Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Sultan Alp Arslan barədə danışacağıq.
Tarixdə bəzi qələbələr yalnız döyüş meydanında qazanılmır. Onlar xalqların gələcək taleyinə təsir göstərən böyük dönüş nöqtələrinə çevrilirlər. Böyük Səlcuq dövlətinin ikinci sultanı Alp Arslan məhz belə bir tarixi dönüşlə əlaqələndirilən hökmdarlardandır. Təxminən 1029-cu ildə doğulduğu qəbul edilən və 1063–1072-ci illərdə hakimiyyətdə olan bu sərkərdə Səlcuq dövlətinin siyasi və hərbi qüdrətini möhkəmləndirmiş, Yaxın Şərqdəki güc balansının dəyişməsində mühüm rol oynamışdır. Onun adını dünya tarixinə həkk edən əsas hadisə isə 26 avqust 1071-ci ildə Bizans imperatoru IV Roman Diogenə qarşı qazanılan Malazgird qələbəsidir. Lakin bu hadisənin əhəmiyyətini yalnız hərbi üstünlüklə izah etmək kifayət deyil; onun nəticələri Anadolu tarixinin sonrakı inkişafına da təsir göstərmişdir.
Alp Arslanın hakimiyyətə gəldiyi dövrdə Böyük Səlcuq dövləti geniş ərazilərə nəzarət edir, müxtəlif siyasi qüvvələrlə rəqabət aparırdı. Belə bir dövlətin idarə olunması yalnız güclü orduya sahib olmaqla mümkün deyildi. Hökmdardan tayfa və sülalə münasibətlərini tənzimləmək, sərhədləri qorumaq, rəqib dövlətlərlə münasibətləri idarə etmək və mərkəzi hakimiyyətin nüfuzunu saxlamaq tələb olunurdu. Onun hakimiyyəti dövründə aparılan hərbi yürüşlər, xüsusilə Qafqaz istiqamətindəki fəthlər Səlcuq dövlətinin mövqelərini gücləndirdi. Bununla yanaşı, genişlənən dövlətin davamlılığı yalnız qılıncın gücündən deyil, idarəçilik qabiliyyətindən də asılı idi. Bu məqam orta əsr hökmdarlığının əsas ziddiyyətini göstərir: əraziləri fəth etmək bir məsələdir, onları vahid siyasi sistem daxilində saxlamaq isə tamam başqa məsələ.
Malazgird döyüşünə aparan hadisələr Bizans ilə Səlcuqlar arasında uzun müddət davam edən hərbi-siyasi qarşıdurmanın nəticəsi idi. Bizans imperatoru IV Roman Diogen şərq sərhədlərindəki vəziyyəti dəyişmək və Səlcuq yürüşlərinin qarşısını almaq məqsədilə böyük hərbi qüvvə ilə yürüşə çıxdı. Alp Arslan isə həmin vaxt bölgədəki siyasi və hərbi məsələlərlə məşğul idi. Qarşılaşma Van gölünün şimalında, Malazgird yaxınlığında baş verdi. Döyüşün gedişində Səlcuq süvarilərinin çevikliyi, hərəkət imkanları və taktiki manevrlər mühüm rol oynadı. Bizans ordusu məğlub oldu, imperator əsir götürüldü və tərəflər arasında razılaşma əldə edildi. Bu hadisə göstərdi ki, hərbi qüdrət yalnız ordunun sayından deyil, onun hərəkət qabiliyyətindən, komandanlığın qərarlarından və döyüş şəraitindən düzgün istifadə etmək bacarığından da asılıdır.
Malazgird qələbəsinin tarixi əhəmiyyəti Anadolu ilə bağlı sonrakı proseslərdə daha aydın görünür. Bununla belə, Anadolunun türkləşməsini yalnız bir döyüşün nəticəsi kimi təqdim etmək tarixi sadələşdirmək olardı. Türk tayfaları və hərbi qüvvələri bu döyüşdən əvvəl də bölgəyə daxil olur, burada müxtəlif səviyyələrdə mövcudluq göstərirdilər. Qələbədən sonra Bizansın şərqdəki mövqelərinin zəifləməsi, siyasi qarşıdurmaların dərinləşməsi və türkmən qruplarının Anadolu daxilində hərəkət imkanlarının artması yeni mərhələnin başlanmasına şərait yaratdı. Sonrakı onilliklərdə müxtəlif türk bəyliklərinin və Anadolu Səlcuq dövlətinin meydana çıxması mürəkkəb, uzunmüddətli tarixi prosesin nəticəsi idi. Deməli, Malazgird qələbəsinin böyüklüyü yalnız həmin günün hərbi nəticəsində deyil, sonrakı siyasi dəyişikliklər üçün yaratdığı imkanlarda da axtarılmalıdır.
