Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Uluğ bəy barədə danışacağıq.

Tarix boyu hökmdarların gücü çox zaman fəth etdikləri torpaqların genişliyi, ordularının sayı və qazandıqları müharibələrlə ölçülüb. Lakin tarixdə elə hökmdarlar da var ki, öz adlarını döyüş meydanlarından daha çox elm və mədəniyyət sahəsində əbədiləşdiriblər. Uluğ bəy məhz belə şəxsiyyətlərdən biridir.

O, XV əsrdə Mərkəzi Asiyada hökm sürən Teymuri dövlətinin hökmdarı olmaqla yanaşı, astronomiya və riyaziyyata böyük maraq göstərən alim və elm hamisi kimi tanınmışdır. Onun həyatında qılıncla idarə olunan hakimiyyətlə elmlə qurulan şöhrət qəribə, lakin olduqca maraqlı şəkildə bir araya gəlir.

Uluğ bəyin əsl adı Mirzə Məhəmməd Tərəğay idi. O, 1394-cü ildə Sultaniyyədə, Əmir Teymurun oğlu Şahruxun ailəsində dünyaya gəlmişdi. Teymuri sarayında böyüyən Uluğ bəy erkən yaşlarından elmə və təhsilə maraq göstərmiş, xüsusilə riyaziyyat və astronomiya ilə məşğul olmuşdur. 1409-cu ildən Mavəraünnəhrin, yəni Transoksiananın hakimi olmuş və Səmərqəndi öz siyasi və elmi fəaliyyətinin əsas mərkəzinə çevirmişdi. UNESCO-nun məlumatına görə, onun astronomiyaya marağı uşaqlıqdan başlamış, Səmərqənddə riyazi elmlərin tədris olunduğu mədrəsə yaratmış və daha sonra məşhur rəsədxanasını qurmuşdu.

Onu digər hökmdarlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri onun elmə yalnız saray əyləncəsi kimi baxmaması idi. O, Səmərqəndi elmi araşdırmaların mühüm mərkəzlərindən birinə çevirmək istəyirdi. XV əsrin əvvəllərində tikdirdiyi rəsədxana dövrünün ən mühüm astronomiya mərkəzlərindən biri oldu. Burada göy cisimlərinin hərəkəti müşahidə edilir, onların koordinatları hesablanır, riyazi cədvəllər hazırlanırdı. Rəsədxanada istifadə edilən əsas astronomik alətlərdən biri radiusu təxminən 40 metr olan nəhəng sekstant idi. Bu ölçüdə astronomik cihazın yaradılması müşahidələrin daha dəqiq aparılmasına imkan verirdi.

Uluğ bəyin elmi irsinin ən mühüm nəticəsi “Zic-i Cədidi-Gürgani” və ya “Sultani zic” adı ilə tanınan astronomik cədvəllər toplusudur. Bu əsərin hazırlanmasında onun rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən alimlər, xüsusilə, Qiyasəddin Cəmşid Kaşi və Əli Quşçu mühüm rol oynamışlar. Əsərdə ulduzların mövqeləri və müxtəlif astronomik hesablamalar sistemləşdirilmişdi. UNESCO-nun astronomiya irsinə dair materialında bu əsərin 1438–1439-cu illərdə tamamlandığı və sonrakı əsrlərdə çoxsaylı nüsxələrinin hazırlandığı, ərəb və türk dillərinə, eləcə də bəzi hissələrinin latın dilinə tərcümə edildiyi qeyd olunur.

Uluğ bəyin astronomiyaya verdiyi töhfənin miqyasını anlamaq üçün bir fakt xüsusilə diqqətçəkəndir: onun hazırladığı ulduz kataloqunda təxminən minə yaxın ulduz haqqında məlumat yer alırdı. Onun rəsədxanasında aparılan müşahidələr və hesablamalar orta əsrlər astronomiyasının ən mühüm elmi nailiyyətləri sırasında qiymətləndirilir. Uluğ bəyin alim kimi fəaliyyəti sonrakı əsrlərdə də Avropada tanınmış, astronomik cədvəllərinin latın dilinə tərcümələri yayılmışdı.

