Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Məhəmməd Füzuli barədə danışacağıq.
Məhəmməd Füzuli Azərbaycan klassik ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən biri, Azərbaycan ədəbi dilinin və poeziyasının inkişafında müstəsna xidmətləri olan şair və mütəfəkkirdir. 1494-cü ildə Kərbəla yaxınlığında anadan olduğu qəbul edilən Füzuli ömrünün böyük hissəsini Bağdad və ətrafında keçirmiş, Azərbaycan, ərəb və fars dillərində əsərlər yaratmışdır. Onun üç dildə yazması yalnız dil zənginliyinin göstəricisi deyil, həm də XVI əsr Şərq ədəbi-mədəni mühitinin çoxşaxəli xarakterini əks etdirir. Azərbaycan Milli Kitabxanasının məlumatlarında Füzulinin üç dildə yazan və hər üç ədəbiyyatda mühüm iz qoyan nadir şəxsiyyətlərdən biri olduğu vurğulanır.
Füzuli yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri eşq anlayışının yalnız romantik hiss kimi təqdim edilməməsidir. Onun poeziyasında eşq insanın mənəvi kamilliyə doğru yüksəlişini təmin edən mürəkkəb fəlsəfi anlayışa çevrilir. Şair üçün sevgi həm ağrı, həm səbir, həm də insanın özünü dərk etməsi prosesidir. Bu səbəbdən Füzulinin qəzəllərində zahirən şəxsi hiss kimi görünən duyğular daha geniş fəlsəfi məna qazanır.
Bu dünyagörüşünün ən böyük bədii ifadələrindən biri “Leyli və Məcnun” poemasıdır. Füzulinin ədəbi irsinin zirvəsi hesab olunan bu əsər yalnız iki gəncin məhəbbətindən bəhs edən romantik hekayə deyil. Şair məhəbbət, ayrılıq, insanın mənəvi yüksəlişi və cəmiyyətin fərd üzərində yaratdığı təzyiq kimi məsələləri bir-biri ilə əlaqələndirir. Mövzu Nizami Gəncəvi ilə başlayan böyük “Leyli və Məcnun” ənənəsinin davamı olsa da, Füzuli onu Azərbaycan türkcəsində özünəməxsus poetik sistemə çevirmişdir. Azərbaycan Milli Kitabxanası da “Leyli və Məcnun”u Füzulinin ölməz əsərləri sırasında göstərir.
Füzulinin poetik irsi yalnız məhəbbət mövzusu ilə məhdudlaşmır. “Bəngü-Badə”, “Söhbətül-əsmar”, “Yeddi cam” kimi əsərlərində alleqorik, fəlsəfi və didaktik düşüncə ön plana çıxır. Bu əsərlərdə şair insan xarakterini, cəmiyyətin müxtəlif xüsusiyyətlərini və mənəvi dəyərləri simvolik obrazlar vasitəsilə təqdim edir. Füzulinin yaradıcılığında bədii söz bununla yalnız estetik vasitə olmaqdan çıxaraq düşüncə və mühakimə vasitəsinə çevrilir.
Onun “Şikayətnamə” əsəri isə Füzulinin ictimai düşüncəsini anlamaq baxımından xüsusilə maraqlıdır. Əsərdə şair özünün üzləşdiyi maddi və inzibati problemlərdən bəhs edir və bunu satirik-ironiya çaları ilə ifadə edir. “Şikayətnamə” klassik ədəbiyyatımızda yalnız məktub nümunəsi kimi deyil, dövrün idarəçilik və sosial münasibətlərinə münasibət bildirən mühüm nəsr əsərlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Füzulinin əsərlərinin Azərbaycan Milli Kitabxanasında qorunan nəşrlərində “Şikayətnamə” ayrıca təqdim olunur.
Füzuli həm də fəlsəfi düşüncəyə ciddi maraq göstərən mütəfəkkir idi. “Səhhət və Mərəz”, “Rindü Zahid” və “Mətlə-ül-etiqad” kimi əsərlərində insan, mənəviyyat, etiqad və həyatın mahiyyəti ilə bağlı məsələlərə toxunur. Bu əsərlər göstərir ki, Füzulini yalnız lirik şair kimi təqdim etmək onun yaradıcılığının miqyasını məhdudlaşdırmaq olardı. Onun irsində poeziya ilə fəlsəfə, bədii sözlə elmi düşüncə bir-birinə yaxınlaşır.
Füzulinin dil sahəsindəki xidmətləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, Azərbaycan türkcəsinin mürəkkəb fəlsəfi və poetik fikirləri ifadə etmək imkanlarını nümayiş etdirmiş, ana dilində yüksək sənət nümunələri yaratmışdır. Azərbaycan Milli Kitabxanasının hazırladığı materiallarda onun Azərbaycan bədii dilini zənginləşdirərək yeni zirvəyə yüksəltdiyi qeyd olunur. Füzulinin dili həm obrazlılığı, həm emosional gücü, həm də dərin mənalar yaratmaq imkanları ilə klassik Azərbaycan poeziyasının sonrakı inkişafına ciddi təsir göstərmişdir.
Füzulinin yaradıcılığı Azərbaycan sərhədləri ilə məhdudlaşmamışdır. Onun əsərləri yarandığı dövrdən etibarən geniş coğrafiyada yayılmış, müxtəlif dillərdə əlyazma və nəşrləri meydana gəlmişdir. 2024-cü ildə Azərbaycan Milli Kitabxanasının hazırladığı “Məhəmməd Füzuli: biblioqrafiya” nəşrində Füzulinin əsərləri və onun haqqında ədəbiyyatla bağlı minlərlə mənbə sistemləşdirilmişdir. Nəşr 1008 səhifədən ibarətdir və Füzuli haqqında 530 illik araşdırma tarixini əhatə edən fundamental biblioqrafik mənbə kimi təqdim olunur.
Füzuli yaradıcılığının davamlı yaşamasının səbəblərindən biri də onun insan duyğularına müraciət edə bilməsidir. Əsərlərində işlənən eşq, ayrılıq, həsrət, mənəvi axtarış, ədalətsizlik və insanın kamilləşmək arzusu yalnız müəyyən bir dövrə məxsus mövzular deyil. Buna görə onun əsərləri əsrlər keçməsinə baxmayaraq müasir oxucu üçün də emosional və fəlsəfi əhəmiyyətini qoruyur.
Məhəmməd Füzuli Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız böyük bir klassik şair deyil, həm də ana dilinin poetik imkanlarını genişləndirən, eşqi fəlsəfi düşüncə səviyyəsinə yüksəldən və bədii sözü insanın mənəvi dünyasını araşdıran vasitəyə çevirən mütəfəkkirdir. “Leyli və Məcnun”, “Bəngü-Badə”, “Söhbətül-əsmar”, “Yeddi cam”, “Şikayətnamə”, “Səhhət və Mərəz”, “Rindü Zahid” və digər əsərləri onun yaradıcılığının nə qədər geniş və çoxqatlı olduğunu göstərir. Füzulinin sənət böyüklüyü də məhz bundadır: o, öz dövrünün dilində yazaraq bütün dövrlərin insanına toxuna biləcək duyğuları və düşüncələri ifadə etmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(07.10.2026)
