Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Cəlaləddin Xarəzmşah barədə danışacağıq.
XIII əsrin əvvəllərində Şərq dünyasının siyasi xəritəsini kökündən dəyişdirən böyük bir hadisə baş verdi. Mərkəzi Asiyanın çöllərindən yüksələn monqol orduları qısa müddət ərzində nəhəng əraziləri öz hakimiyyəti altına almağa başladı. Şəhərlər bir-birinin ardınca süqut edir, dövlətlər dağılır, hökmdarlar öz ölkələrindən qaçmağa məcbur qalırdılar. Məhz belə bir tarixi fırtınanın içində adı müqavimət və mübarizə ilə yadda qalan hökmdarlardan biri Cəlaləddin Xarəzmşah meydana çıxdı.
Cəlaləddin Xarəzmşah daha dəqiq adı ilə Cəlaləddin Məngüberdi, Xarəzmşahlar sülaləsinin son hökmdarı idi. O, Sultan Əlaəddin Məhəmmədin oğlu olmuş və 1220–1231-ci illərdə hakimiyyət sürmüşdür. Xarəzmşahlar dövləti həmin dövrdə Şərq İslam dünyasının ən qüdrətli siyasi qurumlarından biri idi. Sülalə türk hərbi elitasından çıxmış Anuştəginin nəslindən gəlirdi və zaman keçdikcə Xarəzm, İran, Mavəraünnəhr və ətraf ərazilərdə böyük siyasi hakimiyyət yaratmışdı. Lakin bu qüdrətli dövlətin qarşısında tarixdə misli görünməmiş bir təhlükə dayanırdı: Çingiz xanın rəhbərlik etdiyi monqol imperiyası.
Xarəzmşahlar ilə monqollar arasında münasibətlərin pozulmasında 1218-ci ildə baş verən Otrar hadisəsi mühüm rol oynadı. Monqol tacirlərindən ibarət karvanın Otrarda saxlanılması və sonrakı diplomatik qarşıdurma Çingiz xanın Xarəzmşahlar dövlətinə qarşı yürüşü üçün əsas mərhələlərdən birinə çevrildi. 1219-cu ildən etibarən monqol orduları Xarəzmşahlar dövlətinin ərazilərinə daxil oldu və qısa müddət ərzində böyük şəhərlər ağır hücumlara məruz qaldı. Dövlətin hərbi və siyasi sistemi bu sürətli hücum qarşısında parçalanmağa başladı.
Sultan Əlaəddin Məhəmməd monqol hücumlarından geri çəkilərək Xəzər dənizindəki adalardan birinə sığındı və 1220-ci ilin sonunda burada vəfat etdi. Onun ölümündən sonra hakimiyyətin ağırlığı oğlu Cəlaləddinin üzərinə düşdü. Lakin Cəlaləddinin qarşısında yalnız xarici düşmən yox, daxili parçalanmalar və siyasi rəqabətlər də dayanırdı. O, Xarəzmşahların paytaxtı Gurgəncdə uzun müddət qala bilmədi və cənuba doğru hərəkət etməyə məcbur oldu. 1221-ci ildə monqollar Gurgənci mühasirəyə alaraq şəhəri dağıtdılar. Cəlaləddin isə monqol təqibindən yayınaraq Əfqanıstan istiqamətində hərəkət etdi və burada öz ətrafına müxtəlif qüvvələri toplamağa başladı.
Cəlaləddinin tarixdə ən parlaq hərbi uğurlarından biri Pərvan döyüşü oldu. O, Qəznə ətrafında Xarəzmli, türk və Qurlu qüvvələrindən ibarət ordu topladı və monqol qoşunlarından birinə ağır məğlubiyyət yaşatdı. Bu hadisə monqolların qarşısıalınmaz qüvvə kimi qəbul edildiyi bir dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin qələbədən sonra ordunun daxilində yaranan fikir ayrılıqları Cəlaləddinin vəziyyətini zəiflətdi. Çingiz xan əsas qüvvələri ilə onun üzərinə hərəkət etdi və Cəlaləddin Hindistana doğru geri çəkilməyə məcbur oldu.
1221-ci ildə Hind çayı sahilində baş verən döyüş Cəlaləddinin həyatının ən dramatik səhnələrindən birinə çevrildi. Monqol ordusu onun qüvvələrini məğlub etdi. Cəlaləddin isə döyüş meydanından geri çəkilərkən atını Hind çayına sürərək çayı keçdi və monqolların təqibindən xilas oldu. Mənbələr onun təxminən dörd min nəfərlik qüvvə ilə Hind çayının o biri sahilinə keçə bildiyini bildirir. Bundan sonra o, təxminən üç il Hindistanda qaldı. Lakin Xarəzmşahın məqsədi sadəcə sağ qalmaq deyildi. O, yenidən siyasi hakimiyyət qurmaq üçün mübarizəni davam etdirmək istəyirdi.
Hindistandan sonra Cəlaləddin yenidən İran və Azərbaycan istiqamətinə qayıtdı. 1224-cü ildə Kirmana, daha sonra İsfahan və Azərbaycan ərazilərinə yönəldi. 1225-ci ildə Təbrizə daxil olaraq Azərbaycan Atabəylərinin hakimiyyətinə son qoydu və şəhəri öz siyasi mərkəzlərindən birinə çevirdi. Onun fəaliyyəti bununla da məhdudlaşmadı. 1226-cı ildə Gürcüstana yürüş etdi və Tiflisi ələ keçirdi. Bu dövr Cəlaləddinin hərbi gücünü yenidən bərpa etməyə çalışdığı mərhələ idi.
