Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Bəxtiyar Vahabzadə barədə danışacağıq.
Bəxtiyar Vahabzadə Azərbaycan poeziyasında yalnız hisslərini misralara köçürən şair deyil, yaşadığı dövrü düşünən, sorğulayan və oxucunu da düşünməyə vadar edən sənətkarlardan biridir. Onun yaradıcılığında vətən, azadlıq, milli kimlik, tarix, ana dili, insanın mənəvi məsuliyyəti və vicdan kimi anlayışlar bir-birindən ayrı mövzular deyil. Əksinə, şair bu anlayışları vahid fəlsəfi sistem daxilində birləşdirir. Onun poeziyasında vətəni sevmək yalnız torpağa bağlılıq deyil, tarixə sahib çıxmaq, milli yaddaşı qorumaq və mənəvi məsuliyyət daşımaq deməkdir.
Vahabzadənin ən güclü əsərlərindən biri “Gülüstan” poemasıdır. Əsərin tarixi əsasında 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi və Azərbaycanın iki imperiya arasında bölünməsi dayanır. Lakin şair tarixi hadisəni sadəcə siyasi fakt kimi təqdim etmir. Onun əsas sualı daha dərindir: bir xalqın torpağı bölünəndə yalnız coğrafiya dəyişirmi, yoxsa insanın yaddaşı, kimliyi və mənəvi bütövlüyü də parçalanır?
Bu baxımdan “Gülüstan” poemasını yalnız tarix haqqında yazılmış əsər kimi oxumaq kifayət deyil. Burada coğrafi parçalanma ilə mənəvi parçalanma arasında paralellik yaradılır. Xəritədə çəkilən sərhəd insan yaddaşında çəkilən sərhədə çevrilir. Eyni dilə, tarixə və mədəniyyətə malik insanların siyasi sərhədlərlə ayrılması şair üçün sadəcə siyasi nəticə deyil, mənəvi faciədir. Beləliklə, tarix poeziyada fakt olmaqdan çıxaraq fəlsəfi suala çevrilir: İnsanı və milləti bütöv saxlayan nədir? Torpaq, yaddaş, dil, yoxsa bunların hamısının yaratdığı mənəvi birlik?
Vahabzadənin cavabı onun bütün yaradıcılığı boyunca hiss olunur: milli yaddaş itirilərsə, coğrafi bütövlük də mənasını itirə bilər. Buna görə şair üçün keçmişi xatırlamaq sadəcə nostalji deyil. Keçmişi bilmək gələcək qarşısında məsuliyyət daşımaqdır. “Gülüstan”ın fəlsəfi gücü də məhz burada ortaya çıxır: tarix keçmişdə qalan hadisə deyil, bu günün insanının kimliyini müəyyənləşdirən canlı yaddaşdır.
Şairin digər mühüm əsəri “Şəhidlər” poemasıdır. Əsər 20 Yanvar faciəsinin yaratdığı ictimai və mənəvi sarsıntının poetik ifadəsidir. Burada şəhid obrazı yalnız həlak olmuş insan kimi təqdim edilmir. Şəhidlik Vahabzadənin düşüncəsində milli iradənin, azadlıq istəyinin və mənəvi müqavimətin simvoluna çevrilir.
“Şəhidlər” əsərinin fəlsəfi qatlarından biri ölümlə ölümsüzlük arasındakı paradoksdur. Fiziki olaraq insan həyatını itirir, lakin onun uğrunda öldüyü ideya yaşamaqda davam edir. Bu mənada şair ölümün özünü sonluq kimi deyil, müəyyən şəraitdə mənəvi yaddaşın başlanğıcı kimi təqdim edir. Şəhidin bədəni torpağa qayıdır, lakin onun adı xalqın yaddaşında qalır. Beləliklə, fiziki ölüm ilə mənəvi ölümsüzlük qarşı-qarşıya qoyulur.
Bu əsərdə Vahabzadənin poetik düşüncəsində mühüm bir sual da meydana çıxır: Azadlıq nədir? Əgər insan qorxu qarşısında öz iradəsini itirirsə, fiziki olaraq yaşaması onun həqiqi azadlığını təmin edirmi? Şairin düşüncəsində azadlıq ilk növbədə insanın daxilində başlayan mənəvi vəziyyətdir. Buna görə “Şəhidlər” yalnız faciənin poetik təsviri deyil, azadlığın qiyməti haqqında düşüncədir.
Vahabzadənin “Muğam” əsəri isə onun fəlsəfi-poetik dünyasının başqa istiqamətini göstərir. Burada Azərbaycan muğamı sadəcə musiqi janrı kimi deyil, xalqın tarixi yaddaşını və mənəvi dünyasını daşıyan mədəni kod kimi təqdim olunur. Muğamın müxtəlif səsləri və ladları şairin düşüncəsində insan ruhunun müxtəlif vəziyyətləri ilə səsləşir. Kədər, sevinc, ayrılıq, həsrət, ümid və mənəvi yüksəliş bir musiqi sistemi daxilində birləşir.
