Gülxarə Əhmədova,
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) inkişaf dinamikası siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmır. Təşkilatın fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən birini ortaq tarixi yaddaşın, dil və mədəni yaxınlığın, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, eləcə də humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi və müasir məzmunla zənginləşdirilməsi təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin 17 sentyabr 2026-cı ildə TDT-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşündə səsləndirdiyi fikirlərdə də bu istiqamətlərin əhəmiyyəti xüsusi vurğulanmışdır.
Çıxışda beynəlxalq təhlükəsizlik məsələləri ilə yanaşı, multikulturalizm, humanitar əməkdaşlıq, gənclər siyasəti, milli-mənəvi dəyərlər, dil və mədəniyyətlərarası yaxınlıq kimi məsələlərin diqqətə çatdırılması Türk dünyasında inteqrasiya prosesinin yalnız siyasi və institusional müstəvidə deyil, həm də ortaq mənəvi-mədəni dəyərlər əsasında inkişaf etdiyini göstərir.
Türk Dövlətləri Təşkilatı 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişi əsasında təsis edilmiş hökumətlərarası təşkilat kimi türk dövlətləri arasında hərtərəfli və çoxşaxəli əməkdaşlığın inkişafını əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirir. Təşkilatın konseptual yanaşmasında ortaq tarix, dil, kimlik və mədəni dəyərlər üzv dövlətlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin mühüm təməlini təşkil edir. Bununla belə, TDT çərçivəsində əməkdaşlıq yalnız bu ümumi xüsusiyyətlərlə məhdudlaşmır. Təhsil, elm, turizm, gənclər siyasəti, humanitar əlaqələr və mədəniyyət sahələrində qarşılıqlı fəaliyyət də təşkilatın çoxşaxəli əməkdaşlıq gündəliyinin mühüm istiqamətlərini təşkil edir. Bu baxımdan, TDT-nin fəaliyyət modeli ortaq tarixi-mədəni irsin qorunması ilə yanaşı, onun müasir şəraitdə inkişaf etdirilməsi və üzv dövlətlər arasında humanitar əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsinə yönəlmiş institusional mexanizm kimi səciyyələndirilə bilər.
Bu baxımdan, humanitar əməkdaşlığı yalnız ayrı-ayrı mədəni tədbirlərin təşkili və keçirilməsi ilə məhdudlaşdırmaq kifayət deyil. Humanitar əlaqələr xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına, ortaq və fərqli tarixi-mədəni təcrübələrin qarşılıqlı öyrənilməsinə, gənc nəslin ümumi dəyərlər və mədəni irs haqqında biliklərinin genişləndirilməsinə, eləcə də elm və təhsil sahələrində qarşılıqlı əlaqələrin inkişafına şərait yaradan çoxşaxəli sosial-mədəni prosesdir. TDT-nin fəaliyyət istiqamətləri sırasında humanitar məsələlər və inkişaf, təhsil, gənclər və idman, tədqiqat mərkəzləri, eləcə də mədəni əlaqələr üzrə əməkdaşlığın ayrıca müəyyənləşdirilməsi də bu yanaşmanın təşkilatın institusional fəaliyyətində mühüm yer tutduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında “mənəvi birlik, mədəniyyətlərin və dillərin oxşarlığı, ümumi etnik köklər” anlayışlarının qarşılıqlı əlaqədə təqdim edilməsi Türk dünyasında humanitar münasibətlərin mahiyyətinin dərk edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşmada söhbət yalnız tarixi keçmişdən miras qalan ortaq xüsusiyyətlərin sadalanmasından getmir. Ortaq tarix, dil və mədəni yaddaş müasir dövrdə xalqlar və cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın, mənəvi yaxınlığın və humanitar əlaqələrin əsas dayaqlarından biri kimi nəzərdən keçirilir. Bu baxış türk xalqları arasında münasibətlərin dövlətlərarası əməkdaşlıq çərçivəsindən kənara çıxaraq insanlararası ünsiyyət, mədəni dialoq, qarşılıqlı tanıma və ortaq dəyərlərin paylaşılması müstəvisində də inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Bu prosesdə mədəniyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mədəniyyət xalqların tarixi təcrübəsini, dünyagörüşünü, mənəvi dəyərlərini və özünəməxsusluğunu ifadə edən, eyni zamanda nəsillər arasında mənəvi varisliyi təmin edən mühüm sosial institutlardan biridir. Ədəbiyyat, musiqi, teatr, folklor, dekorativ-tətbiqi sənət, memarlıq, milli mərasim və ənənələr, eləcə də digər maddi və qeyri-maddi mədəni irs nümunələri kollektiv yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin araşdırılması, qorunması və müasir mədəni mühitdə təqdim olunması yalnız tarixi irsin yaşadılması məqsədi daşımır. Bu proses eyni zamanda ortaq dəyərlərin müasir dövrün tələbləri ilə əlaqələndirilməsinə, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə və mədəni dialoqun yeni məzmunla inkişaf etdirilməsinə şərait yaradır.
