Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Nene Hatun barədə danışacağıq.
Tarix elə şəxsiyyətlər yetişdirir ki, onların adları yalnız yaşadıqları dövrün hadisələri ilə deyil, bütöv bir xalqın mənəvi yaddaşı ilə birləşir. Belə insanlar üçün qəhrəmanlıq nə şöhrət qazanmaq vasitəsi, nə də tarixdə adını əbədiləşdirmək cəhdidir. Onlar təhlükə qarşısında öz mənsub olduqları torpağın, xalqın və gələcək nəsillərin taleyini şəxsi rahatlıqlarından üstün tuturlar. Türk tarixində bu mənəvi iradənin qadın simalarından biri də Nene Hatundur. Onun adı 1877–1878-ci illər Osmanlı-Rusiya müharibəsinin, xalq arasında işlədilən adı ilə 93 Harbinin, Erzurum müdafiəsinin və Aziziye tabyalarında baş verən döyüşlərin yaddaşında xüsusi yer tutur.
XIX əsrin ikinci yarısı Osmanlı imperiyası üçün siyasi və hərbi baxımdan olduqca mürəkkəb bir dövr idi. İmperiyanın müxtəlif ərazilərində baş verən münaqişələr, xarici müdaxilələr və ərazi itkiləri dövlətin müdafiə imkanlarını ciddi şəkildə sarsıdırdı. 1877-ci ildə başlayan Osmanlı-Rusiya müharibəsi də bu böhranın ən ağır mərhələlərindən biri oldu. Müharibənin Qafqaz cəbhəsində Erzurum şəhəri strateji mövqeyinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərin müdafiəsi üçün inşa edilmiş hərbi istehkamlar, xüsusilə Aziziye tabyaları, Rus ordusunun irəliləməsinin qarşısını almaq baxımından mühüm rol oynayırdı. Erzurum İl Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin tarixi məlumatlarına əsasən, Aziziye tabyaları 1867–1872-ci illərdə Sultan Əbdüləzizin hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş, 1877–1878-ci illər müharibəsində isə ağır döyüşlərə səhnə olmuşdu.
1877-ci il noyabrın 8-dən 9-na keçən gecə Rus qüvvələrinin Aziziye tabyalarına hücumu Erzurumun taleyini müəyyənləşdirən hadisələrdən birinə çevrildi. Müdafiə mövqelərinin bir hissəsinin düşmən əlinə keçməsi şəhər əhalisi arasında böyük təşviş yaratdı. Səhər azanından sonra minarələrdən yayılan çağırış xalqı müdafiəyə səslədi. Bu çağırış yalnız silah tuta bilən kişilərə deyil, bütün şəhər əhalisinə ünvanlanmışdı. İnsanlar əldə edə bildikləri silahlarla, baltalarla, dəyənəklərlə və digər vasitələrlə Aziziye istiqamətinə üz tutdular. Kimi yaralı əsgərlərə kömək edir, kimi döyüşənlərə dəstək göstərir, kimi isə bilavasitə düşmənlə üz-üzə gəlirdi. Nəticədə Erzurum əhalisinin Osmanlı hərbi qüvvələri ilə birlikdə göstərdiyi müqavimət Aziziye tabyalarının geri alınmasında mühüm rol oynadı. Bu hadisə bir daha göstərdi ki, vətənin müdafiəsi yalnız ordunun deyil, öz torpağının taleyinə biganə qalmayan bütöv bir xalqın məsuliyyətidir.
Həmin xalq müqavimətinin ən yaddaqalan simalarından biri gənc ana Nene Hatun idi. O, Erzurum yaxınlığındakı Çeperli kəndində dünyaya gəlmişdi. Onun doğum tarixi ilə bağlı uzun müddət 1857-ci il göstərilsə də, Erzurum Texniki Universitetinin tarixçisi professor Murat Küçükuğurlunun Osmanlı və Cümhuriyyət dövrü arxiv sənədləri əsasında apardığı araşdırmalar nəticəsində 1854-cü il daha əsaslı tarix kimi müəyyənləşdirilmişdir. Deməli, Aziziye müdafiəsi zamanı onun təxminən 23 yaşı var idi. Həmin günlərdə o, kiçik yaşlı uşaqlarının anası idi. Lakin şəhərin təhlükə ilə üz-üzə qaldığını eşidəndə ana qayğısı ilə vətənə bağlılıq arasında seçim etmək məcburiyyətində qalan bu qadın xalqın müdafiəsinə qoşuldu.
Haqqında yayılan tarixi rəvayətlərdə onun körpəsini evdə qoyaraq döyüşə getdiyi, bu qərarı ilə ana sevgisinin və vətən məsuliyyətinin ziddiyyət təşkil etmədiyini göstərdiyi bildirilir. Xalq yaddaşında onun adı ilə bağlı yaşadılan fikirlərdən biri də körpəsini Allaha əmanət edərək müdafiəyə yollandığını ifadə edən sözlərdir. Bu ifadələrin hər birinin sözbəsöz tarixi sənədlə təsdiqləndiyini iddia etmək düzgün olmazdı. Lakin onların belə bir qadın obrazının formalaşmasında və xalqın yaddaşında yaşamasında mühüm yeri var. Onun qəhrəmanlığının mahiyyəti də məhz burada üzə çıxır: o, vətənini yalnız özünün deyil, övladlarının da gələcəyinin yaşadığı torpaq kimi dərk edirdi.
