Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Seyid Əli Rəis barədə danışacağıq.
Tarixdə elə insanlar var ki, onların həyatını yalnız qazandıqları qələbələrlə ölçmək mümkün deyil. Bəzən uğursuzluq kimi görünən bir hadisə insanı elə bir səfərə çıxarır ki, həmin səfər sonradan bütöv bir dövrün mədəniyyətini, coğrafiyasını və insan münasibətlərini öyrənmək üçün qiymətli mənbəyə çevrilir. XVI əsrdə yaşamış Osmanlı dənizçisi, astronomu və coğrafiyaşünası Seydi Əli Rəisin taleyi məhz belə bir hekayədir. O, yalnız dəniz yürüşlərində iştirak edən sərkərdə deyil, gördüklərini müşahidə edən, öyrəndiklərini qeydə alan və yaşadığı hadisələri yazıya çevirən ziyalı idi. Onun həyatı göstərir ki, bəzən insanın tarixi əhəmiyyəti çatdığı son nöqtə ilə deyil, keçdiyi yol boyunca topladığı biliklərlə müəyyənləşir.
Seydi Əli Rəis İstanbulun Qalata bölgəsində dənizçilik ənənələri ilə bağlı bir ailədə dünyaya gəlmişdi. Gənc yaşlarından Osmanlı donanmasında xidmətə başlamış, dənizçilik təcrübəsi ilə yanaşı, riyaziyyat, astronomiya və coğrafiya sahələrinə də maraq göstərmişdi. O, Barbaros Xeyrəddin Paşa ilə eyni dənizçilik mühitində fəaliyyət göstərmiş, Osmanlı donanmasının müxtəlif yürüşlərində iştirak etmişdi. Lakin onu fərqləndirən cəhət yalnız hərbi təcrübəsi deyildi. Dənizləri tanımaq üçün səmanın vəziyyətini, küləklərin istiqamətini, sahillərin xüsusiyyətlərini və məsafələri hesablamaq lazım idi. Bu baxımdan dənizçilik praktiki təcrübə ilə elmi biliyin birləşdiyi sahə idi. Seydi Əli Rəisin fəaliyyəti də həmin iki istiqamətin bir insanın həyatında necə birləşə bildiyini göstərir.
1553-cü ildə ona Hind okeanı istiqamətində mühüm dəniz vəzifəsi tapşırıldı. Məqsəd Bəsrə körfəzindəki Osmanlı donanmasını təhlükəli dəniz marşrutları vasitəsilə geri qaytarmaq idi. Lakin qarşıya çıxan çətinliklər planlaşdırıldığı kimi inkişaf etmədi. Portuqaliya qüvvələri ilə qarşıdurmalar və əlverişsiz hava şəraiti səfəri son dərəcə mürəkkəbləşdirdi. Güclü küləklər və fırtınalar donanmanın hərəkətinə mane oldu, gəmilər dağıldı və Seydi Əli Rəis Hindistan sahillərində qalmağa məcbur oldu. Hərbi tapşırığın uğursuzluğu onu yalnız fiziki baxımdan deyil, mənəvi baxımdan da çətin vəziyyətə salmışdı. O, Osmanlı paytaxtına qayıtmalı, baş verənləri hökmdara izah etməli idi. Ancaq qarşısında artıq sadəcə dəniz yolu deyil, müxtəlif ölkələrdən, dillərdən və siyasi qüvvələrdən keçən uzun bir quru səfəri dayanırdı.
Səfərin ən maraqlı tərəfi onun istiqamətinin gözlənilmədən dəyişməsi idi. Hindistandan yola çıxan Seydi Əli Rəis Qucarat, Xorasan, Səmərqənd, Buxara və Xivə kimi bölgələrdən keçərək müxtəlif şəhərləri və siyasi mərkəzləri tanımaq imkanı qazandı. O, ayrı-ayrı hökmdarlarla görüşür, yerli cəmiyyətləri müşahidə edir, insanların yaşayışı və adətləri haqqında məlumatlar əldə edirdi. Səfər təxminən üç il yeddi ay davam etdi və 1557-ci ildə İstanbula qayıtması ilə başa çatdı. Bu yolçuluq onun həyatının ən çətin dövrü olmaqla yanaşı, ən dəyərli əsərinin yaranmasına da səbəb oldu. Çünki bəzən əvvəlcədən planlaşdırılmış marşrut insanı yalnız nəzərdə tutulan yerə çatdırır, gözlənilməz yollar isə ona dünyanı daha geniş tanıdır.
Seydi Əli Rəisin “Miratül-məmalik” — “Ölkələrin güzgüsü” adlı əsəri həmin səfərin ədəbi və tarixi yaddaşıdır. Əsərdə müəllif qarşılaşdığı hadisələri, keçdiyi əraziləri, görüşdüyü insanları və yaşadığı çətinlikləri təsvir edir. Bu baxımdan kitab yalnız xatirələr toplusu deyil, XVI əsrdə Hindistan, İran və Mərkəzi Asiya arasındakı əlaqələri öyrənmək üçün də mühüm mənbədir. Müəllifin müşahidələri həmin dövrdə yolların, siyasi münasibətlərin və müxtəlif cəmiyyətlərin gündəlik həyatının necə olduğunu anlamağa kömək edir. Əsərin əhəmiyyəti ondadır ki, burada tarix yalnız hökmdarların qərarları ilə deyil, bir səyyahın şəxsi təcrübəsi və müşahidələri vasitəsilə də görünür.