TDT çərçivəsində mədəni əməkdaşlığın institusional xarakter alması bu istiqamətin sistemli və davamlı şəkildə inkişaf etdirildiyini göstərir. TURKSOY, Türk Akademiyası və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu kimi qurumların fəaliyyəti ortaq türk mədəni irsinin öyrənilməsi, qorunması, təbliği və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində mühüm mexanizmlər formalaşdırır. Bu qurumlar vasitəsilə mədəni tədbirlərin keçirilməsi ilə yanaşı, ortaq tarix, dil, ədəbiyyat və ənənələrin tədqiqi, maddi və qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin qorunması, muzey və mədəni irs obyektləri arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi kimi istiqamətlər də inkişaf etdirilir. Beləliklə, mədəni əməkdaşlıq TDT məkanında yalnız ayrı-ayrı tədbirlərin təşkili ilə məhdudlaşmayan, ortaq mədəni yaddaşın elmi və institusional əsaslarla qorunmasını, müasir nəsillərə çatdırılmasını və xalqlar arasında humanitar əlaqələrin dərinləşdirilməsini əhatə edən çoxşaxəli bir proses kimi çıxış edir.
Bu kontekstdə ortaq mədəni irsin mühüm təzahürlərindən biri yaddaş məkanlarının və mədəni simvolların qarşılıqlı təqdimatı və mənalandırılmasıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Bakıdakı Əlişir Nəvai və Daşkənddəki Nizami Gəncəvi abidələrinin xatırladılması bu baxımdan diqqətəlayiq nümunə kimi dəyərləndirilə bilər. Müxtəlif tarixi dövrlərdə yaşamış bu iki böyük söz sənətkarının adlarının Azərbaycan və Özbəkistanın paytaxtlarında yaşadılması onların yaradıcılığının yalnız milli ədəbi irs çərçivəsində deyil, daha geniş türk-mədəni məkanın ortaq mənəvi sərvəti kimi qəbul edildiyini göstərir.
Bu cür yaddaş məkanları və mədəni simvollar xalqların tarixi və ədəbi irsi arasında mövcud olan qarşılıqlı əlaqələrin görünən ifadəsinə çevrilir. Abidələr, ədəbi şəxsiyyətlər, tarixi məkanlar və digər mədəni yaddaş elementləri keçmişi yalnız xatırlamaq vasitəsi kimi deyil, müasir cəmiyyətlər arasında mədəni ünsiyyət və qarşılıqlı tanıma üçün canlı platforma kimi də çıxış edir. Bu baxımdan, ortaq mədəni irsin müxtəlif ölkələrdə qarşılıqlı şəkildə təqdim olunması xalqların bir-birinin tarixi və mədəni dəyərlərinə daha yaxından bələd olmasına, ortaq yaddaşın möhkəmlənməsinə və humanitar dialoqun dərinləşməsinə şərait yaradır.
Humanitar əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri də gənclər arasında qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında gənc nəslin milli və mənəvi dəyərlərə bağlılığının möhkəmləndirilməsi, eləcə də TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilir. Bu yanaşmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mədəni irsin davamlılığı yalnız onun qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ilə deyil, gənclərin həmin irsi necə dərk etməsi, mənimsəməsi və müasir həyatın sosial-mədəni kontekstində yaşatması ilə də müəyyənləşir.
Bu baxımdan, gənclər arasında forumlar, konfranslar, birgə təhsil proqramları, mədəni layihələr, yaradıcılıq təşəbbüsləri və qarşılıqlı səfərlər vasitəsilə qurulan birbaşa ünsiyyət ortaq dəyərlərin daha yaxından tanınmasına və mədəni əlaqələrin praktik məzmun qazanmasına imkan yaradır. Belə təşəbbüslər gəncləri yalnız mədəni irsin passiv daşıyıcıları kimi deyil, onun müasir dövrdə inkişafında iştirak edən fəal subyektlər kimi formalaşdırır. TDT çərçivəsində təhsil və gənclər sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki təhsil mühitində formalaşan qarşılıqlı əlaqələr bilik və təcrübə mübadiləsi ilə yanaşı, gələcək nəsillər arasında davamlı humanitar münasibətlərin və ortaq mədəni şüurun inkişafına zəmin yaradır.
Bu əməkdaşlığın real məzmunu xüsusilə böhran və təbii fəlakətlərin yaratdığı çətinliklər zamanı daha aydın şəkildə üzə çıxır. Görüşdə Türkiyədə 2023-cü ildə baş vermiş zəlzələdən sonra Azərbaycanın göstərdiyi dəstəyin xatırladılması türk dövlətləri arasında həmrəyliyin yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmadığını, konkret humanitar fəaliyyət və qarşılıqlı dəstək mexanizmləri ilə müşayiət olunduğunu göstərir. Eyni zamanda, Qarabağda həyata keçirilən bərpa və quruculuq prosesində Qazaxıstanın mədəni-humanitar iştirakının, o cümlədən Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzinin qeyd edilməsi dövlətlərarası münasibətlərdə mədəniyyət amilinin praktiki əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Bu nümunələr göstərir ki, böhran və postmünaqişə dövrlərində qarşılıqlı dəstək yalnız maddi və institusional xarakter daşımır, həm də xalqlar arasında mənəvi yaxınlığın, qarşılıqlı etimadın və həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edən mühüm sosial-mədəni məna qazanır.
