Zəhra Həşimova, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün
Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm Kamal Abdullanın dramaturgiyası ilə təcrübə və konseptual yanaşma baxımından yeni mərhələyə keçdi. Onun pyesləri göstərdi ki, milli mətn yalnız tarixi irslə folklora sədaqət üzərində deyil, həmin irsin yenidən düşünülməsi, parçalanması və yeni formaya salınması ilə də inkişaf edə bilər.
Bu dramaturgiya məhz bu səbəbdən milli köklərə bağlı olaraq dünya postmodern estetikası ilə qohum görünür. Kamal Abdulla ənənə ilə müasirlik müstəvilərini bir-birinə qarışdırır, sərhədləri silir, mətnin çoxqatlı gücünü açır və Azərbaycan dramaturgiyasına yeni düşüncə imkanları təqdim edir.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesində də postmodern ənənəyə sadiq qalaraq intertekstuallıq son dərəcə çoxqatlı, gizli və açıq mətniçi rabitələrlə qurulur. Əsərdə ilk nəzərə çarpan şey odur ki, Dədə Qorqud, Basat, Baybura, Banuçiçək kimi adlar oxucunu dərhal dastan dünyasına çəkir. Amma intertekstuallıq yalnız adların gətirilməsi deyil. Müəllif dastanı həm məzmun, həm də forma olaraq götürür, ona yeni mənalar verir. Yəni o, dastanı təkrar etmir, dastanın melodiyasını qoyur, sonra onu kəsərək başqa şəkillərə çevirir. Nəticədə qədim mətnin izi qalır, amma üstündə yeni, bəzən zidd mənalar yaranır. Pyesin öz mənbəyi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına dönüşü postmodern estetikanın “mətnin mənşəyinə qayıdış” prinsipindən çox “mənbənin özünü parçalamaq” niyyəti kimi görünür. Müqəddimədə Qorqud atanın dilindən eşitdiyimiz nəsihətamiz cümlələr pyesdə xor tərəfindən həm sual olaraq qarşımıza çıxır, həm də cavab verilir :
Ölən adam dirilərmi?
Çıxan can geri gələrmi?
Yox, yox, yox, yox...
Sanki müəllif “Sizcə, Dədə Qorqud doğrumu deyir?” deyə oxucudan soruşaraq əsərin əvvəlində şübhə vasitəsilə onları açıq sonluğa hazırlayır. Burada dastanın kodlarını yenidən şərh etməklə yanaşı, həmin kodların sabitliyini pozur, onları müxtəlif dövrlərdən, dillərdən, mifoloji qatlardan gələn digər mətnlər ilə qarşılaşdırılır. Dastan dili ilə dialoq üslubunun, adət və şəxsi arzuların bir arada olması, postmodern pastiş effektini yaradır: əsər yüksək mədəniyyətin simvolları ilə yanaşı, eyni zamanda xalq rəvayətlərinin ritmini saxlayır və onların bir-birinə qarşı necə qurulduğunu nümayiş etdirir. Burada vacib məqam odur ki, müəllif yalnız “müqəddəs” mətnlərə aid olan institusional əhval-ruhiyyəni, dəyərləri də çağırıb yenidən oxuyur. Beləcə, müəllif ənənəni qoruyur, ona sadiq qalır və ya onu sual altına alır. Bunu pyesin dekonstruktiv girişində görürük. Əsər Dirsə xan oğlu Buğac xan boyunda olan 3 rəngdə çadır, bəylərin bu çadırda olmaqlarına etirazı ilə başlayır. Oxucu üçün bu tanış mənzərədir, lakin mənzərənin iştirakçıları pyesdə Baybörə ilə Baybecandır. Boylardakı hadisələr dekonstruksiya olunaraq yeni baxış bucağına keçmişdir. Hadisələr Oğuz elində, lakin mifik zamanda baş verir. Sanki o Qara çadırda yaşananlar açılır, biz dastanda 3 otaq və kimlərin hansı otağa çağırıldığını görürdüksə, Kamal Abdulla, orada hansı dialoqların qurulduğu göstərir. Sanki bizi Oğuz elinə aparıb bir kənarda əyləşdirir, biz isə oradakı hadisələrə başqa bir rakursdan baxıb nəticə çıxardırıq. Müəllif hadisələri sadəcə bərpa etmir, əksinə onları parçalayır və yenidən qurur. Bu, folklorun ironik şəkildə təqdim olunmasına imkan verir. Oğuz elini tanıyan oxucu pyesdə qəhrəmanların birlikdə süfrə arxasındakı dialoqlarına şahid olub onların məişətini tanıyır, boşluqları özü doldurur.
