NigarXanəliyeva,
“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalınınXüsusilayihələr şöbəsi
TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə Azərbaycan ƏdəbiyyatFondunun “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalındayayımlananTürkdünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimat YavuzSultanSəlim barədədir.
YavuzSultanSəlim (ISəlim) 1470-ciildə Amasyayaxınlığındadoğulmuş, Osmanlı imperiyasınındoqquzuncusultanı olmuşdur. Atası IIBəyazid, anası isə GülbaharHatunidi. Şehzadəlikillərində Trabzonsancakbəyliyində idarəçiliktəcrübəsiqazanmış, Qaradənizbölgəsindəkisiyasətivə Qafqazistiqamətində apardığı mübarizələrlə Osmanlı dövlətinin şərqsərhədlərinigücləndirmişdir. 1512-ciildə atasınıntaxtdan çəkilməsiilə YavuzSultanSəlimOsmanlı taxtına çıxmışdır. Onunhakimiyyətidövrü cəmisəkkizil çəkmiş olsada, buillərimperiyanıntarixində dönüş nöqtəsikimidəyərləndirilir. O, Osmanlının ərazisiniikidəfə böyütmüş, dövlətinsiyasivə dininüfuzunubütün İslamaləminə yaymışdır.
YavuzSultanSəlimin ənmühümhərbiaddımı 1514-cü ildə baş vermiş Çaldırandöyüşü olmuşdur. Busavaşdao, Səfəvi şahı I İsmayılaqarşı Osmanlı ordusunarəhbərliketmiş və qətiqələbə qazanmışdır. ÇaldıranzəfəriOsmanlı dövlətinə yalnızyeni ərazilərqazandırmamış, həmdə Anadoluvə Azərbaycanbölgələrində dini-siyasibalansı dəyişdirmişdi. BudöyüşdənsonraOsmanlı imperiyası Qərbi İran, Diyarbəkirvə Van ətrafı torpaqları öznəzarətinə götürmüş, şərqsərhədlərinimöhkəmləndirmişdi.
Selimsultanındigərböyükhərbiyürüşü Misirsəfəriidi. 1516–1517-ciillərdə həyatakeçirilənbuyürüş nəticəsində Memlükdövlətisüqutetdi, Suriya, Fələstin, Misirvə HicazOsmanlı imperiyasınadaxiloldu. HicazınOsmanlıyabirləşdirilməsiilə Məkkə və MədinəninqoruyuculuğuOsmanlı sultanınakeçdi. Buhadisədənsonra İslamxəlifəliyirəsmiolaraqOsmanlıyaverildivə sultan “Xəlifətü’l-müslimin” titulunualdı. BununladaOsmanlı imperiyası yalnızsiyasideyil, diniliderlikstatusuda əldə etdi.
YavuzSultanSəlimhəmdə güclü dövlətislahatçısı kimitanınır. Onundövründə mərkəzihakimiyyətmöhkəmləndirilmiş, feodalasılılıqlarazaldılmış, ordudanizam-intizambərpaedilmişdir. O, sipahivə yeniçəriordularını yenidəntəşkiletmiş, dövlətinvergivə torpaqsisteminitənzimləyənyeniqaydalartətbiqetmişdir. Eynizamanda, dövlətidarəçiliyində səliqə, ədalətvə hərbiintizam əsasprinsiplərkimimüəyyənolunmuşdur.
SultanSəlimmədəniyyətə və elmə də laqeydqalmamış, sarayındaalimlərivə şairlərihimayə etmişdir. O, türkcəniyüksəksəviyyədə bilirdivə farsdilində də şeirləryazmışdır. “Selimi” təxəllüsü ilə qələmə aldığı divanı onunzərifpoetikduyumunugöstərir. Hökmdarkimisərt, ammadüşüncə dünyasındadərinbirfilosoftəbiətli şəxsiyyətidi.
YavuzSultanSəliminsəltənətidövründə Osmanlı imperiyası artıqdünyasiyasətininmərkəzioyunçularındanbirinə çevrilmişdi. Onunhəyatakeçirdiyihərbivə inzibatitədbirlərnəticəsində imperiyanınsərhədləriBalkanlardanQırmızı dənizə qədərgenişləndi. Şərqdə Səfəvilərlə, cənubdaisə Memlüklərlə əldə edilənqələbələrOsmanlı dövlətinihəmsiyasi, həmdə ideolojibaxımdanyüksəltdi.
Sultan 22 sentyabr 1520-ciildə Çorluyaxınlığındavəfatetmişdir. Cəmisəkkizillikhakimiyyəti ərzində dövlətinhərbi, siyasivə dinidayaqlarını möhkəmləndirənYavuzSultanSəlimOsmanlı tarixində “Yavuz” – yəni “Cəsur, sərtvə ədalətli” ləqəbiniqazanmışdır. O, İstanbuldayerləşənYavuzSultanSəlimməscidininhəyətində dəfnolunmuşdur.
Onunmirası Osmanlı imperiyasınınsonrakı yüzilliklərdəkiqüdrətinin əsasını təşkiletmişdir. O, yalnızbirsərkərdə deyil, həmdə türk-islamsivilizasiyasınınformalaşmasındahəllediciroloynamış liderkimitarixdə qalmaqdadavamedir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.11.2026)
