Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə məşhur türklərdir. Bu dəfə Barbaros Xeyrəddin Paşa barədə danışacağıq.
Tarixdə elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yalnız mənsub olduqları dövlətin deyil, bütöv bir regionun siyasi və hərbi mənzərəsini dəyişir. XVI əsrdə Aralıq dənizinin siyasi taleyinə ciddi təsir göstərən belə şəxsiyyətlərdən biri Barbaros Xeyrəddin Paşa olmuşdur. O, yalnız məşhur dənizçi və sərkərdə deyil, həm də Osmanlı dəniz gücünün təşkilatlanmasında mühüm rol oynamış dövlət xadimi idi.
Barbaros Xeyrəddin Paşanın əsl adı Hızır idi. Təxminən 1478-ci ildə Midillidə doğulduğu qəbul edilir. Dənizçiliklə məşğul olan ailədə böyüyən Hızır qardaşı Oruç Rəislə birlikdə Aralıq dənizində fəaliyyət göstərmiş və zaman keçdikcə dövrünün ən tanınmış dənizçilərindən birinə çevrilmişdir. Onun tarixə “Barbaros” adı ilə düşməsi də maraqlı bir hadisədir. “Barbarossa” ləqəbi əvvəlcə qardaşı Oruç Rəisə aid edilmiş, sonralar isə Hızır üçün də işlədilmişdir. “Xeyrəddin” adını isə Osmanlı sultanı I Səlim – Yavuz Sultan Səlim ona vermişdir.
XVI əsrin əvvəllərində Aralıq dənizi sadəcə ticarət və nəqliyyat məkanı deyildi. Osmanlı imperiyası, İspaniya, Venesiya və Genuya kimi güclərin siyasi, iqtisadi və hərbi maraqlarının toqquşduğu böyük strateji ərazi idi. Bu dövrdə Barbaros qardaşı Oruç Rəislə birlikdə Şimali Afrikada möhkəmlənmiş, Cəzair ətrafında siyasi və hərbi dayaq yaratmışdı. Onun fəaliyyəti nəticəsində burada güclü dəniz qüvvələri formalaşmış, gəmiqayırma və silah istehsalı imkanları genişləndirilmişdi. Beləliklə, Barbaros təkcə döyüşlərdə iştirak edən dənizçi deyil, həm də hərbi qüvvə yaratmağı və onu təşkil etməyi bacaran strateq kimi seçilirdi.
1533-cü ildə Barbaros İstanbula çağırıldı və 1534-cü ildə Osmanlı donanmasının kaptan-ı dəryası təyin edildi. Bununla onun fəaliyyəti artıq yalnız Şimali Afrika ilə məhdudlaşmır, birbaşa Osmanlı dövlətinin dəniz siyasətinin mühüm hissəsinə çevrilirdi. Onun rəhbərliyi altında Osmanlı donanması Aralıq dənizində daha fəal şəkildə hərəkət etməyə başladı və dənizdəki qüvvələr nisbətinə təsir göstərən mühüm hərbi əməliyyatlar həyata keçirildi.
Barbaros Xeyrəddin Paşanın adını tarixdə xüsusilə məşhurlaşdıran hadisə 1538-ci il Preveze dəniz döyüşüdür. Həmin dövrdə Osmanlıların Aralıq dənizində güclənməsindən narahat olan Avropa dövlətlərinin iştirakı ilə böyük müttəfiq donanması yaradılmışdı. Bu qüvvələrin başında genuyalı admiral Andrea Doria dayanırdı. 28 sentyabr 1538-ci ildə Preveze yaxınlığında Osmanlı donanması ilə müttəfiq donanma arasında böyük dəniz döyüşü baş verdi. Barbaros öz donanmasını əlverişli mövqedə yerləşdirərək qarşı tərəfin hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırdı və döyüş Osmanlı donanmasının üstünlüyü ilə nəticələndi. Preveze qələbəsi XVI əsrdə Osmanlıların Aralıq dənizindəki mövqeyinin möhkəmlənməsində mühüm mərhələ hesab olunur.