Bu əsərə fəlsəfi yanaşdıqda onun əsas mövzularından birinin insanın qeyri-müəyyənlik qarşısında davranışı olduğunu görürük. Seydi Əli Rəis səfərə çıxarkən qarşısına qoyulan məqsədi yerinə yetirmək istəyirdi, lakin hadisələr onun iradəsindən kənar istiqamətdə inkişaf etdi. O, qarşılaşdığı maneələrə baxmayaraq hərəkətini davam etdirdi, yeni yollar axtardı və yaşadıqlarını biliyə çevirdi. Burada mühüm bir fikir ortaya çıxır: insan hər zaman hadisələrin istiqamətini müəyyənləşdirə bilməz, lakin həmin hadisələrdən nə öyrənəcəyinə təsir göstərə bilər. Fırtına onun donanmasını dağıda bilərdi, amma dünyanı müşahidə etmək və öyrənmək qabiliyyətini əlindən ala bilməzdi.
Seydi Əli Rəisin elmi irsi onun səyyahlıq təcrübəsi ilə məhdudlaşmır. “Muhit” adlı əsəri dənizçilik, coğrafiya və astronomiya məsələlərinə həsr olunmuşdu. Bu əsərdə dəniz yolları, istiqamətlərin müəyyənləşdirilməsi və səma cisimlərinin müşahidəsi kimi məsələlərə diqqət yetirilirdi. Orta əsrlərdə dənizdə istiqaməti müəyyən etmək üçün astronomik biliklər böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Ulduzların mövqeyini müşahidə etmək, küləkləri tanımaq və dəniz şəraitini düzgün qiymətləndirmək dənizçilərin təhlükəsiz hərəkəti üçün vacib idi. Seydi Əli Rəisin fəaliyyəti elmin yalnız nəzəri düşüncə olmadığını, real həyatın çətinliklərini həll etmək üçün də zəruri olduğunu göstərir. Onun əsərlərində müşahidə, təcrübə və bilik bir-birini tamamlayırdı.
Bu şəxsiyyətin həyatından çıxarıla biləcək başqa bir nəticə də uğur və uğursuzluq anlayışlarının nisbi olmasıdır. Hərbi tapşırığın ilkin məqsədi yerinə yetirilməmişdi, lakin həmin hadisələr müəllifə geniş coğrafi məkanları görmək və onları yazılı şəkildə gələcək nəsillərə çatdırmaq imkanı vermişdi. Bu, onun hərbi uğursuzluğunu yox saymaq demək deyil. Əksinə, tarixə obyektiv yanaşmaq hadisənin bütün tərəflərini birlikdə qiymətləndirməyi tələb edir. İnsan bir sahədə məğlub ola, başqa sahədə isə dəyərli nəticə yarada bilər. Seydi Əli Rəisin həyatını maraqlı edən də məhz hərbi xidmət, elmi axtarış və ədəbi yaradıcılığın eyni taledə birləşməsidir.
1557-ci ildə İstanbula qayıdan səyyah Sultan Süleymanın hüzuruna çıxaraq keçdiyi ölkələrin hökmdarlarından gətirdiyi məktubları təqdim etdi və yaşadıqlarını danışdı. Sonrakı illərdə dövlət xidmətində müxtəlif vəzifələr tutdu, elmi və ədəbi əsərlər yazmağa davam etdi. O, 1562-ci ildə vəfat etdi. Lakin onun həyatı haqqında ən yaddaqalan cəhət ölüm tarixi və tutduğu vəzifələr deyil, yaşadığı çətinlikləri müşahidə və yazı vasitəsilə tarixi yaddaşa çevirməsidir. Bu gün onun əsərlərinə müraciət edən tədqiqatçılar XVI əsrin siyasi əlaqələri, coğrafi təsəvvürləri və səyyahlıq ənənələri haqqında məlumat əldə edə bilirlər.
Seydi Əli Rəis geniş kütlələr arasında bəzi böyük hökmdarlar və məşhur sərkərdələr qədər tanınmasa da, onun irsi tarixə başqa bir pəncərədən baxmağa imkan verir. O, dünyanı yalnız fəth edilməli ərazi kimi görməyən, onu öyrənməyə və təsvir etməyə çalışan şəxsiyyət idi. Onun səfəri göstərir ki, insanın gücü yalnız qarşısındakı maneələri dəf etməkdə deyil, çətinliklərin içində yeni bilik və məna tapmaqda da üzə çıxır. Bəzən bir sərkərdənin qələbəsi xəritədə sərhədləri dəyişir, bir səyyahın qeydləri isə gələcək nəsillərin keçmiş haqqında təsəvvürünü dəyişir. Seydi Əli Rəisin tarixi əhəmiyyəti də məhz bu ikinci gücdə yaşadığı dünyanı müşahidə edib onu yazılı yaddaşa çevirmək bacarığında gizlənir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.10.2026)
