Murad Vəlixanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Ədəbiyyat və incəsənət" portalının birgə layihəsində bu gün ən görkəmli türklərdən olan Mustafa Kamal Atatürk barədə danışmağımızın bir səbəbi də odur ki, bu gün dahi şəxsiyyətin anım günüdür həm də.

Bəzi insanlar sadəcə öz dövrlərinin lideri olmurlar, onlar zamanın və coğrafiyanın sərhədlərini aşaraq bir millətin gələcək yaddaşına çevrilirlər. Mustafa Kamal Atatürk dünya tarixinə sadəcə dağılmış bir imperiyanın küllərindən modern, dünyəvi və güclü bir dövlət quran hərbi dahi kimi düşməyib. O, həm də çökməkdə olan bir cəmiyyətə özünəinamı, elmi və çağdaşlığı aşılayan nəhəng bir islahatçıdır. Hər il 10 noyabr saat 09:05-də Türkiyədə həyatın dayanması, sirenlərin çalınması və insanların ehtiram duruşuna keçməsi sadəcə bir matəm ritualı deyil; bu, bir millətin öz azadlığına və kimliyinə olan ortaq andıdır.

Savaş meydanından fikir cəbhəsinə: Realist bir lider

Atatürkün ən böyük gücü onun xəyalpərəst deyil, kəskin şəkildə realist və strateq olmasında idi. Birinci Dünya Müharibəsinin ardınca demək olar ki, bütün torpaqları işğal edilmiş, ordusu tərk-silah olunmuş bir xalqı "Milli Mücadilə" (İstiqlal Harbi) ətrafında birləşdirmək yalnız sarsılmaz bir iradənin nəticəsi ola bilərdi.

Lakin o, yaxşı bilirdi ki, hərbi qələbələr nə qədər böyük olursa-olsun, iqtisadiyyat, təhsil və mədəniyyət platformasında dəstəklənməsə, müvəqqəti xarakter daşıyacaq. Cümhuriyyətin elan edilməsindən sonra həyata keçirilən islahatlar — hüquq sisteminin modernləşdirilməsi, latın qrafikalı yeni türk əlifbasının qəbulu, qadınlara seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi Türkiyəni radikal şəkildə dəyişdirdi. O, dövlətin təməlinə heç vaxt köhnəlməyəcək bir prinsipi qoydu: "Həyatda ən doğru bələdçi elmdir."

Şərqdə bir məşəl: Cümhuriyyətin regional təsiri

Atatürkün qurduğu model sadəcə Anadolu ilə məhdudlaşmadı. Onun "Yurdda sülh, cahanda sülh" formulu regionda yeni bir geopolitik sabitliyin əsasını qoydu. Onun rəhbərliyi altında həyata keçirilən modernləşmə hərəkatı, eyni zamanda müstəmləkəçilik altında inildəyən digər Şərq və İslam xalqları üçün də bir müstəqillik ilhamına çevrildi. O, sübut etdi ki, bir Şərq cəmiyyəti öz milli-mənəvi dəyərlərini qorumaqla yanaşı, eyni zamanda tamamilə modern, demokratik və hüquqi bir dövlət mühiti yarada bilər.

Zamansız ayrılıq və dəyişməyən irs

Hələ 1937-ci ildən səhhəti pisləşməyə başlayan dahi lider, həkimlərin bütün etirazlarına rəğmən dövlət işlərindən və millətin gələcəyini maraqlandıran regional məsələlərdən (məsələn, Hatay məsələsindən) geri çəkilmədi. 10 noyabr 1938-ci ildə cəmi 57 yaşında vəfat edərkən, onun arxasında gözüyaşlı bir millət, lakin gələcəyə inamla baxan gənc bir dövlət qaldı. Öncə Ankara Etnoqrafiya Muzeyində saxlanılan, 1953-cü ildə isə möhtəşəm Anıtkabir məqbərəsinə köçürülən naaşı bu gün də milyonlarla insanın ziyarətgah yeridir.

Nəticə olaraq, 10 noyabr sadəcə bir ölümün ildönümü deyil. Bu gün eyvanlardan asılan bayraqlar, onun ideyalarına həsr olunmuş elmi konfranslar və bir dəqiqəlik sükut bizə bir həqiqəti xatırladır: Fikirlər və ideallar heç vaxt ölmür. Atatürkün "Mənim aciz bədənim bir gün mütləq torpaq olacaqdır, lakin Türkiyə Cümhuriyyəti əbədi yaşayacaqdır" kəlamı, onun fiziki yoxluğunda belə xalqına buraxdığı ən böyük vəsiyyətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.11.2026)