Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində budəfəki mövzumuz əsrlərə meydan oxuyan türk imperiyaları və dövlətləri barədədir.
Türk xalqlarının tarixi təkcə fəthlər və böyük müharibələrlə deyil, həm də qurduqları dövlətlərin institusional quruluşu və uzunömürlülüyü ilə zəngindir. Avrasiya materikində qurulan onlarla dövlət arasından bəziləri əsrlərlə mövcud olaraq dünya sivilizasiyasının gedişatını dəyişmişdir. Tarixi sənədlərə əsasən, ən uzunömürlü Türk dövlətlərinin reytinqi və onların idarəçilik sirləri aşağıdakı kimidir:
1. Osmanlı İmperiyası (623 il)
1299-cu ildə qurulan və 1922-ci ilə qədər mövcud olan Osmanlı Dövləti, Türk tarixinin ən uzunömürlü və ən böyük imperiyasıdır. Üç qitəyə hökm edən bu dövlətin uzunömürlülüyünün sirri mərkəziyyətçi idarəetmə sistemi, güclü nizamlı ordusu və tabeçiliyindəki fərqli dinlərə qarşı tətbiq etdiyi tolerantlıq siyasəti idi.
2. Büyük Hun İmperiyası (436 il)
Asiyada mərkəzləşdirilmiş ilk Türk dövləti olan bu imperiyada tətbiq edilən onluq ordu sistemi, bu gün belə müasir orduların struktur əsasını təşkil edir.
3. Qazax Xanlığı (382 il)
1465-ci ildə təməli atılan və 1847-ci ilə qədər mövcudluğunu qoruyan Qazax Xanlığı, köçəri bəyliklərin və çöl mədəniyyətinin hüquqi dövlət strukturuna keçməsinin ən uğurlu nümunəsidir.
4. Qaraxanlılar Dövləti (372 il)
840-1212-ci illərdə mövcud olmuş Qaraxanlılar, tarixdə İslam dinini rəsmi dövlət dini kimi qəbul edən ilk Türk dövlətlərindəndir. Onlar Türk-İslam mədəniyyətinin intibah dövrünü başlatmışlar.
5. Xəzər Xaqanlığı (332 il)
Xəzər Xaqanlığı rəsmi olaraq Museviliyi qəbul edən yeganə Türk dövləti olmaqla yanaşı, Şərqi Avropada ticarətin təhlükəsizliyini təmin etmişdir.
6. Baburlular İmperiyası (332 il)
Hindistanda nəhəng iz qoyan Baburlular isə möhtəşəm memarlıq (Tac Mahal) miras qoymuşlar.
7. Səfəvilər imperiyası (235 il)
Azərbaycanın 1501-ci ildən mövcud olan Səfəvilər imperiyasının ən mühüm tarixi əhəmiyyəti hazırkı Azərbaycan və İran coğrafiyasında böyük siyasi birliyin yaradılması, regionun dini-siyasi xəritəsinin dəyişdirilməsi və güclü dövlətçilik ənənəsinin formalaşdırılmasıdır.
Qədim idarəçilik və müasir hərbi/siyasi yenilik
Qədim Türk dövlətlərinin idarəetmə prinsipləri ilə bugünkü müasir respublika sistemləri arasında ciddi bir təkamül və yenilik mövcuddur:
Hərbi keçid: Qədim dövlətlərin uzunömürlülüyü süvari ordularına və imperatorun gücünə əsaslanırdı. Müasir Türk dövlətləri isə gücünü peyk texnologiyaları, PUA-lar və rəqəmsal hərbi doktrinalarla qoruyur.
Hüquqi yenilik: Keçmişdə şifahi qərarlar və "Törə" qanunları dövləti ayaqda tuturdusa, müasir dövrdə konstitusiya hüququ, beynəlxalq müqavilələr və dünyəvi idarəetmə mexanizmləri dövlətlərin uzunömürlülüyünü təmin edən ən böyük yenilikdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(02.11.2026)
