təcrid yalnız bədəni əzdilər, ruhunu yox. O, yalnız ədəbiyyatla deyil, həm də millətin ruhuna xidmət edən qadın səsi ilə tarixdə yaşadı.

Repressiya dövrünün ağırlığı

1920-1940-cı illər Sovet Azərbaycanda repressiya dövrü idi. Həbs, sürgün, işgəncə və təqiblər hər sahədə qadınların həyatını zəhərləmişdi. Yalnız siyasi fəaliyyətlə məşğul olanlar deyil, sənətkarlar, müəllimlər, şairlər, yazarlar və onların ailələri də bu zülmdən paylarını alırdılar. Hər qadın — Xədicə, Şükriyyə, Dilbər, Ümmügülsüm — öz yaradıcı və daxili dünyasını qoruyaraq bu dəhşəti aşmağa çalışırdı.

Susdurulmayan səslər

Bu qadınların hər biri fərqli yollarla, amma eyni məqsədlə: özünü, sevgisini və ləyaqətini qorumaq. Onları öldürdülər, sürgün etdilər, susdurmağa çalışdılar… Amma onlar ölmədilər. Hər qadın — Xədicə, Şükriyyə, Dilbər, Ümmügülsüm — öz acısı, üsyanı və sevgi bağları ilə tarixin qaranlıq səhifələrində işıq saçdı.

Xədicənin musiqisi, Şükriyyənin sədaqəti, Dilbərin sevgisi, Ümmügülsümün səsi… hamısı bir nəfəsdə oxucuya deyir:

"Qadın susdurula bilməz. Qadın dözər, üsyan edər, sevər və tarixdə yaşayacaq."

Tarix kişi tərəfindən yazılsa da, qadınlar onu əsas hekayəyə çevirdi. Onlar yalnız yaşamadılar. Onlar tarixi yazdılar — qadın kimi, qadın ruhu ilə, susdurulmayan səslərlə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)