“Muğam”a bu baxımdan yalnız musiqi haqqında poema kimi yanaşmaq əsərin fəlsəfi imkanlarını məhdudlaşdırar. Muğam burada xalqın kollektiv yaddaşının səsidir. Şair sanki belə bir fikir irəli sürür: tarix kitabları bir xalqın başına gələnləri yaza bilər, lakin həmin xalqın nə hiss etdiyini onun musiqisi daha dərindən ifadə edir. Bu mənada muğam sözlə ifadə olunmayan milli yaddaşın dilinə çevrilir.
Vahabzadənin poeziyasında ana dili də eyni fəlsəfi məna daşıyır. Dil onun üçün yalnız danışıq vasitəsi deyil. Dil insanın dünyanı necə gördüyünü, keçmişi necə xatırladığını və özünü kim kimi tanıdığını müəyyənləşdirən mənəvi sistemdir. Buna görə ana dilinin qorunması şairin düşüncəsində sadəcə dilçilik məsələsi deyil, milli varlığın qorunması məsələsidir.
Şairin “Vətən ocağının istisi” kimi əsərlərində də vətən anlayışı romantik pafosdan daha geniş məna qazanır. Vətən insanın doğulduğu yer olmaqla yanaşı, onun xatirələrinin, dilinin, ailəsinin, uşaqlığının və mənəvi bağlarının toplandığı məkandır. “Ocaq” obrazının özü burada təsadüfi deyil. Ocaq həm ailənin, həm davamlılığın, həm də mənəvi istiliyin simvoludur. Vətən də bu mənada insanın ruhunda qoruduğu ocaqdır.
Bəxtiyar Vahabzadənin coşqulu poeziyasında diqqət çəkən başqa bir xüsusiyyət emosiya ilə fəlsəfənin birləşməsidir. Şair qəzəbli danışanda belə yalnız qəzəb ifadə etmir, eyni zamanda qəzəbin səbəbini araşdırır. Kədərdən danışanda yalnız ağlamır, həmçinin insanın niyə itirdiyi şeyə bağlandığını düşünür. Vətən haqqında yazanda isə sadəcə tərif etmir; vətən qarşısında insanın məsuliyyətini gündəmə gətirir. Bu xüsusiyyət onun poeziyasını sadə vətənpərvərlik şeirlərindən fərqləndirir.
Vahabzadənin poetik dünyasında tarix, yaddaş və vicdan üç mühüm anlayış kimi bir-birinə bağlanır. Tarix keçmişi göstərir, yaddaş həmin keçmişi qoruyur, vicdan isə insanı ona münasibət bildirməyə məcbur edir. Əgər insan keçmişini unudursa, şairin fəlsəfi düşüncəsinə görə, yalnız tarixi faktı deyil, öz kimliyinin bir hissəsini də itirir. Buna görə onun poeziyasındakı “yaddaş” əslində milli varlığın müdafiə mexanizmlərindən biridir.
Bəxtiyar Vahabzadəni maraqlı edən də məhz bu çoxqatlılıqdır. Onun şeirlərini yalnız “vətənpərvərlik poeziyası” adlandırmaq kifayət etmir. “Gülüstan” tarix və milli bütövlük haqqında, “Şəhidlər” azadlıq və mənəvi ölümsüzlük haqqında, “Muğam” milli yaddaş və ruh haqqında, “Vətən ocağının istisi” isə insanın vətənlə mənəvi bağlılığı haqqında fəlsəfi düşüncələr yaradır.
Bəxtiyar Vahabzadənin poeziyasının əsas gücü ondadır ki, o, böyük anlayışları – vətən, azadlıq, tarix, dil, millət və insan mücərrəd şüarlara çevirmir. Onları insanın gündəlik vicdanı və mənəvi seçimi ilə əlaqələndirir. Bu baxımdan onun poeziyası oxucudan yalnız hiss etməyi deyil, düşünməyi də tələb edir. Vahabzadə üçün şeir sadəcə gözəl söz deyil. Yaddaşı oyadan, sual verən və insanı öz mənəvi mövqeyi ilə üz-üzə qoyan bir düşüncə formasıdır.
Məhz buna görə Bəxtiyar Vahabzadə Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız milli duyğuları coşqu ilə ifadə edən şair kimi deyil, həmin duyğuların arxasındakı tarixi və fəlsəfi səbəbləri araşdıran sənətkar kimi də əhəmiyyət daşıyır. Onun poeziyasında keçmiş yalnız xatırlanmır, gələcək üçün məsuliyyətə çevrilir, Şəhid yalnız yad edilmir, azadlığın mənasına çevrilir, muğam yalnız dinlənilmir, milli ruhun səsi kimi dərk edilir. Şairin sənət gücü də məhz bu çevrilmələrdə, Yəni sözü duyğudan düşüncəyə, düşüncəni isə mənəvi məsuliyyətə çevirə bilməsindədir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(08.10.2026)