Bu tarixi hadisəyə fəlsəfi baxımdan yanaşdıqda bir sual ortaya çıxır: hökmdarın böyüklüyünü nə müəyyənləşdirir ?Qazandığı qələbələrin sayı, yoxsa həmin qələbələrin tarixdə yaratdığı dəyişikliklər? Alp Arslanın nümunəsi göstərir ki, hərbi uğur hökmdarın nüfuzunu yüksəldə bilər, lakin onun tarixi əhəmiyyəti daha geniş nəticələrlə ölçülür. Döyüş meydanında qazanılan üstünlük siyasi fürsət yaradır. Bu fürsətin hansı istiqamətdə inkişaf etməsi isə dövlətin sonrakı idarəçiliyindən və regional qüvvələrin davranışından asılı olur. Tarix burada tək bir insanın iradəsinə deyil, fərdi qərarlarla geniş ictimai proseslərin qarşılıqlı təsirinə əsaslanır.
Səlcuq dövlətinin siyasi həyatında vəzir Nizamülmülkün fəaliyyəti də mühüm yer tuturdu. Hakimiyyəti dövründə onun dövlət idarəçiliyindəki rolu mərkəzi hakimiyyətin möhkəmlənməsi və inzibati sistemin təşkili baxımından əhəmiyyətli idi. Bu əməkdaşlıq orta əsr dövlətlərinin yalnız sərkərdələrin hərbi uğurları ilə deyil, təcrübəli idarəçilərin fəaliyyəti ilə də gücləndiyini göstərir. Dövlətin uzunömürlülüyü üçün ordu ilə yanaşı, vergi, diplomatiya, idarəçilik və təhsil kimi sahələrin də işlək olması tələb edilirdi. Bu mənada tarixi şəxsiyyətlərin fəaliyyətini yalnız döyüşlər əsasında qiymətləndirmək onların dövlət quruculuğundakı rolunu tam əhatə etmir.
Həyatının son mərhələsi də orta əsr hakimiyyətinin mürəkkəbliyini göstərir. O, 1072-ci ildə Mərkəzi Asiyaya, Qaraxanlılar istiqamətində yürüş zamanı öldürüldü. Onun ölümündən sonra hakimiyyət oğlu Məlikşaha keçdi və Səlcuq dövləti genişlənməsini davam etdirdi. Bu davamlılıq dövlətçilik tarixində mühüm məsələni üzə çıxarır: hökmdarın şəxsi nüfuzu nə qədər güclü olsa da, dövlətin gələcəyi varislik qaydalarından, siyasi elitanın münasibətlərindən və idarəçilik sisteminin dayanıqlığından asılıdır. Bir insanın həyatı sona çata bilər, lakin qurduğu siyasi sistemin taleyi onun ölümündən sonra da davam edən qərarlarla müəyyənləşir.
Alp Arslanın tarixi irsini qiymətləndirərkən onu yalnız qəhrəmanlıq obrazına çevirmək əvəzinə, yaşadığı dövrün siyasi reallıqları daxilində araşdırmaq daha doğrudur. O, genişlənən Səlcuq dövlətinin hökmdarı, hərbi yürüşlərin rəhbəri və Anadolu tarixində dönüş nöqtəsinə çevrilmiş qələbənin əsas iştirakçısı idi. Malazgird döyüşü türklərin Anadoluda siyasi və demoqrafik mövqelərinin güclənməsinə yol açan proseslərdən birinə çevrildi. Lakin bu tarixi nəticə uzun illər davam edən köçlər, məskunlaşma, müharibələr və dövlət quruculuğu ilə formalaşdı. Tarixə elmi yanaşma məhz bu mürəkkəbliyi qorumağı, hadisələrin əhəmiyyətini şişirtmədən və ya kiçiltmədən izah etməyi tələb edir.
Nəticə etibarilə, Alp Arslanın adı türk və dünya tarixində yalnız bir qələbənin xatirəsi kimi yaşamır. Onun dövrü dövlətin gücü, hərbi strategiya, siyasi iradə və tarixi dəyişikliklər arasındakı əlaqəni öyrənmək üçün mühüm nümunədir. Malazgird qələbəsi bir imperiyanın sərhəd siyasətinə təsir göstərməklə yanaşı, Anadolu tarixinin gələcək istiqamətlərinə də yol açdı. Bu irs bizə xatırladır ki, tarixi şəxsiyyətlərin böyüklüyünü anlamaq üçün onların qazandıqları qələbələrlə yanaşı, həmin qələbələrin hansı şəraitdə baş verdiyini və gələcək nəsillərin həyatına necə təsir göstərdiyini də araşdırmaq lazımdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(15.10.2026)
