NigarXanəliyeva,
“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalınınXüsusiLayihələr şöbəsi
TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə Azərbaycan ƏdəbiyyatFondunun “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalındayayımlananTürkdünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimat Füzuli barədədir.
Füzulipoeziyasındasevgi, ağılvə imanmünasibətitürk-islamdüşüncəsinin ənincə fəlsəfiqatlarını özündə birləşdirənbədii-fəlsəfisistemkimi çıxış edir. XVI əsrinbuböyükmütəfəkkiri, yalnızAzərbaycan ədəbiyyatınındeyil, həmdə bütün ŞərqpoeziyasınınzirvələrindənbiriolanMəhəmmədFüzuli (təxminən 1494–1556) sevgiideyasını sadəcə emosionalduyğukimideyil, ilahimahiyyətə yüksələnmənəvikamillikmərhələsikimitəqdimetmişdir.
Füzuli üçün eşq kainatınvarlıqsəbəbidir. Onunfikrincə, Tanrı aləmieşqvasitəsilə yaratmış, insandahəminilahieşqindaşıyıcısı olaraqdünyayagəlmişdir. Bubaxımdan, Füzulipoeziyasındaeşqhəmontoloji (varlıqlabağlı), həmdə etik (əxlaqlabağlı) dəyərdaşıyır. Şairinməşhur “Leylivə Məcnun” əsərində buideyaaydıngörünür: Məcnununsevgiyolundakeçdiyiağrı, ayrılıqvə iztirablarinsanruhununTanrıyaqovuşmaq üçünkeçdiyimənəvimərhələlərisimvolizə edir.
Füzulieşqiikisəviyyədə təqdimedir; məcazi (insani) və həqiqi (ilahi). Məcazieşq, insanıngözəlliyə, zövqə və duyğuyayönələntəbiimeylidir; lakinbueşq, insanı maddialəmdənmənəvialəmə yüksəltmək üçünvasitədir. Həqiqieşqisə Tanrıyaolantəslimiyyətvə mənəvikamillikyoludur. Şairinbuanlayışı, sufifəlsəfəsinin, xüsusən İbn Ərəbivə Rumi ənənəsininpoetiktəzahürüdür.
Füzuli üçün ağıl (əql) və iman (etqad) bir-birinitamamlayan, lakinfərqlifunksiyalaramalikikimənəvigücdür. Ağılinsanadünyanı anlamaqvə dərketməkimkanı verir, lakinbudərkyalnızrasional çərçivədə qalarsa, insanı kamilliyə çatdırmır. İmanisə ağlınsərhədiniaşaraqilahihəqiqətə yönəlir. Füzuli üçünağıl, insanındərkqapısını açanaçardır; lakinoqapınınarxasındaimanvə eşqdayanır.
Füzulininfəlsəfipoetikasındaağılbəzənməhdudiyyətsimvoludur. Onunfikrincə, Tanrıya çatmaq üçünbəzənağılınsərhədləriniaşmaqgərəkdir. Bu, onunrasionalizmiinkaretməsideyil, rasionalbilgininmənəvibiliklə tamamlanmasını göstərir.
İmanisə Füzulipoeziyasındahəmsevgininmənbəyi, həmdə onunsonməqsədidir. İmanlı eşqinsanınTanrı qarşısındatəslimiyyətivə Onuniradəsində əriməsidir. “Mənicandanusandırdı” qəzəlində Füzulisevgini əzab, səbrvə təslimiyyətinbirləşdiyimənəvisınaqkimigöstərir:
“Məni candan usandırdı, cefadan yar usanmazmı?”
Burada eşq, ağlın izah edə bilmədiyi, imanla dərk olunan bir haldır.
Füzuli üçün bu üç anlayış – eşq, ağıl və iman, bir-birini tamamlayan mənəvi sistemin elementləridir. Eşq insanı Tanrıya aparan qüvvədir, ağıl bu yolun istiqamətini göstərir, iman isə həmin yolda səbr və inamı təmin edir. Onun poeziyası bu triadanın harmoniyasına əsaslanır və insanın mənəvi kamilliyə çatmaq üçün keçməli olduğu mərhələləri təsvir edir.
Bu baxımdan Füzuli, Nizami və Ruminin ideyalarını birləşdirərək, türk sufi estetikasını rasional fəlsəfi sistemlə birləşdirən bir düşüncə modeli yaratmışdır. Onun poeziyasında hiss və ağıl, iman və şübhə, dünya və axirət arasında daim dialektik əlaqə mövcuddur.
Füzuli həm də eşqi sosial və humanist müstəviyə daşıyır. O, sevginin insanı mənəvi cəhətdən yüksəldən, cəmiyyətə mərhəmət və ədalət gətirən bir qüvvə olduğuna inanır. Bu səbəbdən Füzuli eşqi yalnız Tanrıya deyil, həm də insana və insanlığa yönəlmiş mənəvi dəyər kimi təqdim edir.
Füzuli poeziyası bu gün də həm fəlsəfə, həm estetika, həm də mənəviyyat elmləri üçün aktualdır. O, insanın daxili dünyasının ən incə qatlarını açaraq, ağıl və iman arasında körpü yaradır və eşqi həmin körpünün ruhu kimi təqdim edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.11.2026)


