Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Tonyukuk barədə danışacağıq.
Bəzən tarixdə elə insanlar olur ki, onların adını böyük saraylardan və fəthlərdən çox, qoyduqları düşüncə yaşadır. Tonyukuk belə şəxsiyyətlərdən biridir. O, Göytürk xaqanlığının siyasi və hərbi tarixində mühüm rol oynamış dövlət xadimi, sərkərdə və məsləhətçi idi. Onun haqqında ən qiymətli məlumatların mənbəyi isə öz adı ilə bağlı olan Tonyukuk kitabəsidir. VIII əsrdə daşlara həkk olunmuş bu yazılar qədim türk dövlətçilik düşüncəsinin və siyasi dünyagörüşünün ən mühüm nümunələri sırasında yer alır.
Həyatı Göytürk dövlətinin mürəkkəb siyasi mərhələsi ilə bağlıdır. Birinci Göytürk xaqanlığının süqutundan sonra türk boyları uzun müddət Çin hakimiyyətinin təsiri altında qaldılar. Lakin VII əsrin sonu – VIII əsrin əvvəllərində türk siyasi hakimiyyətinin yenidən qurulması prosesi başladı. İlteriş Kağanın rəhbərliyi ilə Göytürk xaqanlığı bərpa edilərkən Tonyukuk da bu mübarizənin əsas simalarından biri idi. O, yalnız hərbi yürüşlərdə iştirak edən sərkərdə deyil, dövlətin xarici siyasətini və hərbi strategiyasını müəyyənləşdirən baş məsləhətçilərdən biri kimi çıxış edirdi.
Siyasi düşüncəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri real şəraiti düzgün qiymətləndirmək idi. O, türk dövlətinin mövcudluğunu yalnız hərbi güclə deyil, xalqın birliyi və düzgün siyasi qərarlarla əlaqələndirirdi. Çin imperiyasının böyük iqtisadi və hərbi imkanlarına qarşı mübarizədə türk dövlətinin özünəməxsus şəraitini nəzərə almağı vacib hesab edirdi. Onun kitabəsində də dövlətin zəifləməsinin səbəbləri, xalqın dağılması və yenidən birləşməsi haqqında fikirlər əks olunur.
Sərkərdə kimi fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Göytürklərin müxtəlif istiqamətlərdə apardığı yürüşlərdə onun mühüm rol oynadığı məlumdur. O, düşmənin say üstünlüyünü yalnız açıq döyüşlə aradan qaldırmağa çalışmır, coğrafiyadan, sürətli hərəkətdən və gözlənilməz hücumlardan istifadə edirdi. Bu xüsusiyyətlər qədim türk hərbi strategiyasının əsas elementlərindən idi. Fəaliyyəti göstərirdi ki, uğurlu sərkərdə üçün yalnız cəsarət deyil, həm də vəziyyəti qabaqcadan hesablamaq bacarığı vacibdir.
Lakin onu digər sərkərdələrdən fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət onun öz fəaliyyətini yazılı şəkildə gələcək nəsillərə çatdırmasıdır. Tonyukuk kitabəsi qədim türk dilində yazılmış ən mühüm Orxon abidələrindən biridir. Burada onun gördüyü işlər, yürüşlər, siyasi qərarlar və türk xalqının taleyi haqqında fikirlər öz dilindən nəql edilir. Bu baxımdan kitabə sadəcə tarixi sənəd deyil, həm də qədim türk siyasi düşüncəsinin canlı nümunəsidir.
Kitabədə xalqın və dövlətin birliyinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Onun düşüncəsində dövlətin gücü yalnız xaqanın və ordunun gücü ilə ölçülmür; xalqın öz siyasi kimliyini qoruması da əsas şərtdir. Bu baxımdan onun sözləri min üç yüz ildən artıq zaman keçməsinə baxmayaraq, qədim türk cəmiyyətinin dövlət və xalq anlayışlarını öyrənmək üçün mühüm mənbə olaraq qalır.
Tonyukukun həyatı haqqında bütün təfərrüatlar məlum deyil. Lakin onun adı Göytürk dövlətinin ən mühüm siyasi simaları sırasında qorunub saxlanılmışdır. O, nə böyük bir imperator kimi taxtda oturmuş, nə də adını saysız-hesabsız fəthlərlə tarixə yazdırmışdır. Onun gücü başqa yerdə idi. O, doğru zamanda doğru qərar vermək, hökmdara məsləhət vermək, ordunu istiqamətləndirmək və dövlətin gələcəyini düşünmək kimi strateji əhəmiyyətli məsələlərdə xeyli peşəkar idi.
Bu səbəbdən Tonyukuku yalnız qədim türk sərkərdəsi adlandırmaq kifayət deyil. O, eyni zamanda qədim türk siyasi düşüncəsinin formalaşmasında mühüm rol oynayan dövlət xadimi idi. Onun adına ucaldılan daş kitabə isə əsrlərin sükutunu yararaq bu günə qədər bir həqiqəti çatdırır: dövlətləri yalnız qılınc qorumur. Dövlətin yaşaması üçün onu düşünən, planlaşdıran və gələcəyi hesablayan insanlar da lazımdır. Tonyukukun tarixdəki yeri məhz bu düşüncə ilə bağlıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.10.2026)