Onun mübarizəsi bir qadının fərdi cəsarətindən daha böyük məna daşıyırdı. Çünki o, həmin gün silaha sarılan, yaralılara yardım edən, əsgərlərə dəstək göstərən çoxsaylı Erzurum qadınlarından biri idi. Tarixin diqqətini onun üzərində cəmləşdirən isə xalq müqavimətinin rəmzinə çevrilməsi oldu. Bu baxımdan onun haqqında danışarkən onu yalnız döyüş meydanına çıxmış bir ana kimi təqdim etmək kifayət deyil. O, türk qadınının ictimai məsuliyyətini, milli iradəsini və çətin məqamlarda tarixə təsir göstərmək gücünü təcəssüm etdirən şəxsiyyətdir.
Türk tarixində qadının mövqeyi yalnız ailə və məişət çərçivəsi ilə məhdudlaşmayıb. Qədim türk dövlətçilik ənənələrində xatunların siyasi və ictimai həyatda iştirakı, Tomris kimi qadın hökmdarların hərbi-siyasi fəaliyyəti, müxtəlif tarixi dövrlərdə qadınların xalqın müdafiəsində üzərinə götürdüyü vəzifələr bu ənənənin fərqli nümunələridir. Nene Hatun da həmin geniş tarixi yaddaşın XIX əsrdəki simalarından biri kimi dəyərləndirilə bilər. Ayşegül Zencirkıran və Yunus Berkli müəlliflərinin 2022-ci ildə EKEV Akademi Dərgisində dərc olunmuş araşdırmasında Erzurumda Nene Hatun və digər qadın qəhrəmanların heykəl və barelyeflər vasitəsilə ictimai yaddaşda yaşadılması xüsusi qeyd olunur. Bu, bir xalqın qəhrəmanlıq anlayışında qadının da özünəməxsus yer tutduğunun göstəricisidir.
Həyatının sonrakı mərhələsi də diqqətəlayiqdir. O, döyüş meydanındakı qəhrəmanlığı ilə tanınsa da, ömrünün qalan hissəsini rahatlıq və firavanlıq içində keçirməmişdi. Anadolu Ajansının arxiv sənədlərinə əsaslanan araşdırmasında bildirilir ki, Nene Hatun 1943-cü ildə maddi və sağlamlıq vəziyyətinin ağır olduğunu ifadə edən müraciət etmiş, 1953-cü ildə ona aylıq 170 lirə təqaüd ayrılmışdı. Bu fakt qəhrəmanların həyatının yalnız təntənəli xatirələrdən ibarət olmadığını, onların da gündəlik həyatın çətinlikləri ilə üzləşdiyini xatırladır. Nene Hatun 1955-ci il mayın 22-də Erzurumda vəfat etmiş və qəhrəmanlıq göstərdiyi Aziziye ərazisində dəfn olunmuşdur. 1952-ci ildə NATO qüvvələrinin baş komandanı general Metyu Ridqveyin onu ziyarət etməsi və əlini öpməsi də onun qəhrəmanlığının beynəlxalq səviyyədə diqqət çəkən hadisələrindən biri olmuşdur.
Nene Hatunun tarixi əhəmiyyətini yalnız bir döyüşdə göstərdiyi şücaətlə ölçmək olmaz. Onun adı xalqın təhlükə qarşısında necə birləşə bildiyini, adi insanların tarixin gedişinə necə təsir göstərə bildiyini xatırladır. Aziziye tabyaları bu gün sadəcə hərbi istehkam qalıqları deyil. Onlar bir xalqın müqavimət iradəsinin, fədakarlığının və yaddaşının maddi izləridir. Həmin istehkamların tarixində Nene Hatunun adı isə qadın qəhrəmanlığının xüsusi bir səhifəsi kimi yaşayır.
Bəlkə də tarixdə ən böyük qəhrəmanlıq insanın özündən böyük bir məsuliyyəti dərk etdiyi anda başlayır. Nene Hatun üçün bu məsuliyyət doğulduğu torpağın müdafiəsi, övladlarının gələcəyi və xalqının azad yaşamaq haqqı idi. O, imperiyaların müharibələr apardığı, orduların geri çəkildiyi və şəhərlərin taleyinin həll olunduğu bir dövrdə sadə bir Erzurum qadını kimi meydana çıxdı, lakin öz iradəsi ilə tarixin yaddaşına yazıldı. Bu gün Nene Hatunun adı çəkiləndə yalnız bir qadının cəsarəti deyil, vətən sevgisinin insanı necə böyük bir gücə çevirə bildiyi də xatırlanır. Çünki vətən müdafiəsi bəzən bir ordunun gücündə, bəzən bir xalqın birliyində, bəzən də övladının beşiyindən qalxıb torpağının müdafiəsinə gedən bir ananın ürəyində təcəssüm edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