Lakin onun qarşısında daha böyük problem vardı: bölgənin siyasi qüvvələri bir-biri ilə rəqabət aparırdı. Xarəzmşahın monqollara qarşı ümumi müqavimət yaratmaq cəhdləri müxtəlif hökmdarların qarşılıqlı rəqabəti və etimadsızlığı səbəbindən davamlı ittifaqa çevrilmədi. Cəlaləddin bir tərəfdən monqollarla mübarizə aparır, digər tərəfdən bölgədəki digər dövlətlərlə siyasi və hərbi qarşıdurmalara girirdi. Beləliklə, monqol təhlükəsinin böyüklüyünə baxmayaraq, həmin dövrün siyasi parçalanmışlığı vahid müqavimət cəbhəsinin yaranmasına imkan vermirdi. İran ensiklopediyası da Cəlaləddinin monqollara qarşı daha geniş ittifaq yarada bilməməsində bölgə hökmdarları arasındakı parçalanma və rəqabətin mühüm rol oynadığını qeyd edir.
Cəlaləddinin həyatının son mərhələsi də mübarizələrlə keçdi. 1230-cu ildə Əhlət şəhərini ələ keçirsə də, daha sonra Anadolu Səlcuq sultanı Əlaəddin Keyqubad və Əyyubi hökmdarı əl-Malik əl-Əşrəfin birləşmiş qüvvələri ilə qarşılaşdı və Ərzincan yaxınlığında məğlub oldu. Elə həmin dövrdə monqollar da yenidən qərbə doğru irəliləyirdilər. Cəlaləddin geri çəkilərək Diyarbəkir ətrafına gəldi, lakin artıq əvvəlki gücünü bərpa etmək mümkün olmadı. 1231-ci ilin avqustunda Diyarbəkir yaxınlığında bir kürd kəndində öldürüldü. Onun ölümü ilə Xarəzmşahlar sülaləsinin siyasi hakimiyyəti də sona çatdı.
Cəlaləddin Xarəzmşahın tarixdəki obrazı bu səbəbdən olduqca mürəkkəbdir. O, monqol istilasını dayandıra bilmədi, dövləti əvvəlki sərhədləri ilə bərpa edə bilmədi və həyatının sonunda siyasi mübarizədə məğlub oldu. Lakin onun tarixdəki əhəmiyyətini yalnız nəticə ilə ölçmək də düzgün olmaz. O, dövlətinin süqut etdiyi bir dövrdə mübarizəni davam etdirən, Hind çayından keçərək yenidən siyasi səhnəyə qayıdan və illərlə özündən qat-qat böyük təhlükəyə qarşı müqavimət göstərən hökmdar idi.
Cəlaləddinin həyatı həm də orta əsrlər Şərqinin siyasi reallığını göstərən mühüm nümunədir. Bir tərəfdə Çingiz xanın sürətlə genişlənən imperiyası, digər tərəfdə isə parçalanmış Xarəzmşahlar, Səlcuqlar, Əyyubilər, Gürcüstan və müxtəlif yerli hakimiyyətlər vardı. Belə bir mühitdə yalnız hərbi cəsarət kifayət etmirdi. Uzunmüddətli siyasi ittifaq və sabit dövlət strukturu da lazım idi. Cəlaləddinin faciəsi müəyyən mənada məhz bu iki amilin, yəni hərbi müqavimətin və siyasi birliyin bir-birindən ayrılmasının nəticəsi kimi görünür.
Onun haqqında yazılan orta əsr mənbələrində Cəlaləddin tez-tez cəsur və döyüşkən hökmdar obrazında təqdim olunur. Cüveyninin “Tarixi-cahanquşa” əsərinin Xarəzmşahlar dövrünə həsr olunmuş hissəsində Cəlaləddinin fəaliyyətinə xüsusi diqqət ayrılması da onun öz dövründə yaratdığı tarixi təsirin göstəricilərindən biridir.
Cəlaləddin Xarəzmşahın hekayəsi əslində yalnız bir hökmdarın həyatı deyil, bir imperiyanın süqutu qarşısında insanın və dövlətin müqavimət imkanlarının tarixidir. Onun qarşısında dünyanın ən güclü hərbi maşınlarından biri dayanmışdı. O isə bir neçə dəfə məğlubiyyətə uğrasa da, mübarizəni yenidən davam etdirdi. Hind çayının sahilində atını suya sürən Xarəzmşahın taleyi bu baxımdan orta əsr tarixinin ən dramatik səhnələrindən birinə çevrilmişdir. O, qalibiyyətlə deyil, sona qədər davam edən mübarizəsi ilə yadda qaldı. Və bəlkə də Cəlaləddinin tarixdəki ən mühüm mirası budur: bəzən bir dövlətin süqutu onun bütün müqavimət imkanlarının da dərhal yox olması demək deyil. Tarixdə elə insanlar olur ki, dağılmış bir dövlətin son bayrağını belə uzun müddət ayaqda saxlaya bilirlər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.09.2026)