Burada astronom hökmdarla bağlı olduqca maraqlı bir paradoks meydana çıxır. O, Əmir Teymurun nəvəsi idi. Babası böyük hərbi yürüşləri və fəthləri ilə tarixə düşmüşdü. Uluğ bəy isə öz adını başqa yolla əbədiləşdirdi. Əgər Teymurun gücü böyük ordular və hərbi strategiya ilə bağlı idisə, Uluğ bəyin tarixi irsi rəsədxanalar, mədrəsələr, riyazi hesablamalar və ulduz kataloqları ilə bağlıdır. Eyni sülalənin iki nümayəndəsi tarixdə iki fərqli güc anlayışını təmsil edir. Biri qılıncın, digəri isə biliyin gücünü.

Səmərqəndin Uluğ bəy dövründə elmi və mədəni mərkəzə çevrilməsi təsadüfi deyildi. Şəhər Teymuri dövründə böyük siyasi və mədəni inkişaf yaşayırdı. UNESCO Səmərqəndi qədim dövrlərdən müxtəlif mədəniyyətlərin kəsişdiyi məkan kimi xarakterizə edir və şəhərin XIV–XV əsrlərdə, Teymuri dövründə xüsusi inkişaf etdiyini bildirir. Onun rəsədxanası da bu tarixi-mədəni irsin mühüm hissəsidir və Səmərqəndin UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmiş tarixi məkanları arasında yer alır.

Lakin hökmdarın həyatı yalnız elm və sakit müşahidələrdən ibarət deyildi. O, nəticə etibarilə siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizələrin içində olan bir hökmdar idi. Teymuri dövlətində taxt uğrunda rəqabətlər və daxili siyasi çəkişmələr onun hakimiyyətini də çətin vəziyyətə salmışdı. Elmə böyük marağı olan bir hökmdarın siyasi reallıqlardan kənarda qalması mümkün deyildi. 1449-cu ildə Uluğ bəy oğlu Əbdüllətiflə hakimiyyət münaqişəsi nəticəsində taxtını itirdi və həmin il öldürüldü.

Onun ölümündən sonra Səmərqənd rəsədxanası uzun müddət əvvəlki fəaliyyətini davam etdirə bilmədi və tədricən dağıldı. Lakin elmi irsi yox olmadı. Rəsədxananın qalıqları XX əsrin əvvəllərində arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarıldı və bu gün həmin məkan orta əsr astronomiyasının ən mühüm abidələrindən biri kimi qorunur. UNESCO-nun məlumatına görə, rəsədxananın əsas astronomik alətlərindən biri olan nəhəng meridian qövsünün qalıqları bu gün də Səmərqənddə mövcuddur.

Bu fərqli hömdarın tarix qarşısındakı ən böyük xidməti bəlkə də məhz burada görünür. O, hökmdarın gücünün yalnız fəth edilən torpaqlarla ölçülmədiyini göstərdi. Bir hökmdar şəhərlər və qalalar tikə, ordular yarada və sərhədlər genişləndirə bilər. Lakin elmi əsər əsrlər boyu yaşaya, bir rəsədxana isə insanlığın kainatı anlamaq cəhdinin simvoluna çevrilə bilər. Uluğ bəyin adı da məhz belə bir elmi irslə yaşamaqdadır.

Səmərqənddə ucaldılan rəsədxananın divarlarından əsrlər əvvəl göyə baxan alimlər artıq öz dövrünün imkanları ilə kainatın qanunlarını anlamağa çalışırdılar. Onların rəhbəri isə həm taxtda oturan hökmdar, həm də göy cisimlərinin hərəkətini hesablamağa çalışan elm adamı idi. Buna görə Uluğ bəy tarixdə yalnız Teymuri hökmdar kimi deyil, türk-islam dünyasında elmin himayəsinə və astronomiyanın inkişafına böyük töhfə vermiş şəxsiyyət kimi xatırlanır. Onun həyatı göstərir ki, bəzən tarixə ən uzunömürlü iz qılıncla deyil, insanın gecə səmasında gördüyü ulduzları anlamaq cəhdi ilə yazılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.09.2026)