Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Əlişir Nəvai barədə danışacağıq.

XV əsr türk dünyasının ədəbi və intellektual xəritəsinə baxanda Əlişir Nəvai adı yalnız bir şairin adı kimi görünmür. O, sözün qüdrətinə inanan, ədəbiyyatı insanın mənəvi kamilləşmə vasitəsi hesab edən və türk dilinin böyük ədəbi əsərlər yaratmaq imkanlarını bütün Şərqə nümayiş etdirən mütəfəkkir idi. 1441-ci ildə Heratda doğulan Nəvai şair olmaqla yanaşı, alim, dövlət xadimi və xeyriyyəçi kimi də fəaliyyət göstərmişdir. O, Çığatay türkcəsində, yəni qədim özbək ədəbi dilində, həmçinin fars dilində əsərlər yaratmışdır.

Nəvaini digər klassiklərdən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onun dilə yalnız ifadə vasitəsi kimi deyil, milli və mədəni varlığın dayağı kimi yanaşmasıdır. XV əsrdə fars dili yüksək ədəbi nüfuza malik olduğu halda, Nəvai türk dilinin də fəlsəfi, elmi və bədii baxımdan mürəkkəb fikirləri ifadə edə biləcəyini sübut etməyə çalışdı. Bu düşüncəsini xüsusilə “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərində nəzəri şəkildə əsaslandırdı. Əsər türk və fars dillərinin imkanlarını müqayisə edir və türk dilinin zənginliyini müdafiə edir.

Burada Nəvainin fəaliyyəti sadəcə dilçilik hadisəsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Onun qarşısında daha böyük bir məqsəd dayanırdı: “Türkcə də böyük düşüncələrin dili ola bilərmi?” Nəvai bu suala nəzəri mübahisə ilə deyil, öz yaradıcılığı ilə cavab verdi. Onun 1483–1485-ci illərdə yaratdığı “Xəmsə” türk dilində bu janrın ilk böyük nümunəsi kimi qəbul edilir. Beş poemadan ibarət bu monumental silsiləyə “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbai-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” daxildir.

“Xəmsə”nin əzəməti yalnız həcmi ilə ölçülmür. Burada insan və cəmiyyət, ədalət və hakimiyyət, eşq və fədakarlıq, elm və mənəvi kamillik kimi məsələlər bir-birinə bağlanır. Özbəkistanın Daşkənd Şərqşünaslıq Dövlət Universitetinin materialında bu beşliyi XV əsr İslam düşüncəsinin varlıq, təbiət, insan, cəmiyyət, əxlaq və kamillik haqqında özünəməxsus ensiklopediyası kimi qiymətləndirirlər.

“Heyrətül-əbrar” Nəvainin fəlsəfi düşüncəsini anlamaq üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Əsərin mərkəzində yaxşılıq, ədalət, insanın mənəvi məsuliyyəti və kamil insan ideyası dayanır. Özbəkistan Milli Kitabxanasının elektron fondunda da əsər fəlsəfi ruhlu poema kimi təqdim edilir və burada insanlıq, zaman, hakimiyyət, tarixi şəxsiyyətlər və kamil insan haqqında düşüncələrin ifadə olunduğu qeyd edilir.

Nəvai üçün kamil insan sadəcə savadlı insan deyil. Əsl kamillik biliklə əxlaqın birləşdiyi nöqtədə yaranır. İnsan çox şey bilə bilər, amma bildiklərini xeyirə çevirmirsə, həmin bilik mənəvi dəyərə çevrilmir. Bu baxımdan Nəvainin düşüncəsində elm insanı yüksəldən qüvvədir, lakin insanı həqiqətən ucaldan onun elmi necə yaşatmasıdır. Şairin əsərlərində elm, ədalət və yaxşılıq arasındakı əlaqə məhz buna görə tez-tez ön plana çıxır.

“Fərhad və Şirin” əsərində isə eşq anlayışı daha geniş fəlsəfi məna qazanır. Buradakı Fərhad yalnız sevgilisinin ardınca gedən aşiq deyil. O, zəhmət çəkən, maneələri aşan, sənət və əmək vasitəsilə özünü ifadə edən insandır. Özbəkistan Milli Kitabxanasının təqdimatında əsərdə məhəbbət, sədaqət, dostluq və humanizmlə yanaşı, sənət və peşə öyrənməyin əhəmiyyəti, hökmdarlıq və dövlət idarəçiliyi məsələlərinin də işlənməsi vurğulanır.

Burada Nəvai çox maraqlı bir fəlsəfi mövqe ortaya qoyur: insanın böyüklüyü qarşısına çıxan maneələrin böyüklüyü ilə yox, həmin maneələr qarşısında göstərdiyi iradə ilə ölçülür. Fərhadın əməyinin özü məhəbbətin ifadəsinə çevrilir. Beləliklə, eşq passiv gözləmə deyil, hərəkətə gətirən yaradıcı qüvvə kimi təqdim edilir.

“Leyli və Məcnun” əsərində isə eşq daha mistik və mənəvi səviyyəyə yüksəlir. Nəvai ənənəvi məhəbbət süjetini sadəcə iki insanın faciəsi kimi təqdim etmir. Özbəkistan hökumətinin rəsmi materialında da Nəvainin bu əsərdə dünyəvi və təsəvvüfi məhəbbəti birlikdə şərh etməyə çalışdığı qeyd edilir.