Pyesin əsas ideyalarından biri budur ki, müəllif miflə münasibətdə nə keçmişə bağlanan nostalji mövqeyə çəkilir, nə də onu tamamilə yanlış və yararsız elan edir. Mif həm möhkəm bir istinad nöqtəsi kimi görünür, həm də dərin qüvvə kimi dərk olunur. Yazıçı mifin qapısını açır, amma onu bağlayaraq bütövləşdirmək istəmir. Mif səhnəyə çıxır, dağılır, parçalanır, sonra başqa bir quruluşda yenidən birləşir. Bu, postmodern ədəbiyyatın miflə qurduğu ən açıq və dürüst dialoqlardan biridir: mifdən qaçmaq yox, onu müxtəlif istiqamətlərə axan, çoxmənalı bir qaynaq kimi qəbul etməkdir.
“Yarımçıq əlyazma” romanı və “Casus” pyesi, bu əsərlə tamamlanaraq postmodern trioya çevrilir. Kamal Abdulla, Qorqud atanın romanda Nur daşı vasitəsilə, uyquya dalaraq hadisələri necə öncədən bildiyini göstərirdisə, iki pyesdə bu biliciliyi müxtəlif məkanlarda peyda olub sirlər açması ilə davam etdirir. “Beyrək” müəllifin folklorla münasibətinə də yeni təbəqə gətirir. “Yarımçıq əlyazma” folkloru bir mədəni kod kimi dekonstruksiya edirdisə, “Beyrək” həmin folklorun içindəki “boş yerlər”i araşdırır və onların üzərinə mətndə görünməyən yeni boşluqlar əlavə edir. Casus obrazını “Beyrək” pyesində də görürük. Xaosu təmsil edən obraz, bu dəfə onun rakursundan təqdim olunur. Bayburdla dialoqları, Beyrəyin dustaq olduğunu deyərək Oğuz elinin artıq kosmosdan xaosa doğru bir keçid yaşadığını simvolizə edir. Casusun kimliyi yenə də bilinmir.
Lakin pyes Casus haqqında olan sualı dəyişməyimizə səbəb olur. Artıq Casus “kimdir?” yox, “nəyə xidmət edir?” sualı ortaya çıxır. Casus, xaosun özüdür. Romanla pyeslərdə onun varlığı, bəy və igidlərin yaxşı-pis, ağ-qara, daha dəqiq desək, kosmos-xaos tərəflərini ifşa edərək müqəddəs olanı sorğulamaq inkanı yaradır. Dramaturq, dastandakı hər boya aid müstəqil süjetləri əritməklə qəhrəmanları bir-birindən xəbərdar edir. Pyesdə Baybura və Beyrəyin dialoqlarında Beyrəyin Qanturalı ilə atası arasındakı söhbətləri bildiyini görürük. O da Qanturalı kimi özündən əvvəl duran, at çapmaqda özünü keçən yoldaş arzuladığını, lazım olarsa bunun üçün Trabzon elinə gedə biləcəyini deyir. İnisiasiya prosesi də elə burada başlayır. Lakin “Beyrək” pyesində inisiasiya da fərqli aspektdə təhlil olunmalıdır : “Beyrək bu inisiasiyanı hansı səbəbdən yaşadı?”