Barbarosun hərbi uğurlarını yalnız donanmasının say üstünlüyü ilə izah etmək mümkün deyil. Onun əsas xüsusiyyətlərindən biri dəniz şəraitini, küləyin istiqamətini, sahil coğrafiyasını və düşmən donanmasının manevr imkanlarını düzgün qiymətləndirməsi idi. Bundan başqa, o, müxtəlif dənizçiləri vahid komandanlıq altında birləşdirə bilirdi. Turgut Rəis, Salih Rəis və digər məşhur dənizçilər məhz həmin dövrün Osmanlı dənizçilik ənənəsinin tanınmış simalarına çevrilmişdilər. Bu baxımdan Barbarosun fəaliyyəti yalnız bir şəxsin hərbi uğuru deyil, bütöv bir dənizçilik məktəbinin formalaşması baxımından da əhəmiyyət daşıyırdı.
Barbarosun fəaliyyəti yalnız döyüş meydanları ilə məhdudlaşmırdı. XVI əsrin Avropasında dövlətlər arasında siyasi ittifaqlar və rəqabətlər olduqca mürəkkəb idi. Osmanlı dövləti ilə Fransa arasında Habsburqlara qarşı yaranmış əməkdaşlıq Barbarosun fəaliyyətində də öz əksini tapmışdı. 1543-cü ildə Barbaros böyük donanma ilə Fransaya yollandı və Osmanlı-Fransa birgə hərbi əməliyyatlarında iştirak etdi. Osmanlı donanmasının Fransanın Toulon şəhərində qışlaması həmin dövrün beynəlxalq münasibətlərinin mürəkkəbliyini göstərən maraqlı tarixi hadisələrdən biridir. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, dövlətlər arasındakı siyasi münasibətlər dini mənsubiyyətdən daha çox konkret geosiyasi maraqlar əsasında formalaşa bilirdi.
Barbaros Xeyrəddin Paşanın fəaliyyəti Osmanlı dənizçiliyinin yalnız hərbi baxımdan deyil, təşkilati baxımdan da inkişafına təsir göstərmişdir. Donanmanın idarə olunması, gəmiqayırma, tersanələrin fəaliyyəti, dənizçi kadrların hazırlanması və strateji planlaşdırma kimi sahələrdə formalaşan sistem sonrakı Osmanlı dəniz tarixində də öz əhəmiyyətini qorudu. Buna görə Barbarosu yalnız “dəniz döyüşlərinin qalibi” kimi təqdim etmək onun tarixi rolunu məhdudlaşdırmaq olardı. O, eyni zamanda dövlətin dəniz gücünün təşkilatlanmasına töhfə vermiş siyasi və hərbi lider idi.
Barbaros Xeyrəddin Paşa 5 iyul 1546-cı ildə İstanbulda vəfat etmiş və Beşiktaşda dəfn olunmuşdur. Onun həyatı haqqında mühüm mənbələrdən biri dənizçi Seyyid Murad tərəfindən qələmə alınmış “Qazavat-ı Xeyrəddin Paşa” əsəridir. Bu əsər Barbarosun yürüşləri, dəniz döyüşləri və siyasi fəaliyyəti haqqında məlumat verən qiymətli tarixi mənbələrdən hesab olunur.
Barbaros Xeyrəddin Paşanın tarixi əhəmiyyəti onun qazandığı döyüşlərin sayından daha genişdir. Onun fəaliyyəti XVI əsrdə Osmanlıların Aralıq dənizindəki hərbi-siyasi mövqeyinin möhkəmlənməsi, dəniz qüvvələrinin təşkilatlanması və güclü dənizçilik ənənəsinin formalaşması ilə bağlıdır. Preveze qələbəsi isə bu prosesin ən mühüm simvollarından birinə çevrilmişdir. Barbarosun adı əsrlər sonra belə türk dənizçilik tarixində yaşamaqda davam edir. Onun həyatına nəzər saldıqda aydın olur ki, dəniz tarixində qalıcı iz buraxmaq yalnız güclü gəmilərə sahib olmaqla mümkün deyil. Bunun üçün strateji düşüncə, təşkilatçılıq, diplomatik bacarıq və dənizi düzgün oxumaq qabiliyyəti də lazımdır. Barbaros Xeyrəddin Paşanın tarixi mirasını əhəmiyyətli edən də məhz bu xüsusiyyətlərin bir araya gəlməsidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.09.2026)