Beləliklə, Türk dünyasının müasir inteqrasiya prosesinə humanitar-mədəni aspektdən yanaşdıqda üç əsas istiqamət ön plana çıxır: ortaq yaddaşın qorunması, mədəni dialoqun genişləndirilməsi və yeni nəslin bu mədəni əlaqələrə cəlb olunması. Bu üç istiqamət bir-birini tamamlayır. Tarixi yaddaş olmadan mədəni kimliyin davamlılığı, canlı mədəni dialoq olmadan qarşılıqlı anlaşma, gənc nəslin iştirakı olmadan isə bu prosesin gələcəyə ötürülməsi çətinləşir. Nəticə etibarilə, TDT-nin humanitar-mədəni potensialı türk xalqları arasında mövcud olan tarixi yaxınlığın müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Təşkilatın rəsmi fəaliyyət istiqamətlərində mədəniyyət, təhsil, humanitar məsələlər, gənclər və elmi əməkdaşlığın ayrıca yer alması da bu sahənin institusional əhəmiyyətini göstərir.
Mədəniyyət burada sadəcə keçmişin qorunduğu sahə deyil, xalqların bir-birini tanıdığı, ortaq dəyərləri yenidən dərk etdiyi və gələcəyə dair qarşılıqlı münasibətlər formalaşdırdığı sosial-humanitar platformadır. Türk dünyasının ortaq tarixi, dilləri, ədəbiyyatı, sənəti və ənənələri bu platformanın zəngin mənbəyini təşkil edir. Bu irsin elmi şəkildə araşdırılması, tədrisə və mədəni layihələrə daxil edilməsi, gənclər arasında yayılması və beynəlxalq mədəni dialoq müstəvisinə çıxarılması isə Türk dünyasının humanitar əlaqələrinin daha da dərinləşməsinə şərait yarada bilər.
Beləliklə, Türk dünyasının müasir inteqrasiya prosesinə humanitar-mədəni müstəvidən yanaşdıqda üç əsas istiqamət xüsusilə diqqət çəkir: ortaq tarixi yaddaşın qorunması, mədəni dialoqun genişləndirilməsi və gənc nəslin bu proseslərə fəal şəkildə cəlb olunması. Bu istiqamətlər bir-birini tamamlayan vahid sosial-mədəni sistem təşkil edir. Tarixi yaddaşın qorunması ortaq kimlik və mənəvi dəyərlərin davamlılığı üçün zəmin yaradırsa, mədəni dialoq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma və tanımanı dərinləşdirir. Gənclərin prosesə fəal cəlb olunması isə formalaşmış əlaqələrin yeni nəsillərə ötürülməsini və onların müasir şəraitdə inkişaf etdirilməsini təmin edən mühüm amil kimi çıxış edir.
TDT-nin humanitar-mədəni potensialı türk xalqları arasında mövcud olan tarixi və mədəni yaxınlığın müasir dövrün tələblərinə uyğun şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Təşkilatın fəaliyyətində mədəniyyət, təhsil, humanitar məsələlər, gənclər və elmi əməkdaşlıq istiqamətlərinin ayrıca yer alması bu sahələrin dövlətlərarası münasibətlər sistemində mühüm əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Bu əməkdaşlıq yalnız mövcud mədəni əlaqələrin qorunmasına deyil, həm də onların yeni institusional və intellektual məzmunla zənginləşdirilməsinə şərait yaradır.
Bu baxımdan, mədəniyyət Türk dünyasında yalnız keçmişin qorunduğu və təqdim edildiyi sahə deyil, xalqların bir-birini daha yaxından tanıdığı, ortaq dəyərləri müasir baxışlar əsasında yenidən dərk etdiyi və gələcəyə yönəlmiş münasibətlər formalaşdırdığı sosial-humanitar platforma kimi çıxış edir. Ortaq tarix, dillər, ədəbiyyat, teatr, musiqi, folklor, incəsənət və ənənələr bu platformanın zəngin mənbəyini təşkil edir. Bu irsin elmi şəkildə araşdırılması və sənədləşdirilməsi, təhsil proqramlarına və mədəni layihələrə inteqrasiyası, gənclər arasında yayılması, eləcə də beynəlxalq mədəni dialoq müstəvisində təqdim olunması Türk dünyasının humanitar əlaqələrinin davamlı və çoxşaxəli inkişafına zəmin yarada bilər. Beləliklə, ortaq mədəni irs yalnız keçmişi birləşdirən yaddaş deyil, həm də Türk dünyasının gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini müəyyənləşdirən mühüm mənəvi və sosial resursdur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(22.09.2026)