Pyesdə baş verən hər şey həm realdır, həm deyil, həm mifdir, həm də yazının düzəltdiyi imitasiya. Oğuzların sözə, nizama və törəyə bağlılığı həm “Dədə Qorqud” ənənəsində, həm də Kamal Abdullanın pyesində bütöv bir dünyagörüşü kimi işləyir. Söz dünyanın yaranma aktı, nizam onun saxlanma forması, törə bu iki qatın insan həyatında təzahürüdür. Oğuz eli üçün söz məsuliyyətdir, eyni zamanda müqəddəsliyin bir formasıdır. Bu nizam pozulanda dünyanın tarazlığı titrəyir. Pyesdə də məhz bu sarsıntı hiss olunur. Burada nizamdakı Oğuz eli mifi, pozulan 3 törə (tutulmayan söz) isə xaosu təmsil edir :
1. Baybecanın Bayburda qızını vermə sözünü tutmur
2. Beyrək Kafir qızına verdiyi sözü tutmur
3. Qazan xan törəni pozaraq Dədə Qorquda məsləhət etmədən Dış Oğuz bəylərini yağmaya çağırmır.
Beləliklə, xaos Oğuz elinə gəlir, qurban olaraq da inisiasiya keçirən, mifdən yazıya keçidi təmsil edən Beyrəyi seçir. Beyrək və Banuçiçəyin inisiasiyası burada iki mərhələli şəkildə baş verir:
BEYRƏK
ON ALTI İLLİK ƏSIRLIK — TOY — ÖLÜM
BANUÇIÇƏK:
ON ALTI İLLİK YAS — TOY — BEYRƏYIN ÖLÜMÜ
Maraqlıdır ki, hər iki obrazı bu inisiasiyanı tamamlamaq üçün xaotik obraz iştirak edir. İnsanın Xaotik qarşılığı ibtidai təsəvvürdə şər mjqüvvələrin onu tanımaması, yan keçməsi və beləliklə mənəvi keçidini tamamlamaq üçün xaos aləmindən olan yerdəyişməsi deməkdir. Bu, pyesdə Beyrəyi əsirlikdən gələndə ozan qiyafəsində heç kimin tanımaması ilə simvolizə olunub. Nizama qayıdışı təmsil edən Toy mərasimində Beyrəyin yerində bəy obrazı Yalançıdır. O, Beyrəyin sağ-salamat toyu tamamlaması üçün seçilib. Banuçiçəyin xaotik qarşılığını isə Burla xatun rəqs zamanı seçir. Boğazca Fatmaya Banuçiçəyin yerinə “Dur sən oyna” deyərək onu qoruyur. Pyesdə xalq gülüşünün bu funksiyası postmodernizmin oyun texnikasını xatırladır. “Casus” pyesində də xaosun mərkəzi olaraq tanıdığımız yeddi oynaşlı Boğazca Fatmanın Banuçiçək kimi bir bəy qızının dayəsi olması, üstəlik toyunda onun yerinə oynaması, oxucunu oyun texnikasını xalq gülüşü ilə intertekstual əlaqədə təhlil etməyə imkan verir. Bu situasiyalar Baxtinin karnaval nəzəriyyəsində olduğu kimi, ciddiliklərin müvəqqəti olaraq alt‑üst edilməsi ilə kollektiv gülüş yaratması ilə uyğundur. Son inisiasiya mərhələsində Beyrəyin xaos aləminə kafir qızı ilə getdiyini görürüksə, onlarla səmaya süzülən Banuçiçəyin aqibəti bilinmir.