Məcnunun Leyliyə olan sevgisi tədricən adi insani münasibətin sərhədlərindən çıxaraq mütləq eşq axtarışına çevrilir. Burada sevgilinin itirilməsi əslində insanın öz daxilinə səyahətinin başlanğıcıdır. Başqa sözlə, Nəvaidə eşq insanı dağıdan yox, onu dəyişdirən qüvvədir. İnsan sevdikcə özünü tanımağa başlayır. Özünü tanıdıqca isə dünyanın zahiri görünüşünün arxasında başqa mənalar axtarır.

Nəvainin “Səbai-səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” əsərlərində isə hakimiyyət məsələsi ön plana keçir. Burada hökmdar olmaq sadəcə hakimiyyətə sahib olmaq kimi təqdim edilmir. Hakimiyyət insanın qarşısına məsuliyyət qoyur. Gücün mənəvi məsuliyyəti yoxdursa, dövlətin böyüklüyü insanın xoşbəxtliyinə çevrilmir. Nəvainin hökmdarlıq haqqında düşüncəsində ədalət əsas ölçüdür. Özbəkistan hökumətinin materiallarında da bu əsərlərdə hökmdar və idarəçilik problemlərinin aparıcı mövzulardan olduğu göstərilir.

Bu fikir Nəvainin dövlət xadimi kimi fəaliyyəti ilə də səsləşir. O, Husayn Bayqaranın sarayında yüksək vəzifələrdə çalışmış, dövlət idarəçiliyində iştirak etmiş və öz imkanlarından şəhərin sosial-mədəni inkişafı üçün istifadə etmişdir. Mənbələr onun mədrəsə, məscid, körpü, karvansara və digər ictimai tikililərin inşasına maliyyə ayırdığını qeyd edir.

Nəvainin düşüncəsində burada çox mühüm bir prinsip görünür: hakimiyyət insanın böyüklüyünü göstərmir, insanın hakimiyyətdən necə istifadə etməsi onun böyüklüyünü göstərir. Bu, XV əsr üçün yazılmış fikir olsa da, mahiyyət etibarilə zamanın fövqündə dayanan fəlsəfi mövqedir.

Şairin lirik irsi də olduqca zəngindir. Onun türkcə şeirləri “Xəzainül-məani” adlı böyük divanda toplanmış və insan ömrünün dörd mərhələsinə uyğun olaraq “Qəraibüs-siğər”, “Nəvadirüş-şəbab”, “Bədayeül-vəsət” və “Fəvaidül-kibar” adlı dörd divana bölünmüşdür. Mənbələr bu toplunu insanın müxtəlif yaş mərhələlərindəki düşüncə və hisslərini əks etdirən çoxşaxəli poetik xəzinə kimi təqdim edir.

Bu quruluş özü olduqca fəlsəfidir. Nəvai insan həyatını sadəcə yaşların ardıcıllığı kimi deyil, mənəvi dəyişmə prosesi kimi görür. Uşaqlıq heyrət, gənclik ehtiras, orta yaş düşüncə, qocalıq isə nəticə və müdriklik mərhələsi kimi poetik sistemə çevrilir. Beləliklə, bir insanın həyatı bütöv bir fəlsəfi dairə təşkil edir.

Əlişir Nəvainin böyüklüyü yalnız özbək ədəbiyyatının banilərindən biri olmasında deyil. O, türk dilinin böyük ədəbiyyat dili kimi imkanlarını əməli şəkildə sübut etdi. “Xəmsə” ilə monumental epik poeziya yaratdı, “Mühakimətül-lüğəteyn” ilə dil haqqında elmi-fəlsəfi fikir irəli sürdü, “Xəzainül-məani” ilə insanın daxili dünyasını müxtəlif yaş mərhələləri üzrə poetikləşdirdi, “Məhbubül-qulub” kimi əsərlərində isə cəmiyyət və insan münasibətlərinə dair düşüncələrini ümumiləşdirdi.

Əlişir Nəvaiyə yalnız “böyük özbək şairi” demək onun miqyasını daraltmaq olar. O, əslində türk dünyasında sözün, dilin və düşüncənin sərhədlərini genişləndirən mütəfəkkirdir. Onun yaradıcılığında eşq insanı kamilləşdirir, elm insanı işığa çıxarır, ədalət hakimiyyətə məna verir, dil isə xalqın mənəvi varlığını qoruyur. Nəvainin poeziyası məhz buna görə beş əsrdən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq yalnız özbək xalqının deyil, bütün türk dünyasının mədəni yaddaşında yaşayır.

Nəvai öz dövründə türk dilinin böyük fəlsəfi və bədii əsərlər yaratmağa qadir olduğunu sübut etdi. Əslində onun ən böyük mübarizəsi qılıncla deyil, sözlə idi. O, sözü bir millətin özünü tanıma vasitəsinə çevirdi. Buna görə Əlişir Nəvainin irsi yalnız keçmişin ədəbi yadigarı deyil; dilin insanı, insanın isə milləti yaşatdığına dair böyük bir fəlsəfi manifestdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.10.2026)