Mətn öz köklərinə çox bağlı görünür, amma bu bağlılıq qarşılıqlı müstəqillik üzərində qurulub: hər folklor motivi mətnin içində ya qeyri-müəyyənləşdirilir, ya da təhrif olunur. Nizam mərhələsində Beyrək atasının “Get Banuçiçəyi gör” cümləsinə uyaraq mifə sadiq qalır. Banuçiçək obrazının inisiasiyadakı rolu da ənənəvi deyil. O, klassik sevdalı-qəhrəman modeli ilə verilməyərək inisiasiyanın yönləndiricisi kimi də iştirak edir. Baybecanın Bayburda verib tutmadığı söz Beyrəyi inisisasiyaya doğru aparır. Kafir qızının “bizdə yalançılara cəza verirlər” deməsi, sonda Beyrəyin xaos tərəfindən cəzalandırılacağına işarədir. Kamal Abdullanın pyesində inisiasiya daha çox özünə yol açan, amma heç vaxt tamamlanmayan transformasiyadır. Çünki postmodern məkanda nəticə deyil, proses məna daşıyır. Pyesin əvvəlində Beyrək, Qanturalı kimi Trabzona getmək istəyir, lakin Kafir qızı xaos aləmindəndir, “Elə bil, qorxa-qorxa” pyesindən də bildiyimiz kimi, xaosdakı ruh kosmosda qala bilməz. Qazan xanın da mifə xəyanət edib Qorqud atadan məsləhət almadan mifdən uzaqlaşması birliyi pozur. Birliyin olmadığı yerdə ikilik yaranır ki, bu da xaosla kosmosu təmsil edir. Mif və folklor elementləri inisiasiyanın materialı kimi istifadə olunur, amma onlar da dekonstruksiya olunur. Qədim motivlər tanınır, sonra isə onların əsl gücü və mənası sorğulanır. Beləliklə, inisiasiya həm xatırlanır, həm də tənqid edilir. Nəticə etibarilə, “Beyrək”də inisiasiya bitmiş, yekunlaşan mərhələ deyil. O, yarımçıq, çoxqatlı, davam edən bir axtarışdır. Qəhrəman və oxucunun bu axtarışda iştirak edərək açıq suallara cavab tapması əsərə canlılıq verir. Pyes boyu Beyrəyin inisiasiyası dastana sadiq formada davam etsə də sonu postmodern ənənəyə uyğun gəlir. Kafir qızı xaos aləmindən gələrək haqqa vasil olmuş Beyrəklə başındakı Banuçiçəyi bilinməzə aparır. İntertekstuallıq burada materialın gətirilməsi və mətn daxilində yenidən işlənməsi kimi təzahür edir. Beləliklə, Beyrəyin inisiasiyası yarımçıq qalır. Kamal Abdulla, Oğuz elinin, ölü olan zaman “ökür-ökür” ağlaması, qızların yanaqlarını yırtması kimi adətlərini dekonstruksiya edərək Beyrək və Banuçiçəyi yeni bir inisiasiya mərhələsinə aparır.
Pyesin intertekstuallığı həmçinin “müəllifləşmə” mexanizmi qurur: Kamal Abdulla yalnız mətnlər arasında dialoq yaratmır, həm də bu dialoqun necə manipulyasiya olunduğunu göstərir. Beyrəyin taleyi dastandan götürülüb, amma dastanın özünün “müqəddəs mətni” kimi toxunulmazlığı dağıdılır. Bu, müəllifin folklorun arxetipik sabitliyinə qarşı modern şüurun qeyri-sabitliyini çıxarmasıdır. Dədə Qorqudun nizamı ilə postmodern xaos üz-üzə gəlir və heç biri tam qələbə qazanmır. Nəticədə ortaya mətniçi gərginliklə yaşayan yeni Beyrək çıxır. Beyrək öz yaddaşı ilə mifin yaddaşı arasında, öz taleyi ilə mətnin diktə etdiyi taleyin arasında sıxışıb qalır.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesi Azərbaycan teatrında folklor və qəhrəmanlıq motivlərini müasir səhnə dili ilə birləşdirən əhəmiyyətli əsərdir. Burada intertekstuallıq oxucunu bəzi məqamlarda seçici edir: mədəni kodları tanıyanlar əlavə ləzzət alır, tanımayanlar üçün isə məna qapalı qala bilər. Bu, pyesin həm açıq, həm də gizli ünsürlərə malik olmasını təmin edir, bəzilərinə «oyun», bəzilərinə isə «sınaq» olur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
